| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-មូលដីកា • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā |
៦. សង្ខារយមកំ
6. Saṅkhārayamakaṃ
១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា
1. Paṇṇattivāravaṇṇanā
១. ខន្ធាទយោ វិយ បុព្ពេ អវិភត្តា កាយសង្ខារាទយោតិ តេសំ អវិញ្ញាតត្តា ‘‘អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.៣៤៨) តយោ សង្ខារេ វិភជតិ។ កាយស្ស សង្ខារោតិ បឋមេ អត្ថេ សាមិអត្ថេ ឯវ សាមិវចនំ, ទុតិយេ អត្ថេ កត្តុអត្ថេ។ វចិយា សង្ខារោតិ កម្មត្ថេ សាមិវចនំ។ ចិត្តស្ស សង្ខារោតិ ច កត្តុអត្ថេយេវ។ សោ បន ករណវចនស្ស អត្ថោតិ កត្វា ‘‘ករណត្ថេ សាមិវចនំ កត្វា’’តិ វុត្តំ។
1. Khandhādayo viya pubbe avibhattā kāyasaṅkhārādayoti tesaṃ aviññātattā ‘‘assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’tiādinā (saṃ. ni. 4.348) tayo saṅkhāre vibhajati. Kāyassa saṅkhāroti paṭhame atthe sāmiatthe eva sāmivacanaṃ, dutiye atthe kattuatthe. Vaciyā saṅkhāroti kammatthe sāmivacanaṃ. Cittassa saṅkhāroti ca kattuattheyeva. So pana karaṇavacanassa atthoti katvā ‘‘karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā’’ti vuttaṃ.
២-៧. សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថាភាវតោតិ បទសោធនតំមូលកចក្កវារេហិ យោបិ អត្ថោ ទស្សិតោ ទ្វីហិ បទេហិ លព្ភមានោ ឯកោ អស្សាសបស្សាសាទិកោ, តស្ស សុទ្ធិកេហិ កាយាទិបទេហិ សុទ្ធិកេន ច សង្ខារបទេន អវចនីយត្តា យថា រូបបទស្ស ខន្ធេកទេសោ ខន្ធបទស្ស ខន្ធសមុទាយោ បទសោធនេ ទស្សិតោ យថាធិប្បេតោ អត្ថោ អត្ថិ, ឯវំ ឯកេកបទស្ស យថាធិប្បេតត្ថាភាវតោតិ អធិប្បាយោ។ កាយោ កាយសង្ខារោតិអាទិ បន វត្តព្ពំ សិយាតិ យទិ វិសុំ អទីបេត្វា សមុទិតោ កាយសង្ខារសទ្ទោ ឯកត្ថ ទីបេតិ, កាយសង្ខារសទ្ទោ កាយសង្ខារត្ថេ វត្តមានោ ខន្ធសទ្ទោ វិយ រូបសទ្ទេន កាយសទ្ទេន វិសេសិតព្ពោតិ អធិប្បាយេន វទតិ។ សុទ្ធសង្ខារវារោ ហេសាតិ ឯតេន ឥមស្ស វារស្ស បទសោធនេន ទស្សិតានំ យថាធិប្បេតានមេវ គហណតោ តេសញ្ច កាយាទិបទេហិ អគ្គហិតត្តា ‘‘កាយោ កាយសង្ខារោ’’តិអាទិវចនស្ស អយុត្តិំ ទស្សេតិ។ ឥធ បន សង្ខារយមកេ កាយាទិបទានំ សង្ខារបទស្ស ច អសមានាធិករណត្តា ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិអាទិម្ហិ វុច្ចមានេ អធិប្បេតត្ថបរិច្ចាគោ អនធិប្បេតត្ថបរិគ្គហោ ច កតោ សិយាតិ សុទ្ធសង្ខារតំមូលចក្កវារា ន វុត្តា។ បទសោធនវារតំមូលចក្កវារេហិ បន អសមានាធិករណេហិ កាយាទិបទេហិ សង្ខារសទ្ទស្ស