| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បញ្ចបករណ-អនុដីកា • Pañcapakaraṇa-anuṭīkā |
៧. អនុសយយមកំ
7. Anusayayamakaṃ
បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា
Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā
១. ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា រូបសមុទយោ, កម្មសមុទយា រូបសមុទយោ។ លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិ ច ឯវមាទិនា កុសលមូលកុសលាទីនំ បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘បច្ចយទីបកេន មូលយមកេនា’’តិ។ ‘‘សោ ‘អនិច្ចំ រូបំ, អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ។ ចក្ខុ អនិច្ចំ, រូបា អនិច្ចា’’តិ ច អាទិនា ពហុលខន្ធាទិមុខេន អនិច្ចានុបស្សនាទយោ វិហិតាតិ វុត្តំ ‘‘ខន្ធាទីសុ តីរណពាហុល្លតោ’’តិ។ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនតោ បរំ បហានកិច្ចំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនុសយបហានន្តា បហានបរិញ្ញា’’តិ។ យទិបិ អនុសយេហិ សម្បយោគតោ អារម្មណតោ វា បហានបរិញ្ញា នប្បវត្តតិ, អនុសយាភាវេ បន តទារម្ភោ ឯវ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អនុសយេហិ បហានបរិញ្ញំ វិភាវេតុ’’ន្តិ។ អនុសយភាវេន លព្ភមានានន្តិ អនុសយភាវេន វិជ្ជមានានំ, អនុសយសភាវានន្តិ អត្ថោ។ តីហាការេហីតិ បរិច្ឆេទាទីហិ តីហិ បការេហិ។ អនុសយេសុ គណនសរូបប្បវត្តិដ្ឋានតោ អពោធិតេសុ បុគ្គលោកាសាទិវសេន បវត្តិយមានា តព្ពិសយា ទេសនា ន សុវិញ្ញេយ្យា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសុ តថា…បេ.… ទុរវពោធត្តា’’តិ។
1. ‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhāsamudayā rūpasamudayo, kammasamudayā rūpasamudayo. Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’ti ca evamādinā kusalamūlakusalādīnaṃ paccayabhāvo vuttoti āha ‘‘paccayadīpakena mūlayamakenā’’ti. ‘‘So ‘aniccaṃ rūpaṃ, aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Cakkhu aniccaṃ, rūpā aniccā’’ti ca ādinā bahulakhandhādimukhena aniccānupassanādayo vihitāti vuttaṃ ‘‘khandhādīsu tīraṇabāhullato’’ti. Kilesānaṃ samucchindanato paraṃ pahānakiccaṃ natthīti āha ‘‘anusayapahānantā pahānapariññā’’ti. Yadipi anusayehi sampayogato ārammaṇato vā pahānapariññā nappavattati, anusayābhāve pana tadārambho eva natthīti katvā vuttaṃ ‘‘anusayehi pahānapariññaṃ vibhāvetu’’nti. Anusayabhāvena labbhamānānanti anusayabhāvena vijjamānānaṃ, anusayasabhāvānanti attho. Tīhākārehīti paricchedādīhi tīhi pakārehi. Anusayesu gaṇanasarūpappavattiṭṭhānato abodhitesu puggalokāsādivasena pavattiyamānā tabbisayā desanā na suviññeyyā hotīti dassento āha ‘‘tesu tathā…pe… duravabodhattā’’ti.
ឯត្ថ បុរិមេសូតិ បទុទ្ធារោ អនន្តរស្ស វិធិ បដិសេធោ វាតិ កត្វា សានុសយវារាទិអបេក្ខោ, ន អនុសយវារាទិអបេក្ខោ អនុសយវារេ បាឡិវវត្ថានស្ស បគេវ កតត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេសុ សានុសយវារាទីសុ បុរិមេសូតិ អត្ថោ’’តិ អាហ។ សានុសយវារាទីសុ ហិ តីសុ បុរិមេសុ ឱកាសវារេ យតោ តតោតិ ទេសនា បវត្តា, ន អនុសយវារាទីសុ។ អត្ថវិសេសាភាវតោតិ ‘‘កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣០២) បាឡិអាគតបទស្ស, ‘‘កាមធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា យមកភាវេន អដ្ឋកថាអាទិគតបទស្ស ច អត្ថវិសេសាភាវតោ។ កថមយំ យមកទេសនា សិយា ទុតិយស្ស បទស្ស អភាវតោតិ អត្ថោ។ យទិ នាយំ យមកទេសនា, អថ កស្មា ឥធាគតាតិ អាហ ‘‘បុរិមវារេ ហី’’តិអាទិ។ តត្ថ អនុសយដ្ឋានបរិច្ឆេទទស្សនន្តិ អនុសយដ្ឋានតាយ បរិច្ឆេទទស្សនំ។ ឯវម្បិ កថមិទំ អនុសយយមកំ យមកទេសនាសព្ភាវតោតិ អាហ ‘‘យមកទេសនា…បេ.… នាមំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ ។ អត្ថវសេនាតិ បដិលោមត្ថវសេន។ បឋមបទេន ហិ វុត្តស្ស វិបរិវត្តនវសេនបិ យមកទេសនា ហោតិ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទីសុ (យម. ១.ខន្ធយមក.២), តត្ថ បន អត្ថវិសេសោ អត្ថិ, ឥធ នត្ថិ, តស្មា ន តថា ទេសនា កតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថវិសេសាភាវតោ បន ន វុត្តា’’តិ។ លព្ភមានតាវសេនាតិ បុច្ឆាយ លព្ភមានតាវសេន។
Ettha purimesūti paduddhāro anantarassa vidhi paṭisedho vāti katvā sānusayavārādiapekkho, na anusayavārādiapekkho anusayavāre pāḷivavatthānassa pageva katattāti dassento ‘‘etesu sānusayavārādīsu purimesūti attho’’ti āha. Sānusayavārādīsu hi tīsu purimesu okāsavāre yato tatoti desanā pavattā, na anusayavārādīsu. Atthavisesābhāvatoti ‘‘kāmadhātuyā cutassā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.302) pāḷiāgatapadassa, ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassā’’tiādinā yamakabhāvena aṭṭhakathāādigatapadassa ca atthavisesābhāvato. Kathamayaṃ yamakadesanā siyā dutiyassa padassa abhāvatoti attho. Yadi nāyaṃ yamakadesanā, atha kasmā idhāgatāti āha ‘‘purimavāre hī’’tiādi. Tattha anusayaṭṭhānaparicchedadassananti anusayaṭṭhānatāya paricchedadassanaṃ. Evampi kathamidaṃ anusayayamakaṃ yamakadesanāsabbhāvatoti āha ‘‘yamakadesanā…pe… nāmaṃ daṭṭhabba’’nti . Atthavasenāti paṭilomatthavasena. Paṭhamapadena hi vuttassa viparivattanavasenapi yamakadesanā hoti ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’’ntiādīsu (yama. 1.khandhayamaka.2), tattha pana atthaviseso atthi, idha natthi, tasmā na tathā desanā katāti dassento āha ‘‘atthavisesābhāvato pana na vuttā’’ti. Labbhamānatāvasenāti pucchāya labbhamānatāvasena.
ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតីតិ ឥមិនា និប្បរិយាយេន អនុសយា អនាគតាតិ ទស្សិតំ ហោតិ យតោ តេ មគ្គវជ្ឈា, ន ច អតីតបច្ចុប្បន្នា ឧប្បត្តិរហាតិ វុច្ចន្តិ ឧប្បន្នត្តា។ យំសភាវា បន ធម្មា អនាគតា អនុសយាតិ វុច្ចន្តិ, តំសភាវា ឯវ តេ អតីតបច្ចុប្បន្នា វុត្តា។ ន ហិ ធម្មានំ អទ្ធាភេទេន សភាវភេទោ អត្ថិ, តស្មា អនុសយានំ អតីតបច្ចុប្បន្នភាវា បរិយាយតោ លព្ភន្តីតិ អដ្ឋកថាយំ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១) ‘‘អតីតោបិ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ។ ឯវំបការាតិ អនុសយប្បការា, ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហាឥច្ចេវ អត្ថោ។ សោ ឯវំបការោ ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោ ឧប្បជ្ជនារហតាយ អវិច្ឆិន្នភាវទីបនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ។ តេនាហ ‘‘ន ខន្ធយមកាទីសុ វិយ ឧប្បជ្ជមានតា’’តិ, បច្ចុប្បន្នតាតិ អត្ថោ។ តេនេវាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ។ តត្ថ និន្នានាករណោតិ និព្ពិសេសោ។ ឧប្បជ្ជនានុសយានំ និន្នានាករណត្តា ឯវ ហិ ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិ វិភង្គេ (វិភ. ២០៣) អាគតំ។ អនុសយនញ្ហិ ឯត្ថ និវិសនន្តិ អធិប្បេតំ។
Uppattiarahataṃ dassetīti iminā nippariyāyena anusayā anāgatāti dassitaṃ hoti yato te maggavajjhā, na ca atītapaccuppannā uppattirahāti vuccanti uppannattā. Yaṃsabhāvā pana dhammā anāgatā anusayāti vuccanti, taṃsabhāvā eva te atītapaccuppannā vuttā. Na hi dhammānaṃ addhābhedena sabhāvabhedo atthi, tasmā anusayānaṃ atītapaccuppannabhāvā pariyāyato labbhantīti aṭṭhakathāyaṃ (yama. aṭṭha. anusayayamaka 1) ‘‘atītopi hotī’’tiādi vuttaṃ. Evaṃpakārāti anusayappakārā, kāraṇalābhe sati uppajjanārahāicceva attho. So evaṃpakāro uppajjanavāre uppajjati-saddena gahito uppajjanārahatāya avicchinnabhāvadīpanatthanti adhippāyo. Tenāha ‘‘na khandhayamakādīsu viya uppajjamānatā’’ti, paccuppannatāti attho. Tenevātiādinā yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha ninnānākaraṇoti nibbiseso. Uppajjanānusayānaṃ ninnānākaraṇattā eva hi ‘‘etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti vibhaṅge (vibha. 203) āgataṃ. Anusayanañhi ettha nivisananti adhippetaṃ.
