| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ • Pācityādiyojanāpāḷi |
៤១. រាហុលវត្ថុកថា
41. Rāhulavatthukathā
១០៥. កបិលវត្ថូតិ ឯត្ថ កបិលោតិ កឡារវណ្ណោ ឥសិ វុច្ចតិ, សោ វសតិ ឯត្ថាតិ កបិលវត្ថុ, អស្សមោ។ តស្មិំ ឋានេ មាបិតត្តា នគរម្បិ កបិលវត្ថូតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៦៧; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៣៦២) វុច្ចតិ។ អយន្តិ វក្ខមានកថា។ សុទ្ធោទនមហារាជាតិ ឯត្ថ សុទ្ធោទនោតិ តស្ស រញ្ញោ នាមំ។ អថ វា សុទ្ធំ ឱទនំ ឥមស្សាតិ សុទ្ធោទនោ, សោយេវ មហារាជា សុទ្ធោទនមហារាជា។ វិហរតិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ។ សោតិ សុទ្ធោទនមហារាជា។ រាជគហន្តិ រាជគហនគរំ។ សាធូតិ អាយាចនត្ថេ និបាតោ។ អាយាចាមីតិ ហិ អត្ថោ។ មេតិ មម, បុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ, អនាទរេ វា សាមិវចនំ។ សោតិ អមច្ចោ។ សាធូតិ សម្បដិច្ឆនត្ថេ និបាតោ។ ឯវន្តិ ហិ អត្ថោ។ អថាតិ តស្មិំ និសីទនកាលេ។ អស្សាតិ បុរិសសហស្សបរិវារស្ស អមច្ចស្ស។ តតោតិ យាចនការណា ។ នន្តិ បុរិសសហស្សបរិវារំ អមច្ចំ។ តត្ថេវាតិ រាជគហេយេវ។ តេបីតិ អដ្ឋ ទូតាបិ។ តេតិ នវ ទូតា។
105.Kapilavatthūti ettha kapiloti kaḷāravaṇṇo isi vuccati, so vasati etthāti kapilavatthu, assamo. Tasmiṃ ṭhāne māpitattā nagarampi kapilavatthūti (dī. ni. aṭṭha. 1.267; su. ni. aṭṭha. 2.362) vuccati. Ayanti vakkhamānakathā. Suddhodanamahārājāti ettha suddhodanoti tassa rañño nāmaṃ. Atha vā suddhaṃ odanaṃ imassāti suddhodano, soyeva mahārājā suddhodanamahārājā. Viharati kirāti sambandho. Soti suddhodanamahārājā. Rājagahanti rājagahanagaraṃ. Sādhūti āyācanatthe nipāto. Āyācāmīti hi attho. Meti mama, puttanti sambandho, anādare vā sāmivacanaṃ. Soti amacco. Sādhūti sampaṭicchanatthe nipāto. Evanti hi attho. Athāti tasmiṃ nisīdanakāle. Assāti purisasahassaparivārassa amaccassa. Tatoti yācanakāraṇā . Nanti purisasahassaparivāraṃ amaccaṃ. Tatthevāti rājagaheyeva. Tepīti aṭṭha dūtāpi. Teti nava dūtā.
អថាតិ តតោ បច្ឆា។ ឯកទិវសជាតកន្តិ ឯកស្មិំ ទិវសេ ជាតកំ។ សោតិ កាឡុទាយីអមច្ចោ។ បព្ពជិត្វាបីតិ បិសទ្ទេន ‘‘អបព្ពជិត្វាបី’’តិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ។ តថេវាតិ យថា នវ ទូតា សបរិវារា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, តថេវាតិ អត្ថោ។ សោតិ កាឡុទាយី។ សម្ភតេសូតិ សម្ភរិតេសុ គហេត្វា និដ្ឋាបិតេសូតិ អត្ថោ។ វិស្សដ្ឋកម្មេសូតិ វិស្សដ្ឋា កម្មន្តា ឯតេសន្តិ វិស្សដ្ឋកម្មន្តា, តេសុ។ សុបុប្ផិតេសូតិ សុន្ទរបុប្ផសញ្ជាតេសុ។ បដិបជ្ជនក្ខមេតិ បដិបជ្ជនត្ថាយ ខមេ យោគ្យេ។ គមនវណ្ណំ សំវណ្ណេសីតិ សម្ពន្ធោ។ សដ្ឋិមត្តាហីតិ (ពុ. វំ. អដ្ឋ. និទានកថា ២) សដ្ឋិបមាណាហិ។ ឯតន្តិ ឯតំ សំវណ្ណស្ស ការណំ កិន្តិ បុច្ឆិ។ ចារិកំ បក្កមិតុំ កាលោតិ យោជនា។ តេន ហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ។ ភគវា បក្កាមីតិ សម្ពន្ធោ។ បរិវុតោតិ បរិសមន្តតោ វុតោ អាវុតោ និវុតោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ។ អតុរិតចារិកន្តិ អជវនចារិកំ។
Athāti tato pacchā. Ekadivasajātakanti ekasmiṃ divase jātakaṃ. Soti kāḷudāyīamacco. Pabbajitvāpīti pisaddena ‘‘apabbajitvāpī’’ti atthaṃ sampiṇḍeti. Tathevāti yathā nava dūtā saparivārā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tathevāti attho. Soti kāḷudāyī. Sambhatesūti sambharitesu gahetvā niṭṭhāpitesūti attho. Vissaṭṭhakammesūti vissaṭṭhā kammantā etesanti vissaṭṭhakammantā, tesu. Supupphitesūti sundarapupphasañjātesu. Paṭipajjanakkhameti paṭipajjanatthāya khame yogye. Gamanavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesīti sambandho. Saṭṭhimattāhīti (bu. vaṃ. aṭṭha. nidānakathā 2) saṭṭhipamāṇāhi. Etanti etaṃ saṃvaṇṇassa kāraṇaṃ kinti pucchi. Cārikaṃ pakkamituṃ kāloti yojanā. Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Bhagavā pakkāmīti sambandho. Parivutoti parisamantato vuto āvuto nivuto hutvāti sambandho. Aturitacārikanti ajavanacārikaṃ.
