| Tipiṭaka / Tipiṭaka (English) / Majjhima Nikāya, English translation |
Show IAST transliterationមជ្ឈិម និកាយ ៨២
The Middle-Length Suttas Collection 82
រដ្ឋបាលសុត្ត
With Raṭṭhapāla
ឯវំ មេ សុតំ—ឯកំ សមយំ ភគវា កុរូសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកំ នាម កុរូនំ និគមោ តទវសរិ។
So I have heard. At one time the Buddha was wandering in the land of the Kurus together with a large Saṅgha of bhikkhus when he arrived at a town of the Kurus named Thullakoṭṭhita.
អស្សោសុំ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា ព្រាហ្មណគហបតិកា:
The brahmins and householders of Thullakoṭṭhita heard:
“សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ កុរូសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ថុល្លកោដ្ឋិកំ អនុប្បត្តោ។ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ: ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវាៜតិ។ សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បឹ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ។ សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ។ សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី”តិ។
“It seems the ascetic Gotama—a Sakyan, gone forth from a Sakyan family—has arrived at Thullakoṭṭhita, together with a large Saṅgha of bhikkhus. He has this good reputation: ‘That Blessed One is perfected, a fully awakened Buddha, accomplished in knowledge and conduct, holy, knower of the world, supreme guide for those who wish to train, teacher of gods and humans, awakened, blessed.’ He has realized with his own insight this world—with its gods, Māras and Brahmās, this population with its ascetics and brahmins, gods and humans—and he makes it known to others. He teaches Dhamma that’s good in the beginning, good in the middle, and good in the end, meaningful and well-phrased. And he reveals a spiritual practice that’s entirely full and pure. It’s good to see such perfected ones.”
អថ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា ព្រាហ្មណគហបតិកា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អប្បេកច្ចេ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ ភគវតោ សន្តិកេ នាមគោត្តំ សាវេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ តុណ្ហីភូតា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ។ ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ។
Then the brahmins and householders of Thullakoṭṭhita went up to the Buddha. Before sitting down to one side, some bowed, some exchanged greetings and polite conversation, some held up their joined palms toward the Buddha, some announced their name and clan, while some kept silent. When they were seated, the Buddha educated, encouraged, fired up, and inspired them with a Dhamma talk.
តេន ខោ បន សមយេន រដ្ឋបាលោ នាម កុលបុត្តោ តស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស បុត្តោ តិស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ។ អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស ឯតទហោសិ: “យថា យថា ខ្វាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ។ យន្នូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យន៑”តិ។
Now at that time a gentleman named Raṭṭhapāla, the son of the leading clan in Thullakoṭṭhita, was sitting in the assembly. He thought, “As I understand the Buddha’s teachings, it’s not easy for someone living at home to lead the spiritual life utterly full and pure, like a polished shell. Why don’t I shave off my hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from lay life to homelessness?”
អថ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា ព្រាហ្មណគហបតិកា ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ។
Then, having approved and agreed with what the Buddha said, the brahmins and householders of Thullakoṭṭhita got up from their seat, bowed, and respectfully circled the Buddha, keeping him on their right, before leaving.
អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ អចិរបក្កន្តេសុ ថុល្លកោដ្ឋិកេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច: “យថា យថាហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ។ ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ។ លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ឹ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទំ។ បព្ពាជេតុ មំ ភគវា”តិ។
Soon after they left, Raṭṭhapāla went up to the Buddha, bowed, sat down to one side, and said to him, “Sir, as I understand the Buddha’s teachings, it’s not easy for someone living at home to lead the spiritual life utterly full and pure, like a polished shell. I wish to shave off my hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness. Sir, may I receive the going forth, the ordination in the Buddha’s presence? May the Buddha please give me the going forth!”
“អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វំ, រដ្ឋបាល, មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ?
“But, Raṭṭhapāla, do you have your parents’ permission?”
“ន ខោហំ, ភន្តេ, អនុញ្ញាតោ មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ។
“No, sir.”
“ន ខោ, រដ្ឋបាល, តថាគតា អននុញ្ញាតំ មាតាបិតូហិ បុត្តំ បព្ពាជេន្តី”តិ។
“Raṭṭhapāla, Buddhas don’t give the going forth to the child of parents who haven’t given their permission.”
“ស្វាហំ, ភន្តេ, តថា ករិស្សាមិ យថា មំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ។
“I’ll make sure, sir, to get my parents’ permission.”
អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច: “អម្មតាតា, យថា យថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ។ ឥច្ឆាមហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ។ អនុជានាថ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ។
Then Raṭṭhapāla got up from his seat, bowed, and respectfully circled the Buddha. Then he went to his parents and said, “Mum and dad, as I understand the Buddha’s teachings, it’s not easy for someone living at home to lead the spiritual life utterly full and pure, like a polished shell. I wish to shave off my hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness. Please give me permission to go forth.”
ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ: “ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ។ ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ។ (…) មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម។ កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ?
When he said this, Raṭṭhapāla’s parents said to him, “But, dear Raṭṭhapāla, you’re our only child. You’re dear to us and we love you. You’re dainty and raised in comfort. You know nothing of suffering. When you die we will lose you against our wishes. So how can we allow you to go forth while you’re still alive?”
ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ …បេ… តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ មាតាបិតរោ ឯតទវោច: “អម្មតាតា, យថា យថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ។ ឥច្ឆាមហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ។ អនុជានាថ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ។ តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ: “ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ។ ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ។ មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម។ កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ?
For a second time, and a third time, Raṭṭhapāla asked his parents for permission, but got the same reply.
អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ: “ន មំ មាតាបិតរោ អនុជានន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ តត្ថេវ អនន្តរហិតាយ ភូមិយា និបជ្ជិ: “ឥធេវ មេ មរណំ ភវិស្សតិ បព្ពជ្ជា វា”តិ។ អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឯកម្បិ ភត្តំ ន ភុញ្ជិ, ទ្វេបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, តីណិបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, ចត្តារិបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, បញ្ចបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, ឆបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, សត្តបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ។
Then Raṭṭhapāla thought, “My parents don’t allow me to go forth.” He laid down there on the bare ground, saying, “I’ll either die right here or go forth.” And he refused to eat, up to the seventh meal.
អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ: “ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ។ ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ, ទុក្ខស្ស ជានាសិ។ មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម។ កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ ឧដ្ឋេហិ, តាត រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ។ ន តំ មយំ អនុជានាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម។ កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ?
Then Raṭṭhapāla’s parents said to him, “Dear Raṭṭhapāla, you’re our only child. You’re dear to us and we love you. You’re dainty and raised in comfort. You know nothing of suffering. When you die we will lose you against our wishes. So how can we allow you to go forth from lay life to homelessness while you’re still living? Get up, Raṭṭhapāla! Eat, drink, and amuse yourself. While enjoying sensual pleasures, delight in making merit. We don’t allow you to go forth. When you die we will lose you against our wishes. So how can we allow you to go forth while you’re still alive?”
ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ។
When they said this, Raṭṭhapāla kept silent.
ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ …បេ… ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ។ តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ: “ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ។ ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ។ មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម, កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ ឧដ្ឋេហិ, តាត រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ។ ន តំ មយំ អនុជានាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម។ កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ?
For a second time, and a third time, Raṭṭhapāla’s parents made the same request.
តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ។
And for a third time, Raṭṭhapāla kept silent. Raṭṭhapāla’s parents then went to see his friends. They told them of the situation and asked for their help.
អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ: “ត្វំ ខោសិ, សម្ម រដ្ឋបាល, មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ។ ន ត្វំ, សម្ម រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ។ មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ។ កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ។ ន តំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ។ កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ?
Then Raṭṭhapāla’s friends went to him and said, “Our friend Raṭṭhapāla, you are your parents’ only child. You’re dear to them and they love you. You’re dainty and raised in comfort. You know nothing of suffering. When you die your parents will lose you against their wishes. So how can they allow you to go forth while you’re still alive? Get up, Raṭṭhapāla! Eat, drink, and amuse yourself. While enjoying sensual pleasures, delight in making merit. Your parents will not allow you to go forth. When you die your parents will lose you against their wishes. So how can they allow you to go forth while you’re still alive?”
ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ។
When they said this, Raṭṭhapāla kept silent.
ទុតិយម្បិ ខោ … តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ: “ត្វំ ខោសិ, សម្ម រដ្ឋបាល, មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ, ន ត្វំ, សម្ម រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ, មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ។ កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ? ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច, ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ។ ន តំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ។ កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ? តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ។
For a second time, and a third time, Raṭṭhapāla’s friends made the same request. And for a third time, Raṭṭhapāla kept silent.
អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ ឯតទវោចុំ: “អម្មតាតា, ឯសោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តត្ថេវ អនន្តរហិតាយ ភូមិយា និបន្នោ: ‘ឥធេវ មេ មរណំ ភវិស្សតិ បព្ពជ្ជា វាៜតិ។ សចេ តុម្ហេ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ នានុជានិស្សថ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, តត្ថេវ មរណំ អាគមិស្សតិ។ សចេ បន តុម្ហេ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អនុជានិស្សថ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, បព្ពជិតម្បិ នំ ទក្ខិស្សថ។ សចេ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ នាភិរមិស្សតិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, កា តស្ស អញ្ញា គតិ ភវិស្សតិ? ឥធេវ បច្ចាគមិស្សតិ។ អនុជានាថ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា”តិ។
Then Raṭṭhapāla’s friends went to his parents and said, “Mum and dad, Raṭṭhapāla is lying there on the bare ground saying: ‘I’ll either die right here or go forth.’ If you don’t allow him to go forth, he’ll die there. But if you do allow him to go forth, you’ll see him again afterwards. And if he doesn’t enjoy the renunciate life, where else will he have to go? He’ll come right back here. Please give Raṭṭhapāla permission to go forth.”
“អនុជានាម, តាតា, រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ បព្ពជិតេន ច បន មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតព្ពា”តិ។
“Then, dears, we give Raṭṭhapāla permission to go forth. But once gone forth he must visit his parents.”
អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ: “ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល, អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ បព្ពជិតេន ច បន តេ មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតព្ពា”តិ។
Then Raṭṭhapāla’s friends went to him and said, “Get up, Raṭṭhapāla! Your parents have given you permission to go forth from lay life to homelessness. But once gone forth you must visit your parents.”
អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឧដ្ឋហិត្វា ពលំ គាហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច: “អនុញ្ញាតោ អហំ, ភន្តេ, មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ។ បព្ពាជេតុ មំ ភគវា”តិ។
Raṭṭhapāla got up and regained his strength. He went to the Buddha, bowed, sat down to one side, and said to him, “Sir, I have my parents’ permission to go forth from the lay life to homelessness. May the Buddha please give me the going forth.”
អលត្ថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ឹ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ។ អថ ខោ ភគវា អចិរូបសម្បន្នេ អាយស្មន្តេ រដ្ឋបាលេ អឌ្ឍមាសុបសម្បន្នេ ថុល្លកោដ្ឋិកេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ។ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ។ តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។
And Raṭṭhapāla received the going forth, the ordination in the Buddha’s presence. Not long after Venerable Raṭṭhapāla’s ordination, a fortnight later, the Buddha—having stayed in Thullakoṭṭhita as long as he pleased—set out for Sāvatthī. Traveling stage by stage, he arrived at Sāvatthī, where he stayed in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s monastery.
អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ—យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ—ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ។
Then Venerable Raṭṭhapāla, living alone, withdrawn, diligent, keen, and resolute, soon realized the supreme end of the spiritual path in this very life. He lived having achieved with his own insight the goal for which gentlemen rightly go forth from the lay life to homelessness.
“ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា”តិ អព្ភញ្ញាសិ។ អញ្ញតរោ ខោ បនាយស្មា រដ្ឋបាលោ អរហតំ អហោសិ។
He understood: “Rebirth is ended; the spiritual journey has been completed; what had to be done has been done; there is no return to any state of existence.” And Venerable Raṭṭhapāla became one of the perfected.
អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច: “ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតុំ, សចេ មំ ភគវា អនុជានាតី”តិ។
Then he went up to the Buddha, bowed, sat down to one side, and said to him, “Sir, I’d like to visit my parents, if the Buddha allows it.”
