| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-មូលដីកា • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā |
៧. អនុសយយមកំ
7. Anusayayamakaṃ
បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា
Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā
១. បច្ចយបរិគ្គហបរិយោសានា ញាតបរិញ្ញាតិ បច្ចយទីបកេន មូលយមកេន ញាតបរិញ្ញំ , ខន្ធាទីសុ តីរណពាហុល្លតោ ខន្ធាទិយមកេហិ តីរណបរិញ្ញញ្ច វិភាវេត្វា អនុសយបហានន្តា បហានបរិញ្ញាតិ បហាតព្ពមុទ្ធភូតេហិ អនុសយេហិ បហានបរិញ្ញំ វិភាវេតុំ អនុសយយមកំ អារទ្ធំ។ លព្ភមានវសេនាតិ អនុសយភាវេន លព្ភមានានំ វសេនាតិ អត្ថោ។ តីហាការេហិ អនុសយានំ គាហាបនំ តេសុ តថា អគ្គហិតេសុ អនុសយវារាទិបាឡិយា ទុរវពោធត្តា។
1. Paccayapariggahapariyosānā ñātapariññāti paccayadīpakena mūlayamakena ñātapariññaṃ , khandhādīsu tīraṇabāhullato khandhādiyamakehi tīraṇapariññañca vibhāvetvā anusayapahānantā pahānapariññāti pahātabbamuddhabhūtehi anusayehi pahānapariññaṃ vibhāvetuṃ anusayayamakaṃ āraddhaṃ. Labbhamānavasenāti anusayabhāvena labbhamānānaṃ vasenāti attho. Tīhākārehi anusayānaṃ gāhāpanaṃ tesu tathā aggahitesu anusayavārādipāḷiyā duravabodhattā.
អយំ បនេត្ថ បុរិមេសូតិ ឯតេសុ សានុសយវារាទីសុ បុរិមេសូតិ អត្ថោ។ អត្ថវិសេសាភាវតោ ‘‘កាមធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្ស កាមធាតុយា ចុតស្ស, រូបធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្ស កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិ ឯវមាទីហិ អវុច្ចមានេ កថមយំ យមកទេសនា សិយាតិ? នាយំ យមកទេសនា, បុរិមវារេហិ បន យមកវសេន ទេសិតានំ អនុសយានំ ចុតិឧបបត្តិវសេន អនុសយដ្ឋានបរិច្ឆេទទស្សនំ។ យមកទេសនាពាហុល្លតោ បន សព្ពវារសមុទាយស្ស អនុសយយមកន្តិ នាមំ ទដ្ឋព្ពំ។ អថ វា បដិលោមបុច្ឆាបិ អត្ថវសេន លព្ភន្តិ, អត្ថវិសេសាភាវតោ បន ន វុត្តាតិ លព្ភមានតាវសេន ឯតិស្សាបិ ទេសនាយ យមកទេសនតា វេទិតព្ពា។
Ayaṃ panettha purimesūti etesu sānusayavārādīsu purimesūti attho. Atthavisesābhāvato ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassa, rūpadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassā’’ti evamādīhi avuccamāne kathamayaṃ yamakadesanā siyāti? Nāyaṃ yamakadesanā, purimavārehi pana yamakavasena desitānaṃ anusayānaṃ cutiupapattivasena anusayaṭṭhānaparicchedadassanaṃ. Yamakadesanābāhullato pana sabbavārasamudāyassa anusayayamakanti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā paṭilomapucchāpi atthavasena labbhanti, atthavisesābhāvato pana na vuttāti labbhamānatāvasena etissāpi desanāya yamakadesanatā veditabbā.
អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯតេន ការណលាភេ ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតិ។ អប្បហីនា ហិ អនុសយា ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជន្តិ។ យាវ ច មគ្គេន តេសំ អនុប្បត្តិអរហតា ន កតា ហោតិ, តាវ តេ ឯវំបការា ឯវាតិ ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ។ សោ ឯវំបការោ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោ, ន ខន្ធយមកាទីសុ វិយ ឧប្បជ្ជមានតា។ តេនេវ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារេន និន្នានាករណោ វិភត្តោ។ អនុរូបំ ការណំ បន លភិត្វា យេ ឧប្បជ្ជិំសុ ឧប្បជ្ជមានា ច, តេបិ អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតា អហេសុំ ភវន្តិ ច។ ឧប្បត្តិអរហតាយ ឯវ ច តេ ឧប្បជ្ជិំសុ ឧប្បជ្ជន្តិ ច, ន ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នតោ អញ្ញេ ឧប្បត្តិអរហា នាម អត្ថិ, តស្មា សព្ពេ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា កាមរាគាទយោ ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ។ អប្បហីនដ្ឋេនេវ ហិ អនុសយា, អប្បហីនា ច អតីតាទយោ ឯវ, មគ្គស្ស បន តាទិសានំ អនុប្បត្តិអរហតាបាទនេន អនុសយប្បហានំ ហោតីតិ។ អប្បហីនាការោ នាម ធម្មាការោ, ន ធម្មោ, ធម្មោ ឯវ ច ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘អប្បហីនាការោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតី’’តិ។ សត្តានុសយាតិ ឯត្ថ យទិ អប្បហីនដ្ឋេន សន្តានេ អនុសេន្តីតិ អនុសយា, អថ កស្មា សត្តេវ វុត្តា, ននុ សត្តានុសយតោ អញ្ញេសម្បិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា អនុសយភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ, អប្បហីនមត្តស្សេវ អនុសយភាវស្ស អវុត្តត្តា។ វុត្តញ្ហិ ‘‘អនុសយោតិ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតកិលេសោ វុច្ចតី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១), តស្មា អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតោ កិលេសោយេវ អនុសយោ នាមាតិ យុត្តំ។ ថាមគតន្តិ ច អញ្ញេហិ អសាធារណោ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ។ តថា ហិ ធម្មសភាវពោធិនា តថាគតេន ឥមេយេវ ‘‘អនុសយា’’តិ វុត្តា។ ថាមគតោតិ អនុសយសមង្គីតិ អត្ថោ។
Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti etena kāraṇalābhe uppattiarahataṃ dasseti. Appahīnā hi anusayā kāraṇalābhe sati uppajjanti. Yāva ca maggena tesaṃ anuppattiarahatā na katā hoti, tāva te evaṃpakārā evāti ‘‘anusayā’’ti vuccanti. So evaṃpakāro uppajjati-saddena gahito, na khandhayamakādīsu viya uppajjamānatā. Teneva ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādinā uppajjanavāro anusayavārena ninnānākaraṇo vibhatto. Anurūpaṃ kāraṇaṃ pana labhitvā ye uppajjiṃsu uppajjamānā ca, tepi appahīnaṭṭhena thāmagatā ahesuṃ bhavanti ca. Uppattiarahatāya eva ca te uppajjiṃsu uppajjanti ca, na ca atītānāgatapaccuppannato aññe uppattiarahā nāma atthi, tasmā sabbe atītānāgatapaccuppannā kāmarāgādayo ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Appahīnaṭṭheneva hi anusayā, appahīnā ca atītādayo eva, maggassa pana tādisānaṃ anuppattiarahatāpādanena anusayappahānaṃ hotīti. Appahīnākāro nāma dhammākāro, na dhammo, dhammo eva ca uppajjatīti iminā adhippāyenāha ‘‘appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjatī’’ti. Sattānusayāti ettha yadi appahīnaṭṭhena santāne anusentīti anusayā, atha kasmā satteva vuttā, nanu sattānusayato aññesampi kilesānaṃ appahīnattā anusayabhāvo āpajjatīti ce? Nāpajjati, appahīnamattasseva anusayabhāvassa avuttattā. Vuttañhi ‘‘anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccatī’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 1), tasmā appahīnaṭṭhena thāmagato kilesoyeva anusayo nāmāti yuttaṃ. Thāmagatanti ca aññehi asādhāraṇo sabhāvo daṭṭhabbo. Tathā hi dhammasabhāvabodhinā tathāgatena imeyeva ‘‘anusayā’’ti vuttā. Thāmagatoti anusayasamaṅgīti attho.