ឯវន្តិ ឥមិនា នយេន។ ភគវតិ បក្កន្តេ ច សតីតិ យោជនា។ និក្ខន្តទិវសតោតិ ផគ្គុណបុណ្ណមិយា បាដិបទទិវសតោ។ ឧត្តមភោជនរសស្សាតិ ឧត្តមភោជនរសេន។ ទស្សថាតិ ទទេយ្យាថ។ តេនេវាតិ សទ្ធាយ ឧប្បាទនការណេនេវ។ នន្តិ កាឡុទាយិំ។ ភគវា ឋបេសីតិ សម្ពន្ធោ។ ឯតទគ្គន្តិ ឯសោ អគ្គោ។ យទិទន្តិ យោ អយំ។ ឯតទគ្គេតិ ឯតទគ្គដ្ឋានេ។
Evanti iminā nayena. Bhagavati pakkante ca satīti yojanā. Nikkhantadivasatoti phagguṇapuṇṇamiyā pāṭipadadivasato. Uttamabhojanarasassāti uttamabhojanarasena. Dassathāti dadeyyātha. Tenevāti saddhāya uppādanakāraṇeneva. Nanti kāḷudāyiṃ. Bhagavā ṭhapesīti sambandho. Etadagganti eso aggo. Yadidanti yo ayaṃ. Etadaggeti etadaggaṭṭhāne.
សាកិយាបិ ខោ បហិណិំសូតិ សម្ពន្ធោ។ ញាតិសេដ្ឋន្តិ ញាតីនំ សេដ្ឋំ, ញាតិយេវ វា សេដ្ឋំ, ភគវន្តន្តិ យោជនា។ និគ្រោធសក្កស្សាតិ និគ្រោធនាមកស្ស សក្កស្ស។ តត្ថាតិ និគ្រោធសក្កស្ស អារាមេ។ បច្ចុគ្គមនន្តិ បដិមុខំ ឧដ្ឋហិត្វា គមនំ។ តតោតិ បហិណតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ ។ រាជកុមារេ ច រាជកុមារិកាយោ ច បហិណិំសូតិ យោជនា។ តេសន្តិ រាជកុមាររាជកុមារិកានំ។ តត្រាតិ និគ្រោធារាមេ។ មានោ ជាតិ សភាវោ ឯតេសន្តិ មានជាតិកា, មានេន, មានោ វា ថទ្ធោ ឯតេសន្តិ មានថទ្ធា។ តេតិ សាកិយា, អាហំសូតិ សម្ពន្ធោ។
Sākiyāpi kho pahiṇiṃsūti sambandho. Ñātiseṭṭhanti ñātīnaṃ seṭṭhaṃ, ñātiyeva vā seṭṭhaṃ, bhagavantanti yojanā. Nigrodhasakkassāti nigrodhanāmakassa sakkassa. Tatthāti nigrodhasakkassa ārāme. Paccuggamananti paṭimukhaṃ uṭṭhahitvā gamanaṃ. Tatoti pahiṇato, paranti sambandho . Rājakumāre ca rājakumārikāyo ca pahiṇiṃsūti yojanā. Tesanti rājakumārarājakumārikānaṃ. Tatrāti nigrodhārāme. Māno jāti sabhāvo etesanti mānajātikā, mānena, māno vā thaddho etesanti mānathaddhā. Teti sākiyā, āhaṃsūti sambandho.
តេសូតិ សាកិយេសុ។ នេតិ ញាតយោ។ វុដ្ឋាយាតិ ចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋហិត្វា។ តេសន្តិ ញាតីនំ។ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេតិ កណ្ឌនាមកេន ឧយ្យានបាលេន រោបិមស្ស អម្ពរុក្ខស្ស អាសន្នេ។ រាជាតិ សុទ្ធោទនមហារាជា។ វោតិ តុម្ហាកំ, បាទេតិ សម្ពន្ធោ។ អយន្តិ វន្ទនា។ ជម្ពុច្ឆាយាយាតិ ជម្ពុរុក្ខស្ស ឆាយាយ។ ឥតិ អាហាតិ យោជនា។
Tesūti sākiyesu. Neti ñātayo. Vuṭṭhāyāti catutthajjhānato vuṭṭhahitvā. Tesanti ñātīnaṃ. Kaṇḍambarukkhamūleti kaṇḍanāmakena uyyānapālena ropimassa ambarukkhassa āsanne. Rājāti suddhodanamahārājā. Voti tumhākaṃ, pādeti sambandho. Ayanti vandanā. Jambucchāyāyāti jamburukkhassa chāyāya. Iti āhāti yojanā.