អថ ខោ ភគវា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ចេតសា ចេតោ បរិច្ច មនសាកាសិ។ យថា ភគវា អញ្ញាសិ: “អភព្ពោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិតុន៑”តិ, អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច: “យស្សទានិ ត្វំ, រដ្ឋបាល, កាលំ មញ្ញសី”តិ។
Then the Buddha focused on comprehending Raṭṭhapāla’s mind. When he knew that it was impossible for Raṭṭhapāla to resign the training and return to a lesser life, he said, “Please, Raṭṭhapāla, go at your convenience.”
អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ។ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកោ តទវសរិ។ តត្រ សុទំ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ថុល្លកោដ្ឋិកេ វិហរតិ រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគចីរេ។ អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ថុល្លកោដ្ឋិកំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ។ ថុល្លកោដ្ឋិកេ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ យេន សកបិតុ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ។
And then Raṭṭhapāla got up from his seat, bowed, and respectfully circled the Buddha, keeping him on his right. Then he set his lodgings in order and, taking his bowl and robe, set out for Thullakoṭṭhita. Traveling stage by stage, he arrived at Thullakoṭṭhika, where he stayed in King Koravya’s deer range. Then Raṭṭhapāla robed up in the morning and, taking his bowl and robe, entered Thullakoṭṭhita for alms. Wandering indiscriminately for almsfood, he approached his own father’s house.
តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា មជ្ឈិមាយ ទ្វារសាលាយ ឧល្លិខាបេតិ។ អទ្ទសា ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ។ ទិស្វាន ឯតទវោច:
Now at that time Raṭṭhapāla’s father was having his hair dressed in the hall of the middle gate. He saw Raṭṭhapāla coming off in the distance and said,
“ឥមេហិ មុណ្ឌកេហិ សមណកេហិ អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ បព្ពាជិតោ”តិ។ អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ សកបិតុ និវេសនេ នេវ ទានំ អលត្ថ ន បច្ចក្ខានំ; អញ្ញទត្ថុ អក្កោសមេវ អលត្ថ។
“Our dear and beloved only son was made to go forth by these shavelings, these fake ascetics!” And at his own father’s home Raṭṭhapāla received neither alms nor a polite refusal, but only abuse.
តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតិ។ អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តំ ញាតិទាសិំ ឯតទវោច: “សចេតំ, ភគិនិ, ឆឌ្ឌនីយធម្មំ, ឥធ មេ បត្តេ អាកិរា”តិ។ អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី តំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បត្តេ អាកិរន្តី ហត្ថានញ្ច បាទានញ្ច សរស្ស ច និមិត្តំ អគ្គហេសិ។
Now at that time a family bondservant wanted to throw away the previous night’s porridge. So Raṭṭhapāla said to her, “If that’s to be thrown away, sister, pour it here in my bowl.” As she was pouring the porridge into his bowl, she recognized the features of his hands, feet, and voice.
អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី យេនាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតរំ ឯតទវោច: “យគ្ឃេយ្យេ, ជានេយ្យាសិ: ‘អយ្យបុត្តោ រដ្ឋបាលោ អនុប្បត្តោៜ”តិ។
She then went to his mother and said, “Please, madam, you should know this. Master Raṭṭhapāla has arrived.”
“សចេ, ជេ, សច្ចំ ភណសិ, អទាសិំ តំ ករោមី”តិ។
“Wow! If you speak the truth, I’ll make you a free woman!”
អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតា យេនាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតរំ ឯតទវោច: “យគ្ឃេ, គហបតិ, ជានេយ្យាសិ: ‘រដ្ឋបាលោ កិរ កុលបុត្តោ អនុប្បត្តោៜ”តិ?
Then Raṭṭhapāla’s mother went to his father and said, “Please householder, you should know this. It seems our son Raṭṭhapāla has arrived.”
តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលំ និស្សាយ បរិភុញ្ជតិ។ អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា យេនាយស្មា រដ្ឋបាលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច: “អត្ថិ នាម, តាត រដ្ឋបាល, អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ? ននុ, តាត រដ្ឋបាល, សកំ គេហំ គន្តព្ពន៑”តិ?
Now at that time Raṭṭhapāla was eating last night’s porridge by a wall. Then Raṭṭhapāla’s father went up to him and said, “Dear Raṭṭhapāla! There’s … and you’ll be eating last night’s porridge! Why not go to your own home?”
“កុតោ នោ, គហបតិ, អម្ហាកំ គេហំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតានំ? អនគារា មយំ, គហបតិ។ អគមម្ហ ខោ តេ, គហបតិ, គេហំ, តត្ថ នេវ ទានំ អលត្ថម្ហ ន បច្ចក្ខានំ; អញ្ញទត្ថុ អក្កោសមេវ អលត្ថម្ហា”តិ។
“Householder, how could those of us who have gone forth from the lay life to homelessness have a house? We’re homeless, householder. I came to your house, but there I received neither alms nor a polite refusal, but only abuse.”
“ឯហិ, តាត រដ្ឋបាល, ឃរំ គមិស្សាមា”តិ។
“Come, dear Raṭṭhapāla, let’s go to the house.”
“អលំ, គហបតិ, កតំ មេ អជ្ជ ភត្តកិច្ចំ”។
“Enough, householder. My meal is finished for today.”
“តេន ហិ, តាត រដ្ឋបាល, អធិវាសេហិ ស្វាតនាយ ភត្តន៑”តិ។ អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តុណ្ហីភាវេន។
“Well then, dear Raṭṭhapāla, please accept tomorrow’s meal from me.” Raṭṭhapāla consented with silence.
អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា យេន សកំ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មហន្តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ឹ ការាបេត្វា កិលញ្ជេហិ បដិច្ឆាទេត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បុរាណទុតិយិកា អាមន្តេសិ: “ឯថ តុម្ហេ, វធុយោ, យេន អលង្ការេន អលង្កតា បុព្ពេ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស បិយា ហោថ មនាបា តេន អលង្ការេន អលង្ករោថា”តិ។
Then, knowing that Raṭṭhapāla had consented, his father went back to his own house. He made a heap of gold coins and bullion and hid it under mats. Then he addressed Raṭṭhapāla’s former wives, “Please, daughters-in-law, adorn yourselves in the way that our son Raṭṭhapāla found you most adorable.”
អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស កាលំ អារោចេសិ: “កាលោ, តាត រដ្ឋបាល, និដ្ឋិតំ ភត្តន៑”តិ។
And when the night had passed Raṭṭhapāla’s father had delicious fresh and cooked foods prepared in his own home, and announced the time to the Venerable Raṭṭhapāla, saying, “Sir, it’s time. The meal is ready.”
អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សកបិតុ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ។ អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ឹ វិវរាបេត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច: “ឥទំ តេ, តាត រដ្ឋបាល, មាតុ មត្តិកំ ធនំ, អញ្ញំ បេត្តិកំ, អញ្ញំ បិតាមហំ។ សក្កា, តាត រដ្ឋបាល, ភោគេ ច ភុញ្ជិតុំ បុញ្ញានិ ច កាតុំ។ ឯហិ ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ បុញ្ញានិ ច ករោហី”តិ។
Then Raṭṭhapāla robed up in the morning and, taking his bowl and robe, went to his father’s home, and sat down on the seat spread out. Raṭṭhapāla’s father, revealing the heap of gold coins and bullion, said to him, “Dear Raṭṭhapāla, this is your maternal fortune. There’s another paternal fortune, and an ancestral one. You can both enjoy your wealth and make merit. Come, return to a lesser life, enjoy wealth, and make merit!”
“សចេ មេ ត្វំ, គហបតិ, វចនំ ករេយ្យាសិ, ឥមំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ឹ សកដេ អារោបេត្វា និព្ពាហាបេត្វា មជ្ឈេគង្គាយ នទិយា សោតេ ឱបិលាបេយ្យាសិ។ តំ កិស្ស ហេតុ? យេ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ ហិ តេ, គហបតិ, តតោនិទានំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា”តិ។
“If you’d follow my advice, householder, you’d have this heap of gold loaded on a cart and carried away to be dumped in the middle of the Ganges river. Why is that? Because this will bring you nothing but sorrow, lamentation, pain, sadness, and distress.”
អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បុរាណទុតិយិកា បច្ចេកំ បាទេសុ គហេត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោចុំ: “កីទិសា នាម តា, អយ្យបុត្ត, អច្ឆរាយោ យាសំ ត្វំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរសី”តិ?
Then Raṭṭhapāla’s former wives each clasped his feet and said, “What are they like, master, the nymphs for whom you lead the spiritual life?”
“ន ខោ មយំ, ភគិនី, អច្ឆរានំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរាមា”តិ។
“Sisters, I don’t lead the spiritual life for the sake of nymphs.”
“ភគិនិវាទេន នោ អយ្យបុត្តោ រដ្ឋបាលោ សមុទាចរតី”តិ តា តត្ថេវ មុច្ឆិតា បបតិំសុ។
Saying, “Our master Raṭṭhapāla addresses us as sisters!” they fainted right away.
អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បិតរំ ឯតទវោច: “សចេ, គហបតិ, ភោជនំ ទាតព្ពំ, ទេថ; មា នោ វិហេឋេថា”តិ។
Then Raṭṭhapāla said to his father, “If there is food to be given, householder, please give it. But don’t harass me.”
“ភុញ្ជ, តាត រដ្ឋបាល, និដ្ឋិតំ ភត្តន៑”តិ។ អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ។
“Eat, dear Raṭṭhapāla. The meal is ready.” Then Raṭṭhapāla’s father served and satisfied Venerable Raṭṭhapāla with his own hands with delicious fresh and cooked foods.
អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ភុត្តាវី ឱនីតបត្តបាណី ឋិតកោវ ឥមា គាថា អភាសិ:
When he had eaten and washed his hand and bowl, he recited this verse while standing right there:
“បស្ស ចិត្តីកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ; អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ។
“See this fancy puppet, a body built of sores, diseased, obsessed over, in which nothing lasts at all.
បស្ស ចិត្តីកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច; អដ្ឋិ តចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេភិ សោភតិ។
See this fancy figure, with its gems and earrings; it is bones encased in skin, made pretty by its clothes.
អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ; អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ។
Rouged feet and powdered face may be enough to beguile a fool, but not a seeker of the far shore.
អដ្ឋាបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា; អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ។
Hair in eight braids and eyeshadow may be enough to beguile a fool, but not a seeker of the far shore.
អញ្ជនីវ នវា ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ; អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ។
A rotting body all adorned like a freshly painted makeup box may be enough to beguile a fool, but not a seeker of the far shore.
ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាករំ មិគោ; ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, កន្ទន្តេ មិគពន្ធកេ”តិ។
The hunter laid his snare, but the deer didn’t spring the trap. I’ve eaten the bait and now I go, leaving the trapper to lament.”
អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឋិតកោវ ឥមា គាថា ភាសិត្វា យេន រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគចីរំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ។
Then Raṭṭhapāla, having recited this verse while standing, went to King Koravya’s deer range and sat at the root of a tree for the day’s meditation.
អថ ខោ រាជា កោរព្យោ មិគវំ អាមន្តេសិ: “សោធេហិ, សម្ម មិគវ, មិគចីរំ ឧយ្យានភូមិំ; គច្ឆាម សុភូមិំ ទស្សនាយា”តិ។
Then King Koravya addressed his gamekeeper, “My good gamekeeper, tidy up the park of the deer range. We will go to see the scenery.”
“ឯវំ, ទេវា”តិ ខោ មិគវោ រញ្ញោ កោរព្យស្ស បដិស្សុត្វា មិគចីរំ សោធេន្តោ អទ្ទស អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នំ។ ទិស្វាន យេន រាជា កោរព្យោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ កោរព្យំ ឯតទវោច: “សុទ្ធំ ខោ តេ, ទេវ, មិគចីរំ។ អត្ថិ ចេត្ថ រដ្ឋបាលោ នាម កុលបុត្តោ ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស បុត្តោ យស្ស ត្វំ អភិណ្ហំ កិត្តយមានោ អហោសិ, សោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ”តិ។
“Yes, Your Majesty,” replied the gamekeeper. While tidying the deer range he saw Raṭṭhapāla sitting in meditation. Seeing this, he went to the king, and said, “The deer range is tidy, sire. And the gentleman named Raṭṭhapāla, the son of the leading clan in Thullakoṭṭhita, of whom you have often spoken highly, is meditating there at the root of a tree.”