អនុសយឧប្បជ្ជនវារានំ សមានគតិកត្តា យថា ‘‘អនុសេតី’’តិ វចនំ អប្បហីនាការទីបកំ, ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ សិយាតិ ឧប្បជ្ជនវារេន ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនស្ស អវុត្តតា សក្កា វត្តុន្តិ ចេ? តំ ន, វចនត្ថវិសេសេន តំទ្វយស្ស វុត្តត្តា។ ‘‘អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជតី’’តិ ហិ ឯតស្មិំ អត្ថេ អវិសិដ្ឋេបិ ‘‘អនុសេតី’’តិ វចនំ សន្តានេ អនុសយិតតំ ថាមគតភាវំ ទីបេតិ។ យទិ តមេវ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ ទីបេយ្យ, កស្សចិ វិសេសស្ស អភាវា ឧប្បជ្ជនវារោ ន វត្តព្ពោ សិយា, ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ បន ឧប្បត្តិយោគ្គំ ទីបេតិ។ កស្មា? ឧប្បជ្ជនវារេន ឧប្បត្តិយោគ្គស្ស ទស្សិតត្តា, អនុសយសទ្ទស្ស សព្ពទា វិជ្ជមានានំ អបរិនិប្ផន្នសយនត្ថតាយ និវារណត្ថំ ឧប្បត្តិអរហតាយ ថាមគតភាវសង្ខាតស្ស យថាធិប្បេតសយនត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ យំ ឧប្បត្តិយោគ្គវចនំ វុត្តំ, តំ សុវុត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ។ តម្បិ សុវុត្តមេវ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេនាតិ សម្ពន្ធោ។ តន្តិត្តយេនបិ ហិ ចិត្តសម្បយុត្តតា ទីបិតា ហោតិ។
Anusayauppajjanavārānaṃ samānagatikattā yathā ‘‘anusetī’’ti vacanaṃ appahīnākāradīpakaṃ, evaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ siyāti uppajjanavārena ‘‘uppajjatī’’ti vacanassa avuttatā sakkā vattunti ce? Taṃ na, vacanatthavisesena taṃdvayassa vuttattā. ‘‘Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjatī’’ti hi etasmiṃ atthe avisiṭṭhepi ‘‘anusetī’’ti vacanaṃ santāne anusayitataṃ thāmagatabhāvaṃ dīpeti. Yadi tameva ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ dīpeyya, kassaci visesassa abhāvā uppajjanavāro na vattabbo siyā, ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ pana uppattiyoggaṃ dīpeti. Kasmā? Uppajjanavārena uppattiyoggassa dassitattā, anusayasaddassa sabbadā vijjamānānaṃ aparinipphannasayanatthatāya nivāraṇatthaṃ uppattiarahatāya thāmagatabhāvasaṅkhātassa yathādhippetasayanatthassa dassanatthaṃ ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ uppattiyoggavacanaṃ vuttaṃ, taṃ suvuttamevāti adhippāyo. Tampi suvuttameva iminā tantippamāṇenāti sambandho. Tantittayenapi hi cittasampayuttatā dīpitā hoti.
បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា
Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā
២. កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ កាមាវចរភូមិយំ សុខាយ ច ឧបេក្ខាយ ចាតិ អដ្ឋកថាយំ កាមធាតុគ្គហណំ ទ្វិន្នំ វេទនានំ វិសេសនភាវេន វុត្តំ, ឯវំ សតិ កាមធាតុយា កាមរាគានុសយស្ស អនុសយដ្ឋានតា ន វុត្តា ហោតិ។ ទ្វីសុ បន រាគេសុ ភវរាគស្ស តីសុ ធាតូសុ រូបារូបធាតូនំ អនុសយដ្ឋានតា វុត្តាតិ កាមធាតុយា កាមរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា វត្តព្ពា។ ធាតុវេទនាសព្ពសក្កាយបរិយាបន្នវសេន ហិ តិប្បការំ អនុសយានំ អនុសយដ្ឋានំ វុត្តន្តិ។ តស្មា តីសុ ធាតូសុ កាមធាតុយា តីសុ វេទនាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុ ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិ វិសុំ អនុសយដ្ឋានតា ធាតុយា វេទនានញ្ច យោជេតព្ពា។ ទ្វីសុ វេទនាសូតិ ឥទញ្ច វេទនាសុ អនុសយមានោ កាមរាគានុសយោ ទ្វីស្វេវ អនុសេតិ, ន តីសូតិ តិណ្ណម្បិ ឋានតានិវារណត្ថមេវ វុត្តន្តិ ន សព្ពាសុ ទ្វីសុ អនុសយនប្បត្តោ អត្ថិ, តេន វេទនាវិសេសនត្ថំ ន កាមធាតុគ្គហណេន កោចិ អត្ថោ។ ភវរាគានុសយនដ្ឋានញ្ហិ អដ្ឋានញ្ច អនុសយានំ អបរិយាបន្នំ សក្កាយេ កាមរាគានុសយស្ស អនុសយដ្ឋានំ ន ហោតីតិ បាកដមេតំ។ យថា ច ‘‘ទ្វីសុ វេទនាសូ’’តិ វុត្តេ បដិឃានុសយានុសយដ្ឋានតោ អញ្ញា ទ្វេ វេទនា គយ្ហន្តិ, ឯវំ ភវរាគានុសយានុសយនដ្ឋានតោ ច អញ្ញា តា គយ្ហន្តីតិ។
2. Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cāti aṭṭhakathāyaṃ kāmadhātuggahaṇaṃ dvinnaṃ vedanānaṃ visesanabhāvena vuttaṃ, evaṃ sati kāmadhātuyā kāmarāgānusayassa anusayaṭṭhānatā na vuttā hoti. Dvīsu pana rāgesu bhavarāgassa tīsu dhātūsu rūpārūpadhātūnaṃ anusayaṭṭhānatā vuttāti kāmadhātuyā kāmarāgassa anusayaṭṭhānatā vattabbā. Dhātuvedanāsabbasakkāyapariyāpannavasena hi tippakāraṃ anusayānaṃ anusayaṭṭhānaṃ vuttanti. Tasmā tīsu dhātūsu kāmadhātuyā tīsu vedanāsu dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetīti visuṃ anusayaṭṭhānatā dhātuyā vedanānañca yojetabbā. Dvīsu vedanāsūti idañca vedanāsu anusayamāno kāmarāgānusayo dvīsveva anuseti, na tīsūti tiṇṇampi ṭhānatānivāraṇatthameva vuttanti na sabbāsu dvīsu anusayanappatto atthi, tena vedanāvisesanatthaṃ na kāmadhātuggahaṇena koci attho. Bhavarāgānusayanaṭṭhānañhi aṭṭhānañca anusayānaṃ apariyāpannaṃ sakkāye kāmarāgānusayassa anusayaṭṭhānaṃ na hotīti pākaṭametaṃ. Yathā ca ‘‘dvīsu vedanāsū’’ti vutte paṭighānusayānusayaṭṭhānato aññā dve vedanā gayhanti, evaṃ bhavarāgānusayānusayanaṭṭhānato ca aññā tā gayhantīti.