សិខាប្បត្តោតិ អគ្គប្បត្តោ, កោដិប្បត្តោតិ អត្ថោ។ តតោតិ និសីទនតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ។ បោក្ខរវស្សន្តិ បទុមវនេ វុដ្ឋវស្សសទិសំ។ តម្ពវណ្ណន្តិ លោហិតវណ្ណំ។ តន្តិ អបតនំ ភគវា កថេសីតិ សម្ពន្ធោ។
Sikhāppattoti aggappatto, koṭippattoti attho. Tatoti nisīdanato, paranti sambandho. Pokkharavassanti padumavane vuṭṭhavassasadisaṃ. Tambavaṇṇanti lohitavaṇṇaṃ. Tanti apatanaṃ bhagavā kathesīti sambandho.
ទុតិយទិវសេតិ កបិលវត្ថុំ បត្តទិវសតោ ទុតិយេ ទិវសេ។ ឥន្ទខីលេតិ នគរស្ស ឧម្មារេ។ កថន្តិ កេនាការេន ចរិំសុ នុ ខោតិ យោជនា។ អគមំសុ កិំ ចរិំសុ កិន្តិ យោជនា។ សបទានចារន្តិ ឃរបដិបាដិខណ្ឌនវិរហិតេន សហ បវត្តំ ចារំ។ តតោតិ អាវជ្ជនតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ។ អយមេវ វំសោតិ បុព្ពពុទ្ធានំ អយមេវ វំសោ។ អយំ បវេណីតិ តស្សេវ វេវចនំ។ អនុសិក្ខន្តាតិ អនុ បដិភាគំ សិក្ខន្តា។ និវិដ្ឋគេហតោតិ និវាសនត្ថាយ វិសិតគេហតោ។ អយ្យោតិ អធិបោ សាមីតិ អត្ថោ។ សិទ្ធត្ថកុមារោតិ សព្ពលោកស្ស សិទ្ធោ អត្ថោ អស្មិំ អត្ថីតិ សិទ្ធត្ថោ, សោយេវ កុមារោ សិទ្ធត្ថកុមារោ។ សីហបញ្ជរន្តិ វាតបានំ។ តញ្ហិ សីហរូបំ ទស្សេត្វា កតបញ្ជរត្តា សីហបញ្ជរន្តិ វុច្ចតិ។ ទស្សនព្យាវដោតិ ទស្សនេ, ទស្សនត្ថាយ វា ព្យាវដោ។ រាហុលមាតាបិ ទេវី អារោចេសីតិ សម្ពន្ធោ។ កបាលហត្ថោតិ កបាលោ ហត្ថេសុ អស្ស ភគវតោតិ កបាលហត្ថោ, ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ។ នានាវិរាគសមុជ្ជលាយាតិ នានាឋានេសុ វិរាគាយ សមុជ្ជលាយ។ វិរោចមានំ ភគវន្តន្តិ សម្ពន្ធោ។
Dutiyadivaseti kapilavatthuṃ pattadivasato dutiye divase. Indakhīleti nagarassa ummāre. Kathanti kenākārena cariṃsu nu khoti yojanā. Agamaṃsu kiṃ cariṃsu kinti yojanā. Sapadānacāranti gharapaṭipāṭikhaṇḍanavirahitena saha pavattaṃ cāraṃ. Tatoti āvajjanato, paranti sambandho. Ayameva vaṃsoti pubbabuddhānaṃ ayameva vaṃso. Ayaṃ paveṇīti tasseva vevacanaṃ. Anusikkhantāti anu paṭibhāgaṃ sikkhantā. Niviṭṭhagehatoti nivāsanatthāya visitagehato. Ayyoti adhipo sāmīti attho. Siddhatthakumāroti sabbalokassa siddho attho asmiṃ atthīti siddhattho, soyeva kumāro siddhatthakumāro. Sīhapañjaranti vātapānaṃ. Tañhi sīharūpaṃ dassetvā katapañjarattā sīhapañjaranti vuccati. Dassanabyāvaṭoti dassane, dassanatthāya vā byāvaṭo. Rāhulamātāpi devī ārocesīti sambandho. Kapālahatthoti kapālo hatthesu assa bhagavatoti kapālahattho, hutvāti sambandho. Nānāvirāgasamujjalāyāti nānāṭhānesu virāgāya samujjalāya. Virocamānaṃ bhagavantanti sambandho.