វិសេសនីយតាយ ទស្សិតាយ សំសយោ ហោតិ ‘‘យោ អត្ថន្តរប្បវត្តិនា កាយសទ្ទេន វិសេសិតោ កាយសង្ខារោ, ឯសោ អត្ថន្តរប្បវត្តីហិ វចីចិត្តេហិ វិសេសិតោ ឧទាហុ អញ្ញោ’’តិ។ ឯវំ សេសេសុបិ។ ឯត្ថ តេសំ អញ្ញត្ថ ទស្សនត្ថំ ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ’’តិអាទិនា អនុលោមបដិលោមវសេន ឆ យមកានិ វុត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ អដ្ឋកថាយំ បន សុទ្ធសង្ខារវារដ្ឋានេ វុត្តត្តា អយំ នយោ សុទ្ធសង្ខារវារោតិ វុត្តោ។
2-7. Suddhikaekekapadavasena atthābhāvatoti padasodhanataṃmūlakacakkavārehi yopi attho dassito dvīhi padehi labbhamāno eko assāsapassāsādiko, tassa suddhikehi kāyādipadehi suddhikena ca saṅkhārapadena avacanīyattā yathā rūpapadassa khandhekadeso khandhapadassa khandhasamudāyo padasodhane dassito yathādhippeto attho atthi, evaṃ ekekapadassa yathādhippetatthābhāvatoti adhippāyo. Kāyo kāyasaṅkhārotiādi pana vattabbaṃ siyāti yadi visuṃ adīpetvā samudito kāyasaṅkhārasaddo ekattha dīpeti, kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno khandhasaddo viya rūpasaddena kāyasaddena visesitabboti adhippāyena vadati. Suddhasaṅkhāravāro hesāti etena imassa vārassa padasodhanena dassitānaṃ yathādhippetānameva gahaṇato tesañca kāyādipadehi aggahitattā ‘‘kāyo kāyasaṅkhāro’’tiādivacanassa ayuttiṃ dasseti. Idha pana saṅkhārayamake kāyādipadānaṃ saṅkhārapadassa ca asamānādhikaraṇattā ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’tiādimhi vuccamāne adhippetatthapariccāgo anadhippetatthapariggaho ca kato siyāti suddhasaṅkhārataṃmūlacakkavārā na vuttā. Padasodhanavārataṃmūlacakkavārehi pana asamānādhikaraṇehi kāyādipadehi saṅkhārasaddassa visesanīyatāya dassitāya saṃsayo hoti ‘‘yo atthantarappavattinā kāyasaddena visesito kāyasaṅkhāro, eso atthantarappavattīhi vacīcittehi visesito udāhu añño’’ti. Evaṃ sesesupi. Ettha tesaṃ aññattha dassanatthaṃ ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’tiādinā anulomapaṭilomavasena cha yamakāni vuttānīti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana suddhasaṅkhāravāraṭṭhāne vuttattā ayaṃ nayo suddhasaṅkhāravāroti vutto.
បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.