ឯត្ថ ច ទ្វីហិ វេទនាហិ សម្បយុត្តេសុ អញ្ញេសុ ច បិយរូបសាតរូបេសុ ឥដ្ឋរូបាទីសុ ឧប្បជ្ជមានោ កាមរាគានុសយោ សាតសន្តសុខគិទ្ធិយា បវត្តតីតិ ទ្វីសុ វេទនាសុ តស្ស អនុសយនំ វុត្តំ។ អញ្ញត្ថ ឧប្បជ្ជមានោបិ ហិ សោ ឥមាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុគតោ ហុត្វា សេតិ សុខមិច្ចេវ អភិលភតីតិ។ ឯវំ បដិឃានុសយោ ច ទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តេសុ អញ្ញេសុ ច អប្បិយរូបាសាតរូបេសុ អនិដ្ឋរូបាទីសុ ឧប្បជ្ជមានោ ទុក្ខបដិកូលតោ ទុក្ខមិច្ចេវ បដិហញ្ញតីតិ ទុក្ខវេទនមេវ អនុគតោ ហុត្វា សេតិ, តេន បន តស្មិំ អនុសយនំ វុត្តំ។ ឯវំ កាមរាគបដិឃានំ តីសុ វេទនាសុ អនុសយវចនេន ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តអនិដ្ឋេសុ អារម្មណបកតិយា វិបរីតសញ្ញាយ ច វសេន ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសុ កាមរាគបដិឃានំ ឧប្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ។ តត្ថ ឧប្បជ្ជមានា ហិ តេ តីសុ វេទនាសុ អនុសេន្តិ នាម។ វេទនាត្តយមុខេន វា ឯត្ថ ឥដ្ឋាទីនំ អារម្មណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ, កាមធាតុអាទិគ្គហណេន កាមស្សាទាទិវត្ថុភូតានំ កាមភវាទីនំ។ តត្ថ កាមរាគានុសយោ ភវស្សាទវសេន អនុសយមានោ កាមធាតុយា អនុសេតិ, កាមសុខស្សាទវសេន អនុសយមានោ សុខោបេក្ខាវេទនាសុ។ បដិឃោ ទុក្ខបដិឃាតវសេនេវ បវត្តតីតិ យត្ថ តត្ថ បដិហញ្ញមានោបិ ទុក្ខវេទនាយ ឯវ អនុសេតិ។ រូបារូបភវេសុ បន រូបារូបាវចរធម្មេសុ ច កាមស្សាទស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ តត្ថ អនុសយមានោ រាគោ ភវរាគោឥច្ចេវ វេទិតព្ពោ។ ធាតុត្តយវេទនាត្តយគ្គហណេន ច សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នានំ គហិតត្តា ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៤៦) ឯវមាទីនំ វិស្សជ្ជនេសុ ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយដ្ឋានំ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ននុ ច អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ បិហបច្ចយា ឧប្បន្នទោមនស្សេ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ, តថា នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសុ កាមរាគេន នានុសយិតព្ពន្តិ តទនុសយនដ្ឋានតោ អញ្ញាបិ ទិដ្ឋានុសយានុសយនដ្ឋានភូតា កាមាវចរវេទនា សន្តីតិ? ហោន្តុ, ន បន ធាតុត្តយវេទនាត្តយតោ អញ្ញំ តទនុសយនដ្ឋានំ អត្ថិ, តស្មា តំ ន វុត្តំ។ យស្មា បន ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ ច បដិឃានុសយោ ច មានានុសយោ ច នានុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោ នានុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៥២) វុត្តំ, តស្មា អវិសេសេន ទុក្ខំ បដិឃានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានន្តិ សមុទាយវសេន គហេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ តថា លោកិយសុខោបេក្ខា កាមរាគមានានុសយនដ្ឋានន្តិ។
Ettha ca dvīhi vedanāhi sampayuttesu aññesu ca piyarūpasātarūpesu iṭṭharūpādīsu uppajjamāno kāmarāgānusayo sātasantasukhagiddhiyā pavattatīti dvīsu vedanāsu tassa anusayanaṃ vuttaṃ. Aññattha uppajjamānopi hi so imāsu dvīsu vedanāsu anugato hutvā seti sukhamicceva abhilabhatīti. Evaṃ paṭighānusayo ca dukkhavedanāsampayuttesu aññesu ca appiyarūpāsātarūpesu aniṭṭharūpādīsu uppajjamāno dukkhapaṭikūlato dukkhamicceva paṭihaññatīti dukkhavedanameva anugato hutvā seti, tena pana tasmiṃ anusayanaṃ vuttaṃ. Evaṃ kāmarāgapaṭighānaṃ tīsu vedanāsu anusayavacanena iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhesu ārammaṇapakatiyā viparītasaññāya ca vasena iṭṭhādibhāvena gahitesu kāmarāgapaṭighānaṃ uppatti dassitā hoti. Tattha uppajjamānā hi te tīsu vedanāsu anusenti nāma. Vedanāttayamukhena vā ettha iṭṭhādīnaṃ ārammaṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, kāmadhātuādiggahaṇena kāmassādādivatthubhūtānaṃ kāmabhavādīnaṃ. Tattha kāmarāgānusayo bhavassādavasena anusayamāno kāmadhātuyā anuseti, kāmasukhassādavasena anusayamāno sukhopekkhāvedanāsu. Paṭigho dukkhapaṭighātavaseneva pavattatīti yattha tattha paṭihaññamānopi dukkhavedanāya eva anuseti. Rūpārūpabhavesu pana rūpārūpāvacaradhammesu ca kāmassādassa pavatti natthīti tattha anusayamāno rāgo bhavarāgoicceva veditabbo. Dhātuttayavedanāttayaggahaṇena ca sabbasakkāyapariyāpannānaṃ gahitattā ‘‘yattha kāmarāgānusayo nānuseti, tattha diṭṭhānusayo nānusetī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.46) evamādīnaṃ vissajjanesu dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayaṭṭhānaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato pihapaccayā uppannadomanasse paṭighānusayo nānuseti, tathā nekkhammassitasomanassupekkhāsu kāmarāgena nānusayitabbanti tadanusayanaṭṭhānato aññāpi diṭṭhānusayānusayanaṭṭhānabhūtā kāmāvacaravedanā santīti? Hontu, na pana dhātuttayavedanāttayato aññaṃ tadanusayanaṭṭhānaṃ atthi, tasmā taṃ na vuttaṃ. Yasmā pana ‘‘yattha kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca nānusenti, tattha diṭṭhānusayo vicikicchānusayo nānusetīti? Āmantā’’ti (yama. 2.anusayayamaka.52) vuttaṃ, tasmā avisesena dukkhaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānanti samudāyavasena gahetvā vuttanti veditabbaṃ. Tathā lokiyasukhopekkhā kāmarāgamānānusayanaṭṭhānanti.