ឥទានិ យេន បរិយាយេន អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ អនុសយវោហារោ, តំ ទស្សេតុកាមោ អនាគតម្បិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អនុរូបំ ការណំ បន…បេ.… វុច្ចន្តី’’តិ អាហ។ ឯតេន ភូតបុព្ពគតិយា អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ ឧប្បត្តិរហតា វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតិ។ ឧប្បត្តិអរហតា នាម កិលេសានំ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នតាយ វេទិតព្ពា។ សា ច អតីតបច្ចុប្បន្នេសុបិ អត្ថេវាតិ បការន្តរេនបិ តេសំ បរិយាយតោវ អនុសយភាវំ បកាសេតិ។ តេនេវាហ ‘‘មគ្គស្ស បនា’’តិអាទិ។ តាទិសានន្តិ យេ មគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បត្តិរហា, តាទិសានំ។ ធម្មោ ឯវ ច ឧប្បជ្ជតិ, ន ធម្មាការោតិ អធិប្បាយោ។ ន ហិ ធម្មាការា អនិច្ចតាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុច្ចន្តិ។ យទិ បន តេ ឧប្បាទាទិសមង្គិនោ សិយុំ, ធម្មា ឯវ សិយុំ។ តេន វុត្តំ ‘‘អប្បហីនាការោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតី’’តិ។
Idāni yena pariyāyena atītapaccuppannesu anusayavohāro, taṃ dassetukāmo anāgatampi tehi saddhiṃ ekajjhaṃ katvā dassento ‘‘anurūpaṃ kāraṇaṃ pana…pe… vuccantī’’ti āha. Etena bhūtapubbagatiyā atītapaccuppannesu uppattirahatā veditabbāti dasseti. Uppattiarahatā nāma kilesānaṃ maggena asamucchinnatāya veditabbā. Sā ca atītapaccuppannesupi atthevāti pakārantarenapi tesaṃ pariyāyatova anusayabhāvaṃ pakāseti. Tenevāha ‘‘maggassa panā’’tiādi. Tādisānanti ye maggabhāvanāya asati uppattirahā, tādisānaṃ. Dhammo eva ca uppajjati, na dhammākāroti adhippāyo. Na hi dhammākārā aniccatādayo uppajjantīti vuccanti. Yadi pana te uppādādisamaṅgino siyuṃ, dhammā eva siyuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjatī’’ti.
វុត្តម្បិ ថាមគមនំ អគ្គហេត្វា អប្បហីនដ្ឋមត្តមេវ គហេត្វា ចោទកោ ចោទេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សត្តានុសយ…បេ.… អាបជ្ជតីតិ ចេ’’តិ។ ន ហិ ថាមគមនេ គហិតេ ចោទនាយ ឱកាសោ អត្ថិ។ តេនាហ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិអាទិ។ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ, ន កេវលមដ្ឋកថាយមេវ បាឋគតោវាយមត្ថោ, តស្មា ឯវមេវ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមគតោ…បេ.… យុត្ត’’ន្តិ វត្វា កិំ បន តំ ថាមគមនន្តិ បរាសង្កំ និវត្តេន្តោ ‘‘ថាមគតន្តិ ច…បេ.… វុត្តា’’តិ អាហ។ តត្ថ អញ្ញេហិ អសាធារណោតិ កិលេសវត្ថុអាទីនំ កិលេសតាទិសភាវោ វិយ កាមរាគាទិតោ អញ្ញត្ថ អលព្ភមានោ តេសំយេវ អាវេណិកោ សភាវោ, យតោ តេ ភវពីជំ ភវមូលន្តិ ច វុច្ចន្តិ។ យស្មា ច ថាមគមនំ តេសំ អនញ្ញសាធារណោ សភាវោ, តស្មា អនុសយនន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមគតោតិ អនុសយសមង្គីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ។
Vuttampi thāmagamanaṃ aggahetvā appahīnaṭṭhamattameva gahetvā codako codetīti dassento āha ‘‘sattānusaya…pe… āpajjatīti ce’’ti. Na hi thāmagamane gahite codanāya okāso atthi. Tenāha ‘‘nāpajjatī’’tiādi. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, na kevalamaṭṭhakathāyameva pāṭhagatovāyamattho, tasmā evameva gahetabboti dassento ‘‘thāmagato…pe… yutta’’nti vatvā kiṃ pana taṃ thāmagamananti parāsaṅkaṃ nivattento ‘‘thāmagatanti ca…pe… vuttā’’ti āha. Tattha aññehi asādhāraṇoti kilesavatthuādīnaṃ kilesatādisabhāvo viya kāmarāgādito aññattha alabbhamāno tesaṃyeva āveṇiko sabhāvo, yato te bhavabījaṃ bhavamūlanti ca vuccanti. Yasmā ca thāmagamanaṃ tesaṃ anaññasādhāraṇo sabhāvo, tasmā anusayananti vuttaṃ hotīti dassento ‘‘thāmagatoti anusayasamaṅgīti attho’’ti āha.
‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣) អនុសយវារេ វុត្តោ ឯវ អត្ថោ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០) វុត្តោតិ អនុសយនាការោ ឯវ ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោតិ ‘‘ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារេន និន្នានាករណោ វិភត្តោ’’តិ យំ វុត្តំ, តត្ថ វិចារំ អារភតិ ‘‘អនុសយឧប្បជ្ជនវារានំ សមានគតិកត្តា’’តិអាទិនា។ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ សិយាតិ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ អប្បហីនាការទីបកំ សិយា។ តថា ច សតិ យថា ‘‘ឥមស្ស ឧប្បាទា’’តិ ឯត្ថ ឥមស្ស អនិរោធាតិ អយមត្ថោបិ ញាយតិ, ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តេ អត្ថតោ ‘‘ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ អប្បហីនាការស្ស ឧប្បត្តិរហភាវស្ស អនុប្បជ្ជមានសភាវត្តាតិ ចោទនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បជ្ជតីតិ វចនស្ស អវុត្តតា ន សក្កា វត្តុន្តិ ចេ’’តិ អាហ។ វចនត្ថវិសេសេន តំទ្វយស្ស វុត្តត្តាតិ ឯតេន ធម្មនានត្តាភាវេបិ បទត្ថនានត្ថេន វារន្តរទេសនា ហោតិ យថា សហជាតសំសដ្ឋវារេសូតិ ទស្សេតិ។ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វាតិអាទិ តមេវ វចនត្ថវិសេសំ វិភាវេតុំ អារទ្ធំ។ ឧប្បត្តិយោគ្គន្តិ ឧប្បត្តិយា យោគ្គំ, ឧប្បជ្ជនសភាគតន្តិ អត្ថោ។ យតោ អនុសយា ឧប្បត្តិរហាតិ វុច្ចន្តិ, ឯកន្តេន ចេតទេវ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិវចនតោ (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០)។ ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុសយា’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ សទា វិជ្ជមានា នុ ខោ តេ អបរិនិប្ផន្នានុសយនដ្ឋេន ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតីតិ តំនិសេធនត្ថំ ‘‘អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ។ ឧប្បត្តិអរហភាវេន ថាមគតតា អនុសយដ្ឋោតិ យំ តេសំ ឧប្បត្តិយោគវចនំ វុត្តំ, តំ សម្មទេវ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘អនុសយសទ្ទស្សា’’តិអាទិនា។ តេន វារទ្វយទេសនុប្បាទិកា អនុសយសទ្ទត្ថនិទ្ធារណាតិ ទស្សេតិ។ តម្បិ សុវុត្តមេវ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេនាតិ ឥទម្បិ ‘‘អភិធម្មេ តាវា’’តិអាទិនា អាគតំ តិវិធមេវ តន្តិំ សន្ធាយាហាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តន្តិត្តយេនបិ ហិ ចិត្តសម្បយុត្តតា ទីបិតា ហោតី’’តិ។
‘‘Yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetīti? Āmantā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.3) anusayavāre vutto eva attho ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.300) vuttoti anusayanākāro eva uppajjanavāre uppajjati-saddena gahitoti ‘‘uppajjanavāro anusayavārena ninnānākaraṇo vibhatto’’ti yaṃ vuttaṃ, tattha vicāraṃ ārabhati ‘‘anusayauppajjanavārānaṃ samānagatikattā’’tiādinā. ‘‘Uppajjatī’’ti vacanaṃ siyāti uppajjanavāre ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ appahīnākāradīpakaṃ siyā. Tathā ca sati yathā ‘‘imassa uppādā’’ti ettha imassa anirodhāti ayamatthopi ñāyati, evaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vutte atthato ‘‘na uppajjatī’’ti ayamattho vutto hoti appahīnākārassa uppattirahabhāvassa anuppajjamānasabhāvattāti codanaṃ dassento ‘‘uppajjatīti vacanassa avuttatā na sakkā vattunti ce’’ti āha. Vacanatthavisesena taṃdvayassa vuttattāti etena dhammanānattābhāvepi padatthanānatthena vārantaradesanā hoti yathā sahajātasaṃsaṭṭhavāresūti dasseti. Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvātiādi tameva vacanatthavisesaṃ vibhāvetuṃ āraddhaṃ. Uppattiyogganti uppattiyā yoggaṃ, uppajjanasabhāgatanti attho. Yato anusayā uppattirahāti vuccanti, ekantena cetadeva sampaṭicchitabbaṃ ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādivacanato (yama. 2.anusayayamaka.300). ‘‘Anusentīti anusayā’’ti ettake vutte sadā vijjamānā nu kho te aparinipphannānusayanaṭṭhena ‘‘anusayā’’ti vuccantīti ayamattho āpajjatīti taṃnisedhanatthaṃ ‘‘anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti vuttaṃ. Uppattiarahabhāvena thāmagatatā anusayaṭṭhoti yaṃ tesaṃ uppattiyogavacanaṃ vuttaṃ, taṃ sammadeva vuttanti imamatthamāha ‘‘anusayasaddassā’’tiādinā. Tena vāradvayadesanuppādikā anusayasaddatthaniddhāraṇāti dasseti. Tampi suvuttameva iminā tantippamāṇenāti idampi ‘‘abhidhamme tāvā’’tiādinā āgataṃ tividhameva tantiṃ sandhāyāhāti dassento āha ‘‘tantittayenapi hi cittasampayuttatā dīpitā hotī’’ti.
បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា
Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā
២. ឯវំ សតីតិ វេទនានំ វិសេសិតព្ពភាវេ កាមធាតុយា ច វិសេសនភាវេ សតិ។ កាមាធាតុយា អនុសយនដ្ឋានតា ន វុត្តា ហោតិ អប្បធានភាវតោ, បធានាប្បធានេសុ បធានេ កិច្ចទស្សនតោ, វិសេសនភាវេន ចរិតព្ពតាយ ចាតិ អធិប្បាយោ។ ហោតុ កោ ទោសោតិ កទាចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កមានោ អាហ ‘‘ទ្វីសុ បនា’’តិអាទិ។ ទ្វីសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ, តថា ‘‘តីសុ ធាតូសូ’’តិ ឯត្ថាបិ។ តស្មាតិ យស្មា ធាតុអាទិភេទេន តិវិធំ អនុសយដ្ឋានំ, តត្ថ ច រូបារូបធាតូនំ ភវរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា វុត្តាតិ កាមធាតុយា កាមរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា ឯកន្តេន វត្តព្ពា, តស្មា។ តីសុ ធាតូសុ តីសុ វេទនាសូតិ ច និទ្ធារណេ ភុម្មំ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ ច អាធារេ។
2. Evaṃ satīti vedanānaṃ visesitabbabhāve kāmadhātuyā ca visesanabhāve sati. Kāmādhātuyā anusayanaṭṭhānatā na vuttā hoti appadhānabhāvato, padhānāppadhānesu padhāne kiccadassanato, visesanabhāvena caritabbatāya cāti adhippāyo. Hotu ko dosoti kadāci vadeyyāti āsaṅkamāno āha ‘‘dvīsu panā’’tiādi. Dvīsūti niddhāraṇe bhummaṃ, tathā ‘‘tīsu dhātūsū’’ti etthāpi. Tasmāti yasmā dhātuādibhedena tividhaṃ anusayaṭṭhānaṃ, tattha ca rūpārūpadhātūnaṃ bhavarāgassa anusayaṭṭhānatā vuttāti kāmadhātuyā kāmarāgassa anusayaṭṭhānatā ekantena vattabbā, tasmā. Tīsu dhātūsu tīsu vedanāsūti ca niddhāraṇe bhummaṃ, kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti ca ādhāre.
ទ្វីស្វេវាតិ ទ្វីសុ សុខោបេក្ខាសុ ឯវ។ សព្ពាសុ ទ្វីសូតិ យាសុ កាសុចិ ទ្វីសុ។ តេនាតិ ‘‘កាមរាគោ ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វចនសាមត្ថិយលទ្ធេន វិសេសនិច្ឆយេនេវ។ ភវរាគានុសយដ្ឋានំ រូបារូបធាតុយោ តទនុរូបា ច វេទនា។ ន ហិ ទ្វីសុ វេទនាសុ កាមរាគានុសយោវ អនុសេតីតិ អវធារណំ ឥច្ឆិតំ, ទ្វីសុ ឯវ បន វេទនាសូតិ ឥច្ឆិតំ។ តេនេវាហ ‘‘ទ្វីស្វេវ អនុសេតិ, ន តីសូ’’តិ។ អដ្ឋានញ្ច អនុសយានំ, កិំ តំ អបរិយាបន្នំ សក្កាយេ? សព្ពោ លោកុត្តរោ ធម្មោ។ ច-សទ្ទេន បដិឃានុសយដ្ឋានំ សង្គណ្ហាតិ។ តេន វុត្តំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ។ អញ្ញាតិ កាមរាគានុសយដ្ឋានភូតា ទ្វេ វេទនា។
Dvīsvevāti dvīsu sukhopekkhāsu eva. Sabbāsu dvīsūti yāsu kāsuci dvīsu. Tenāti ‘‘kāmarāgo dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vacanasāmatthiyaladdhena visesanicchayeneva. Bhavarāgānusayaṭṭhānaṃ rūpārūpadhātuyo tadanurūpā ca vedanā. Na hi dvīsu vedanāsu kāmarāgānusayova anusetīti avadhāraṇaṃ icchitaṃ, dvīsu eva pana vedanāsūti icchitaṃ. Tenevāha ‘‘dvīsveva anuseti, na tīsū’’ti. Aṭṭhānañca anusayānaṃ, kiṃ taṃ apariyāpannaṃ sakkāye? Sabbo lokuttaro dhammo. Ca-saddena paṭighānusayaṭṭhānaṃ saṅgaṇhāti. Tena vuttaṃ ‘‘yathā cā’’tiādi. Aññāti kāmarāgānusayaṭṭhānabhūtā dve vedanā.
អញ្ញេសុ ទ្វីហិ វេទនាហិ វិប្បយុត្តេសុ។ បិយរូបសាតរូបេសូតិ បិយាយិតព្ពមធុរសភាវេសុ។ វិសេសនញ្ចេតំ រូបាទីនំ សព្ពទ្វារសព្ពបុរិសេសុ ឥដ្ឋភាវស្ស អនិយតតាយ កតំ។ សាតសន្តសុខគិទ្ធិយាតិ សាតសុខេ សន្តសុខេ ច គិជ្ឈនាការេន អភិកង្ខនាការេន។ តត្ថ សាតសុខំ កាយិកំ, សន្តសុខំ ចេតសិកំ។ សាតសុខំ វា កាយិកសុខំ, សន្តសុខំ ឧបេក្ខាសុខំ។ តថា ចាហុ ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤; មហានិ. អដ្ឋ. ២៧)។ បរិត្តំ វា ឱឡារិកំ សុខំ សាតសុខំ, អនោឡារិកំ សន្តសុខំ។ បរិត្តគ្គហណញ្ចេត្ថ កាមរាគានុសយស្ស អធិប្បេតត្តា។ អញ្ញត្ថាតិ វេទនាហិ អញ្ញត្ថ។ សោតិ កាមរាគានុសយោ។ វេទនាសុ អនុគតោ ហុត្វា សេតីតិ វេទនាបេក្ខោ ឯវ ហុត្វា បវត្តតិ យថា បុត្តាបេក្ខាយ ធាតិយា អនុគ្គណ្ហនប្បវត្តិ, សយនសង្ខាតា បវត្តិ ច កាមរាគស្ស និកាមនមេវ។ តេនាហ ‘‘សុខមិច្ចេវ អភិលបតី’’តិ។ យថា តស្ស, ឯវំ បដិឃានុសយាទីនម្បិ វុត្តនិយាមេន យថាសកំ កិច្ចករណមេវ ទុក្ខវេទនាទីសុ អនុសយនំ ទដ្ឋព្ពំ។ តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ បដិឃានុសយោ ចា’’តិអាទិ។ តីសុ វេទនាសុ អនុសយនវចនេនាតិ តីសុ វេទនាសុ យថារហំ អនុសយនវចនេន។ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសូតិ ឥដ្ឋាទីសុ អារម្មណបកតិយា វសេន ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសុ វិបរីតសញ្ញាយ វសេន អនិដ្ឋាទីសុ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសូតិ យោជនា។ ន ហិ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហណំ វិបរីតសញ្ញា។
Aññesu dvīhi vedanāhi vippayuttesu. Piyarūpasātarūpesūti piyāyitabbamadhurasabhāvesu. Visesanañcetaṃ rūpādīnaṃ sabbadvārasabbapurisesu iṭṭhabhāvassa aniyatatāya kataṃ. Sātasantasukhagiddhiyāti sātasukhe santasukhe ca gijjhanākārena abhikaṅkhanākārena. Tattha sātasukhaṃ kāyikaṃ, santasukhaṃ cetasikaṃ. Sātasukhaṃ vā kāyikasukhaṃ, santasukhaṃ upekkhāsukhaṃ. Tathā cāhu ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (visuddhi. 2.644; mahāni. aṭṭha. 27). Parittaṃ vā oḷārikaṃ sukhaṃ sātasukhaṃ, anoḷārikaṃ santasukhaṃ. Parittaggahaṇañcettha kāmarāgānusayassa adhippetattā. Aññatthāti vedanāhi aññattha. Soti kāmarāgānusayo. Vedanāsu anugato hutvā setīti vedanāpekkho eva hutvā pavattati yathā puttāpekkhāya dhātiyā anuggaṇhanappavatti, sayanasaṅkhātā pavatti ca kāmarāgassa nikāmanameva. Tenāha ‘‘sukhamicceva abhilapatī’’ti. Yathā tassa, evaṃ paṭighānusayādīnampi vuttaniyāmena yathāsakaṃ kiccakaraṇameva dukkhavedanādīsu anusayanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ paṭighānusayo cā’’tiādi. Tīsu vedanāsu anusayanavacanenāti tīsu vedanāsu yathārahaṃ anusayanavacanena. Iṭṭhādibhāvena gahitesūti iṭṭhādīsu ārammaṇapakatiyā vasena iṭṭhādibhāvena gahitesu viparītasaññāya vasena aniṭṭhādīsu iṭṭhādibhāvena gahitesūti yojanā. Na hi iṭṭhādibhāvena gahaṇaṃ viparītasaññā.
តត្ថាតិ ឥដ្ឋារម្មណាទីសុ។ ឯត្ថាតិ អនុសយនេ។ កាមស្សាទាទិវត្ថុភូតានំ កាមភវាទីនន្តិ កាមស្សាទភវស្សាទវត្ថុភូតានំ កាមរូបារូបភវានំ គហណំ វេទិតព្ពន្តិ យោជនា។ តត្ថាតិ វេទនាត្តយធាតុត្តយេសុ។ និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មំ។ ទុក្ខបដិឃាតោ ទុក្ខេ អនភិរតិ។ យត្ថ តត្ថាតិ ទុក្ខវេទនាយ តំសម្បយុត្តេសុ អនិដ្ឋរូបាទីសុ វាតិ យត្ថ តត្ថ។ មហគ្គតា ឧបាទិន្នក្ខន្ធា រូបារូបភវា, អនុបាទិន្នក្ខន្ធា រូបារូបាវចរធម្មា។ តត្ថាតិ យថាវុត្តេសុ មហគ្គតធម្មេសុ ភវរាគោឥច្ចេវ វេទិតព្ពោ។ តេន វុត្តំ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតី’’តិ។ ទិដ្ឋានុសយាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វិចិកិច្ឆានុសយអវិជ្ជានុសយាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។
Tatthāti iṭṭhārammaṇādīsu. Etthāti anusayane. Kāmassādādivatthubhūtānaṃ kāmabhavādīnanti kāmassādabhavassādavatthubhūtānaṃ kāmarūpārūpabhavānaṃ gahaṇaṃ veditabbanti yojanā. Tatthāti vedanāttayadhātuttayesu. Niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. Dukkhapaṭighāto dukkhe anabhirati. Yattha tatthāti dukkhavedanāya taṃsampayuttesu aniṭṭharūpādīsu vāti yattha tattha. Mahaggatā upādinnakkhandhā rūpārūpabhavā, anupādinnakkhandhā rūpārūpāvacaradhammā. Tatthāti yathāvuttesu mahaggatadhammesu bhavarāgoicceva veditabbo. Tena vuttaṃ ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānusetī’’ti. Diṭṭhānusayādīnanti ādi-saddena vicikicchānusayaavijjānusayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.
ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ ន វុត្តន្តិ សុវុត្តមេតំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ ឧប្បត្តិដ្ឋានបុច្ឆាយំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជិតត្តា។ កាមរាគោ បន យត្ថ នានុសេតិ, តំ ទុក្ខវេទនារូបារូបធាតុវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ។ តត្ថ តទនុសយនដ្ឋានតោតិ តស្ស កាមរាគានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានតោ។ អញ្ញា នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសង្ខាតា។ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សេ វិយ បដិឃានុសយោ នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសុ កាមរាគានុសយោ នានុសេតីតិ ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតី’’តិ សក្កា វត្តុន្តិ តស្មា តំ ឧទ្ធរិត្វា ន វុត្តន្តិ។ ហោន្តូតិ តាសំ វេទនានំ អត្ថិតំ បដិជានិត្វា ឧទ្ធរិត្វា អវចនស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន បន…បេ.… តំ ន វុត្ត’’ន្តិ។ តទនុសយនដ្ឋានន្តិ តេសំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ។ តស្មាតិ យស្មា សតិបិ កាមរាគានុសយនដ្ឋានតោ អញ្ញស្មិំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានេ តំ បន ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ នត្ថិ វេទនាទ្វយភាវតោ, តស្មា។ តំ វេទនាទ្វយំ ន វុត្តំ វិសុំ ន ឧទ្ធដន្តិ អត្ថោ។ តស្មាតិ យស្មា ‘‘យត្ថ កាមរាគាទយោ នានុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា នានុសេន្តី’’តិ អយមត្ថោ ‘‘អាមន្តា’’តិ ឥមិនា បដិវចនវិស្សជ្ជនេន អវិភាគតោ វុត្តោតិ ‘‘យត្ថ កាមរាគាទយោ អនុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា អនុសេន្តី’’តិ អយម្បិ អត្ថោ អវិភាគតោវ លព្ភតិ, តស្មា។ អវិភាគតោ ច ទុក្ខំ បដិឃស្ស អនុសយនដ្ឋានន្តិ ទីបិតំ ហោតិ។ តេនាហ ‘‘អវិសេសេន…បេ.… វេទិតព្ព’’ន្តិ។ តត្ថ អវិសេសេនាតិ គេហស្សិតំ នេក្ខម្មស្សិតន្តិ វិសេសំ អកត្វា។ សមុទាយវសេន គហេត្វាតិ យថាវុត្តអវយវានំ សមូហវសេន ទុក្ខន្ត្វេវ គហេត្វា។ ‘‘អវិសេសេន សមុទាយវសេន គហេត្វា’’តិ ឥមមត្ថំ តថា-សទ្ទេន អនុកឌ្ឍតិ ‘‘ទ្វីសុ វេទនាសូ’’តិ ឯត្ថាបិ គេហស្សិតាទិវិភាគស្ស អនិច្ឆិតត្តា។
Dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ na vuttanti suvuttametaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ uppattiṭṭhānapucchāyaṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu’’icceva vissajjitattā. Kāmarāgo pana yattha nānuseti, taṃ dukkhavedanārūpārūpadhātuvinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ atthīti dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tadanusayanaṭṭhānatoti tassa kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānato. Aññā nekkhammassitasomanassupekkhāsaṅkhātā. Ayamettha saṅkhepattho – nekkhammassitadomanasse viya paṭighānusayo nekkhammassitasomanassupekkhāsu kāmarāgānusayo nānusetīti ‘‘yattha kāmarāgānusayo nānuseti, tattha diṭṭhānusayo nānusetī’’ti sakkā vattunti tasmā taṃ uddharitvā na vuttanti. Hontūti tāsaṃ vedanānaṃ atthitaṃ paṭijānitvā uddharitvā avacanassa kāraṇaṃ dassento āha ‘‘na pana…pe… taṃ na vutta’’nti. Tadanusayanaṭṭhānanti tesaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. Tasmāti yasmā satipi kāmarāgānusayanaṭṭhānato aññasmiṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhāne taṃ pana dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ natthi vedanādvayabhāvato, tasmā. Taṃ vedanādvayaṃ na vuttaṃ visuṃ na uddhaṭanti attho. Tasmāti yasmā ‘‘yattha kāmarāgādayo nānusenti, tattha diṭṭhivicikicchā nānusentī’’ti ayamattho ‘‘āmantā’’ti iminā paṭivacanavissajjanena avibhāgato vuttoti ‘‘yattha kāmarāgādayo anusenti, tattha diṭṭhivicikicchā anusentī’’ti ayampi attho avibhāgatova labbhati, tasmā. Avibhāgato ca dukkhaṃ paṭighassa anusayanaṭṭhānanti dīpitaṃ hoti. Tenāha ‘‘avisesena…pe… veditabba’’nti. Tattha avisesenāti gehassitaṃ nekkhammassitanti visesaṃ akatvā. Samudāyavasenagahetvāti yathāvuttaavayavānaṃ samūhavasena dukkhantveva gahetvā. ‘‘Avisesena samudāyavasena gahetvā’’ti imamatthaṃ tathā-saddena anukaḍḍhati ‘‘dvīsu vedanāsū’’ti etthāpi gehassitādivibhāgassa anicchitattā.
យទិ ឯវំ ‘‘បដិឃំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឥទំ សុត្តបទំ កថន្តិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថាតិ តស្មិំ ទោមនស្សេ, តំសម្បយុត្តេ វា បដិឃេ។ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សន្តិអាទិនា នេយ្យត្ថមិទំ សុត្តំ, ន នីតត្ថន្តិ ទស្សេតិ។ យថា បន សុត្តំ ឧទាហដំ, តថា ឥធ កស្មា ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បដិឃុប្បត្តិរហដ្ឋានតាយា’’តិអាទិ។ ឯវម្បិ សុត្តាភិធម្មបាឋានំ កថមវិរោធោតិ អាហ និប្បរិយាយទេសនា ហេសា, សា បន បរិយាយទេសនាតិ។ ឯវញ្ច កត្វាតិ បរិយាយទេសនត្តា ឯវ។ រាគានុសយោតិ កាមរាគានុសយោ អធិប្បេតោ។ យតោ ‘‘អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយា’’តិ វុត្តំ, តស្មា តស្ស ន មហគ្គតធម្មា អនុសយនដ្ឋានន្តិ តំ បឋមជ្ឈានញ្ច អនាមសិត្វា ‘‘ន ហិ លោកិយា…បេ.… នានុសេតីតិ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ។ អវត្ថុភាវតោតិ សភាវេនេវ អនុប្បត្តិដ្ឋានត្តា។ ឥធាតិ ឥមស្មិំ អនុសយយមកេ។ វុត្តនយេនាតិ ‘‘នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តេន នយេន ។ តំបដិបក្ខភាវតោតិ តេសំ បដិឃាទីនំ បដិបក្ខស្ស មគ្គស្ស សព្ភាវតោ។ ន កេវលំ មគ្គសព្ភាវតោ, អថ ខោ ពលវវិបស្សនាសព្ភាវតោបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តំសមុគ្ឃា…បេ.… ភាវតោ ចា’’តិ។
Yadi evaṃ ‘‘paṭighaṃ tena pajahati, na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti idaṃ suttapadaṃ kathanti codanaṃ sandhāya ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tasmiṃ domanasse, taṃsampayutte vā paṭighe. Nekkhammassitaṃ domanassantiādinā neyyatthamidaṃ suttaṃ, na nītatthanti dasseti. Yathā pana suttaṃ udāhaṭaṃ, tathā idha kasmā na vuttanti āha ‘‘paṭighuppattirahaṭṭhānatāyā’’tiādi. Evampi suttābhidhammapāṭhānaṃ kathamavirodhoti āha nippariyāyadesanā hesā, sā pana pariyāyadesanāti. Evañca katvāti pariyāyadesanattā eva. Rāgānusayoti kāmarāgānusayo adhippeto. Yato ‘‘anāgāmimaggena samugghātanaṃ sandhāyā’’ti vuttaṃ, tasmā tassa na mahaggatadhammā anusayanaṭṭhānanti taṃ paṭhamajjhānañca anāmasitvā ‘‘na hi lokiyā…pe… nānusetīti sakkā vattu’’nti vuttaṃ. Avatthubhāvatoti sabhāveneva anuppattiṭṭhānattā. Idhāti imasmiṃ anusayayamake. Vuttanayenāti ‘‘nekkhammassitaṃ domanassaṃ uppādetvā’’tiādinā vuttena nayena . Taṃpaṭipakkhabhāvatoti tesaṃ paṭighādīnaṃ paṭipakkhassa maggassa sabbhāvato. Na kevalaṃ maggasabbhāvato, atha kho balavavipassanāsabbhāvatopīti dassento āha ‘‘taṃsamugghā…pe… bhāvato cā’’ti.
ឥទានិ យទេតំ តត្ថ តត្ថ ‘‘អនុសយនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ គហេតព្ពធម្មវសេន វា សិយា គហណវិសេសេន វាតិ ទ្វេ វិកប្បា, តេសុ បឋមំ សន្ធាយាហ ‘‘អារម្មណេ អនុសយនដ្ឋានេ សតី’’តិ។ រូបាទិអារម្មណេ អនុសយានំ អនុសយនដ្ឋានន្តិ គយ្ហមានេ យមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខាយ ហី’’តិអាទិមាហ។ យទិ សិយាតិ យទិ កាមរាគានុសយោ សិយា។ ឯតស្សបីតិ ទិដ្ឋានុសយសម្បយុត្តលោភស្សបិ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសូ’’តិ កាមរាគស្ស ឋានំ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ។ អថ បនាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បំ សន្ធាយ វុត្តំ។ អជ្ឈាសយវសេន តំនិន្នតាយាតិ អសតិបិ អារម្មណករណេ យត្ថ កាមរាគាទយោ អជ្ឈាសយតោ និន្នា, តំ តេសំ អនុសយនដ្ឋានំ។ តេន វុត្តំ ‘‘អនុគតោ ហុត្វា សេតី’’តិ។ អថ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ។ យថាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ឧទាហរណវសេន និរូបនំ។ ទុក្ខេ បដិហញ្ញនវសេនេវ បវត្តតិ, នារម្មណករណវសេនាតិ អធិប្បាយោ។ ទុក្ខមេវ តស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ អជ្ឈាសយស្ស តត្ថ និន្នត្តា ទុក្ខមេវ តស្ស បដិឃស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, នាលម្ពិតំ រូបាទិ សុខវេទនា ចាតិ អធិប្បាយោ។ ឯវន្តិ យថា អញ្ញារម្មណស្សបិ បដិឃស្ស អជ្ឈាសយតោ ទុក្ខនិន្នតាយ ទុក្ខមេវ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, ឯវំ។ ទុក្ខាទីសុ…បេ.… វុត្តន្តិ ‘‘ទុក្ខេន សុខំ អធិគន្តព្ពំ។ នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ ច អាទិនា កាយកិលមនទុក្ខេ ទានានុភាវាទិកេ ច មិច្ឆាភិនិវេសនវសេន ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោ អញ្ញារម្មណោបិ លោភោ ‘‘ឯវំ សុខំ ភវិស្សតី’’តិ អជ្ឈាសយតោ សុខាភិសង្គវសេនេវ បវត្តតីតិ សុខុបេក្ខាភេទំ សាតសន្តសុខទ្វយមេវ អស្ស លោភស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ បាឡិយំ, ន យថាវុត្តំ ទុក្ខាទិ, តស្មា ភវរាគ…បេ.… ន វិរុជ្ឈតិ។ ឯកស្មិំយេវ ចាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បំយេវ ឧបព្រូហនត្ថំ វុត្តំ។ តត្ថ រាគស្ស សុខជ្ឈាសយតា តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស វសេន វេទិតព្ពា, តន្និន្នភាវេន វា ចក្ខុស្ស វិសមជ្ឈាសយតា វិយ។ ឯស នយោ សេសេសុបិ។ តេសំ រាគបដិឃានំ នានានុសយដ្ឋានតា ហោតិ ឯកស្មិម្បិ អារម្មណេតិ អត្ថោ។
Idāni yadetaṃ tattha tattha ‘‘anusayanaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, taṃ gahetabbadhammavasena vā siyā gahaṇavisesena vāti dve vikappā, tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘ārammaṇe anusayanaṭṭhāne satī’’ti. Rūpādiārammaṇe anusayānaṃ anusayanaṭṭhānanti gayhamāne yamatthaṃ sandhāya ‘‘na sakkā vattu’’nti vuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘dukkhāya hī’’tiādimāha. Yadi siyāti yadi kāmarāgānusayo siyā. Etassapīti diṭṭhānusayasampayuttalobhassapi ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū’’ti kāmarāgassa ṭhānaṃ vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ. Atha panātiādi dutiyavikappaṃ sandhāya vuttaṃ. Ajjhāsayavasena taṃninnatāyāti asatipi ārammaṇakaraṇe yattha kāmarāgādayo ajjhāsayato ninnā, taṃ tesaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘anugato hutvā setī’’ti. Atha pana vuttanti sambandho. Yathātiādi yathāvuttassa atthassa udāharaṇavasena nirūpanaṃ. Dukkhe paṭihaññanavaseneva pavattati, nārammaṇakaraṇavasenāti adhippāyo. Dukkhameva tassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti ajjhāsayassa tattha ninnattā dukkhameva tassa paṭighassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, nālambitaṃ rūpādi sukhavedanā cāti adhippāyo. Evanti yathā aññārammaṇassapi paṭighassa ajjhāsayato dukkhaninnatāya dukkhameva anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, evaṃ. Dukkhādīsu…pe… vuttanti ‘‘dukkhena sukhaṃ adhigantabbaṃ. Natthi dinna’’nti ca ādinā kāyakilamanadukkhe dānānubhāvādike ca micchābhinivesanavasena uppajjamānena diṭṭhānusayena sampayutto aññārammaṇopi lobho ‘‘evaṃ sukhaṃ bhavissatī’’ti ajjhāsayato sukhābhisaṅgavaseneva pavattatīti sukhupekkhābhedaṃ sātasantasukhadvayameva assa lobhassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ pāḷiyaṃ, na yathāvuttaṃ dukkhādi, tasmā bhavarāga…pe… na virujjhati. Ekasmiṃyeva cātiādi dutiyavikappaṃyeva upabrūhanatthaṃ vuttaṃ. Tattha rāgassa sukhajjhāsayatā taṃsamaṅgino puggalassa vasena veditabbā, tanninnabhāvena vā cakkhussa visamajjhāsayatā viya. Esa nayo sesesupi. Tesaṃ rāgapaṭighānaṃ nānānusayaṭṭhānatā hoti ekasmimpi ārammaṇeti attho.
ឯវញ្ច កត្វាតិ អសតិបិ គហេតព្ពភេទេ គហណវិសេសេន អនុសយនដ្ឋានស្ស ភិន្នត្តា ឯវ។ ‘‘យត្ថ…បេ.… នោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញថា វិរុជ្ឈេយ្យ។ គហេតព្ពភេទេន ហិ រាគបដិឃានំ អនុសយនដ្ឋានភេទេ គយ្ហមានេ វិបាកមត្តេ ឋាតព្ពំ សិយា, ន ច តំ យុត្តំ, នបិ សព្ពេសំ បុរិសទ្វារានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ និយតន្តិ។ យទិបិ យថាវុត្តលោភស្ស វុត្តនយេន កាមរាគានុសយតា សម្ភវតិ, យថា បន សុខុបេក្ខាសុ ឥដ្ឋារម្មណេ ច ឧប្បជ្ជន្តេន ទោមនស្សេន សហ បវត្តោ ទោសោ ទុព្ពលភាវេន បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, ឯវំ យថាវុត្តលោភោបិ កាមរាគានុសយោ ន ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ន បដិឃានុសយោតិ ឯត្ថ ន-ការោ បដិសេធនត្ថោ, ន អញ្ញត្ថោ, ឥតរត្ថ បន សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ ‘‘ន ហិ ទោមនស្សស្ស បដិឃានុសយភាវាសង្កា អត្ថី’’តិ ឥមិនា ន-ការស្ស អញ្ញត្ថតាភាវទស្សនមុខេន អភាវត្ថតំ សមត្ថេតិ។
Evañca katvāti asatipi gahetabbabhede gahaṇavisesena anusayanaṭṭhānassa bhinnattā eva. ‘‘Yattha…pe… no’’ti vuttaṃ, aññathā virujjheyya. Gahetabbabhedena hi rāgapaṭighānaṃ anusayanaṭṭhānabhede gayhamāne vipākamatte ṭhātabbaṃ siyā, na ca taṃ yuttaṃ, napi sabbesaṃ purisadvārānaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ niyatanti. Yadipi yathāvuttalobhassa vuttanayena kāmarāgānusayatā sambhavati, yathā pana sukhupekkhāsu iṭṭhārammaṇe ca uppajjantena domanassena saha pavatto doso dubbalabhāvena paṭighānusayo na hoti, evaṃ yathāvuttalobhopi kāmarāgānusayo na hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Na paṭighānusayoti ettha na-kāro paṭisedhanattho, na aññattho, itarattha pana sambhavo eva natthīti dassento ‘‘yaṃ paneta’’ntiādimāha. Tattha ‘‘na hi domanassassa paṭighānusayabhāvāsaṅkā atthī’’ti iminā na-kārassa aññatthatābhāvadassanamukhena abhāvatthataṃ samattheti.
ទេសនា សំកិណ្ណា វិយ ភវេយ្យាតិ ឯត្ថ ទេសនាសង្ករំ ទស្សេតុំ ‘‘ភវរាគស្សបិ…បេ.… ភវេយ្យា’’តិ វុត្តំ។ តស្សត្ថោ – យថា កាមរាគស្ស កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អារម្មណករណវសេន ឧប្បត្តិ វុត្តា ‘‘កាមរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ, ឯវំ យទិ ‘‘ភវរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ភវរាគស្សបិ…បេ.… ភវេយ្យ។ តតោ ច កាមរាគេន សទ្ធិំ ភវរាគស្ស ទេសនា សំកិណ្ណា ភវេយ្យ, កាមរាគតោ ច ភវរាគស្ស វិសេសោ ទស្សេតព្ពោ។ សោ ច សហជាតានុសយវសេន ន សក្កា ទស្សេតុន្តិ អារម្មណករណវសេន ទស្សេតព្ពោ។ តេន វុត្តំ ‘‘តស្មា អារម្មណ…បេ.… អធិប្បាយោ’’តិ។ តត្ថ អារម្មណវិសេសេនាតិ រូបារូបធាតុសង្ខាតអារម្មណវិសេសេន។ វិសេសទស្សនត្ថន្តិ កាមរាគតោ ភវរាគស្ស វិសេសទស្សនត្ថំ។ ឯវំ ទេសនា កតាតិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឯវំ វិសយេ ភុម្មំ កត្វា ទេសនា កតា។ តេនាហ ‘‘សហជាតវេទនាវិសេសាភាវតោ’’តិ។
Desanāsaṃkiṇṇā viya bhaveyyāti ettha desanāsaṅkaraṃ dassetuṃ ‘‘bhavarāgassapi…pe… bhaveyyā’’ti vuttaṃ. Tassattho – yathā kāmarāgassa kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ārammaṇakaraṇavasena uppatti vuttā ‘‘kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti, evaṃ yadi ‘‘bhavarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vucceyya, bhavarāgassapi…pe… bhaveyya. Tato ca kāmarāgena saddhiṃ bhavarāgassa desanā saṃkiṇṇā bhaveyya, kāmarāgato ca bhavarāgassa viseso dassetabbo. So ca sahajātānusayavasena na sakkā dassetunti ārammaṇakaraṇavasena dassetabbo. Tena vuttaṃ ‘‘tasmā ārammaṇa…pe… adhippāyo’’ti. Tattha ārammaṇavisesenāti rūpārūpadhātusaṅkhātaārammaṇavisesena. Visesadassanatthanti kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthaṃ. Evaṃ desanā katāti ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī’’ti evaṃ visaye bhummaṃ katvā desanā katā. Tenāha ‘‘sahajātavedanāvisesābhāvato’’ti.
ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
មហាវារោ
Mahāvāro
១. អនុសយវារវណ្ណនា
1. Anusayavāravaṇṇanā
៣. បវត្តាវិរាមវសេនាតិ អនុសយប្បវត្តិយា អវិរាមវសេន, អវិច្ឆេទវសេនាតិ អត្ថោ។ កថំ បន កុសលាព្យាកតចិត្តក្ខណេ អនុសយានំ បវត្តីតិ អាហ ‘‘មគ្គេនេវ…បេ.… បុព្ពេ’’តិ។
3. Pavattāvirāmavasenāti anusayappavattiyā avirāmavasena, avicchedavasenāti attho. Kathaṃ pana kusalābyākatacittakkhaṇe anusayānaṃ pavattīti āha ‘‘maggeneva…pe… pubbe’’ti.