ឧណ្ហីសតោតិ សិរោវេឋនតោ។ តញ្ហិ ឧបរិសីសេ នហតិ ពន្ធតិ, នហីយតិ ពន្ធីយតីតិ វា ឧណ្ហីសោតិ វុច្ចតិ។ នរសីហគាថាហិ នាមាតិ នរសីហគាថានាមកាហិ។ តា ហិ យស្មា នរោយេវ សព្ពសត្តានំ សីហោ សេដ្ឋោ, នរានំ, នរេសុ វា សីហោ សេដ្ឋោតិ នរសីហោ, តស្ស បកាសកា គាថា ហោន្តិ, តស្មា នរសីហគាថាតិ វុច្ចន្តិ។ រញ្ញោតិ សស្សុររញ្ញោ, មាតុលរញ្ញោ វា។ សំវិគ្គហទយោតិ ចលនចិត្តោ។ សណ្ឋាបយមានោតិ សុដ្ឋុ ឋាបយមានោ។ តុរិតតុរិតន្តិ តុរិតតោ តុរិតំ, អតិសីឃន្តិ អត្ថោ។ កិំ ភន្តេតិ កិំ ការណា ភន្តេ។ អហុវត្ថាតិ ហិយ្យត្តនីមជ្ឈិមបុរិសសង្ខាតាយ ត្ថវិភត្តិយា ហូធាតុស្ស ឩការស្ស ឧវាទេសោ ហោតិ, តស្មា តុម្ហេ ឯវំសញ្ញិនោ អហុវត្ថាតិ យោជនា។ វំសចារិត្តមេតន្តិ ឯតំ បិណ្ឌាយ ចរណំ វំសតោ បវេណិតោ ចារិត្តំ។ តត្ថ ចាតិ មហាសម្មតខត្តិយវំសេ ច។ អយន្តិ មហាសម្មតខត្តិយវំសោ។ អន្តរវីថិយន្តិ វីថិយា មជ្ឈេ។ ឋិតោវ អាហាតិ សម្ពន្ធោ។
Uṇhīsatoti siroveṭhanato. Tañhi uparisīse nahati bandhati, nahīyati bandhīyatīti vā uṇhīsoti vuccati. Narasīhagāthāhi nāmāti narasīhagāthānāmakāhi. Tā hi yasmā naroyeva sabbasattānaṃ sīho seṭṭho, narānaṃ, naresu vā sīho seṭṭhoti narasīho, tassa pakāsakā gāthā honti, tasmā narasīhagāthāti vuccanti. Raññoti sassurarañño, mātularañño vā. Saṃviggahadayoti calanacitto. Saṇṭhāpayamānoti suṭṭhu ṭhāpayamāno. Turitaturitanti turitato turitaṃ, atisīghanti attho. Kiṃ bhanteti kiṃ kāraṇā bhante. Ahuvatthāti hiyyattanīmajjhimapurisasaṅkhātāya tthavibhattiyā hūdhātussa ūkārassa uvādeso hoti, tasmā tumhe evaṃsaññino ahuvatthāti yojanā. Vaṃsacārittametanti etaṃ piṇḍāya caraṇaṃ vaṃsato paveṇito cārittaṃ. Tattha cāti mahāsammatakhattiyavaṃse ca. Ayanti mahāsammatakhattiyavaṃso. Antaravīthiyanti vīthiyā majjhe. Ṭhitova āhāti sambandho.
ឧត្តិដ្ឋេតិ ឧទ្ទិស្ស, ឧដ្ឋហិត្វា វា បិណ្ឌាយ តិដ្ឋនេ។ ធម្មំ សុចរិតន្តិ សុដ្ឋុ ចរិតព្ពំ ភិក្ខាចរិយសង្ខាតំ ធម្មំ។ ចរេតិ ចរេយ្យ។ ធម្មចារីតិ ភិក្ខាចរិយសង្ខាតំ ធម្មំ ចរណសីលោ សមណោ។ សុខំ សេតីតិ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ។ សេសឥរិយាបថាបិ លក្ខណហារវសេន គហេតព្ពា សមានកិច្ចត្តា។ អស្មិញ្ច លោកេ បរម្ហិ ច លោកេតិ យោជនា។
Uttiṭṭheti uddissa, uṭṭhahitvā vā piṇḍāya tiṭṭhane. Dhammaṃ sucaritanti suṭṭhu caritabbaṃ bhikkhācariyasaṅkhātaṃ dhammaṃ. Careti careyya. Dhammacārīti bhikkhācariyasaṅkhātaṃ dhammaṃ caraṇasīlo samaṇo. Sukhaṃ setīti upalakkhaṇavasena vuttaṃ. Sesairiyāpathāpi lakkhaṇahāravasena gahetabbā samānakiccattā. Asmiñca loke paramhi ca loketi yojanā.
ន តំ ទុច្ចរិតំ ចរេតិ វេសិយាទិគោចរសង្ខាតំ ទុដ្ឋុ ចរិតព្ពំ តំ ធម្មំ ន ចរេយ្យ។
Na taṃ duccaritaṃ careti vesiyādigocarasaṅkhātaṃ duṭṭhu caritabbaṃ taṃ dhammaṃ na careyya.
ឯត្ថ ច បឋមគាថំ អន្តរវីថិយំ កថេត្វា រាជានំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ, ទុតិយគាថំ បិតុនិវេសនេ កថេត្វា មហាបជាបតិំ សោតាបត្តិផលេ, រាជានំ សកទាគាមិផលេ បតិដ្ឋាបេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ធម្មបាលជាតកំ សុត្វាតិ បុន អបរស្មិំ ទិវសេ (ជា. អដ្ឋ. ៤.៩៨ អាទយោ; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.នន្ទត្ថេរវត្ថុ) ធម្មបាលជាតកំ (ជា. អដ្ឋ. ៤.មហាធម្មបាលជាតកវណ្ណនា) សុត្វា។ មរណសមយេតិ មរណាសន្នកាលេ, មរណសមយសមីបេ វា, សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ។
Ettha ca paṭhamagāthaṃ antaravīthiyaṃ kathetvā rājānaṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi, dutiyagāthaṃ pitunivesane kathetvā mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale, rājānaṃ sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesīti daṭṭhabbaṃ. Dhammapālajātakaṃ sutvāti puna aparasmiṃ divase (jā. aṭṭha. 4.98 ādayo; dha. pa. aṭṭha. 1.nandattheravatthu) dhammapālajātakaṃ (jā. aṭṭha. 4.mahādhammapālajātakavaṇṇanā) sutvā. Maraṇasamayeti maraṇāsannakāle, maraṇasamayasamīpe vā, samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ.
សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិកត្វា បរិវិសីតិ សម្ពន្ធោ។ សព្ពំ ឥត្ថាគារន្តិ សព្ពោ ឱរោធោ។ សោ ហិ ឥត្ថីនំ អគារន្តិ ឥត្ថាគារន្តិ វុច្ចតិ។ ឥមិនា វចនត្ថេន អគារមេវ មុខ្យតោ លព្ភតិ, រាជិត្ថិយោ បន ឧបចារេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ សា បនាតិ រាហុលមាតា បន។ បរិជនេនាតិ បរិវារេន។ នន្តិ អយ្យបុត្តំ។ ‘‘រាជាន’’ន្តិបទំ ‘‘គាហាបេត្វា’’តិបទេ ការិតកម្មំ, ‘‘បត្ត’’ន្តិបទំ តត្ថេវ ធាតុកម្មំ។ រាជធីតាយាតិ សុប្បពុទ្ធរញ្ញោ ធីតាយ។ សាតិ រាជធីតា។ គោប្ផកេសូតិ ចរណគណ្ឋីសុ ភគវន្តំ គហេត្វាតិ យោជនា។ អថ វា ភគវតោ គោប្ផកេ គហេត្វាតិ យោជនា។ ឯវញ្ហិ សតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
Sotāpattiphalaṃ sacchikatvā parivisīti sambandho. Sabbaṃ itthāgāranti sabbo orodho. So hi itthīnaṃ agāranti itthāgāranti vuccati. Iminā vacanatthena agārameva mukhyato labbhati, rājitthiyo pana upacārenāti daṭṭhabbaṃ. Sā panāti rāhulamātā pana. Parijanenāti parivārena. Nanti ayyaputtaṃ. ‘‘Rājāna’’ntipadaṃ ‘‘gāhāpetvā’’tipade kāritakammaṃ, ‘‘patta’’ntipadaṃ tattheva dhātukammaṃ. Rājadhītāyāti suppabuddharañño dhītāya. Sāti rājadhītā. Gopphakesūti caraṇagaṇṭhīsu bhagavantaṃ gahetvāti yojanā. Atha vā bhagavato gopphake gahetvāti yojanā. Evañhi sati upayogatthe bhummavacananti daṭṭhabbaṃ.
រាជា កថេសីតិ សម្ពន្ធោ។ អនច្ឆរិយន្តិ ន អច្ឆរិយំ, អច្ឆរំ បហរិតុំ ន យោគ្យន្តិ អត្ថោ។ រាជធីតា យំ អត្តានំ រក្ខិ, ឥទំ អនច្ឆរិយន្តិ យោជនា។
Rājā kathesīti sambandho. Anacchariyanti na acchariyaṃ, accharaṃ paharituṃ na yogyanti attho. Rājadhītā yaṃ attānaṃ rakkhi, idaṃ anacchariyanti yojanā.
តំទិវសមេវាតិ តស្មិំ ទុតិយទិវសេយេវ។ កេសវិសជ្ជនន្តិ រាជចូឡាមណិពន្ធនត្ថំ កុមារកាលេ ពន្ធិតសិខាវេណិសង្ខាតស្ស កេសស្ស វិសជ្ជនំ, មោចនន្តិ អត្ថោ។ បដ្ដពន្ធោតិ អសុកោ នាម រាជាតិ នលាដេ សុវណ្ណមយស្ស បដ្ដស្ស ពន្ធនំ។ ឃរមង្គលន្តិ អភិនវឃរំ បវេសនមង្គលំ។ អាវាហមង្គលន្តិ អាវាហេ បវត្តំ មង្គលំ។ ឆត្តមង្គលន្តិ រាជឆត្តុស្សាបនកាលេ បវត្តំ មង្គលំ។ មង្គលំ វត្វាតិ មង្គលសំយុត្តំ ធម្មកថំ កថេត្វា។ ជនបទកល្យាណីតិ ជនបទម្ហិ កល្យាណសមន្នាគតា។ តុវដ្ដំ ខោតិ ខិប្បមេវ។ សោបីតិ នន្ទរាជកុមារោបិ។ ឥតីតិអាទិ និគមនំ។ ទុតិយទិវសេតិ កបិលវត្ថុបត្តទិវសតោ ទុតិយេ ទិវសេ។ ធម្មបទអដ្ឋកថាយំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.នន្ទត្ថេរវត្ថុ; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.នន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា) បន ‘‘តតិយទិវសេ នន្ទំ បព្ពាជេសី’’តិ វុត្តំ។
Taṃdivasamevāti tasmiṃ dutiyadivaseyeva. Kesavisajjananti rājacūḷāmaṇibandhanatthaṃ kumārakāle bandhitasikhāveṇisaṅkhātassa kesassa visajjanaṃ, mocananti attho. Paṭṭabandhoti asuko nāma rājāti nalāṭe suvaṇṇamayassa paṭṭassa bandhanaṃ. Gharamaṅgalanti abhinavagharaṃ pavesanamaṅgalaṃ. Āvāhamaṅgalanti āvāhe pavattaṃ maṅgalaṃ. Chattamaṅgalanti rājachattussāpanakāle pavattaṃ maṅgalaṃ. Maṅgalaṃ vatvāti maṅgalasaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathetvā. Janapadakalyāṇīti janapadamhi kalyāṇasamannāgatā. Tuvaṭṭaṃ khoti khippameva. Sopīti nandarājakumāropi. Itītiādi nigamanaṃ. Dutiyadivaseti kapilavatthupattadivasato dutiye divase. Dhammapadaaṭṭhakathāyaṃ (dha. pa. aṭṭha. 1.nandattheravatthu; theragā. aṭṭha. 1.nandattheragāthāvaṇṇanā) pana ‘‘tatiyadivase nandaṃ pabbājesī’’ti vuttaṃ.
