| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
មហាមោគ្គល្លានស្ស សីហនាទកថា
Mahāmoggallānassa sīhanādakathā
១៧. អាយស្មាតិ វា ទេវានំបិយាតិ វា ភទ្រភវន្តិ វា បិយសមុទាចារោ ឯសោតិ អាហ ‘‘អាយស្មាតិ បិយវចនមេត’’ន្តិ។ វិញ្ញុជាតិកា ហិ បរំ បិយេន សមុទាចរន្តា ‘‘ភវ’’ន្តិ វា ‘‘ទេវានំបិយា’’តិ វា ‘‘អាយស្មា’’តិ វា សមុទាចរន្តិ, តស្មា សម្មុខា សម្ពោធនវសេន អាវុសោតិ, តិរោក្ខំ អាយស្មាតិ អយម្បិ សមុទាចារោ។ តយិទំ បិយវចនំ គរុគារវសប្បតិស្សវសេន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘គរុគារវសប្បតិស្សាធិវចនមេត’’ន្តិ។ គុណមហត្តតាយ មហាមោគ្គល្លានោ, ន ចូឡមោគ្គល្លានស្ស អត្ថិតាយាតិ អាហ ‘‘មហា ច សោ គុណមហន្តតាយា’’តិ។ បប្បដកោជន្តិ បថវីសន្ធារកំ ឧទកំ អាហច្ច ឋិតេ មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលេ សមុដ្ឋិតំ ឧទកោឃេន អជ្ឈោត្ថដេ ភូមិប្បទេសេ សញ្ជាតកទ្ទមបដលសទិសំ អតិមធុរបថវីមណ្ឌំ។ ន មេ តំ អស្ស បតិរូបន្តិ តំ អនាបុច្ឆា ករណំ ន មេ អនុច្ឆវិកំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ។ អនាបុច្ឆា ករោន្តេន ច យថា ភគវា ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ កិញ្ចិ អនាបុច្ឆា ករោតិ, ឯវមហម្បីតិ ភគវតា សមានំ កត្វា អត្តានំ មានេន កតំ វិយ ភវិស្សតីតិ អាហ ‘‘យុគគ្គាហោ វិយ ភគវតា សទ្ធិំ កតោ ភវេយ្យា’’តិ។ បរេន ហិ សទ្ធិំ អត្តានំ យុគំ យុគឡំ សមានំ កត្វា គាហោ, តស្ស មម វា កោ វិសេសោតិ គហណំ យុគគ្គាហោ។
17. Āyasmāti vā devānaṃpiyāti vā bhadrabhavanti vā piyasamudācāro esoti āha ‘‘āyasmātipiyavacanameta’’nti. Viññujātikā hi paraṃ piyena samudācarantā ‘‘bhava’’nti vā ‘‘devānaṃpiyā’’ti vā ‘‘āyasmā’’ti vā samudācaranti, tasmā sammukhā sambodhanavasena āvusoti, tirokkhaṃ āyasmāti ayampi samudācāro. Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravasappatissavasena vuccatīti āha ‘‘garugāravasappatissādhivacanameta’’nti. Guṇamahattatāya mahāmoggallāno, na cūḷamoggallānassa atthitāyāti āha ‘‘mahā ca so guṇamahantatāyā’’ti. Pappaṭakojanti pathavīsandhārakaṃ udakaṃ āhacca ṭhite mahāpathaviyā heṭṭhimatale samuṭṭhitaṃ udakoghena ajjhotthaṭe bhūmippadese sañjātakaddamapaṭalasadisaṃ atimadhurapathavīmaṇḍaṃ. Na me taṃ assa patirūpanti taṃ anāpucchā karaṇaṃ na me anucchavikaṃ bhaveyyāti attho. Anāpucchā karontena ca yathā bhagavā icchiticchitaṃ kiñci anāpucchā karoti, evamahampīti bhagavatā samānaṃ katvā attānaṃ mānena kataṃ viya bhavissatīti āha ‘‘yugaggāho viya bhagavatā saddhiṃ kato bhaveyyā’’ti. Parena hi saddhiṃ attānaṃ yugaṃ yugaḷaṃ samānaṃ katvā gāho, tassa mama vā ko visesoti gahaṇaṃ yugaggāho.