“តេន ហិ, សម្ម មិគវ, អលំ ទានជ្ជ ឧយ្យានភូមិយា។ តមេវ ទានិ មយំ ភវន្តំ រដ្ឋបាលំ បយិរុបាសិស្សាមា”តិ។
“Well then, my good gamekeeper, that’s enough of the park for today. Now I shall pay homage to the Master Raṭṭhapāla.”
អថ ខោ រាជា កោរព្យោ “យំ តត្ថ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយត្តំ តំ សព្ពំ វិស្សជ្ជេថា”តិ វត្វា ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា ភទ្រំ យានំ អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ ថុល្លកោដ្ឋិកម្ហា និយ្យាសិ មហច្ចរាជានុភាវេន អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ទស្សនាយ។ យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ ឧស្សដាយ ឧស្សដាយ បរិសាយ យេនាយស្មា រដ្ឋបាលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា រដ្ឋបាលេន សទ្ធិំ សម្មោទិ។ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ រាជា កោរព្យោ អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច:
And then King Koravya said, “Give away the fresh and cooked foods that have been prepared there.” He had the finest carriages harnessed. Then he mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out in full royal pomp from Thullakoṭṭhita to see Raṭṭhapāla. He went by carriage as far as the terrain allowed, then descended and approached Raṭṭhapāla on foot, together with a group of eminent officials. They exchanged greetings, and, when the greetings and polite conversation were over, he stood to one side, and said to Raṭṭhapāla:
“ឥធ ភវំ រដ្ឋបាលោ ហត្ថត្ថរេ និសីទតូ”តិ។
“Here, Master Raṭṭhapāla, sit on this elephant rug.”
“អលំ, មហារាជ, និសីទ ត្វំ; និសិន្នោ អហំ សកេ អាសនេ”តិ។
“Enough, great king, you sit on it. I’m sitting on my own seat.”
និសីទិ រាជា កោរព្យោ បញ្ញត្តេ អាសនេ។ និសជ្ជ ខោ រាជា កោរព្យោ អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច:
So the king sat down on the seat spread out, and said:
“ចត្តារិមានិ, ភោ រដ្ឋបាល, បារិជុញ្ញានិ យេហិ បារិជុញ្ញេហិ សមន្នាគតា ឥធេកច្ចេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ។ កតមានិ ចត្តារិ? ជរាបារិជុញ្ញំ, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ, ភោគបារិជុញ្ញំ, ញាតិបារិជុញ្ញំ។
“Master Raṭṭhapāla, there are these four kinds of decay. Because of these, some people shave off their hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness. What four? Decay due to old age, decay due to sickness, decay of wealth, and decay of relatives.
កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ជរាបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ ជិណ្ណោ ហោតិ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ។ សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ: ‘អហំ ខោម្ហិ ឯតរហិ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ។ ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ។ យន្នូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យន៑ៜតិ។ សោ តេន ជរាបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ។ ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ជរាបារិជុញ្ញំ។ ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឯតរហិ ទហរោ យុវា សុសុកាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា។ តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ជរាបារិជុញ្ញំ នត្ថិ។ កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?
And what is decay due to old age? It’s when someone is old, elderly, and senior, advanced in years, and has reached the final stage of life. They reflect: ‘I’m now old, elderly, and senior. I’m advanced in years and have reached the final stage of life. It’s not easy for me to acquire more wealth or to increase the wealth I’ve already acquired. Why don’t I shave off my hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness?’ So because of that decay due to old age they go forth. This is called decay due to old age. But Master Raṭṭhapāla is now a youth, young, black-haired, blessed with youth, in the prime of life. You have no decay due to old age. So what did you know or see or hear that made you go forth?
កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ។ សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ: ‘អហំ ខោម្ហិ ឯតរហិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ។ ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ។ យន្នូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យន៑ៜតិ។ សោ តេន ព្យាធិបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ។ ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ។ ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឯតរហិ អប្បាពាធោ អប្បាតង្កោ សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតោ នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយ។ តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ព្យាធិបារិជុញ្ញំ នត្ថិ។ កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?
And what is decay due to sickness? It’s when someone is sick, suffering, gravely ill. They reflect: ‘I’m now sick, suffering, gravely ill. It’s not easy for me to acquire more wealth or to increase the wealth I’ve already acquired. Why don’t I go forth from the lay life to homelessness?’ So because of that decay due to sickness they go forth. This is called decay due to sickness. But Master Raṭṭhapāla is now rarely ill or unwell. Your stomach digests well, being neither too hot nor too cold. You have no decay due to sickness. So what did you know or see or hear that made you go forth?
កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ភោគបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ អឌ្ឍោ ហោតិ មហទ្ធនោ មហាភោគោ។ តស្ស តេ ភោគា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ។ សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ: ‘អហំ ខោ បុព្ពេ អឌ្ឍោ អហោសិំ មហទ្ធនោ មហាភោគោ។ តស្ស មេ តេ ភោគា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គតា។ ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ។ យន្នូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យន៑ៜតិ។ សោ តេន ភោគបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ។ ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ភោគបារិជុញ្ញំ។ ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស បុត្តោ។ តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ភោគបារិជុញ្ញំ នត្ថិ។ កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?
And what is decay of wealth? It’s when someone is rich, affluent, and wealthy. But gradually their wealth dwindles away. They reflect: ‘I used to be rich, affluent, and wealthy. But gradually my wealth has dwindled away. It’s not easy for me to acquire more wealth or to increase the wealth I’ve already acquired. Why don’t I go forth from the lay life to homelessness?’ So because of that decay of wealth they go forth. This is called decay of wealth. But Master Raṭṭhapāla is the son of the leading clan here in Thullakoṭṭhita. You have no decay of wealth. So what did you know or see or hear that made you go forth?
កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ញាតិបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចស្ស ពហូ ហោន្តិ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា។ តស្ស តេ ញាតកា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ។ សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ: ‘មមំ ខោ បុព្ពេ ពហូ អហេសុំ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា។ តស្ស មេ តេ អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គតា។ ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ។ យន្នូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យន៑ៜតិ។ សោ តេន ញាតិបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ។ ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ញាតិបារិជុញ្ញំ។ ភោតោ ខោ បន រដ្ឋបាលស្ស ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ ពហូ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា។ តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិបារិជុញ្ញំ នត្ថិ។ កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?
And what is decay of relatives? It’s when someone has many friends and colleagues, relatives and kin. But gradually their relatives dwindle away. They reflect: ‘I used to have many friends and colleagues, relatives and kin. But gradually they’ve dwindled away. It’s not easy for me to acquire more wealth or to increase the wealth I’ve already acquired. Why don’t I shave off my hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness?’ So because of that decay of relatives they go forth. This is called decay of relatives. But Master Raṭṭhapāla has many friends and colleagues, relatives and kin right here in Thullakoṭṭhita. You have no decay of relatives. So what did you know or see or hear that made you go forth?
ឥមានិ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ចត្តារិ បារិជុញ្ញានិ, យេហិ បារិជុញ្ញេហិ សមន្នាគតា ឥធេកច្ចេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ។ តានិ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស នត្ថិ។ កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ”តិ?
There are these four kinds of decay. Because of these, some people shave off their hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness. Master Raṭṭhapāla has none of these. So what did you know or see or hear that made you go forth?”
“អត្ថិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា, យេ អហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ។
“Great king, the Blessed One who knows and sees, the perfected one, the fully awakened Buddha has taught these four summaries of the teaching for recitation. It was after knowing and seeing and hearing these that I went forth from the lay life to homelessness.
កតមេ ចត្តារោ?
What four?
‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោៜតិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន បឋមោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ។
‘The world is unstable and swept away.’ This is the first summary.
‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោៜតិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទុតិយោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ។
‘The world has no shelter and no savior.’ This is the second summary.
‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយន៑ៜតិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន តតិយោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ។
‘The world has no owner—you must leave it all behind and pass on.’ This is the third summary.
‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោៜតិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចតុត្ថោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ។
‘The world is wanting, insatiable, the slave of craving.’ This is the fourth summary.
ឥមេ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា, យេ អហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ”តិ។
The Blessed One who knows and sees, the perfected one, the fully awakened Buddha taught these four summaries of the teaching. It was after knowing and seeing and hearing these that I went forth from the lay life to homelessness.”
“‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោៜតិ—ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ។ ឥមស្ស, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ”តិ?
“‘The world is unstable and swept away.’ So Master Raṭṭhapāla said. How should I see the meaning of this statement?”
“តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ត្វំ វីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ បណ្ណវីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ ហត្ថិស្មិម្បិ កតាវី អស្សស្មិម្បិ កតាវី រថស្មិម្បិ កតាវី ធនុស្មិម្បិ កតាវី ថរុស្មិម្បិ កតាវី ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ”តិ?
“What do you think, great king? When you were twenty or twenty-five years of age, were you proficient at riding elephants, horses, and chariots, and at archery and swordsmanship? Were you strong in thigh and arm, capable, and battle-hardened?”
“អហោសិំ អហំ, ភោ រដ្ឋបាល, វីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ បណ្ណវីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ ហត្ថិស្មិម្បិ កតាវី អស្សស្មិម្បិ កតាវី រថស្មិម្បិ កតាវី ធនុស្មិម្បិ កតាវី ថរុស្មិម្បិ កតាវី ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ។ អប្បេកទាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥទ្ធិមាវ មញ្ញេ ន អត្តនោ ពលេន សមសមំ សមនុបស្សាមី”តិ។
“I was, Master Raṭṭhapāla. Sometimes it seems as if I had superpowers then. I don’t see anyone who could have equalled me in strength.”
“តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឯវមេវ ត្វំ ឯតរហិ ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ”តិ?
“What do you think, great king? These days are you just as strong in thigh and arm, capable, and battle-hardened?”
“នោ ហិទំ, ភោ រដ្ឋបាល។ ឯតរហិ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ អាសីតិកោ មេ វយោ វត្តតិ។ អប្បេកទាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ‘ឥធ បាទំ ករិស្សាមីៜតិ អញ្ញេនេវ បាទំ ករោមី”តិ។
“No, Master Raṭṭhapāla. For now I am old, elderly, and senior, I’m advanced in years and have reached the final stage of life. I am eighty years old. Sometimes I intend to step in one place, but my foot goes somewhere else.”
“ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ: ‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោៜតិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ”តិ។
“This is what the Buddha was referring to when he said: ‘The world is unstable and swept away.’”
“អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល។ យាវ សុភាសិតញ្ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន: ‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោៜតិ។ ឧបនិយ្យតិ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អទ្ធុវោ។
“It’s incredible, Master Raṭṭhapāla, it’s amazing, how well said this was by the Buddha. For the world is indeed unstable and swept away.
សំវិជ្ជន្តេ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ ហត្ថិកាយាបិ អស្សកាយាបិ រថកាយាបិ បត្តិកាយាបិ, អម្ហាកំ អាបទាសុ បរិយោធាយ វត្តិស្សន្តិ។ ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោៜតិ—ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ។ ឥមស្ស បន, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ”តិ?
In this royal court you can find divisions of elephants, cavalry, chariots, and infantry. They will serve to defend us from any threats. Yet you said: ‘The world has no shelter and no savior.’ How should I see the meaning of this statement?”
“តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, អត្ថិ តេ កោចិ អនុសាយិកោ អាពាធោ”តិ?
“What do you think, great king? Do you have any chronic ailments?”
“អត្ថិ មេ, ភោ រដ្ឋបាល, អនុសាយិកោ អាពាធោ។ អប្បេកទា មំ, ភោ រដ្ឋបាល, មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា បរិវារេត្វា ឋិតា ហោន្តិ: ‘ឥទានិ រាជា កោរព្យោ កាលំ ករិស្សតិ, ឥទានិ រាជា កោរព្យោ កាលំ ករិស្សតីៜ”តិ។
“Yes, I do. Sometimes my friends and colleagues, relatives and family members surround me, thinking: ‘Now the king will die! Now the king will die!’”
“តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, លភសិ ត្វំ តេ មិត្តាមច្ចេ ញាតិសាលោហិតេ: ‘អាយន្តុ មេ ភោន្តោ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា, សព្ពេវ សន្តា ឥមំ វេទនំ សំវិភជថ, យថាហំ លហុកតរិកំ វេទនំ វេទិយេយ្យន៑ៜតិ—ឧទាហុ ត្វំយេវ តំ វេទនំ វេទិយសី”តិ?
“What do you think, great king? Can you get your friends and colleagues, relatives and family members to help: ‘Please, my dear friends and colleagues, relatives and family members, all of you here share my pain so that I may feel less pain.’ Or must you alone feel that pain?”
“នាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, លភាមិ តេ មិត្តាមច្ចេ ញាតិសាលោហិតេ: ‘អាយន្តុ មេ ភោន្តោ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា, សព្ពេវ សន្តា ឥមំ វេទនំ សំវិភជថ, យថាហំ លហុកតរិកំ វេទនំ វេទិយេយ្យន៑ៜតិ។ អថ ខោ អហមេវ តំ វេទនំ វេទិយាមី”តិ។
“I can’t get my friends to share my pain. Rather, I alone must feel it.”
“ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ: ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោៜតិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ”តិ។
“This is what the Buddha was referring to when he said: ‘The world has no shelter and no savior.’”
“អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល។ យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន: ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោៜតិ។ អតាណោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អនភិស្សរោ។
“It’s incredible, Master Raṭṭhapāla, it’s amazing, how well said this was by the Buddha. For the world indeed has no shelter and no savior.
សំវិជ្ជតិ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ភូមិគតញ្ច វេហាសគតញ្ច។ ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយន៑ៜតិ—ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ។ ឥមស្ស បន, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ”តិ?
In this royal court you can find abundant gold coin and bullion stored in dungeons and towers. Yet you said: ‘The world has no owner—you must leave it all behind and pass on.’ How should I see the meaning of this statement?”
“តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យថា ត្វំ ឯតរហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេសិ, លច្ឆសិ ត្វំ បរត្ថាបិ: ‘ឯវមេវាហំ ឥមេហេវ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមីៜតិ, ឧទាហុ អញ្ញេ ឥមំ ភោគំ បដិបជ្ជិស្សន្តិ, ត្វំ បន យថាកម្មំ គមិស្សសី”តិ?
“What do you think, great king? These days you amuse yourself, supplied and provided with the five kinds of sensual stimulation. But is there any way to ensure that in the next life you will continue to amuse yourself in the same way, supplied and provided with the same five kinds of sensual stimulation? Or will others make use of this property, while you pass on according to your deeds?”
“យថាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯតរហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមិ, នាហំ លច្ឆាមិ បរត្ថាបិ: ‘ឯវមេវ ឥមេហេវ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមីៜតិ។ អថ ខោ អញ្ញេ ឥមំ ភោគំ បដិបជ្ជិស្សន្តិ; អហំ បន យថាកម្មំ គមិស្សាមី”តិ។
“There’s no way to ensure that I will continue to amuse myself in the same way. Rather, others will take over this property, while I pass on according to my deeds.”
“ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ: ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយន៑ៜតិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ”តិ។
“This is what the Buddha was referring to when he said: ‘The world has no owner—you must leave it all behind and pass on.’”
“អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល។ យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន: ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយន៑ៜតិ។ អស្សកោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ។
“It’s incredible, Master Raṭṭhapāla, it’s amazing, how well said this was by the Buddha. For the world indeed has no owner—you must leave it all behind and pass on.
‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោៜតិ—ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ។ ឥមស្ស, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ”តិ?
You also said this: ‘The world is wanting, insatiable, the slave of craving.’ How should I see the meaning of this statement?”
“តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ផីតំ កុរុំ អជ្ឈាវសសី”តិ?
“What do you think, great king? Do you dwell in the prosperous land of Kuru?”
“ឯវំ, ភោ រដ្ឋបាល, ផីតំ កុរុំ អជ្ឈាវសាមី”តិ។
“Indeed I do.”
“តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ។ សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ: ‘យគ្ឃេ, មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ? តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ ជនបទំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សំ។ ពហូ តត្ថ ហត្ថិកាយា អស្សកាយា រថកាយា បត្តិកាយា; ពហុ តត្ថ ធនធញ្ញំ; ពហុ តត្ថ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អកតញ្ចេវ កតញ្ច; ពហុ តត្ថ ឥត្ថិបរិគ្គហោ។ សក្កា ច តាវតកេនេវ ពលមត្តេន អភិវិជិនិតុំ។ អភិវិជិន, មហារាជាៜតិ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី”តិ?
“What do you think, great king? Suppose a trustworthy and reliable man were to come from the east. He’d approach you and say: ‘Please sir, you should know this. I come from the east. There I saw a large country that is successful and prosperous, populous, full of people. They have many divisions of elephants, cavalry, chariots, and infantry. And there’s plenty of money and grain, plenty of gold coins and bullion, both worked and unworked, and plenty of women for the taking. With your current forces you can conquer it. Conquer it, great king!’ What would you do?”
“តម្បិ មយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អភិវិជិយ អជ្ឈាវសេយ្យាមា”តិ។
“I would conquer it and dwell there.”
“តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បច្ឆិមាយ ទិសាយ … ឧត្តរាយ ទិសាយ … ទក្ខិណាយ ទិសាយ … បរសមុទ្ទតោ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ។ សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ: ‘យគ្ឃេ, មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ បរសមុទ្ទតោ? តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ ជនបទំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សំ។ ពហូ តត្ថ ហត្ថិកាយា អស្សកាយា រថកាយា បត្តិកាយា; ពហុ តត្ថ ធនធញ្ញំ; ពហុ តត្ថ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អកតញ្ចេវ កតញ្ច; ពហុ តត្ថ ឥត្ថិបរិគ្គហោ។ សក្កា ច តាវតកេនេវ ពលមត្តេន អភិវិជិនិតុំ។ អភិវិជិន, មហារាជាៜតិ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី”តិ?