២. បវត្តិវារវណ្ណនា
2. Pavattivāravaṇṇanā
១៩. បវត្តិវារេ សង្ខារានំ បុគ្គលានញ្ច ឱកាសត្តា ឈានំ ភូមិ ច វិសុំ ឱកាសភាវេន គហិតាតិ បុគ្គលវារេ ច ឱកាសវសេន បុគ្គលគ្គហណេន តេសំ ទ្វិន្នំ ឱកាសានំ វសេន គហណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘វិនា វិតក្កវិចារេហិ អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ទុតិយតតិយជ្ឈានោកាសវសេន គហិតា បុគ្គលា វិសេសេត្វា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា ។ បុន បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នានន្តិ ឈានោកាសវសេន បុគ្គលំ ទស្សេតិ, កាមាវចរានន្តិ ភូមោកាសវសេន។ ទ្វិប្បការានម្បិ បន តេសំ វិសេសនត្ថមាហ ‘‘អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ។ តេន រូបារូបាវចរេសុ បឋមជ្ឈានសមាបន្នកេ កាមាវចរេ គព្ភគតាទិកេ ច និវត្តេតិ។ កាមាវចរានម្បិ ហិ គព្ភគតាទីនំ វិនា អស្សាសបស្សាសេហិ វិតក្កវិចារានំ ឧប្បត្តិ អត្ថិ។ អដ្ឋកថាយំ បន ឯកន្តិកត្តា រូបារូបាវចរា និទស្សិតា។ វិនា អស្សាសបស្សាសេហិ វិតក្កវិចារានំ ឧប្បាទក្ខណេតិ ឯតេន បន ទស្សិតា បុគ្គលា បឋមជ្ឈានោកាសា កាមាវចរាទិឱកាសា ច អស្សាសបស្សាសវិរហវិសិដ្ឋា ទដ្ឋព្ពា។ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ បុគ្គលវិភាគោ វេទិតព្ពោ។
19. Pavattivāre saṅkhārānaṃ puggalānañca okāsattā jhānaṃ bhūmi ca visuṃ okāsabhāvena gahitāti puggalavāre ca okāsavasena puggalaggahaṇena tesaṃ dvinnaṃ okāsānaṃ vasena gahaṇaṃ hoti, tasmā ‘‘vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’ti dutiyatatiyajjhānokāsavasena gahitā puggalā visesetvā dassitāti daṭṭhabbā . Puna paṭhamajjhānaṃ samāpannānanti jhānokāsavasena puggalaṃ dasseti, kāmāvacarānanti bhūmokāsavasena. Dvippakārānampi pana tesaṃ visesanatthamāha ‘‘assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’ti. Tena rūpārūpāvacaresu paṭhamajjhānasamāpannake kāmāvacare gabbhagatādike ca nivatteti. Kāmāvacarānampi hi gabbhagatādīnaṃ vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppatti atthi. Aṭṭhakathāyaṃ pana ekantikattā rūpārūpāvacarā nidassitā. Vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇeti etena pana dassitā puggalā paṭhamajjhānokāsā kāmāvacarādiokāsā ca assāsapassāsavirahavisiṭṭhā daṭṭhabbā. Iminā nayena sabbattha puggalavibhāgo veditabbo.
២១. ‘‘បឋមជ្ឈានេ កាមាវចរេតិ កាមាវចរភូមិយំ ឧប្បន្នេ បឋមជ្ឈានេ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ , ឯតស្មិំ បន អត្ថេ សតិ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេ រូបាវចរេ អរូបាវចរេ តត្ថ ចិត្តសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តត្ថ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថាបិ រូបារូបាវចរភូមីសុ ឧប្បន្នេ ចតុត្ថជ្ឈានេតិ អត្ថោ ភវេយ្យ, សោ ច អនិដ្ឋោ ភូមីនំ ឱកាសភាវស្សេវ អគ្គហិតតាបត្តិតោ, សព្ពចតុត្ថជ្ឈានស្ស ឱកាសវសេន អគ្គហិតតាបត្តិតោ ច, តស្មា ឈានភូមោកាសានំ សង្ករំ អកត្វា វិសុំ ឯវ ឱកាសភាវោ យោជេតព្ពោ។ បឋមជ្ឈានោកាសេបិ ហិ កាយសង្ខារោ ច ឧប្បជ្ជតិ វចីសង្ខារោ ច ឧប្បជ្ជតិ កាមាវចរោកាសេ ច។ យទិបិ ន សព្ពម្ហិ បឋមជ្ឈានេ សព្ពម្ហិ ច កាមាវចរេ ទ្វយំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ បន តំទ្វយុប្បត្តិ អត្ថីតិ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ វិសុំ ឱកាសត្តា ច ‘‘អង្គមត្តវសេន ចេត្ថា’’តិអាទិវចនំ ន វត្តព្ពំ ហោតីតិ។ ឥមម្ហិ ច យមកេ អវិតក្កវិចារមត្តំ ទុតិយជ្ឈានំ វិចារវសេន បឋមជ្ឈានេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ មុទ្ធភូតំ ទុតិយជ្ឈានំ គហេត្វា ឥតរំ អសង្គហិតន្តិ វា។ យស្សយត្ថកេ ‘‘និរោធសមាបន្នាន’’ន្តិ ន លព្ភតិ។ ន ហិ តេ អសញ្ញសត្តា វិយ ឱកាសេ ហោន្តីតិ។