សម្បន្នន្តិ សម្បត្តិយុត្តំ។ សា បនេត្ថ រសសម្បត្តិ អធិប្បេតា សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ។ តេនាហ ‘‘សម្បន្នន្តិ មធុរំ សាទុរសន្តិ អត្ថោ’’តិ។ តិវិធញ្ហិ សម្បន្នំ បរិបុណ្ណសមង្គីមធុរវសេន។ តត្ថ –
Sampannanti sampattiyuttaṃ. Sā panettha rasasampatti adhippetā sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato. Tenāha ‘‘sampannanti madhuraṃ sādurasanti attho’’ti. Tividhañhi sampannaṃ paripuṇṇasamaṅgīmadhuravasena. Tattha –
‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារំ, សុវា ភុញ្ជន្តិ កោសិយ;
‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;
បដិវេទេមិ តេ ព្រហ្មេ, ន នេ វារេតុមុស្សហេ’’តិ។ (ជា. ១.១៤.១) –
Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe’’ti. (jā. 1.14.1) –
ឥទំ បរិបុណ្ណសម្បន្នំ នាម។ បរិបុណ្ណម្បិ ហិ សមន្តតោ បន្នំ បត្តន្តិ សម្បន្នន្តិ វុច្ចតិ។ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ឥទំ សមង្គីសម្បន្នំ នាម។ សមង្គីបិ ហិ សម្មទេវ បន្នោ គតោ ឧបគតោតិ សម្បន្នោតិ វុច្ចតិ។ ‘‘តត្រស្ស រុក្ខោ សម្បន្នផលោ ច ឧបបន្នផលោ ចា’’តិ (ម. និ. ២.៤៨) ឥទំ មធុរសម្បន្នំ នាម។ តត្ថ មធុរសម្បន្នំ ឥធាធិប្បេតន្តិ វេទិតព្ពំ។ ឧបបន្នផលោតិ ពហុផលោ។ អស្សាតិ បថវិយា ហេដ្ឋិមតលស្ស។ ឱបម្មនិទស្សនត្ថន្តិ ឧបមាយ និទស្សនត្ថំ។ អនីឡកន្តិ និទ្ទោសំ។ និទ្ទោសតា ចេត្ថ មក្ខិកាទិរហិតតាយាតិ អាហ ‘‘និម្មក្ខិក’’ន្តិអាទិ។ នត្ថិ ឯត្ថ មក្ខិកាតិ និម្មក្ខិកំ។ មក្ខិកាសទ្ទេន ចេត្ថ មក្ខិកណ្ឌកម្បិ សាមញ្ញតោ គហិតន្តិ វទន្តិ។ តេនេវ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ ‘‘និម្មក្ខិកន្តិ ឥមស្សេវត្ថំ បកាសេតុំ និម្មក្ខិកណ្ឌកន្តិ វុត្តំ, មក្ខិកាហិ តាសំ អណ្ឌកេហិ ច វិរហិតន្តិ អត្ថោ’’តិ។ អយំ បនេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ ‘‘មក្ខិកានំ អណ្ឌានិ មក្ខិកណ្ឌានិ, នត្ថិ ឯត្ថ មក្ខិកណ្ឌានីតិ និម្មក្ខិកណ្ឌន្តិ។ ឥមិនា មក្ខិកានំ អណ្ឌេហិ រហិតតា វុត្តា, ‘និម្មក្ខិក’ន្តិ ឥមិនា បន មក្ខិកានំយេវ អភាវោ វុត្តោ’’តិ។ ឯតំ កិរ មធូតិ ខុទ្ទកមក្ខិកាហិ កតមធុ។ សព្ពមធូហីតិ មហាមក្ខិកភមរមក្ខិកាទិកតេហិ។ អគ្គន្តិ ឧត្តមំ។ សេដ្ឋន្តិ បសត្ថតមំ។ សុរសន្តិ សោភនរសំ។ ឱជវន្តន្តិ អច្ចន្តមោជសម្បន្នំ។
Idaṃ paripuṇṇasampannaṃ nāma. Paripuṇṇampi hi samantato pannaṃ pattanti sampannanti vuccati. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato samupagato sampanno samannāgato’’ti (vibha. 511) idaṃ samaṅgīsampannaṃ nāma. Samaṅgīpi hi sammadeva panno gato upagatoti sampannoti vuccati. ‘‘Tatrassa rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo cā’’ti (ma. ni. 2.48) idaṃ madhurasampannaṃ nāma. Tattha madhurasampannaṃ idhādhippetanti veditabbaṃ. Upapannaphaloti bahuphalo. Assāti pathaviyā heṭṭhimatalassa. Opammanidassanatthanti upamāya nidassanatthaṃ. Anīḷakanti niddosaṃ. Niddosatā cettha makkhikādirahitatāyāti āha ‘‘nimmakkhika’’ntiādi. Natthi ettha makkhikāti nimmakkhikaṃ. Makkhikāsaddena cettha makkhikaṇḍakampi sāmaññato gahitanti vadanti. Teneva tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ ‘‘nimmakkhikanti imassevatthaṃ pakāsetuṃ nimmakkhikaṇḍakanti vuttaṃ, makkhikāhi tāsaṃ aṇḍakehi ca virahitanti attho’’ti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti ‘‘makkhikānaṃ aṇḍāni makkhikaṇḍāni, natthi ettha makkhikaṇḍānīti nimmakkhikaṇḍanti. Iminā makkhikānaṃ aṇḍehi rahitatā vuttā, ‘nimmakkhika’nti iminā pana makkhikānaṃyeva abhāvo vutto’’ti. Etaṃ kira madhūti khuddakamakkhikāhi katamadhu. Sabbamadhūhīti mahāmakkhikabhamaramakkhikādikatehi. Agganti uttamaṃ. Seṭṭhanti pasatthatamaṃ. Surasanti sobhanarasaṃ. Ojavantanti accantamojasampannaṃ.
អាយាចនវចនមេតន្តិ ឥមិនា សម្បដិច្ឆនសម្បហំសនាទិអត្ថំ និវត្តេតិ។ ឯកំ ហត្ថន្តិ ឯកំ បាណិតលំ។ ‘‘អភិនិម្មិនិស្សាមី’’តិ វុត្តមត្ថំ បកាសេតុំ ‘‘បថវីសទិសំ ករិស្សាមី’’តិ វុត្តំ។ អយំ នុ ខោ បថវី, ឧទាហុ ន អយន្តិ ឥមិនា និម្មិតបថវិយា បកតិបថវិយា ច សន្ទិស្សមានត្តា ‘‘ឯសា នុ ខោ អម្ហាកំ បថវី, ឧទាហុ អញ្ញា’’តិ ឧប្បជ្ជមានកុក្កុច្ចំ ទស្សេតិ។ និពទ្ធវិបុលាគមោ គាមោ និគមោ, បវត្តិតមហាអាយោ មហាគាមោតិ វុត្តំ ហោតិ។ ន វា ឯស វិបល្លាសោតិ បុព្ពបក្ខំ និទស្សេតិ។ កស្មា បនេស វិបល្លាសោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អចិន្តេយ្យោ ហិ ឥទ្ធិមតោ ឥទ្ធិវិសយោ’’តិ។ ឥទ្ធិពលេនេវ តេសំ សត្តានំ តាទិសោ វិបល្លាសោ ន ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ។ ឥទានិ អញ្ញថា វិបល្លាសប្បដិលាភំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវំ បនា’’តិអាទិ។ គរហន្តាតិ សម្មុខា គរហន្តា។ ឧបវទន្តាតិ បរម្មុខា អក្កោសន្តា។
Āyācanavacanametanti iminā sampaṭicchanasampahaṃsanādiatthaṃ nivatteti. Ekaṃ hatthanti ekaṃ pāṇitalaṃ. ‘‘Abhinimminissāmī’’ti vuttamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘pathavīsadisaṃ karissāmī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ nu kho pathavī, udāhu na ayanti iminā nimmitapathaviyā pakatipathaviyā ca sandissamānattā ‘‘esā nu kho amhākaṃ pathavī, udāhu aññā’’ti uppajjamānakukkuccaṃ dasseti. Nibaddhavipulāgamo gāmo nigamo, pavattitamahāāyo mahāgāmoti vuttaṃ hoti. Na vā esa vipallāsoti pubbapakkhaṃ nidasseti. Kasmā panesa vipallāso na hotīti āha ‘‘acinteyyo hi iddhimato iddhivisayo’’ti. Iddhibaleneva tesaṃ sattānaṃ tādiso vipallāso na bhavissatīti adhippāyo. Idāni aññathā vipallāsappaṭilābhaṃ dassento āha ‘‘evaṃ panā’’tiādi. Garahantāti sammukhā garahantā. Upavadantāti parammukhā akkosantā.