អបិច សុត្តេ ‘‘ឥធាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ ទោមនស្សំ បជហេយ្យ’ន្តិ, សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិត្វា បដិឃំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា តំ វិក្ខម្ភេត្វា វីរិយំ កត្វា អនាគាមិមគ្គេន បដិឃស្ស សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ន ហិ បដិឃេនេវ បដិឃប្បហានំ, ទោមនស្សេន វា ទោមនស្សប្បហានំ អត្ថីតិ។ បដិឃុប្បត្តិរហដ្ឋានតាយ បន ឥធ សព្ពំ ទុក្ខំ ‘‘បដិឃានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ និប្បរិយាយទេសនា ហេសា, សា បន បរិយាយទេសនា។ ឯវញ្ច កត្វា បឋមជ្ឈានវិក្ខម្ភិតំ កាមរាគានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ ‘‘វិវិច្ចេវ…បេ.… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, រាគំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ។ ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានវិក្ខម្ភិតំ អវិជ្ជានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ ‘‘សុខស្ស ច បហានា…បេ.… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, អវិជ្ជំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) វុត្តំ។ ន ហិ លោកិយចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខាយ អវិជ្ជានុសយោ សព្ពថា នានុសេតីតិ សក្កា វត្តុំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ ឯត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ២) វុត្តត្តា, តស្មា អវិជ្ជានុសយស្សេវ វត្ថុ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខា, នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សញ្ច បដិឃានុសយស្ស វត្ថុ ន ន ហោតីតិ តត្ថាបិ តស្ស អនុសយនំ វេទិតព្ពំ។ អវត្ថុភាវតោ ហិ ឥធ អនុសយនំ ន វុច្ចតិ, ន សុត្តន្តេសុ វិយ វុត្តនយេន តំបដិបក្ខភាវតោ តំសមុគ្ឃាតកមគ្គស្ស ពលវូបនិស្សយភាវតោ ចាតិ។
Apica sutte ‘‘idhāvuso visākha, bhikkhu iti paṭisañcikkhati ‘kudāssu nāmāhaṃ domanassaṃ pajaheyya’nti, so iti paṭisañcikkhitvā paṭighaṃ tena pajahati, na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti nekkhammassitaṃ domanassaṃ uppādetvā taṃ vikkhambhetvā vīriyaṃ katvā anāgāmimaggena paṭighassa samugghātanaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṃ, domanassena vā domanassappahānaṃ atthīti. Paṭighuppattirahaṭṭhānatāya pana idha sabbaṃ dukkhaṃ ‘‘paṭighānusayassa anusayanaṭṭhāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nippariyāyadesanā hesā, sā pana pariyāyadesanā. Evañca katvā paṭhamajjhānavikkhambhitaṃ kāmarāgānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā anāgāmimaggena samugghātanaṃ sandhāya ‘‘vivicceva…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, rāgaṃ tena pajahati, na tattha rāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ. Evaṃ catutthajjhānavikkhambhitaṃ avijjānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā arahattamaggena samugghātanaṃ sandhāya ‘‘sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, avijjaṃ tena pajahati, na tattha avijjānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465) vuttaṃ. Na hi lokiyacatutthajjhānupekkhāya avijjānusayo sabbathā nānusetīti sakkā vattuṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 2) vuttattā, tasmā avijjānusayasseva vatthu catutthajjhānupekkhā, nekkhammassitadomanassañca paṭighānusayassa vatthu na na hotīti tatthāpi tassa anusayanaṃ veditabbaṃ. Avatthubhāvato hi idha anusayanaṃ na vuccati, na suttantesu viya vuttanayena taṃpaṭipakkhabhāvato taṃsamugghātakamaggassa balavūpanissayabhāvato cāti.
ឯត្ថ ច អារម្មណេ អនុសយដ្ឋានេ សតិ ភវរាគវជ្ជោ សព្ពោ លោភោ កាមរាគានុសយោតិ ន សក្កា វត្តុំ។ ទុក្ខាយ ហិ វេទនាយ រូបារូបធាតូសុ ច អនុសយមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោបិ លោភោ លោភោ ឯវ, ន កាមរាគានុសយោ។ យទិ សិយា, ទិដ្ឋានុសយស្ស វិយ ឯតស្សបិ ឋានំ វត្តព្ពំ សិយាតិ។ អថ បន អជ្ឈាសយវសេន តន្និន្នតាយ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ។ យថា ឥដ្ឋានំ រូបាទីនំ សុខាយ ច វេទនាយ អប្បដិលទ្ធំ វា អប្បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ, បដិលទ្ធបុព្ពំ វា អតីតំ និរុទ្ធំ វិគតំ បរិណតំ សមនុបស្សតោ ឧប្បជ្ជមានោ បដិឃោ ទុក្ខេ បដិហញ្ញនវសេនេវ បវត្តតីតិ ទុក្ខមេវ តស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, នាលម្ពិតំ, ឯវំ ទុក្ខាទីសុ អភិនិវេសនវសេន ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោបិ លោភោ សុខាភិសង្គវសេនេវ បវត្តតីតិ សាតសន្តសុខទ្វយមេវស្ស អនុសយដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ភវរាគវជ្ជស្ស សព្ពលោភស្ស កាមរាគានុសយតា ន វិរុជ្ឈតិ, ឯកស្មិំយេវ ច អារម្មណេ រជ្ជន្តិ ទុស្សន្តិ ច។ តត្ថ រាគោ សុខជ្ឈាសយោ បដិឃោ ទុក្ខជ្ឈាសយោតិ តេសំ នានានុសយដ្ឋានតា ហោតិ។
Ettha ca ārammaṇe anusayaṭṭhāne sati bhavarāgavajjo sabbo lobho kāmarāgānusayoti na sakkā vattuṃ. Dukkhāya hi vedanāya rūpārūpadhātūsu ca anusayamānena diṭṭhānusayena sampayuttopi lobho lobho eva, na kāmarāgānusayo. Yadi siyā, diṭṭhānusayassa viya etassapi ṭhānaṃ vattabbaṃ siyāti. Atha pana ajjhāsayavasena tanninnatāya anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Yathā iṭṭhānaṃ rūpādīnaṃ sukhāya ca vedanāya appaṭiladdhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato, paṭiladdhapubbaṃ vā atītaṃ niruddhaṃ vigataṃ pariṇataṃ samanupassato uppajjamāno paṭigho dukkhe paṭihaññanavaseneva pavattatīti dukkhameva tassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, nālambitaṃ, evaṃ dukkhādīsu abhinivesanavasena uppajjamānena diṭṭhānusayena sampayuttopi lobho sukhābhisaṅgavaseneva pavattatīti sātasantasukhadvayamevassa anusayaṭṭhānaṃ vuttanti bhavarāgavajjassa sabbalobhassa kāmarāgānusayatā na virujjhati, ekasmiṃyeva ca ārammaṇe rajjanti dussanti ca. Tattha rāgo sukhajjhāsayo paṭigho dukkhajjhāsayoti tesaṃ nānānusayaṭṭhānatā hoti.
ឯវញ្ច កត្វា ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? នោ’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៤) វុត្តន្តិ។ អដ្ឋកថាយំ បន ទ្វីសុ វេទនាសុ ឥដ្ឋារម្មណេ ច ទោមនស្សុប្បត្តិំ វត្វា ‘‘ទោមនស្សមត្តមេវ បន តំ ហោតិ, ន បដិឃានុសយោ’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ២) វុត្តត្តា យថា តត្ថ បដិឃោ បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, ឯវំ ទុក្ខាទីសុ ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សហជាតោ លោភោ កាមរាគានុសយោ ន ហោតិច្ចេវ វិញ្ញាយតីតិ។ យំ បនេតំ វុត្តំ ‘‘ទោមនស្សមត្តមេវ បន តំ ហោតិ, ន បដិឃានុសយោ’’តិ, ឯត្ថ ន បដិឃានុសយោតិ នត្ថិ បដិឃានុសយោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ ន ហិ ទោមនស្សស្ស បដិឃានុសយភាវាសង្កា អត្ថីតិ។
Evañca katvā ‘‘yattha kāmarāgānusayo anuseti, tattha paṭighānusayo anusetīti? No’’ti (yama. 2.anusayayamaka.14) vuttanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana dvīsu vedanāsu iṭṭhārammaṇe ca domanassuppattiṃ vatvā ‘‘domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 2) vuttattā yathā tattha paṭigho paṭighānusayo na hoti, evaṃ dukkhādīsu uppajjamānena diṭṭhānusayena sahajāto lobho kāmarāgānusayo na hoticceva viññāyatīti. Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo’’ti, ettha na paṭighānusayoti natthi paṭighānusayoti attho daṭṭhabbo. Na hi domanassassa paṭighānusayabhāvāsaṅkā atthīti.
ទេសនា សំកិណ្ណា វិយ ភវេយ្យាតិ ភវរាគស្សបិ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អារម្មណករណវសេនេវ ឧប្បត្តិ វុត្តា វិយ ភវេយ្យ, តស្មា អារម្មណវិសេសេន វិសេសទស្សនត្ថំ ឯវំ ទេសនា កតា សហជាតវេទនាវិសេសាភាវតោតិ អធិប្បាយោ។
Desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti bhavarāgassapi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ārammaṇakaraṇavaseneva uppatti vuttā viya bhaveyya, tasmā ārammaṇavisesena visesadassanatthaṃ evaṃ desanā katā sahajātavedanāvisesābhāvatoti adhippāyo.
ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
មហាវារោ
Mahāvāro
១. អនុសយវារវណ្ណនា
1. Anusayavāravaṇṇanā
៣. អនុសេតិ ឧប្បជ្ជតីតិ បច្ចុប្បន្នវោហារា បវត្តាវិរាមវសេន វេទិតព្ពា។ មគ្គេនេវ ហិ អនុសយានំ វិរាមោ វិច្ឆេទោ ហោតិ, ន តតោ បុព្ពេតិ។
3. Anusetiuppajjatīti paccuppannavohārā pavattāvirāmavasena veditabbā. Maggeneva hi anusayānaṃ virāmo vicchedo hoti, na tato pubbeti.
២០. នាបិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកំ ធម្មំ អារម្មណំ ករោន្តីតិ ឯត្ថ បុរិមេន ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ ឧប្បត្តិ និវារិតា, បច្ឆិមេន ឯកស្មិំ អារម្មណេតិ អយំ វិសេសោ។ បុគ្គលោកាសវារស្ស បដិលោមេ តេសំ តេសំ បុគ្គលានំ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស អននុសយនដ្ឋានំ បកតិយា បហានេន ច វេទិតព្ពំ, ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ទុក្ខាយ វេទនាយ តេសំ តត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ, តេសញ្ញេវ បុគ្គលានំ រូបធាតុយា អរូបធាតុយា អបរិយាបន្នេ តេសំ តត្ថ កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតិ, បដិឃានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ បកតិយា ទុក្ខាទីនំ កាមរាគាទីនំ អននុសយដ្ឋានតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ សព្ពត្ថ កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតិ, បដិឃានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៥៦) អនុសយប្បហានេន។ ឯត្ថ បុរិមនយេន ឱកាសំ អវេក្ខិត្វា បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានានំ អនុសយានំ អននុសយនំ វុត្តំ, បច្ឆិមនយេន បុគ្គលំ អវេក្ខិត្វា ឱកាសស្ស កាមធាតុអាទិកស្ស អនោកាសតាតិ។
20. Nāpi ekasmiṃ ṭhāne uppajjanti, na ekaṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ karontīti ettha purimena ekasmiṃ cittuppāde uppatti nivāritā, pacchimena ekasmiṃ ārammaṇeti ayaṃ viseso. Puggalokāsavārassa paṭilome tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ tassa tassa anusayassa ananusayanaṭṭhānaṃ pakatiyā pahānena ca veditabbaṃ, ‘‘tiṇṇaṃ puggalānaṃ dukkhāya vedanāya tesaṃ tattha kāmarāgānusayo nānuseti, no ca tesaṃ tattha paṭighānusayo nānuseti, tesaññeva puggalānaṃ rūpadhātuyā arūpadhātuyā apariyāpanne tesaṃ tattha kāmarāgānusayo ca nānuseti, paṭighānusayo ca nānusetī’’ti pakatiyā dukkhādīnaṃ kāmarāgādīnaṃ ananusayaṭṭhānataṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘dvinnaṃ puggalānaṃ sabbattha kāmarāgānusayo ca nānuseti, paṭighānusayo ca nānusetī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.56) anusayappahānena. Ettha purimanayena okāsaṃ avekkhitvā puggalassa vijjamānānaṃ anusayānaṃ ananusayanaṃ vuttaṃ, pacchimanayena puggalaṃ avekkhitvā okāsassa kāmadhātuādikassa anokāsatāti.
អនុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Anusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
២. សានុសយវារវណ្ណនា
2. Sānusayavāravaṇṇanā
៦៦-១៣១. សានុសយបជហនបរិញ្ញាវារេសុ ‘‘សានុសយោ, បជហតិ, បរិជានាតី’’តិ បុគ្គលោ វុត្តោ។ បុគ្គលស្ស ច ឥមស្មិំ ភវេ សានុសយោតិ ឯវំ ភវវិសេសេន វា, ឥមស្មិំ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ ឥមស្មិំ ឥតរេសុ កេនចីតិ ឯវំ ភវានុសយវិសេសេន វា សានុសយតានិរនុសយតាទិកា នត្ថិ។ តថា ទ្វីសុ វេទនាសុ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ និរនុសយោតិ ឥទម្បិ នត្ថិ។ ន ហិ បុគ្គលស្ស វេទនា ឱកាសោ, អថ ខោ អនុសយានន្តិ។ អនុសយស្ស បន តស្ស តស្ស សោ សោ អនុសយនោកាសោ បុគ្គលស្ស តេន តេន អនុសយេន សានុសយតាយ, តស្ស តស្ស បជហនបរិជាននានញ្ច និមិត្តំ ហោតិ, អននុសយនោកាសោ ច និរនុសយតាទីនំ, តស្មា ឱកាសវារេសុ ភុម្មនិទ្ទេសំ អកត្វា ‘‘យតោ តតោ’’តិ និមិត្តត្ថេ និស្សក្កវចនំ កតំ, បជហនបរិញ្ញាវារេសុ អបាទានត្ថេ ឯវ វា។ តតោ តតោ ហិ ឱកាសតោ អបគមករណំ វិនាសនំ បជហនំ បរិជាននញ្ចាតិ។
66-131. Sānusayapajahanapariññāvāresu ‘‘sānusayo, pajahati, parijānātī’’ti puggalo vutto. Puggalassa ca imasmiṃ bhave sānusayoti evaṃ bhavavisesena vā, imasmiṃ kāmarāgānusayena sānusayo imasmiṃ itaresu kenacīti evaṃ bhavānusayavisesena vā sānusayatāniranusayatādikā natthi. Tathā dvīsu vedanāsu kāmarāgānusayena sānusayo, dukkhāya vedanāya niranusayoti idampi natthi. Na hi puggalassa vedanā okāso, atha kho anusayānanti. Anusayassa pana tassa tassa so so anusayanokāso puggalassa tena tena anusayena sānusayatāya, tassa tassa pajahanaparijānanānañca nimittaṃ hoti, ananusayanokāso ca niranusayatādīnaṃ, tasmā okāsavāresu bhummaniddesaṃ akatvā ‘‘yato tato’’ti nimittatthe nissakkavacanaṃ kataṃ, pajahanapariññāvāresu apādānatthe eva vā. Tato tato hi okāsato apagamakaraṇaṃ vināsanaṃ pajahanaṃ parijānanañcāti.
តត្ថ យតោតិ យតោ អនុសយដ្ឋានតោ អនុលោមេ, បដិលោមេ អននុសយដ្ឋានតោតិ អត្ថោ។ អនុសយានានុសយស្សេវ ហិ និមិត្តាបាទានភាវទស្សនត្ថំ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា តតោ មានានុសយេន សានុសយោតិ (យម.២.អនុសយយមក.៧៧), បជហតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៤៣) ច ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ តតោ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោតិ (យម. ២.អនុសយយមក.១១០), ន បជហតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៧៤-១៧៦) ច ឯវមាទីសុ រូបធាតុអាទយោ ឯវ ភុម្មនិទ្ទេសេនេវ និទ្ទិដ្ឋាតិ។ អដ្ឋកថាយំ បន ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេន សរូបតោ អនុសយនដ្ឋានស្ស ទស្សិតត្តា តទត្ថេ អាទិបញ្ហេបិ ‘‘យតោ’’តិ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេត្វា បុន ‘‘យតោ’’តិ ឯតស្ស វចនត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧប្បន្នេន កាមរាគានុសយេន សានុសយោ’’តិ វុត្តំ, តំ បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតិ។ ន ហិ ឧប្បន្នេនេវ អនុសយេន សានុសយោ, ឧប្បត្តិរហដ្ឋានតញ្ច សន្ធាយេវ និស្សក្កវចនំ ន សក្កា វត្តុំ។ ន ហិ អបរិយាបន្នានំ អនុសយុប្បត្តិរហដ្ឋានតាតិ តំ តថេវ ទិស្សតិ។ ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – យតោ ឧប្បន្នេនាតិ យតោ ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពំ, តេនាតិ ឧប្បត្តិរហដ្ឋានេ និស្សក្កវចនំ កតន្តិ។ តថា សព្ពធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកេនាតិ។ ឧប្បត្តិបដិសេធេ អកតេ អនុប្បត្តិយា អនិច្ឆិតត្តា សព្ពធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកភាវំ អាបន្នេន អនុប្បជ្ជនភាវំ អបនេតិ នាម។ សព្ពត្ថាតិ ឯតស្ស បន សព្ពដ្ឋានតោតិ អយមត្ថោ ន ន សម្ភវតិ។ ត្ថ-ការញ្ហិ ភុម្មតោ អញ្ញត្ថាបិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តីតិ។
Tattha yatoti yato anusayaṭṭhānato anulome, paṭilome ananusayaṭṭhānatoti attho. Anusayānānusayasseva hi nimittāpādānabhāvadassanatthaṃ ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā tato mānānusayena sānusayoti (yama.2.anusayayamaka.77), pajahatī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.143) ca ‘‘dukkhāya vedanāya tato kāmarāgānusayena niranusayoti (yama. 2.anusayayamaka.110), na pajahatī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.174-176) ca evamādīsu rūpadhātuādayo eva bhummaniddeseneva niddiṭṭhāti. Aṭṭhakathāyaṃ pana catutthapañhavissajjanena sarūpato anusayanaṭṭhānassa dassitattā tadatthe ādipañhepi ‘‘yato’’ti anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti imamatthaṃ vibhāvetvā puna ‘‘yato’’ti etassa vacanatthaṃ dassetuṃ ‘‘uppannena kāmarāgānusayena sānusayo’’ti vuttaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ viya dissati. Na hi uppanneneva anusayena sānusayo, uppattirahaṭṭhānatañca sandhāyeva nissakkavacanaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi apariyāpannānaṃ anusayuppattirahaṭṭhānatāti taṃ tatheva dissati. Evaṃ panettha attho daṭṭhabbo – yato uppannenāti yato uppannena bhavitabbaṃ, tenāti uppattirahaṭṭhāne nissakkavacanaṃ katanti. Tathā sabbadhammesu uppajjanakenāti. Uppattipaṭisedhe akate anuppattiyā anicchitattā sabbadhammesu uppajjanakabhāvaṃ āpannena anuppajjanabhāvaṃ apaneti nāma. Sabbatthāti etassa pana sabbaṭṭhānatoti ayamattho na na sambhavati. Ttha-kārañhi bhummato aññatthāpi saddavidū icchantīti.
សានុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Sānusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
៣. បជហនវារវណ្ណនា
3. Pajahanavāravaṇṇanā
១៣២-១៩៧. បជហនវារេ យេន កាមរាគានុសយាទយោ សាវសេសា បហីយន្តិ, សោ តេ បជហតីតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា វត្តព្ពោ ន ហោតិ អបជហនសព្ភាវា, តស្មា សន្និដ្ឋានេ និរវសេសប្បជហនកោយេវ បជហតីតិ វុត្តោ, តស្មា ‘‘យោ វា បន មានានុសយំ បជហតិ, សោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? នោ’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៣២) វុត្តំ។ យស្មា បន សំសយបទេន បហានករណមត្តមេវ បុច្ឆតិ, ន សន្និដ្ឋានំ ករោតិ, តស្មា យថាវិជ្ជមានំ បហានំ សន្ធាយ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, សោ មានានុសយំ បជហតីតិ? តទេកដ្ឋំ បជហតី’’តិ វុត្តំ។ បដិលោមេ បន ‘‘នប្បជហតី’’តិ បជហនាភាវោ ឯវ សន្និដ្ឋានបទេន សំសយបទេន ច វិនិច្ឆិតោ បុច្ឆិតោ ច, តស្មា យេសំ បជហនំ នត្ថិ និរវសេសវសេន បជហនកានំ, តេ ឋបេត្វា អវសេសា អប្បជហនសព្ភាវេនេវ នប្បជហន្តីតិ វុត្តា, ន ច យថាវិជ្ជមានេន បហានេនេវ វជ្ជិតាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ។ ‘‘អនាគាមិមគ្គសមង្គិញ្ច អដ្ឋមកញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តិ វិចិកិច្ឆានុសយញ្ច នប្បជហន្តី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៦៥) ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុថុជ្ជនោ បហានបរិញ្ញាយ អភាវេន នប្បជហតិ, សេសា តេសំ អនុសយានំ បហីនត្តា’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១៣២-១៩៧) វុត្តំ។
132-197. Pajahanavāre yena kāmarāgānusayādayo sāvasesā pahīyanti, so te pajahatīti sanniṭṭhānaṃ katvā vattabbo na hoti apajahanasabbhāvā, tasmā sanniṭṭhāne niravasesappajahanakoyeva pajahatīti vutto, tasmā ‘‘yo vā pana mānānusayaṃ pajahati, so kāmarāgānusayaṃ pajahatīti? No’’ti (yama. 2.anusayayamaka.132) vuttaṃ. Yasmā pana saṃsayapadena pahānakaraṇamattameva pucchati, na sanniṭṭhānaṃ karoti, tasmā yathāvijjamānaṃ pahānaṃ sandhāya ‘‘yo kāmarāgānusayaṃ pajahati, so mānānusayaṃ pajahatīti? Tadekaṭṭhaṃ pajahatī’’ti vuttaṃ. Paṭilome pana ‘‘nappajahatī’’ti pajahanābhāvo eva sanniṭṭhānapadena saṃsayapadena ca vinicchito pucchito ca, tasmā yesaṃ pajahanaṃ natthi niravasesavasena pajahanakānaṃ, te ṭhapetvā avasesā appajahanasabbhāveneva nappajahantīti vuttā, na ca yathāvijjamānena pahāneneva vajjitāti daṭṭhabbāti. ‘‘Anāgāmimaggasamaṅgiñca aṭṭhamakañca ṭhapetvā avasesā puggalā kāmarāgānusayañca nappajahanti vicikicchānusayañca nappajahantī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.165) ettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘puthujjano pahānapariññāya abhāvena nappajahati, sesā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 132-197) vuttaṃ.
តត្ថ កិញ្ចាបិ កេសញ្ចិ វិចិកិច្ឆានុសយោ កេសញ្ចិ ឧភយន្តិ សេសានំ តេសំ បហីនតា អត្ថិ, តថាបិ សោតាបន្នាទីនំ វិចិកិច្ឆានុសយស្ស បហីនតា ឧភយាបជហនស្ស ការណំ ន ហោតីតិ តេសំ បហីនត្តា ‘‘នប្បជហន្តី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, អថ បន កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តីតិ ឥមំ សន្និដ្ឋានេន តេសំ បុគ្គលានំ សង្គហិតតាទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ ន តត្ថ ការណំ វត្តព្ពំ, បុច្ឆិតស្ស បន សំសយត្ថស្ស ការណំ វត្តព្ពំ។ ឯវំ សតិ ‘‘សេសា តស្ស អនុសយស្ស បហីនត្តា’’តិ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពំ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ នប្បជហតិ, សោ ទិដ្ឋានុសយំ វិចិកិច្ឆានុសយំ នប្បជហតី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា បុច្ឆិតេ សទិសវិស្សជ្ជនកេ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយេ សន្ធាយ ការណស្ស វត្តព្ពត្តា, តស្មា តេសំ អនុសយានំ បហីនត្តាតិ តេសំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយានំ បហីនត្តា តេ សំសយត្ថសង្គហិតេ អនុសយេ នប្បជហន្តីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។
Tattha kiñcāpi kesañci vicikicchānusayo kesañci ubhayanti sesānaṃ tesaṃ pahīnatā atthi, tathāpi sotāpannādīnaṃ vicikicchānusayassa pahīnatā ubhayāpajahanassa kāraṇaṃ na hotīti tesaṃ pahīnattā ‘‘nappajahantī’’ti na sakkā vattuṃ, atha pana kāmarāgānusayañca nappajahantīti imaṃ sanniṭṭhānena tesaṃ puggalānaṃ saṅgahitatādassanatthaṃ vuttanti na tattha kāraṇaṃ vattabbaṃ, pucchitassa pana saṃsayatthassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Evaṃ sati ‘‘sesā tassa anusayassa pahīnattā’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ ‘‘yo kāmarāgānusayaṃ nappajahati, so diṭṭhānusayaṃ vicikicchānusayaṃ nappajahatī’’ti paṭikkhipitvā pucchite sadisavissajjanake diṭṭhivicikicchānusaye sandhāya kāraṇassa vattabbattā, tasmā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattāti tesaṃ diṭṭhivicikicchānusayānaṃ pahīnattā te saṃsayatthasaṅgahite anusaye nappajahantīti attho daṭṭhabbo.
បជហនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pajahanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
៥. បហីនវារវណ្ណនា
5. Pahīnavāravaṇṇanā
២៦៤-២៧៤. បហីនវារេ ផលដ្ឋវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធាតិ អនុលោមំ សន្ធាយ វុត្តំ។ បដិលោមេ ហិ បុថុជ្ជនវសេនបិ ទេសនា គហិតាតិ។ ‘‘ផលដ្ឋវសេនេវា’’តិ ច សាធារណវចនេន មគ្គសមង្គីនំ អគ្គហិតតំ ទីបេតិ។ អនុសយច្ចន្តបដិបក្ខេកចិត្តក្ខណិកានញ្ហិ មគ្គសមង្គីនំ ន កោចិ អនុសយោ ឧប្បត្តិរហោ, នាបិ អនុប្បត្តិរហតំ អាបាទិតោ, តស្មា តេ ន អនុសយសានុសយបហីនឧប្បជ្ជនវារេសុ គហិតាតិ។
264-274. Pahīnavārephalaṭṭhavaseneva desanā āraddhāti anulomaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭilome hi puthujjanavasenapi desanā gahitāti. ‘‘Phalaṭṭhavasenevā’’ti ca sādhāraṇavacanena maggasamaṅgīnaṃ aggahitataṃ dīpeti. Anusayaccantapaṭipakkhekacittakkhaṇikānañhi maggasamaṅgīnaṃ na koci anusayo uppattiraho, nāpi anuppattirahataṃ āpādito, tasmā te na anusayasānusayapahīnauppajjanavāresu gahitāti.
២៧៥-២៩៦. ឱកាសវារេ សោ សោ អនុសយោ អត្តនោ អត្តនោ ឱកាសេ ឯវ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ បហីនោ, អនាបាទិតោ ច អប្បហីនោតិ បហីនាប្បហីនវចនានិ តទោកាសមេវ ទីបេន្តិ, តស្មា អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ។ សាធារណដ្ឋានេ តេន សទ្ធិំ បហីនោ នាម ហោតីតិ តេន សទ្ធិំ សមានោកាសេ បហីនោ នាមាតិ អត្ថោ, ន សមានកាលេ បហីនោតិ។
275-296. Okāsavāre so so anusayo attano attano okāse eva anuppattidhammataṃ āpādito pahīno, anāpādito ca appahīnoti pahīnāppahīnavacanāni tadokāsameva dīpenti, tasmā anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti. Sādhāraṇaṭṭhāne tena saddhiṃ pahīno nāma hotīti tena saddhiṃ samānokāse pahīno nāmāti attho, na samānakāle pahīnoti.
បហីនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pahīnavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
៧. ធាតុវារវណ្ណនា
7. Dhātuvāravaṇṇanā
៣៣២-៣៤០. ធាតុវារេ សន្តានំ អនុគតា ហុត្វា សយន្តីតិ យស្មិំ សន្តានេ អប្បហីនា, តំសន្តានេ អប្បហីនភាវេន អនុគន្ត្វា ឧប្បត្តិអរហភាវេន សយន្តីតិ អត្ថោ។ ឧប្បត្តិរហតា ឯវ ហិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥធាបិ យុត្តាតិ។ ឯត្ថ ច ន កាមធាតុអាទីនិ ឆ បដិនិសេធវចនានិ ធាតុវិសេសនិទ្ធារណានិ ន ហោន្តីតិ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស ន កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិម្ហិ វុច្ចមានេ ឥមំ នាម ឧបបជ្ជន្តស្សាតិ ន វិញ្ញាយេយ្យ, តស្មា តំមូលិកាសុ យោជនាសុ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ រូបធាតុំ អរូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិ បឋមំ យោជេត្វា បុន អនុក្កមេន ‘‘ន កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិកា យោជនា កតា។ ឯវញ្ហិ ន កាមធាតុអាទិបទេហិ យថាវុត្តធាតុយោយេវ គហិតា, ន កញ្ចីតិ វិញ្ញាយតិ។ យថា អនុសយវារេ ‘‘អនុសេន្តីតិ បទស្ស ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ គហិតោ’’តិ វុត្តំ, តត្ថាបិ ឧប្បជ្ជមានមេវ សន្ធាយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ គហេតុំ ន សក្កា ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិវចនតោ។ អថាបិ អប្បហីនតំ សន្ធាយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ តត្ថ គហិតោ, ឥធាបិ សោ ន ន យុជ្ជតីតិ។ ភង្គាតិ ភញ្ជិតព្ពា, ទ្វិធា កាតព្ពាតិ អត្ថោ។ ននុ ន កោចិ អនុសយោ យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តស្ស អនុសេតិ នានុសេតិ ចាតិ ទ្វិធា កាតព្ពា, តត្ថេវ កស្មា ‘‘កតិ អនុសយា ភង្គា? អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ កតានិ។ ន ហិ បការន្តរាភាវេ សំសយោ យុត្តោតិ ? ន ន យុត្តោ, ‘‘អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ អវុត្តេ ភង្គាភាវស្ស អវិញ្ញាតត្តាតិ។
332-340. Dhātuvāre santānaṃ anugatā hutvā sayantīti yasmiṃ santāne appahīnā, taṃsantāne appahīnabhāvena anugantvā uppattiarahabhāvena sayantīti attho. Uppattirahatā eva hi anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti idhāpi yuttāti. Ettha ca na kāmadhātuādīni cha paṭinisedhavacanāni dhātuvisesaniddhāraṇāni na hontīti ‘‘na kāmadhātuyā cutassa na kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādimhi vuccamāne imaṃ nāma upapajjantassāti na viññāyeyya, tasmā taṃmūlikāsu yojanāsu ‘‘na kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ upapajjantassā’’ti paṭhamaṃ yojetvā puna anukkamena ‘‘na kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādikā yojanā katā. Evañhi na kāmadhātuādipadehi yathāvuttadhātuyoyeva gahitā, na kañcīti viññāyati. Yathā anusayavāre ‘‘anusentīti padassa uppajjantīti attho gahito’’ti vuttaṃ, tatthāpi uppajjamānameva sandhāya uppajjantīti gahetuṃ na sakkā ‘‘yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetīti? Āmantā’’tiādivacanato. Athāpi appahīnataṃ sandhāya uppajjantīti attho tattha gahito, idhāpi so na na yujjatīti. Bhaṅgāti bhañjitabbā, dvidhā kātabbāti attho. Nanu na koci anusayo yattha uppajjantassa anuseti nānuseti cāti dvidhā kātabbā, tattheva kasmā ‘‘kati anusayā bhaṅgā? Anusayā bhaṅgā natthī’’ti pucchāvissajjanāni katāni. Na hi pakārantarābhāve saṃsayo yuttoti ? Na na yutto, ‘‘anusayā bhaṅgā natthī’’ti avutte bhaṅgābhāvassa aviññātattāti.
ធាតុវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Dhātuvāravaṇṇanā niṭṭhitā.
អនុសយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / អភិធម្មបិដក • Abhidhammapiṭaka / យមកបាឡិ • Yamakapāḷi / ៦. សង្ខារយមកំ • 6. Saṅkhārayamakaṃ
ដីកា • Tīkā / អភិធម្មបិដក (ដីកា) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / បញ្ចបករណ-អនុដីកា • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā / ៧. អនុសយយមកំ • 7. Anusayayamakaṃ