២០. ចិត្តចេតសិកានញ្ច ឋានំ នាម ចិត្តុប្បាទោតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ’’តិ។ តេសំ តេសំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនាទីនំ បុគ្គលានំ។ បកតិយា សភាវេន។ សភាវសិទ្ធា ហិ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគស្ស អននុសយនដ្ឋានតា។ ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ។ វក្ខតិ ហិ ‘‘បកតិយា ទុក្ខាទីនំ កាមរាគាទីនំ អននុសយនដ្ឋានតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ។ បហានេនាតិ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស សមុច្ឆិន្ទនេន។ តិណ្ណំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមីនំ។ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានន្តិ អនាគាមិអរហន្តានំ។ ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បុគ្គលោកាសវារេ។ បុរិមនយេតិ ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិកេ បុរិមស្មិំ វិស្សជ្ជននយេ។ ឱកាសន្តិ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, ឥធ បន ទុក្ខវេទនា វេទិតព្ពា។ បច្ឆិមនយេតិ ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិកេ វិស្សជ្ជននយេ។ អនោកាសតា អននុសយនដ្ឋានតា។
20. Cittacetasikānañca ṭhānaṃ nāma cittuppādoti āha ‘‘ekasmiṃ cittuppāde’’ti. Tesaṃ tesaṃ puggalānanti puthujjanādīnaṃ puggalānaṃ. Pakatiyā sabhāvena. Sabhāvasiddhā hi dukkhāya vedanāya kāmarāgassa ananusayanaṭṭhānatā. Evaṃ sesesupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Vakkhati hi ‘‘pakatiyā dukkhādīnaṃ kāmarāgādīnaṃ ananusayanaṭṭhānataṃ sandhāya vutta’’nti. Pahānenāti tassa tassa anusayassa samucchindanena. Tiṇṇaṃ puggalānanti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ. Dvinnaṃ puggalānanti anāgāmiarahantānaṃ. Etthāti etasmiṃ puggalokāsavāre. Purimanayeti ‘‘tiṇṇaṃ puggalāna’’ntiādike purimasmiṃ vissajjananaye. Okāsanti uppattiṭṭhānaṃ, idha pana dukkhavedanā veditabbā. Pacchimanayeti ‘‘dvinnaṃ puggalāna’’ntiādike vissajjananaye. Anokāsatā ananusayanaṭṭhānatā.
អនុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Anusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
២. សានុសយវារវណ្ណនា
2. Sānusayavāravaṇṇanā
៦៦-១៣១. ‘‘សានុសយោ, បជហតិ, បរិជានាតី’’តិ បុគ្គលោ វុត្តោតិ ‘‘កាមរាគេន សានុសយោ, កាមរាគំ បជហតិ, កាមរាគំ បរិជានាតី’’តិអាទីសុ អនុសយសមង្គិភាវេន បហានបរិញ្ញាកិរិយាយ កត្តុភាវេន ច បុគ្គលោ វុត្តោ, ន ធម្មោ។ ភវវិសេសេន វាតិ កេវលេន ភវវិសេសេន វា។ ឥតរេសូតិ បដិឃានុសយាទីសុ។ ភវានុសយវិសេសេន វាតិ កាមភវាទិភវវិសិដ្ឋានុសយវិសេសេន វា។ សានុសយតានិរនុសយតាទិកាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បហានាបហានបរិញ្ញាបរិញ្ញា សង្គយ្ហន្តិ។ ននុ ច ភវវិសេសេ កេសញ្ចិ អនុសយានំ អប្បហានន្តិ? ន តំ អនុសយកតំ, អថ ខោ បច្ចយវេកល្លតោ អនោកាសតាយ ចាតិ នាយំ វិរោធោ។ ទ្វីសុ វេទនាសូតិ សុខឧបេក្ខាសុ វេទនាសុ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោតិ យោជេតព្ពំ។ ឥទម្បិ នត្ថិ បុគ្គលវសេន វុច្ចមានត្តា។ តេនាហ ‘‘ន ហិ បុគ្គលស្ស…បេ.… អនុសយាន’’ន្តិ។ យទិបិ បុគ្គលស្ស អនុសយនោកាសោ អនោកាសោ, តស្ស បន សានុសយតាទិហេតុ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុសយស្ស បនា’’តិអាទិមាហ។ និរនុសយតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អប្បហានាបរិញ្ញា សង្គណ្ហាតិ។ បរិជាននំ សមតិក្កមនន្តិ បរិញ្ញាវារេបិ ‘‘អបាទានេ និស្សក្កវចន’’ន្តិ វុត្តំ។
66-131. ‘‘Sānusayo, pajahati, parijānātī’’ti puggalo vuttoti ‘‘kāmarāgena sānusayo, kāmarāgaṃ pajahati, kāmarāgaṃ parijānātī’’tiādīsu anusayasamaṅgibhāvena pahānapariññākiriyāya kattubhāvena ca puggalo vutto, na dhammo. Bhavavisesena vāti kevalena bhavavisesena vā. Itaresūti paṭighānusayādīsu. Bhavānusayavisesena vāti kāmabhavādibhavavisiṭṭhānusayavisesena vā. Sānusayatāniranusayatādikāti ettha ādi-saddena pahānāpahānapariññāpariññā saṅgayhanti. Nanu ca bhavavisese kesañci anusayānaṃ appahānanti? Na taṃ anusayakataṃ, atha kho paccayavekallato anokāsatāya cāti nāyaṃ virodho. Dvīsu vedanāsūti sukhaupekkhāsu vedanāsu dukkhāya vedanāya kāmarāgānusayena niranusayoti yojetabbaṃ. Idampi natthi puggalavasena vuccamānattā. Tenāha ‘‘na hi puggalassa…pe… anusayāna’’nti. Yadipi puggalassa anusayanokāso anokāso, tassa pana sānusayatādihetu hotīti dassento ‘‘anusayassa panā’’tiādimāha. Niranusayatādīnanti ādi-saddena appahānāpariññā saṅgaṇhāti. Parijānanaṃ samatikkamananti pariññāvārepi ‘‘apādāne nissakkavacana’’nti vuttaṃ.
អនុសយនដ្ឋានតោតិ អនុសយនដ្ឋានហេតុ។ ‘‘អននុសយនដ្ឋានតោ’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ និមិត្តាបាទានភាវទស្សនត្ថន្តិ សានុសយវារេ និមិត្តភាវទស្សនត្ថំ, បជហនបរិញ្ញាវារេសុ អបាទានភាវទស្សនត្ថញ្ចាតិ យោជេតព្ពំ។ បជហតីតិ ឯត្ថ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា តតោ មានានុសយំ បជហតី’’តិ បាឡិបទំ អាហរិត្វា យោជេតព្ពំ, ន បជហតីតិ ឯត្ថ បន ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ តតោ កាមរាគានុសយំ នប្បជហតី’’តិ។ ឯវមាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បរិញ្ញាវារម្បិ សង្គណ្ហាតិ។ ភុម្មនិទ្ទេសេនេវ ហេតុអត្ថេនេវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អត្ថោ។
Anusayanaṭṭhānatoti anusayanaṭṭhānahetu. ‘‘Ananusayanaṭṭhānato’’ti etthāpi eseva nayo. Nimittāpādānabhāvadassanatthanti sānusayavāre nimittabhāvadassanatthaṃ, pajahanapariññāvāresu apādānabhāvadassanatthañcāti yojetabbaṃ. Pajahatīti ettha ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā tato mānānusayaṃ pajahatī’’ti pāḷipadaṃ āharitvā yojetabbaṃ, na pajahatīti ettha pana ‘‘dukkhāya vedanāya tato kāmarāgānusayaṃ nappajahatī’’ti. Evamādīsūti ādi-saddena pariññāvārampi saṅgaṇhāti. Bhummaniddeseneva hetuattheneva niddiṭṭhāti attho.
ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេនាតិ ‘‘យតោ វា បន មានានុសយេន សានុសយោ, តតោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ’’តិ ឯតស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេន។ តត្ថ ហិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា’’តិអាទិនា សរូបតោ អនុសយនដ្ឋានានិ ទស្សិតានិ។ តទត្ថេតិ តំ អនុសយនដ្ឋានទស្សនំ អត្ថោ ឯតស្សាតិ តទត្ថោ, តស្មិំ តទត្ថេ។ ‘‘អនុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនត្ថំ អយំ វារោ អារទ្ធោ’’តិអាទិនា ‘‘យតោ’’តិ ឯតេន អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេត្វា។ បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតិ ឧប្បន្ន-សទ្ទេន វត្តមានុប្បន្នេ វុច្ចមានេ។ យថា បន ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន ឧប្បត្តិយោគទីបកត្តា ឧប្បត្តិរហា វុច្ចន្តិ, ឯវមិធាបិ ឧប្បត្តិអរហេ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ។ យំ បន វក្ខតិ ‘‘ន ហិ អបរិយាបន្នានំ អនុសយុប្បត្តិរហដ្ឋានតា’’តិ, សោបិ ន ទោសោ។ យត្ថ យត្ថ ហិ អនុសយា ឧប្បត្តិរហា, តទេវ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ វុត្តន្តិ។ តថេវ ទិស្សតីតិ តំ បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតីតិ អត្ថោ។
Catutthapañhavissajjanenāti ‘‘yato vā pana mānānusayena sānusayo, tato kāmarāgānusayena sānusayo’’ti etassa pañhassa vissajjanena. Tattha hi ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā’’tiādinā sarūpato anusayanaṭṭhānāni dassitāni. Tadattheti taṃ anusayanaṭṭhānadassanaṃ attho etassāti tadattho, tasmiṃ tadatthe. ‘‘Anusayassa uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho’’tiādinā ‘‘yato’’ti etena anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti imamatthaṃ vibhāvetvā. Pamādalikhitaṃ viya dissati uppanna-saddena vattamānuppanne vuccamāne. Yathā pana uppajjanavāre uppajjati-saddena uppattiyogadīpakattā uppattirahā vuccanti, evamidhāpi uppattiarahe vuccamāne na koci virodho. Yaṃ pana vakkhati ‘‘na hi apariyāpannānaṃ anusayuppattirahaṭṭhānatā’’ti, sopi na doso. Yattha yattha hi anusayā uppattirahā, tadeva ekajjhaṃ gahetvā ‘‘sabbatthā’’ti vuttanti. Tatheva dissatīti taṃ pamādalikhitaṃ viya dissatīti attho.
យតោ ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពន្តិ យតោ អនុសយនដ្ឋានតោ កាមគារានុសយេន ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពំ, តេន កាមរាគានុសយេន ឧប្បត្តិរហដ្ឋានេ និស្សក្កវចនំ កតំ ‘‘យតោ’’តិ។ តថាតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទោ យថា ‘‘យតោ ឧប្បន្នេនា’’តិ ឯត្ថ ឧប្បត្តិរហដ្ឋានតោ អនុសយស្ស ឧប្បត្តិរហតា វុត្តា, តថា ‘‘ឧប្បជ្ជនកេនា’’តិ ឯត្ថាបិ សា ឯវ វុច្ចតីតិ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘សព្ពធម្មេសុ…បេ.… អាបន្នេនា’’តិ។ តត្ថ ‘‘ឧប្បជ្ជនកោ’’តិ វុត្តេ អនុប្បជ្ជនកោ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, តថា ច សតិ តេន អនុប្បត្តិ និច្ឆិតាតិ ឧប្បន្នសភាវតា ច បកាសិតា ហោតីតិ។ តេនាហ ‘‘សព្ពធម្មេសុ…បេ.… អបនេតី’’តិ។ ‘‘យោ យតោ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោ, សោ តតោ មានានុសយេន និរនុសយោ’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘យតោ តតោ’’តិ អាគតត្តា វិស្សជ្ជនេ ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ បទស្ស និស្សក្កវសេនេវ សក្កា យោជេតុន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពត្ថាតិ…បេ.… ន ន សម្ភវតី’’តិ អាហ។ ភុម្មតោ អញ្ញត្ថាបិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តិ, យតោ សព្ពេសំ បាទកំ ‘‘សព្ពត្ថបាទក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន និស្សក្កវសេន វេទិតព្ពំ។
Yato uppannena bhavitabbanti yato anusayanaṭṭhānato kāmagārānusayena uppannena bhavitabbaṃ, tena kāmarāgānusayena uppattirahaṭṭhāne nissakkavacanaṃ kataṃ ‘‘yato’’ti. Tathāti ettha tathā-saddo yathā ‘‘yato uppannenā’’ti ettha uppattirahaṭṭhānato anusayassa uppattirahatā vuttā, tathā ‘‘uppajjanakenā’’ti etthāpi sā eva vuccatīti dīpetīti āha ‘‘sabbadhammesu…pe… āpannenā’’ti. Tattha ‘‘uppajjanako’’ti vutte anuppajjanako na hotīti ayamattho viññāyati, tathā ca sati tena anuppatti nicchitāti uppannasabhāvatā ca pakāsitā hotīti. Tenāha ‘‘sabbadhammesu…pe… apanetī’’ti. ‘‘Yo yato kāmarāgānusayena niranusayo, so tato mānānusayena niranusayo’’ti pucchāya ‘‘yato tato’’ti āgatattā vissajjane ‘‘sabbatthā’’ti padassa nissakkavaseneva sakkā yojetunti dassento ‘‘sabbatthāti…pe… na na sambhavatī’’ti āha. Bhummato aññatthāpi saddavidū icchanti, yato sabbesaṃ pādakaṃ ‘‘sabbatthapādaka’’nti vuccati, idha pana nissakkavasena veditabbaṃ.
សានុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Sānusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
៣. បជហនវារវណ្ណនា
3. Pajahanavāravaṇṇanā
១៣២-១៩៧. អប្បជហនសព្ភាវាតិ អប្បហានស្ស, អប្បហីយមានស្ស វា សព្ភាវា។ តស្មាតិ យស្មា យោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, ន សោ មានានុសយំ និរវសេសតោ បជហតិ, យោ ច មានានុសយំ និរវសេសតោ បជហតិ, ន សោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ បគេវ បហីនត្តា, តស្មា ‘‘យោ វា បន មានានុសយំ បជហតិ, សោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? នោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ យទិ ឯវំ បឋមបុច្ឆាយំ កថន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បន…បេ.… វុត្ត’’ន្តិ។ តត្ថ បហានករណមត្តមេវាតិ បហានកិរិយាសម្ភវមត្តមេវ, ន និរវសេសប្បហានន្តិ អធិប្បាយោ។ តេ ឋបេត្វាតិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយាទីនំ និរវសេសបជហនកេ អដ្ឋមកាទិកេ ឋបេត្វា។ អវសេសាតិ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស និរវសេសប្បជហនកេហិ អវសិដ្ឋា។ តេសុ យេសំ ឯកច្ចេ អនុសយា បហីនា, តេបិ អប្បជហនសព្ភាវេនេវ នប្បជហន្តីតិ វុត្តា។ ន ច យថាវិជ្ជមានេនាតិ មគ្គកិច្ចភាវេន វិជ្ជមានប្បការេន បហានេន វជ្ជិតា រហិតា ឯវ វុត្តាតិ យោជនា។
132-197. Appajahanasabbhāvāti appahānassa, appahīyamānassa vā sabbhāvā. Tasmāti yasmā yo kāmarāgānusayaṃ pajahati, na so mānānusayaṃ niravasesato pajahati, yo ca mānānusayaṃ niravasesato pajahati, na so kāmarāgānusayaṃ pajahati pageva pahīnattā, tasmā ‘‘yo vā pana mānānusayaṃ pajahati, so kāmarāgānusayaṃ pajahatīti? No’’ti vuttanti veditabbaṃ. Yadi evaṃ paṭhamapucchāyaṃ kathanti āha ‘‘yasmā pana…pe… vutta’’nti. Tattha pahānakaraṇamattamevāti pahānakiriyāsambhavamattameva, na niravasesappahānanti adhippāyo. Te ṭhapetvāti diṭṭhivicikicchānusayādīnaṃ niravasesapajahanake aṭṭhamakādike ṭhapetvā. Avasesāti tassa tassa anusayassa niravasesappajahanakehi avasiṭṭhā. Tesu yesaṃ ekacce anusayā pahīnā, tepi appajahanasabbhāveneva nappajahantīti vuttā. Na ca yathāvijjamānenāti maggakiccabhāvena vijjamānappakārena pahānena vajjitā rahitā eva vuttāti yojanā.
កេសញ្ចីតិ សោតាបន្នសកទាគាមិមគ្គសមង្គិសកទាគាមីនំ។ បុន កេសញ្ចីតិ អនាគាមិអគ្គមគ្គសមង្គិអរហន្តានំ។ ឧភយន្តិ កាមរាគវិចិកិច្ឆានុសយទ្វយំ។ សេសានន្តិ ‘‘សេសា’’តិ វុត្តានំ យថាវុត្តបុគ្គលានំ។ តេសន្តិ វុត្តប្បការានំ ទ្វិន្នំ អនុសយានំ។ ឧភយាប្បជហនស្សាតិ កាមរាគវិចិកិច្ឆានុសយាប្បជហនស្ស។ ការណំ ន ហោតីតិ យេសំ វិចិកិច្ឆានុសយោ បហីនោ, តេសំ តស្ស បហីនតា, យេសំ យថាវុត្តំ ឧភយប្បហីនំ, តេសំ តទប្បជហនស្ស ការណំ ន ហោតីតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘តេសំ បហីនត្តា ‘នប្បជហន្តី’តិ ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ។ អថ បន ន តត្ថ ការណំ វុត្តំ, យេន ការណវចនេន យថាវុត្តទោសាបត្តិ សិយា, កេវលំ បន សន្និដ្ឋានេន តេសំ បុគ្គលានំ គហិតតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ ‘‘កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តី’’តិ, ឯវម្បិ បុច្ឆិតស្ស សំសយត្ថស្ស ការណំ វត្តព្ពំ។ តថា ច សតិ ‘‘សេសបុគ្គលា តស្ស អនុសយស្ស បហីនត្តា នប្បជហន្តី’’តិ ការណំ វត្តព្ពមេវាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន វត្តព្ព’’ន្តិអាទិ។ តត្ថ ន វត្តព្ពន្តិ វុត្តនយេន ការណំ ន វត្តព្ពំ ការណភាវស្សេវ អភាវតោ។ ‘‘ឧភយាប្បជហនស្ស ការណំ ន ហោតី’’តិ វុត្តំ, យថា បន វត្តព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ…បេ.… វត្តព្ពត្តា’’តិ អាហ។ តេន បហីនាប្បហីនវសេន ការណំ ន វត្តព្ពំ, បហីនានំយេវ បន វសេន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ។ សំសយត្ថសង្គហិតេតិ សំសយត្ថេន បទេន សង្គហិតេ។ សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតំ បន បហីយមានត្តា ‘‘នប្បជហតី’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ។
Kesañcīti sotāpannasakadāgāmimaggasamaṅgisakadāgāmīnaṃ. Puna kesañcīti anāgāmiaggamaggasamaṅgiarahantānaṃ. Ubhayanti kāmarāgavicikicchānusayadvayaṃ. Sesānanti ‘‘sesā’’ti vuttānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ. Tesanti vuttappakārānaṃ dvinnaṃ anusayānaṃ. Ubhayāppajahanassāti kāmarāgavicikicchānusayāppajahanassa. Kāraṇaṃ na hotīti yesaṃ vicikicchānusayo pahīno, tesaṃ tassa pahīnatā, yesaṃ yathāvuttaṃ ubhayappahīnaṃ, tesaṃ tadappajahanassa kāraṇaṃ na hotīti attho. Tenāha ‘‘tesaṃ pahīnattā ‘nappajahantī’ti na sakkā vattu’’nti. Atha pana na tattha kāraṇaṃ vuttaṃ, yena kāraṇavacanena yathāvuttadosāpatti siyā, kevalaṃ pana sanniṭṭhānena tesaṃ puggalānaṃ gahitatādassanatthaṃ vuttaṃ ‘‘kāmarāgānusayañca nappajahantī’’ti, evampi pucchitassa saṃsayatthassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Tathā ca sati ‘‘sesapuggalā tassa anusayassa pahīnattā nappajahantī’’ti kāraṇaṃ vattabbamevāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na vattabba’’ntiādi. Tattha na vattabbanti vuttanayena kāraṇaṃ na vattabbaṃ kāraṇabhāvasseva abhāvato. ‘‘Ubhayāppajahanassa kāraṇaṃ na hotī’’ti vuttaṃ, yathā pana vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘yo kāmarāgānusayaṃ…pe… vattabbattā’’ti āha. Tena pahīnāppahīnavasena kāraṇaṃ na vattabbaṃ, pahīnānaṃyeva pana vasena vattabbanti dasseti. Saṃsayatthasaṅgahiteti saṃsayatthena padena saṅgahite. Sanniṭṭhānapadasaṅgahitaṃ pana pahīyamānattā ‘‘nappajahatī’’ti na sakkā vattunti.
បជហនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pajahanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
៥. បហីនវារវណ្ណនា
5. Pahīnavāravaṇṇanā
២៦៤-២៧៤. ផលដ្ឋវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធា, ន មគ្គដ្ឋវសេន, កុតោ បុថុជ្ជនវសេន។ កស្មា? ផលក្ខណេ ហិ អនុសយា បហីនាតិ វុច្ចន្តិ, មគ្គក្ខណេ បន បហីយន្តីតិ។ តេនេវាហ ‘‘មគ្គសមង្គីនំ អគ្គហិតតំ ទីបេតី’’តិ។ បដិលោមេ ហិ បុថុជ្ជនវសេនបិ ទេសនា គហិតា ‘‘យស្ស ទិដ្ឋានុសយោ អប្បហីនោ, តស្ស វិចិកិច្ឆានុសយោ អប្បហីនោតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា។ អនុសយច្ចន្តបដិបក្ខេកចិត្តក្ខណិកានន្តិ អនុសយានំ អច្ចន្តំ បដិបក្ខភូតឯកចិត្តក្ខណិកានំ។ មគ្គសមង្គីនន្តិ មគ្គដ្ឋានំ។ ឯត្ថ ច អនុសយានំ អច្ចន្តបដិបក្ខតាគ្គហណេន ឧប្បត្តិរហតំ បដិក្ខិបតិ។ ន ហិ តេ អច្ចន្តបដិបក្ខសមុប្បត្តិតោ បរតោ ឧប្បត្តិរហា ហោន្តិ។ មគ្គសមង្គិតាគ្គហណេន អនុប្បត្តិរហតាបាទិតតំ បដិក្ខិបតិ។ ន ហិ មគ្គក្ខណេ តេ អនុប្បត្តិរហតំ អាបាទិតា នាម ហោន្តិ, អថ ខោ អាបាទីយន្តីតិ។ ឯកចិត្តក្ខណិកតាគ្គហណេន សន្តានព្យាបារំ។ តេនាហ ‘‘ន កោចី’’តិអាទិ។ តត្ថ តេតិ មគ្គសមង្គិនោ។ ន កេវលំ បហីនវារេយេវ, អថ ខោ អញ្ញេសុបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុសយ…បេ.… គហិតា’’តិ អាហ។
264-274. Phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā, na maggaṭṭhavasena, kuto puthujjanavasena. Kasmā? Phalakkhaṇe hi anusayā pahīnāti vuccanti, maggakkhaṇe pana pahīyantīti. Tenevāha ‘‘maggasamaṅgīnaṃ aggahitataṃ dīpetī’’ti. Paṭilome hi puthujjanavasenapi desanā gahitā ‘‘yassa diṭṭhānusayo appahīno, tassa vicikicchānusayo appahīnoti? Āmantā’’tiādinā. Anusayaccantapaṭipakkhekacittakkhaṇikānanti anusayānaṃ accantaṃ paṭipakkhabhūtaekacittakkhaṇikānaṃ. Maggasamaṅgīnanti maggaṭṭhānaṃ. Ettha ca anusayānaṃ accantapaṭipakkhatāggahaṇena uppattirahataṃ paṭikkhipati. Na hi te accantapaṭipakkhasamuppattito parato uppattirahā honti. Maggasamaṅgitāggahaṇena anuppattirahatāpāditataṃ paṭikkhipati. Na hi maggakkhaṇe te anuppattirahataṃ āpāditā nāma honti, atha kho āpādīyantīti. Ekacittakkhaṇikatāggahaṇena santānabyāpāraṃ. Tenāha ‘‘na kocī’’tiādi. Tattha teti maggasamaṅgino. Na kevalaṃ pahīnavāreyeva, atha kho aññesupīti dassento ‘‘anusaya…pe… gahitā’’ti āha.
២៧៥-២៩៦. យត្ថ អនុសយោ ឧប្បត្តិរហោ, តត្ថេវស្ស អនុប្បត្តិរហតាបាទនន្តិ ‘‘អត្តនោ អត្តនោ ឱកាសេ ឯវ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ’’តិ អាហ។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិ (វិភ. ២០៣) វត្វា បុន វុត្តំ ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. ២០៤)។ តស្មាតិ យស្មា តទោកាសត្តមេវ កាមធាតុអាទិឱកាសត្តមេវ អនុសយានំ ទីបេន្តិ បហីនាប្បហីនវចនានិ, តស្មា។ អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ យស្មា កាមរាគបដិឃានុសយានំ ទ្វិន្នំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, សោ ឯវ បហានោកាសោតិ ស្វាយំ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អនោកាសោ, តស្មិំ អនោកាសេ តទុភយស្ស បហានាប្បហានស្ស នវត្តព្ពតា វុត្តា។ កាមរាគានុសយោកាសេ ហិ បដិឃានុសយស្ស អប្បហីនត្តា សោ ‘‘តត្ថ បហីនោ’’តិ ន វត្តព្ពោ, អដ្ឋិតត្តា បន ‘‘តត្ថ អប្បហីនោ’’តិ ច, តស្មា អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ។ តេន សទ្ធិំ សមានោកាសេតិ តេន កាមរាគេន សទ្ធិំ សមានោកាសេ។ ‘‘សាធារណដ្ឋានេ’’តិ វុត្តេ កាមធាតុយំ សុខុបេក្ខាសុ បហីនោ នាម ហោតិ, ន សមានកាលេ បហីនោ តតិយចតុត្ថមគ្គវជ្ឈត្តា កាមរាគមានានុសយានំ។
275-296. Yattha anusayo uppattiraho, tatthevassa anuppattirahatāpādananti ‘‘attano attano okāse eva anuppattidhammataṃ āpādito’’ti āha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti (vibha. 203) vatvā puna vuttaṃ ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti (vibha. 204). Tasmāti yasmā tadokāsattameva kāmadhātuādiokāsattameva anusayānaṃ dīpenti pahīnāppahīnavacanāni, tasmā. Anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti yasmā kāmarāgapaṭighānusayānaṃ dvinnaṃ uppattiṭṭhānaṃ, so eva pahānokāsoti svāyaṃ tesaṃ aññamaññaṃ anokāso, tasmiṃ anokāse tadubhayassa pahānāppahānassa navattabbatā vuttā. Kāmarāgānusayokāse hi paṭighānusayassa appahīnattā so ‘‘tattha pahīno’’ti na vattabbo, aṭṭhitattā pana ‘‘tattha appahīno’’ti ca, tasmā anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti. Tena saddhiṃ samānokāseti tena kāmarāgena saddhiṃ samānokāse. ‘‘Sādhāraṇaṭṭhāne’’ti vutte kāmadhātuyaṃ sukhupekkhāsu pahīno nāma hoti, na samānakāle pahīno tatiyacatutthamaggavajjhattā kāmarāgamānānusayānaṃ.
បហីនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pahīnavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
៧. ធាតុវារវណ្ណនា
7. Dhātuvāravaṇṇanā
៣៣២-៣៤០. អប្បហីនុប្បត្តិរហភាវា ឥធ អនុគមនសយនានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មិំ …បេ.… អត្ថោ’’តិ អាហ។ ឥធាបិ យុត្តាតិ បុព្ពេ វុត្តមេវត្ថំ បរាមសតិ។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ការណលាភេ ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតី’’តិ (យម. មូលដី. អនុសយយមក ១)។ ឆ បដិសេធវចនានីតិ តិស្សន្នំ ធាតូនំ ចុតូបបាតវិសិដ្ឋានំ បដិសេធនវសេន វុត្តវចនានិ, តតោ ឯវ ធាតុវិសេសនិទ្ធារណានិ ន ហោន្តិ។ បដិសេធោតិ ហិ ឥធ សត្តាបដិសេធោ វុត្តោតិ អធិប្បាយេន វទតិ។ អញ្ញត្ថេ បន ន-ការេ នាយំ ទោសោ។ ឥមំ នាម ធាតុំ។ តំមូលិកាសូតិ បដិសេធមូលិកាសុ។ ឯវញ្ហីតិ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា បឋមយោជនាយ សតិ។ នកាមធាតុអាទីសុ ឧបបត្តិកិត្តនេនេវ នកាមធាតុអាទិគ្គហណេនបិ ធាតុវិសេសស្សេវ គហិតតាយ អត្ថតោ វិញ្ញាយមានត្តា។ តេនាហ ‘‘ន កាមធាតុ…បេ.… វិញ្ញាយតី’’តិ។ ភញ្ជិតព្ពាតិ វិភជិតព្ពា។ វិភាគោ បនេត្ថ ទុវិធោ ឥច្ឆិតោតិ អាហ ‘‘ទ្វិធា កាតព្ពាតិ អត្ថោ’’តិ។ បុច្ឆា ច វិស្សជ្ជនានិ ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ។ យថា អវុត្តេ ភង្គាភាវស្ស អវិញ្ញាតត្តា ‘‘អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ វត្តព្ពំ, តថា តយិទំ ‘‘កតិ អនុសយា ភង្គា’’តិ ឯតទបេក្ខន្តិ តទបិ វត្តព្ពំ។ បុច្ឆាបេក្ខញ្ហិ វិស្សជ្ជនន្តិ។
332-340. Appahīnuppattirahabhāvā idha anugamanasayanānīti dassento ‘‘yasmiṃ…pe… attho’’ti āha. Idhāpi yuttāti pubbe vuttamevatthaṃ parāmasati. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kāraṇalābhe uppattiarahataṃ dassetī’’ti (yama. mūlaṭī. anusayayamaka 1). Cha paṭisedhavacanānīti tissannaṃ dhātūnaṃ cutūpapātavisiṭṭhānaṃ paṭisedhanavasena vuttavacanāni, tato eva dhātuvisesaniddhāraṇāni na honti. Paṭisedhoti hi idha sattāpaṭisedho vuttoti adhippāyena vadati. Aññatthe pana na-kāre nāyaṃ doso. Imaṃ nāma dhātuṃ. Taṃmūlikāsūti paṭisedhamūlikāsu. Evañhīti ‘‘na kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādinā paṭhamayojanāya sati. Nakāmadhātuādīsu upapattikittaneneva nakāmadhātuādiggahaṇenapi dhātuvisesasseva gahitatāya atthato viññāyamānattā. Tenāha ‘‘na kāmadhātu…pe… viññāyatī’’ti. Bhañjitabbāti vibhajitabbā. Vibhāgo panettha duvidho icchitoti āha ‘‘dvidhā kātabbāti attho’’ti. Pucchā ca vissajjanāni ca pucchāvissajjanāni. Yathā avutte bhaṅgābhāvassa aviññātattā ‘‘anusayā bhaṅgā natthī’’ti vattabbaṃ, tathā tayidaṃ ‘‘kati anusayā bhaṅgā’’ti etadapekkhanti tadapi vattabbaṃ. Pucchāpekkhañhi vissajjananti.
ធាតុវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Dhātuvāravaṇṇanā niṭṭhitā.
អនុសយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / អភិធម្មបិដក • Abhidhammapiṭaka / យមកបាឡិ • Yamakapāḷi / ៦. សង្ខារយមកំ • 6. Saṅkhārayamakaṃ
ដីកា • Tīkā / អភិធម្មបិដក (ដីកា) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / បញ្ចបករណ-មូលដីកា • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā / ៧. អនុសយយមកំ • 7. Anusayayamakaṃ