សត្តមេ ទិវសេតិ កបិលវត្ថុបត្តទិវសតោយេវ សត្តមេ ទិវសេ។ ឯតំ សមណំ បស្សាតិ យោជនា។ ព្រហ្មរូបវណ្ណន្តិ ព្រហ្មុនោ រូបសង្ខាតោ វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ ឥមស្សាតិ ព្រហ្មរូបវណ្ណោ, តំ។ អយន្តិ អយំ សមណោ។ ត្យស្សាតិ តេ អស្ស។ តេតិ និធយោ។ អស្សាតិ សមណស្ស។ នន្តិ សមណំ។ យាចាតិ យាចាហិ។ អយំ ទ្វិកម្មិកធាតុ។ ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា។ បុត្តោ បិតុសន្តកស្ស សាមិកោ, ឥតិ តស្មា មេ ទេហីតិ យោជនា។ អនុរូបំ វចនន្តិ សម្ពន្ធោ។ ភគវន្តំ អនុពន្ធីតិ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ។
Sattame divaseti kapilavatthupattadivasatoyeva sattame divase. Etaṃ samaṇaṃ passāti yojanā. Brahmarūpavaṇṇanti brahmuno rūpasaṅkhāto vaṇṇo viya vaṇṇo imassāti brahmarūpavaṇṇo, taṃ. Ayanti ayaṃ samaṇo. Tyassāti te assa. Teti nidhayo. Assāti samaṇassa. Nanti samaṇaṃ. Yācāti yācāhi. Ayaṃ dvikammikadhātu. Hīti saccaṃ, yasmā vā. Putto pitusantakassa sāmiko, iti tasmā me dehīti yojanā. Anurūpaṃ vacananti sambandho. Bhagavantaṃ anubandhīti bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhi.
ន វិសហតីតិ ន សមត្ថេតិ។ អយំ កុមារោ បិតុសន្តកំ យំ ធនំ ឥច្ឆតិ, តន្តិ យោជនា។ វដ្ដានុគតន្តិ វដ្ដទុក្ខំ អនុគតំ។ សវិឃាតកន្តិ វិឃាតកេហិ បញ្ចហិ វេរេហិ សហិតំ។ អស្សាតិ កុមារស្ស។ នន្តិ កុមារំ។ អយន្តិ កុមារោ។ ទាយជ្ជន្តិ ទាយសង្ខាតំ មាតាបិតូនំ ធនំ អាទទាតីតិ ទាយាទោ, បុត្តោ, តស្ស ឥទន្តិ ទាយជ្ជំ, មាតាបិតូនំ ធនំ។
Na visahatīti na samattheti. Ayaṃ kumāro pitusantakaṃ yaṃ dhanaṃ icchati, tanti yojanā. Vaṭṭānugatanti vaṭṭadukkhaṃ anugataṃ. Savighātakanti vighātakehi pañcahi verehi sahitaṃ. Assāti kumārassa. Nanti kumāraṃ. Ayanti kumāro. Dāyajjanti dāyasaṅkhātaṃ mātāpitūnaṃ dhanaṃ ādadātīti dāyādo, putto, tassa idanti dāyajjaṃ, mātāpitūnaṃ dhanaṃ.
‘‘កថាហំ ភន្តេ រាហុលកុមារំ បព្ពាជេមី’’តិ កស្មា អាហ, ននុ អាយស្មា សារិបុត្តោ ពារាណសិយំ តីហិ សរណគមនេហិ អនុញ្ញាតំ បព្ពជ្ជំ ន ជានាតីតិ អាហ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិ។ យា សា បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច អនុញ្ញាតាតិ យោជនា។ តតោតិ បព្ពជ្ជាឧបសម្បទតោ។ ឧបសម្បទំ បដិក្ខិបិត្វាតិ សម្ពន្ធោ។ វិមតីតិ វិវិធា ឥច្ឆា។ ឥមញ្ច បនត្ថន្តិ ឥមមេវ វិមតិសង្ខាតមត្ថំ។ ធម្មសេនាបតិ អាហាតិ សម្ពន្ធោ។ ភគវតោ តំ អជ្ឈាសយន្តិ យោជនា។
‘‘Kathāhaṃ bhante rāhulakumāraṃ pabbājemī’’ti kasmā āha, nanu āyasmā sāriputto bārāṇasiyaṃ tīhi saraṇagamanehi anuññātaṃ pabbajjaṃ na jānātīti āha ‘‘idānī’’tiādi. Yā sā pabbajjā ca upasampadā ca anuññātāti yojanā. Tatoti pabbajjāupasampadato. Upasampadaṃ paṭikkhipitvāti sambandho. Vimatīti vividhā icchā. Imañcapanatthanti imameva vimatisaṅkhātamatthaṃ. Dhammasenāpati āhāti sambandho. Bhagavato taṃ ajjhāsayanti yojanā.