“What do you think, great king? Suppose a trustworthy and reliable man were to come from the west, north, south, or from over the ocean. He’d approach you and say the same thing. What would you do?”
“តម្បិ មយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អភិវិជិយ អជ្ឈាវសេយ្យាមា”តិ។
“I would conquer it and dwell there.”
“ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ: ‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោៜតិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ”តិ។
“This is what the Buddha was referring to when he said: ‘The world is wanting, insatiable, the slave of craving.’ And it was after knowing and seeing and hearing this that I went forth from the lay life to homelessness.”
“អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល។ យាវ សុភាសិតញ្ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន: ‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោៜតិ។ ឩនោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ”តិ។
“It’s incredible, Master Raṭṭhapāla, it’s amazing, how well said this was by the Buddha. For the world is indeed wanting, insatiable, the slave of craving.”
ឥទមវោច អាយស្មា រដ្ឋបាលោ។ ឥទំ វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច:
This is what Venerable Raṭṭhapāla said. Then he went on to say:
“បស្សាមិ លោកេ សធនេ មនុស្សេ, លទ្ធាន វិត្តំ ន ទទន្តិ មោហា; លុទ្ធា ធនំ សន្និចយំ ករោន្តិ, ភិយ្យោវ កាមេ អភិបត្ថយន្តិ។
“I see rich people in the world who, because of delusion, give not
the wealth they’ve earned. Greedily, they hoard their riches, yearning for ever more sensual pleasures.
រាជា បសយ្ហា បថវិំ វិជិត្វា, សសាគរន្តំ មហិមាវសន្តោ; ឱរំ សមុទ្ទស្ស អតិត្តរូបោ, បារំ សមុទ្ទស្សបិ បត្ថយេថ។
A king who conquered the earth by force, ruling the land from sea to sea, unsatisfied with the near shore of the ocean, would still yearn for the further shore.
រាជា ច អញ្ញេ ច ពហូ មនុស្សា, អវីតតណ្ហា មរណំ ឧបេន្តិ; ឩនាវ ហុត្វាន ជហន្តិ ទេហំ, កាមេហិ លោកម្ហិ ន ហត្ថិ តិត្តិ។
Not just the king, but others too, reach death not rid of craving. They leave the body still wanting, for in this world sensual pleasures never satisfy.
កន្ទន្តិ នំ ញាតី បកិរិយ កេសេ, អហោវតា នោ អមរាតិ ចាហុ; វត្ថេន នំ បារុតំ នីហរិត្វា, ចិតំ សមាទាយ តតោឌហន្តិ។
Relatives lament, their hair disheveled, saying ‘Ah! Alas! They’re not immortal!’ They take out the body wrapped in a shroud, heap up a pyre, and burn it there.
សោ ឌយ្ហតិ សូលេហិ តុជ្ជមានោ, ឯកេន វត្ថេន បហាយ ភោគេ; ន មីយមានស្ស ភវន្តិ តាណា, ញាតីធ មិត្តា អថ វា សហាយា។
It’s poked with stakes while being burnt, in just a single cloth, all wealth gone. Relatives, friends, and companions can’t help you when you’re dying.
ទាយាទកា តស្ស ធនំ ហរន្តិ, សត្តោ បន គច្ឆតិ យេន កម្មំ; ន មីយមានំ ធនមន្វេតិ កិញ្ចិ, បុត្តា ច ទារា ច ធនញ្ច រដ្ឋំ។
Heirs take your riches, while beings fare on according to their deeds. Riches don’t follow you when you die; nor do children, wife, wealth, nor kingdom.
ន ទីឃមាយុំ លភតេ ធនេន, ន ចាបិ វិត្តេន ជរំ វិហន្តិ; អប្បំ ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរា, អសស្សតំ វិប្បរិណាមធម្មំ។
Longevity isn’t gained by riches, nor does wealth banish old age; for the wise say this life is short, it’s perishable and not eternal.
អឌ្ឍា ទលិទ្ទា ច ផុសន្តិ ផស្សំ, ពាលោ ច ធីរោ ច តថេវ ផុដ្ឋោ; ពាលោ ច ពាល្យា វធិតោវ សេតិ, ធីរោ ច ន វេធតិ ផស្សផុដ្ឋោ។
The rich and the poor feel its touch; the fool and the wise feel it too. But the fool lies stricken by their own folly, while the wise don’t tremble at the touch.
តស្មា ហិ បញ្ញាវ ធនេន សេយ្យោ, យាយ វោសានមិធាធិគច្ឆតិ; អព្យោសិតត្តា ហិ ភវាភវេសុ, បាបានិ កម្មានិ ករោន្តិ មោហា។
Therefore wisdom’s much better than wealth, since by wisdom
ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ, សំសារមាបជ្ជ បរម្បរាយ; តស្សប្បបញ្ញោ អភិសទ្ទហន្តោ, ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ។
One who enters a womb and the world beyond, will transmigrate from one life to the next. While someone of little wisdom,
ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហិតោ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ; ឯវំ បជា បេច្ច បរម្ហិ លោកេ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ។
As a bandit caught in the door is punished for his own bad deeds; so after departing, in the world beyond, people are punished for their own bad deeds.
កាមាហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ; អាទីនវំ កាមគុណេសុ ទិស្វា, តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជ។
Sensual pleasures are diverse, sweet, delightful; appearing in disguise they disturb the mind. Seeing danger in sensual stimulations, I went forth, O King.
ទុមប្ផលានេវ បតន្តិ មាណវា, ទហរា ច វុឌ្ឍា ច សរីរភេទា; ឯតម្បិ ទិស្វា បព្ពជិតោម្ហិ រាជ, អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោ”តិ។
As fruit falls from a tree, so people fall, young and old, when the body breaks up. Seeing this, too, I went forth, O King; the ascetic life is guaranteed to be better.”
រដ្ឋបាលសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ។
The authoritative text of the Majjhima Nikāya is the Pāli text. The English translation is provided as an aid to the study of the original Pāli text. [CREDITS »]