21. ‘‘Paṭhamajjhāne kāmāvacareti kāmāvacarabhūmiyaṃ uppanne paṭhamajjhāne’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , etasmiṃ pana atthe sati ‘‘catutthajjhāne rūpāvacare arūpāvacare tattha cittasaṅkhāro uppajjati, no ca tattha kāyasaṅkhāro uppajjatī’’ti etthāpi rūpārūpāvacarabhūmīsu uppanne catutthajjhāneti attho bhaveyya, so ca aniṭṭho bhūmīnaṃ okāsabhāvasseva aggahitatāpattito, sabbacatutthajjhānassa okāsavasena aggahitatāpattito ca, tasmā jhānabhūmokāsānaṃ saṅkaraṃ akatvā visuṃ eva okāsabhāvo yojetabbo. Paṭhamajjhānokāsepi hi kāyasaṅkhāro ca uppajjati vacīsaṅkhāro ca uppajjati kāmāvacarokāse ca. Yadipi na sabbamhi paṭhamajjhāne sabbamhi ca kāmāvacare dvayaṃ uppajjati, tattha pana taṃdvayuppatti atthīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Visuṃ okāsattā ca ‘‘aṅgamattavasena cetthā’’tiādivacanaṃ na vattabbaṃ hotīti. Imamhi ca yamake avitakkavicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ vicāravasena paṭhamajjhāne saṅgahaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Muddhabhūtaṃ dutiyajjhānaṃ gahetvā itaraṃ asaṅgahitanti vā. Yassayatthake ‘‘nirodhasamāpannāna’’nti na labbhati. Na hi te asaññasattā viya okāse hontīti.
៣៧. សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេតិ តេសំ បឋមតោ អវិតក្កអវិចារតោ ទុតិយេ សវិតក្កសវិចារេបិ ភវនិកន្តិអាវជ្ជនេ វត្តមានេ ឧភយំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ ទស្សេន្តេន តតោ បុរិមចិត្តក្ខណេសុបិ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ ទស្សិតមេវ ហោតិ។ យថា បន ចិត្តសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថំ ‘‘សុទ្ធាវាសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ វចីសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថំ ‘‘ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
37. Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāneti tesaṃ paṭhamato avitakkaavicārato dutiye savitakkasavicārepi bhavanikantiāvajjane vattamāne ubhayaṃ nuppajjitthāti dassentena tato purimacittakkhaṇesupi nuppajjitthāti dassitameva hoti. Yathā pana cittasaṅkhārassa ādidassanatthaṃ ‘‘suddhāvāsaṃ upapajjantāna’’nti vuttaṃ, evaṃ vacīsaṅkhārassa ādidassanatthaṃ ‘‘dutiye citte vattamāne’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.
សង្ខារយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / អភិធម្មបិដក • Abhidhammapiṭaka / យមកបាឡិ • Yamakapāḷi / ៦. សង្ខារយមកំ • 6. Saṅkhārayamakaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / អភិធម្មបិដក (អដ្ឋកថា) • Abhidhammapiṭaka (aṭṭhakathā) / បញ្ចបករណ-អដ្ឋកថា • Pañcapakaraṇa-aṭṭhakathā / ៦. សង្ខារយមកំ • 6. Saṅkhārayamakaṃ
ដីកា • Tīkā / អភិធម្មបិដក (ដីកា) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / បញ្ចបករណ-អនុដីកា • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā / ៦. សង្ខារយមកំ • 6. Saṅkhārayamakaṃ