‘‘អថ ខោ…បេ.… បព្ពាជេសី’’តិ ឯត្ថ កិំ កុមារស្ស កេសច្ឆេទនាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ អាយស្មា សារិបុត្តោយេវ ករោតីតិ អាហ ‘‘មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ’’តិអាទិ។ ឱវាទាចរិយោតិ និវាសនបារុបនាទីសុ សេខិយវត្តេសុ, អាភិសមាចារិកេសុ ច ឱវាទកោ អាចរិយោ។ អថ កស្មា ‘‘អាយស្មា សារិបុត្តោ រាហុលកុមារំ បព្ពាជេសី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ។ តត្ថាតិ តស្សំ បព្ពជ្ជាឧបសម្បទាយំ។ ន អាចរិយោតិ បព្ពជ្ជាចរិយោ ច ឱវាទាចរិយោ ច ន ឥស្សរោ។
‘‘Atha kho…pe… pabbājesī’’ti ettha kiṃ kumārassa kesacchedanādīni sabbakiccāni āyasmā sāriputtoyeva karotīti āha ‘‘mahāmoggallānatthero’’tiādi. Ovādācariyoti nivāsanapārupanādīsu sekhiyavattesu, ābhisamācārikesu ca ovādako ācariyo. Atha kasmā ‘‘āyasmā sāriputto rāhulakumāraṃ pabbājesī’’ti vuttanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Tatthāti tassaṃ pabbajjāupasampadāyaṃ. Na ācariyoti pabbajjācariyo ca ovādācariyo ca na issaro.
ឧប្បន្នសំវេគេន ហទយេនាតិ ឯត្ថ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ។ ឧប្បន្នសំវេគោ ហទយោ ហុត្វាតិ ហិ យោជនា។ សព្ពន្តិ សព្ពំ វចនំ។
Uppannasaṃvegena hadayenāti ettha itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Uppannasaṃvego hadayo hutvāti hi yojanā. Sabbanti sabbaṃ vacanaṃ.
តត្ថាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ។ អវិសេសេនាតិ ‘‘ធន’’ន្តិ វា ‘‘អញ្ញ’’ន្តិ វា ‘‘សាវជ្ជ’’ន្តិ វា ‘‘អនវជ្ជ’’ន្តិ វា វិសេសមកត្វា សាមញ្ញេន។ ន ច ពុទ្ធានន្តិ ឯត្ថ ចសទ្ទេន ន កេវលំ អបដិរូបមេវ, អថ ខោ ពុទ្ធានញ្ច ន អាចិណ្ណន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ។ យន្តិ យំ វរំ។ តថា នន្ទេតិ ឯត្ថ តថាសទ្ទស្ស ឧបមេយ្យត្ថជោតកភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថេវ កិរា’’តិអាទិ។ យថេវ ពោធិសត្តំ ព្យាករិំសុ, ឯវំ នន្ទម្បិ រាហុលម្បិ ព្យាករិំសុ កិរាតិ យោជនា។ បាឡិយំ បន យថា ភគវតិ មេ ភន្តេ បព្ពជិតេ អនប្បកំ ទុក្ខំ អហោសិ, តថា នន្ទេ បព្ពជិតេ អនប្បកំ ទុក្ខំ អហោសិ, តថា រាហុលេ បព្ពជិតេ អធិមត្តំ ទុក្ខំ អហោសីតិ យោជនា។ នេមិត្តកាតិ សុភាសុភនិមិត្តំ កថេន្តីតិ នេមិត្តកា។ បុត្តស្សាតិ ជេដ្ឋបុត្តស្ស សិទ្ធត្ថកុមារស្ស។ បព្ពជ្ជាយាតិ បព្ពជ្ជាហេតុ បព្ពជ្ជាការណា, បព្ពជ្ជានិមិត្តំ វា។ តតោតិ ភគវតោ បព្ពជ្ជតោ។ តម្បីតិ នន្ទម្បិ។ ឥតីតិ ឦទិសំ។ ភគវតោ បព្ពជ្ជាយ មហន្តំ ឥច្ឆាវិឃាតសទិសន្តិ អត្ថោ។ តម្បីតិ រាហុលម្បិ។ តេនាតិ បព្ពជ្ជាហេតុនា។ អស្សាតិ រញ្ញោ។ ឧប្បជ្ជីតិ សម្ពន្ធោ។ ឥតោតិ សោកុប្បត្តិតោ វរយាចនតោ វា។
Tatthāti purimavacanāpekkhaṃ. Avisesenāti ‘‘dhana’’nti vā ‘‘añña’’nti vā ‘‘sāvajja’’nti vā ‘‘anavajja’’nti vā visesamakatvā sāmaññena. Na ca buddhānanti ettha casaddena na kevalaṃ apaṭirūpameva, atha kho buddhānañca na āciṇṇanti atthaṃ dasseti. Yanti yaṃ varaṃ. Tathā nandeti ettha tathāsaddassa upameyyatthajotakabhāvaṃ dassento āha ‘‘yatheva kirā’’tiādi. Yatheva bodhisattaṃ byākariṃsu, evaṃ nandampi rāhulampi byākariṃsu kirāti yojanā. Pāḷiyaṃ pana yathā bhagavati me bhante pabbajite anappakaṃ dukkhaṃ ahosi, tathā nande pabbajite anappakaṃ dukkhaṃ ahosi, tathā rāhule pabbajite adhimattaṃ dukkhaṃ ahosīti yojanā. Nemittakāti subhāsubhanimittaṃ kathentīti nemittakā. Puttassāti jeṭṭhaputtassa siddhatthakumārassa. Pabbajjāyāti pabbajjāhetu pabbajjākāraṇā, pabbajjānimittaṃ vā. Tatoti bhagavato pabbajjato. Tampīti nandampi. Itīti īdisaṃ. Bhagavato pabbajjāya mahantaṃ icchāvighātasadisanti attho. Tampīti rāhulampi. Tenāti pabbajjāhetunā. Assāti rañño. Uppajjīti sambandho. Itoti sokuppattito varayācanato vā.
សោតិ រាជា។ យត្រ ហិ នាមាតិ យោ នាម។ អហម្បិ នាម យោ យាទិសោ ពុទ្ធមាមកោ ធម្មមាមកោ សង្ឃមាមកោ សមានោ, សោ តាទិសោ អហម្បិ ន សក្កោមីតិ យោជនា។ អញ្ញេតិ មយា អបរេ។ ទុក្ខន្តិ ញាតិវិយោគទុក្ខំ។ និយ្យានិកការណន្តិ មនុស្សានំ គរហឧបវាទអក្កោសតោ និយ្យានិកំ ការណំ។
Soti rājā. Yatra hi nāmāti yo nāma. Ahampi nāma yo yādiso buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako samāno, so tādiso ahampi na sakkomīti yojanā. Aññeti mayā apare. Dukkhanti ñātiviyogadukkhaṃ. Niyyānikakāraṇanti manussānaṃ garahaupavādaakkosato niyyānikaṃ kāraṇaṃ.
តត្ថាតិ ‘‘អននុញ្ញាតោ’’តិអាទិវចនេ។ ជនេតីតិ ជននី, មាតា។ ជនេតីតិ ជនកោ, បិតា។ ឥមិនា បោសាវនិកមាតាបិតរោ និវត្តេតិ។ មាតា វា មតា ហោតីតិ យោជនា។ សោ ឯវ វាតិ បុត្តោ ឯវ វា។ អនុញ្ញាតោម្ហីតិ វទតីតិ សច្ចេន វា អលិកេន វា ‘‘អនុញ្ញាតោម្ហី’’តិ វទតិ។ មាតា វា សយំ បព្ពជិតាតិ យោជនា។ បិតស្សាតិ បិតា អស្ស។ អស្សាតិ បុត្តស្ស។ វិប្បវុត្ថោតិ មាតុយា កេនចិ ការណេន បវាសោ។
Tatthāti ‘‘ananuññāto’’tiādivacane. Janetīti jananī, mātā. Janetīti janako, pitā. Iminā posāvanikamātāpitaro nivatteti. Mātā vā matā hotīti yojanā. So eva vāti putto eva vā. Anuññātomhīti vadatīti saccena vā alikena vā ‘‘anuññātomhī’’ti vadati. Mātā vā sayaṃ pabbajitāti yojanā. Pitassāti pitā assa. Assāti puttassa. Vippavutthoti mātuyā kenaci kāraṇena pavāso.
ចូឡមាតាទីនន្តិអាទិសទ្ទេន មហាមាតាទីនិ សង្គណ្ហាតិ។ បោសនកាតិ វឌ្ឍនកា។ តេសុបីតិ បោសនកមាតាបិតរេសុបិ។
Cūḷamātādīnantiādisaddena mahāmātādīni saṅgaṇhāti. Posanakāti vaḍḍhanakā. Tesupīti posanakamātāpitaresupi.
យំ បន បុត្តំ នានុជានន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ ជីវស្សេវាតិ តស្ស ជីវស្ស ឯវ, បព្ពាជេន្តស្ស វា ភិក្ខុស្ស, ន ទេសន្តរគមនាទីនមត្ថាយាតិ អត្ថោ។ តេសន្តិ មាតាបិតូនំ។
Yaṃ pana puttaṃ nānujānantīti sambandho. Jīvassevāti tassa jīvassa eva, pabbājentassa vā bhikkhussa, na desantaragamanādīnamatthāyāti attho. Tesanti mātāpitūnaṃ.
មហាកន្តារោតិ កេន ឧទកេន តរិតព្ពោតិ កន្តារោ, និរុទកកន្តារោវ មុខ្យតោ លព្ភតិ, វាឡកន្តារោ ចោរកន្តារោ អមនុស្សកន្តារោ ទុព្ភិក្ខកន្តារោ មរុកន្តារោតិ ឥមេ បញ្ច កន្តារា រូឡ្ហីវសេន។ មហន្តោ កន្តារោ មហាកន្តារោ។
Mahākantāroti kena udakena taritabboti kantāro, nirudakakantārova mukhyato labbhati, vāḷakantāro corakantāro amanussakantāro dubbhikkhakantāro marukantāroti ime pañca kantārā rūḷhīvasena. Mahanto kantāro mahākantāro.
យាវតកេតិ ឯត្ថ យាវសទ្ទោ បមាណត្ថោតិ អាហ ‘‘យត្តកេ’’តិ។
Yāvataketi ettha yāvasaddo pamāṇatthoti āha ‘‘yattake’’ti.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវគ្គបាឡិ • Mahāvaggapāḷi / ៤១. រាហុលវត្ថុ • 41. Rāhulavatthu
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវគ្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvagga-aṭṭhakathā / រាហុលវត្ថុកថា • Rāhulavatthukathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / រាហុលវត្ថុកថាវណ្ណនា • Rāhulavatthukathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / រាហុលវត្ថុកថាវណ្ណនា • Rāhulavatthukathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / រាហុលវត្ថុកថាវណ្ណនា • Rāhulavatthukathāvaṇṇanā