ននុ ច ឧត្តរកុរុំ បិណ្ឌាយ គមនំ បដិសេធេត្វា វិបល្លាសម្បិ សត្តា បដិលភេយ្យុន្តិ ការណំ ន វុត្តំ, តស្មា កិមេត្ថ ការណន្តិ អាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ។ យទិបិ ន វុត្តំ, តថាបិ ‘‘វិបល្លាសម្បិ សត្តា បដិលភេយ្យុ’’ន្តិ បុព្ពេ អធិកតត្តា តេនេវ ការណេន បិណ្ឌាយ ឧត្តរកុរុគមនម្បិ ភគវតា បដិសិទ្ធន្តិ វិញ្ញាយតិ, តស្មា តទេវ ការណំ ឥធាបិ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ព’’ន្តិ។ វិបល្លាសម្បិ សត្តា បដិលភេយ្យុន្តិ ឥទំ ឥធ អវុត្តម្បិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ។ អត្ថោបិ ចស្ស វុត្តសទិសមេវ វេទិតព្ពោតិ។ ‘‘ឯវំ បន វិបល្លាសំ បដិលភេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា បច្ឆា វុត្តមេវ អត្ថវិកប្បំ សន្ធាយ វទតិ។ យំ បន តត្ថ វុត្តំ ‘‘តេ គុណេ និព្ពត្តេត្វា ទុព្ភិក្ខកាលេ បថវិំ បរិវត្តេត្វា បប្បដកោជំ បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ, តំ អបនេត្វា តេ គុណេ និព្ពត្តេត្វា ទុព្ភិក្ខកាលេ ឧត្តរកុរុំ គន្ត្វា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បរិភុញ្ជិំសូតិ ឯវមេត្ថ យោជនា កាតព្ពា។ ឯកេន បទវីតិហារេនាតិ ឯត្ថ បទស្ស វីតិហរណំ និក្ខិបនំ បទវីតិហារោ, បទនិក្ខេបោ, តស្មា ឯកេន បទនិក្ខេបេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯកេន បទវីតិហារេន អតិក្កមិតព្ពដ្ឋានញ្ច សមគមនេន ទ្វិន្នំ បទានំ អន្តរេ មុដ្ឋិរតនមត្តំ, តស្មា។ មាតិកាមត្តំ អធិដ្ឋហិត្វាតិ មុដ្ឋិរតនប្បមាណំ មាតិកាមត្តំ អធិដ្ឋាយាតិ អត្ថោ។
Nanu ca uttarakuruṃ piṇḍāya gamanaṃ paṭisedhetvā vipallāsampi sattā paṭilabheyyunti kāraṇaṃ na vuttaṃ, tasmā kimettha kāraṇanti āha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Yadipi na vuttaṃ, tathāpi ‘‘vipallāsampi sattā paṭilabheyyu’’nti pubbe adhikatattā teneva kāraṇena piṇḍāya uttarakurugamanampi bhagavatā paṭisiddhanti viññāyati, tasmā tadeva kāraṇaṃ idhāpi gahetabbanti dassento āha ‘‘pubbe vuttanayeneva gahetabba’’nti. Vipallāsampi sattā paṭilabheyyunti idaṃ idha avuttampi ānetvā sambandhitabbanti adhippāyo. Atthopi cassa vuttasadisameva veditabboti. ‘‘Evaṃ pana vipallāsaṃ paṭilabheyyu’’ntiādinā pacchā vuttameva atthavikappaṃ sandhāya vadati. Yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘te guṇe nibbattetvā dubbhikkhakāle pathaviṃ parivattetvā pappaṭakojaṃ paribhuñjiṃsū’’ti, taṃ apanetvā te guṇe nibbattetvā dubbhikkhakāle uttarakuruṃ gantvā piṇḍāya caritvā paribhuñjiṃsūti evamettha yojanā kātabbā. Ekena padavītihārenāti ettha padassa vītiharaṇaṃ nikkhipanaṃ padavītihāro, padanikkhepo, tasmā ekena padanikkhepenāti vuttaṃ hoti. Ekena padavītihārena atikkamitabbaṭṭhānañca samagamanena dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ, tasmā. Mātikāmattaṃ adhiṭṭhahitvāti muṭṭhiratanappamāṇaṃ mātikāmattaṃ adhiṭṭhāyāti attho.
និដ្ឋិតា មហាមោគ្គល្លានស្ស សីហនាទកថា។
Niṭṭhitā mahāmoggallānassa sīhanādakathā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / វេរញ្ជកណ្ឌំ • Verañjakaṇḍaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / មហាមោគ្គល្លានស្សសីហនាទកថា • Mahāmoggallānassasīhanādakathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / ឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា • Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / ឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា • Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā
