| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā |
ឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា
Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā
១៥. អញ្ញាណន្តិ ធិ-សទ្ទយោគេន សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ។ បាទានីតិ បាទេ។ យសសាតិ បរិវារេន។ កោតូហលច្ឆរេតិ កោតូហលេ អច្ឆរេ ច។ អយន្តិ អមិក្កន្ត-សទ្ទោ។ នយិទំ អាមេឌិតវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ, អថ ខោ អត្ថទ្វយវសេនាតិ ទស្សេន្តោ អថ វាតិអាទិមាហ។ អវិសេសេន អត្ថសាមញ្ញេន និប្ផន្នោ អភិក្កន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ទេសនាបសាទាទិវិសេសាបេក្ខាយបិ តថេវ តិដ្ឋតិ បុព្ពេ និប្ផន្នត្តាតិ អាហ ‘‘អភិក្កន្តំ…បេ.… បសាទោ’’តិ។ អធោមុខឋបិតំ កេនចិ។ ហេដ្ឋាមុខជាតំ សយមេវ។ បរិយាយេហីតិ បការេហិ, អរសរូបត្តាទិបដិបាទកការណេហិ វា។
15.Aññāṇanti dhi-saddayogena sāmiatthe upayogavacanaṃ. Pādānīti pāde. Yasasāti parivārena. Kotūhalacchareti kotūhale acchare ca. Ayanti amikkanta-saddo. Nayidaṃ āmeḍitavasena dvikkhattuṃ, atha kho atthadvayavasenāti dassento atha vātiādimāha. Avisesena atthasāmaññena nipphanno abhikkantanti bhāvanapuṃsakaniddeso, desanāpasādādivisesāpekkhāyapi tatheva tiṭṭhati pubbe nipphannattāti āha ‘‘abhikkantaṃ…pe… pasādo’’ti. Adhomukhaṭhapitaṃ kenaci. Heṭṭhāmukhajātaṃ sayameva. Pariyāyehīti pakārehi, arasarūpattādipaṭipādakakāraṇehi vā.
គមុធាតុស្ស ទ្វិកម្មកត្តាភាវា គោតមំ សរណន្តិ ឥទំ បទទ្វយម្បិ ន ឧបយោគវចនំ។ អបិ ច ខោ បុរិមមេវ, បច្ឆិមំ បន បច្ចត្តវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘គោតមំ សរណន្តិ គច្ឆាមី’’តិ វុត្តំ។ តេន ច ឥតិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេតិ។ អឃស្សាតិ អឃតោ បាបតោ។ តាតាតិ ហិ បទំ អបេក្ខិត្វា និស្សក្កស្សេវ យុត្តត្តា។ អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេតិ បទទ្វយេនាបិ ផលដ្ឋា ឯវ ទស្សិតា, ន មគ្គដ្ឋាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចា’’តិ អាហ។ វិត្ថារោតិ ឥមិនា ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) វុត្តបទំ សង្គណ្ហាតិ។ អនេជន្តិ និត្តណ្ហំ។ អប្បដិកូលន្តិ អវិរោធត្ថទីបនតោ អវិរុទ្ធសុចិំ បណីតំ វា។ វាចាយ បគុណីកត្តព្ពតោ, បកដ្ឋេហិ សទ្ទត្ថគុណេហិ យោគតោ វា បគុណំ។ សំហតោតិ ឃដិតោ សមេតោ ។ យត្ថាតិ យេសុ បុរិសយុគេសូតិ សម្ពន្ធោ។ អដ្ឋ ច បុគ្គលធម្មទសា តេតិ តេ អដ្ឋ បុគ្គលា អរិយធម្មស្ស ទិដ្ឋត្តា ធម្មទសា។
Gamudhātussa dvikammakattābhāvā gotamaṃ saraṇanti idaṃ padadvayampi na upayogavacanaṃ. Api ca kho purimameva, pacchimaṃ pana paccattavacananti dassetuṃ ‘‘gotamaṃ saraṇanti gacchāmī’’ti vuttaṃ. Tena ca iti-saddo luttaniddiṭṭhoti dasseti. Aghassāti aghato pāpato. Tātāti hi padaṃ apekkhitvā nissakkasseva yuttattā. Adhigatamagge sacchikatanirodheti padadvayenāpi phalaṭṭhā eva dassitā, na maggaṭṭhāti dassento ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā’’ti āha. Vitthāroti iminā ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) vuttapadaṃ saṅgaṇhāti. Anejanti nittaṇhaṃ. Appaṭikūlanti avirodhatthadīpanato aviruddhasuciṃ paṇītaṃ vā. Vācāya paguṇīkattabbato, pakaṭṭhehi saddatthaguṇehi yogato vā paguṇaṃ. Saṃhatoti ghaṭito sameto . Yatthāti yesu purisayugesūti sambandho. Aṭṭha ca puggaladhammadasā teti te aṭṭha puggalā ariyadhammassa diṭṭhattā dhammadasā.
សរណន្តិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ភយហិំសនាទិអត្ថេន រតនត្តយំ សរណំ នាម, តទេវ មេ រតនត្តយំ តាណំ លេណំ បរាយណន្តិ ពុទ្ធសុពុទ្ធតាទិគុណវសេន តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ នាម។ យថាវុត្តេន ឥមិនា ចិត្តុប្បាទេន សមន្នាគតោ សរណំ គច្ឆតិ នាម។ ឯតស្ស ច សរណគមនស្ស លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធោ បភេទោ។ តត្ថ លោកុត្តរំ សរណគមនូបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន មគ្គក្ខណេយេវ សិជ្ឈតិ។ លោកិយសរណគមនំ ចតុធា បវត្តតិ អហំ អត្តានំ ពុទ្ធស្ស បរិច្ចជាមីតិអាទិនា អត្តនិយ្យាតនេន, យថាវុត្តតប្បរាយណតាយ, សិស្សភាវូបគមនេន, បណិបាតេន ចាតិ។ សព្ពត្ថាបិ ចេត្ថ សេដ្ឋទក្ខិណេយ្យភាវវសេនេវ សរណគមនំ ហោតិ, ន ញាតិភយាចរិយាទិវសេនាតិ វេទិតព្ពំ។ ឯវំ ញាតិអាទិវសេន តិត្ថិយំ វន្ទតោ សរណំ ន ភិជ្ជតិ, ទក្ខិណេយ្យភាវេន អញ្ញំ វន្ទតោ សរណំ ភិជ្ជតិ។ លោកិយស្ស សរណគមនស្ស និព្ពានប្បត្តិនិយមំ សទិសផលំ សរណគតស្ស អនាគតេ និព្ពានប្បត្តិនិយមតោ។ សព្ពលោកិយសម្បត្តិសមធិគមោ បន អបាយទុក្ខាទិសមតិក្កមោ ច អានិសំសផលំ។ តីសុ វត្ថូសុ ចស្ស សំសយមិច្ឆាញាណាទិ សំកិលេសោ។ ភេទោបិស្ស សាវជ្ជានវជ្ជវសេន ទុវិធោ។ តត្ថ បឋមោ មិច្ឆាទិដ្ឋិបុព្ពកេហិ តិត្ថិយបណិបាតាទីហិ ហោតិ, សោ ច អនិដ្ឋផលត្តា សាវជ្ជោ។ អនវជ្ជោ បន កាលកិរិយាយ ហោតិ។ លោកុត្តរសរណគមនស្ស សព្ពថា សំកិលេសោ វា ភេទោ វា នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ។
Saraṇantiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – bhayahiṃsanādiatthena ratanattayaṃ saraṇaṃ nāma, tadeva me ratanattayaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇanti buddhasubuddhatādiguṇavasena tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ nāma. Yathāvuttena iminā cittuppādena samannāgato saraṇaṃ gacchati nāma. Etassa ca saraṇagamanassa lokiyalokuttaravasena duvidho pabhedo. Tattha lokuttaraṃ saraṇagamanūpakkilesasamucchedena maggakkhaṇeyeva sijjhati. Lokiyasaraṇagamanaṃ catudhā pavattati ahaṃ attānaṃ buddhassa pariccajāmītiādinā attaniyyātanena, yathāvuttatapparāyaṇatāya, sissabhāvūpagamanena, paṇipātena cāti. Sabbatthāpi cettha seṭṭhadakkhiṇeyyabhāvavaseneva saraṇagamanaṃ hoti, na ñātibhayācariyādivasenāti veditabbaṃ. Evaṃ ñātiādivasena titthiyaṃ vandato saraṇaṃ na bhijjati, dakkhiṇeyyabhāvena aññaṃ vandato saraṇaṃ bhijjati. Lokiyassa saraṇagamanassa nibbānappattiniyamaṃ sadisaphalaṃ saraṇagatassa anāgate nibbānappattiniyamato. Sabbalokiyasampattisamadhigamo pana apāyadukkhādisamatikkamo ca ānisaṃsaphalaṃ. Tīsu vatthūsu cassa saṃsayamicchāñāṇādi saṃkileso. Bhedopissa sāvajjānavajjavasena duvidho. Tattha paṭhamo micchādiṭṭhipubbakehi titthiyapaṇipātādīhi hoti, so ca aniṭṭhaphalattā sāvajjo. Anavajjo pana kālakiriyāya hoti. Lokuttarasaraṇagamanassa sabbathā saṃkileso vā bhedo vā natthīti veditabbaṃ.
កោ ឧបាសកោតិអាទិ ឧបាសកត្តសរូបការណាទិបុច្ឆា។ តត្ថ យោ គហដ្ឋោ មនុស្សោ វា អមនុស្សោ វា វុត្តនយេន តិសរណំ គតោ, អយំ ឧបាសកោ។ យោ ច សរណគមនាទិកិរិយាយ រតនត្តយំ ឧបាសនតោ ‘‘ឧបាសកោ’’តិ វុច្ចតិ។ បញ្ច វេរមណិយោ ចស្ស សីលំ។ បញ្ចមិច្ឆាវាណិជ្ជាទិបាបាជីវំ បហាយ ធម្មេន សមេន ជីវិតកប្បនមស្ស អាជីវោ។ អស្សទ្ធិយទុស្សីលតាទយោ ឧបាសកត្តស្ស វិបត្តិ, តទភាវោ សម្បត្តីតិ វេទិតព្ពា។
Ko upāsakotiādi upāsakattasarūpakāraṇādipucchā. Tattha yo gahaṭṭho manusso vā amanusso vā vuttanayena tisaraṇaṃ gato, ayaṃ upāsako. Yo ca saraṇagamanādikiriyāya ratanattayaṃ upāsanato ‘‘upāsako’’ti vuccati. Pañca veramaṇiyo cassa sīlaṃ. Pañcamicchāvāṇijjādipāpājīvaṃ pahāya dhammena samena jīvitakappanamassa ājīvo. Assaddhiyadussīlatādayo upāsakattassa vipatti, tadabhāvo sampattīti veditabbā.
វិហារគ្គេនាតិ ឱវរកាទិវសនដ្ឋានកោដ្ឋាសេន។ អជ្ជភាវន្តិ អស្មិំ អហនិ បវត្តំ បសាទាទិំ។ កាយវិញ្ញត្តិហេតុកោ សរីរាវយវោ កាយង្គំ។ វចីវិញ្ញត្តិហេតុកំ ឱដ្ឋជិវ្ហាទិ វាចង្គំ។ អចោបេត្វាតិ អចាលេត្វា។ ឯតេន ច វចីបវត្តិយា បុព្ពភាគេ ឋានករណានំ ចលនបច្ចយោ វាយោធាតុយា វិការាការោ វិសុំ កាយវិញ្ញត្តិ ន ហោតិ, តេន វិសុំ វិញ្ញាបេតព្ពស្ស អធិប្បាយស្ស អភាវា វចីវិញ្ញត្តិយមេវ សង្គយ្ហតិ តទុបការត្តា។ យថា កាយេន កាយកណ្ឌុយនាទីសុ សទ្ទុប្បត្តិហេតុភូតោ បថវីធាតុយា អាការវិការោ វិសុំ អធិប្បាយស្ស អវិញ្ញាបនតោ វចីវិញ្ញត្តិ ន ហោតិ, ឯវមយម្បីតិ ទស្សេតិ។ អធិប្បាយវិញ្ញាបនតោ ហេតា វិញ្ញត្តិយោ នាម ជាតា, ន កេវលំ វាយុបថវីនំ ចលនសទ្ទុប្បត្តិបច្ចយភូតវិការាការមត្តតាយ។ ឯវញ្ច ពហិទ្ធា រុក្ខាទីសុ ចលនសទ្ទុប្បត្តិបច្ចយានំ យថាវុត្តប្បការានំ វិការាការានំ អវិញ្ញត្តិតា សមត្ថិតា ហោតីតិ វេទិតព្ពា។ កេចិ វាចង្គន្តិ ‘‘ហោតុ សាធូ’’តិ ឯវមាទិវាចាយ អវយវន្តិអាទិំ វទន្តិ, តំ អចោបេត្វាតិ ឥមិនា ន សមេតិ។ ខន្តិំ ចារេត្វាតិ អនុមតិំ បវត្តេត្វា។ ‘‘ខន្តិំ ធារេត្វា’’តិបិ បាឋោ, ពហិ អនិក្ខមនវសេន គណ្ហិត្វាតិ អត្ថោ។ បដិមុខោតិ ភគវតិ បដិនិវត្តមុខោ, តេនាហ ‘‘អបក្កមិត្វា’’តិ។
Vihāraggenāti ovarakādivasanaṭṭhānakoṭṭhāsena. Ajjabhāvanti asmiṃ ahani pavattaṃ pasādādiṃ. Kāyaviññattihetuko sarīrāvayavo kāyaṅgaṃ. Vacīviññattihetukaṃ oṭṭhajivhādi vācaṅgaṃ. Acopetvāti acāletvā. Etena ca vacīpavattiyā pubbabhāge ṭhānakaraṇānaṃ calanapaccayo vāyodhātuyā vikārākāro visuṃ kāyaviññatti na hoti, tena visuṃ viññāpetabbassa adhippāyassa abhāvā vacīviññattiyameva saṅgayhati tadupakārattā. Yathā kāyena kāyakaṇḍuyanādīsu sadduppattihetubhūto pathavīdhātuyā ākāravikāro visuṃ adhippāyassa aviññāpanato vacīviññatti na hoti, evamayampīti dasseti. Adhippāyaviññāpanato hetā viññattiyo nāma jātā, na kevalaṃ vāyupathavīnaṃ calanasadduppattipaccayabhūtavikārākāramattatāya. Evañca bahiddhā rukkhādīsu calanasadduppattipaccayānaṃ yathāvuttappakārānaṃ vikārākārānaṃ aviññattitā samatthitā hotīti veditabbā. Keci vācaṅganti ‘‘hotu sādhū’’ti evamādivācāya avayavantiādiṃ vadanti, taṃ acopetvāti iminā na sameti. Khantiṃ cāretvāti anumatiṃ pavattetvā. ‘‘Khantiṃ dhāretvā’’tipi pāṭho, bahi anikkhamanavasena gaṇhitvāti attho. Paṭimukhoti bhagavati paṭinivattamukho, tenāha ‘‘apakkamitvā’’ti.
១៦. យាចធាតុស្ស ទ្វិកម្មកត្តា ‘‘ភគវា វស្សាវាសំ យាចិតោ’’តិ វុត្តំ។ សុសស្សកាលេបីតិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘អតិសមគ្ឃេបី’’តិ វុត្តំ។ អតិវិយ អប្បគ្ឃេបិ យទា កិញ្ចិទេវ ទត្វា ពហុំ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណំ គណ្ហន្តិ, តាទិសេ កាលេបីតិ អត្ថោ។ ភិក្ខមានាតិ យាចមានា។ វុត្តសស្សន្តិ វបិតសស្សំ។ តត្ថាតិ វេរញ្ជាយំ, ឯតេន ‘‘វុត្តំ សលាកា ឯវ ហោតិ ឯត្ថាតិ សលាកាវុត្តា’’តិ វិសេសនស្ស បរនិបាតេន និព្ពចនំ ទស្សេតិ។ អថ វា ‘‘សព្ពំ សស្សំ សលាកាមត្តមេវ វុត្តំ និព្ពត្តំ សម្បន្នំ ឯត្ថាតិ សលាកាវុត្តា’’តិបិ និព្ពចនំ ទដ្ឋព្ពំ, តេនាហ ‘‘សលាកា ឯវ សម្បជ្ជតី’’តិ។ ‘‘សលាកាយ វុត្តំ ជីវិកា ឯតិស្សន្តិ សលាកាវុត្តា’’តិបិ និព្ពចនំ ទស្សេតុំ សលាកាយ វាតិអាទិ វុត្តំ។ ធញ្ញករណដ្ឋានេតិ ធញ្ញមិននដ្ឋានេ។ វណ្ណជ្ឈក្ខន្តិ កហាបណបរិក្ខកំ។
16. Yācadhātussa dvikammakattā ‘‘bhagavā vassāvāsaṃ yācito’’ti vuttaṃ. Susassakālepīti vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘atisamagghepī’’ti vuttaṃ. Ativiya appagghepi yadā kiñcideva datvā bahuṃ pubbaṇṇāparaṇṇaṃ gaṇhanti, tādise kālepīti attho. Bhikkhamānāti yācamānā. Vuttasassanti vapitasassaṃ. Tatthāti verañjāyaṃ, etena ‘‘vuttaṃ salākā eva hoti etthāti salākāvuttā’’ti visesanassa paranipātena nibbacanaṃ dasseti. Atha vā ‘‘sabbaṃ sassaṃ salākāmattameva vuttaṃ nibbattaṃ sampannaṃ etthāti salākāvuttā’’tipi nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ, tenāha ‘‘salākā eva sampajjatī’’ti. ‘‘Salākāya vuttaṃ jīvikā etissanti salākāvuttā’’tipi nibbacanaṃ dassetuṃ salākāya vātiādi vuttaṃ. Dhaññakaraṇaṭṭhāneti dhaññaminanaṭṭhāne. Vaṇṇajjhakkhanti kahāpaṇaparikkhakaṃ.
ឧញ្ឆេន បគ្គហេនាតិ ឯត្ថ បគ្គហេនាតិ បត្តេន, តំ គហេត្វាតិ អត្ថោ។ បគ្គយ្ហតិ ឯតេន ភិក្ខាតិ ហិ បគ្គហោ, បត្តោ។ តេនាហ បគ្គហេន យោ ឧញ្ឆោតិអាទិ។ អថ វា បគ្គហេនាតិ គហណេន, ឧញ្ឆត្ថាយ គហេតព្ពោ បត្តោតិ សិជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘បត្តំ គហេត្វា’’តិ។
Uñchena paggahenāti ettha paggahenāti pattena, taṃ gahetvāti attho. Paggayhati etena bhikkhāti hi paggaho, patto. Tenāha paggahenayo uñchotiādi. Atha vā paggahenāti gahaṇena, uñchatthāya gahetabbo pattoti sijjhatīti āha ‘‘pattaṃ gahetvā’’ti.
គង្គាយ ឧត្តរទិសាបទេសោ ឧត្តរាបថោ, សោ និវាសោ ឯតេសំ, តតោ វា អាគតាតិ ឧត្តរាបថកា, តេនាហ ឧត្តរាបថវាសិកាតិអាទិ។ ‘‘ឧត្តរាហកា’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវ អត្ថោ និរុត្តិនយេន។ មន្ទិរន្តិ អស្សសាលំ។ ‘‘មន្ទរ’’ន្តិបិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ។ សា ច មន្ទិរា យស្មា បរិមណ្ឌលាការេន ពហុវិធា ច កតា, តស្មា ‘‘អស្សមណ្ឌលិកាយោ’’តិ វុត្តា។
Gaṅgāya uttaradisāpadeso uttarāpatho, so nivāso etesaṃ, tato vā āgatāti uttarāpathakā, tenāha uttarāpathavāsikātiādi. ‘‘Uttarāhakā’’tipi pāṭho, so eva attho niruttinayena. Mandiranti assasālaṃ. ‘‘Mandara’’ntipi likhanti, taṃ na sundaraṃ. Sā ca mandirā yasmā parimaṇḍalākārena bahuvidhā ca katā, tasmā ‘‘assamaṇḍalikāyo’’ti vuttā.
គង្គាយ ទក្ខិណាយ ទិសាយ ទេសោ ទក្ខិណាបថោ, តត្ថ ជាតា មនុស្សា ទក្ខិណាបថមនុស្សា។ ពុទ្ធំ មមាយន្តិ មមេវាយន្តិ គណ្ហនសីលា ពុទ្ធមាមកា, ឯវំ សេសេសុបិ។ ឯវន្តិ បច្ឆា វុត្តនយេន អត្ថេ គយ្ហមានេ។ បដិវីសន្តិ កោដ្ឋាសំ។ តទុបិយន្តិ តទនុរូបំ តប្បហោនកំ។ លទ្ធាតិ លភិត្វា នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ។ ‘‘លទ្ធោ’’តិ វា បាឋោ, ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ នេវ លភិន្តិ អត្ថោ។ ញាតិ ច បសត្ថតមគុណយោគតោ សេដ្ឋោ ចាតិ ញាតិសេដ្ឋោ។ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ អយមេវ បតិរូបោតិ អាមិសស្ស ទុល្លភកាលេសុ បរិកថោភាសាទិំ អកត្វា បរមសល្លេខវុត្តិយា អាជីវសុទ្ធិយំ ឋត្វា ភគវតោ អធិប្បាយានុគុណំ អាមិសំ វិចារេន្តេន នាម ញាតិសិនេហយុត្តេន អរិយសាវកេនេវ កាតុំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ។
Gaṅgāya dakkhiṇāya disāya deso dakkhiṇāpatho, tattha jātā manussā dakkhiṇāpathamanussā. Buddhaṃ mamāyanti mamevāyanti gaṇhanasīlā buddhamāmakā, evaṃ sesesupi. Evanti pacchā vuttanayena atthe gayhamāne. Paṭivīsanti koṭṭhāsaṃ. Tadupiyanti tadanurūpaṃ tappahonakaṃ. Laddhāti labhitvā no hotīti sambandho. ‘‘Laddho’’ti vā pāṭho, upaṭṭhākaṭṭhānaṃ neva labhinti attho. Ñāti ca pasatthatamaguṇayogato seṭṭho cāti ñātiseṭṭho. Evarūpesu ṭhānesu ayameva patirūpoti āmisassa dullabhakālesu parikathobhāsādiṃ akatvā paramasallekhavuttiyā ājīvasuddhiyaṃ ṭhatvā bhagavato adhippāyānuguṇaṃ āmisaṃ vicārentena nāma ñātisinehayuttena ariyasāvakeneva kātuṃ yuttanti adhippāyo.
មារាវដ្ដនាយាតិ មារេន កតចិត្តបរិវដ្ដនេន, ចិត្តសម្មោហនេនាតិ អត្ថោ។ តម្បីតិ ឧត្តរកុរុំ វា តិទសបុរំ វា អាវដ្ដេយ្យ។
Mārāvaṭṭanāyāti mārena katacittaparivaṭṭanena, cittasammohanenāti attho. Tampīti uttarakuruṃ vā tidasapuraṃ vā āvaṭṭeyya.
‘‘ផុស្សស្សាហំ បាវចនេ, សាវកេ បរិភាសយិំ;
‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;
យវំ ខាទថ ភុញ្ជថ, មា ច ភុញ្ជថ សាលយោ’’តិ។ (អប. ថេរ ១.៣៩.៨៨) –
Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo’’ti. (apa. thera 1.39.88) –
អបទានេ វុត្តស្ស អកុសលស្ស តទា ឱកាសកតត្តា។ និពទ្ធទានស្សាតិ ‘‘ទស្សាមា’’តិ វាចាយ និយមិតទានស្ស។ អប្បិតវត្តស្សាតិ កាយេន អតិហរិត្វា ទិន្នវត្ថុនោបិ។ វិសហតីតិ សក្កោតិ។ សង្ខេបេនាតិ នីហារេន។ ព្យាមប្បភាយាតិ សមន្តតោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច អសីតិហត្ថមត្តេ ឋានេ ឃនីភូតាយ ឆព្ពណ្ណាយ បភាយ, យតោ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ តឡាកតោ មាតិកាយោ វិយ និក្ខមិត្វា ទសសុ ទិសាសុ ធាវន្តិ, សា យស្មា ព្យាមមត្តា វិយ ខាយតិ, តស្មា ‘‘ព្យាមប្បភា’’តិ វុច្ចតិ។ យស្មា អនុព្យញ្ជនានិ ច បច្ចេកំ ភគវតោ សរីរេ បភាសម្បត្តិយុត្តា អាកាសេ ចន្ទសូរិយាទយោ វិយ វិភាតា វិរោចន្តិ, តស្មា តានិ ព្យាមប្បភាយ សហ កេនចិ អនភិភវនីយានិ វុត្តានិ។
Apadāne vuttassa akusalassa tadā okāsakatattā. Nibaddhadānassāti ‘‘dassāmā’’ti vācāya niyamitadānassa. Appitavattassāti kāyena atiharitvā dinnavatthunopi. Visahatīti sakkoti. Saṅkhepenāti nīhārena. Byāmappabhāyāti samantato heṭṭhā ca upari ca asītihatthamatte ṭhāne ghanībhūtāya chabbaṇṇāya pabhāya, yato chabbaṇṇaraṃsiyo taḷākato mātikāyo viya nikkhamitvā dasasu disāsu dhāvanti, sā yasmā byāmamattā viya khāyati, tasmā ‘‘byāmappabhā’’ti vuccati. Yasmā anubyañjanāni ca paccekaṃ bhagavato sarīre pabhāsampattiyuttā ākāse candasūriyādayo viya vibhātā virocanti, tasmā tāni byāmappabhāya saha kenaci anabhibhavanīyāni vuttāni.
អនត្ថសញ្ហិតេតិ ឃាតាបេក្ខំ សាមិអត្ថេ ភុម្មវចនំ, តេនាហ ‘‘តាទិសស្ស វចនស្ស ឃាតោ’’តិ។ អត្ថោ ធម្មទេសនាយ ហេតុ ឧប្បជ្ជតិ ឯត្ថ, ធម្មទេសនាទិកោ វា អត្ថោ ឧប្បជ្ជតិ ឯតាយាតិ អដ្ឋុប្បត្តិ, បច្ចុប្បន្នវត្ថុ។
Anatthasañhiteti ghātāpekkhaṃ sāmiatthe bhummavacanaṃ, tenāha ‘‘tādisassa vacanassa ghāto’’ti. Attho dhammadesanāya hetu uppajjati ettha, dhammadesanādiko vā attho uppajjati etāyāti aṭṭhuppatti, paccuppannavatthu.
ឯកំ គហេត្វាតិ ធម្មទេសនាសិក្ខាបទបញ្ញត្តិសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ ធម្មទេសនាការណំ គហេត្វា។ រត្តិច្ឆេទោ វាតិ សត្តាហករណីយវសេន គន្ត្វា ពហិ អរុណុដ្ឋាបនវសេន វុត្តោ, ន វស្សច្ឆេទវសេន តស្ស វិសុំ វុច្ចមានត្តា។ ឯតេន ច វស្សច្ឆេទបច្ចយេ សត្តាហករណីយេន គមនំ អនុញ្ញាតន្តិ វេទិតព្ពំ។ ន កិស្មិញ្ចីតិ កិស្មិញ្ចិ គុណេ សម្ភាវនាវសេន ន មញ្ញន្តិ។ បច្ឆា សីលំ អធិដ្ឋហេយ្យាមាតិ អាជីវហេតុ សន្តគុណប្បកាសនេន អាជីវវិបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ។ អតិមញ្ញិស្សតីតិ អវមញ្ញិស្សតិ។
Ekaṃ gahetvāti dhammadesanāsikkhāpadapaññattisaṅkhātesu dvīsu dhammadesanākāraṇaṃ gahetvā. Ratticchedo vāti sattāhakaraṇīyavasena gantvā bahi aruṇuṭṭhāpanavasena vutto, na vassacchedavasena tassa visuṃ vuccamānattā. Etena ca vassacchedapaccaye sattāhakaraṇīyena gamanaṃ anuññātanti veditabbaṃ. Na kismiñcīti kismiñci guṇe sambhāvanāvasena na maññanti. Pacchā sīlaṃ adhiṭṭhaheyyāmāti ājīvahetu santaguṇappakāsanena ājīvavipattiṃ sandhāya vuttaṃ. Atimaññissatīti avamaññissati.
១៧. ‘‘អាយស្មាតិ បិយវចនមេត’’ន្តិ ឧច្ចនីចជនសាមញ្ញវសេន វត្វា បុន ឧច្ចជនាវេណិកវសេនេវ ទស្សេន្តោ ‘‘គរុគារវសប្បតិស្សាធិវចន’’ន្តិ អាហ។ តត្ថ សហ បតិស្សយេន និស្សយេនាតិ សប្បតិស្សោ, សនិស្សយោ, តស្ស គរុគុណយុត្តេសុ គារវវចនន្តិ អត្ថោ។ ឥធ បន វចនមេវ អធិវចនំ។ បប្បដកោជន្តិ អាទិកប្បេ ឧទកូបរិ បឋមំ បថវីភាវេន សញ្ជាតំ នវនីតបិណ្ឌសទិសំ ឧទកេបិ ឧប្បិលនសភាវំ អវិលីយនកំ អតិសិនិទ្ធមធុរំ អនេកយោជនសហស្សពហលំ រសាតលសង្ខាតំ បថវោជំ។ យំ អាទិកប្បិកេហិ មនុស្សេហិ រសតណ្ហាយ គហេត្វា ភុញ្ជមានំ តេសំ កម្មពលេន ឧបរិភាគេ កក្ខឡភាវំ អាបជ្ជិត្វា ហេដ្ឋា បុរិមាការេនេវ ឋិតំ, យស្ស ច ពលេន អយំ មហាបថវី សបព្ពតសមុទ្ទកាននា ហេដ្ឋាឧទកេ អនិមុជ្ជមានា អវិកិរិយមានា កុល្លុបរិ វិយ និច្ចលា តិដ្ឋតិ, តំ បថវីសារមណ្ឌន្តិ អត្ថោ, តេនាហ បថវីមណ្ឌោតិអាទិ។ សម្បន្នន្តិ មធុររសេន ឧបេតំ, តេនាហ ‘‘សាទុរស’’ន្តិ។ ឧបបន្នផលោតិ ពហុផលោ។ ‘‘និម្មក្ខិក’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘និម្មក្ខិកណ្ឌ’’ន្តិ មក្ខិកណ្ឌានម្បិ អភាវំ ទស្សេតិ។ យេ បថវីនិស្សិតា បាណា, តេ តត្ថ សង្កាមេស្សាមីតិ ឯត្ថ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតិត្ថីនម្បិ ហត្ថសង្កាមនេ កិំ អនាមាសទោសោ ន ហោតីតិ? ន ហោតិ, កស្មា? ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិមស្ស ឥទ្ធិវិសយេ’’តិ (បារា. ១៥៩) វចនតោ, តេនេវ ភគវាបិ អនាមាសទោសំ អទស្សេត្វា ‘‘វិបល្លាសម្បិ សត្តា បដិលភេយ្យុ’’ន្តិ អាហ, ខុទ្ទកោ គាមោ។ មហន្តោ សាបណោ និគមោ។ បទវីតិហារេនាតិ បទនិក្ខេបេន។
17. ‘‘Āyasmāti piyavacanameta’’nti uccanīcajanasāmaññavasena vatvā puna uccajanāveṇikavaseneva dassento ‘‘garugāravasappatissādhivacana’’nti āha. Tattha saha patissayena nissayenāti sappatisso, sanissayo, tassa garuguṇayuttesu gāravavacananti attho. Idha pana vacanameva adhivacanaṃ. Pappaṭakojanti ādikappe udakūpari paṭhamaṃ pathavībhāvena sañjātaṃ navanītapiṇḍasadisaṃ udakepi uppilanasabhāvaṃ avilīyanakaṃ atisiniddhamadhuraṃ anekayojanasahassabahalaṃ rasātalasaṅkhātaṃ pathavojaṃ. Yaṃ ādikappikehi manussehi rasataṇhāya gahetvā bhuñjamānaṃ tesaṃ kammabalena uparibhāge kakkhaḷabhāvaṃ āpajjitvā heṭṭhā purimākāreneva ṭhitaṃ, yassa ca balena ayaṃ mahāpathavī sapabbatasamuddakānanā heṭṭhāudake animujjamānā avikiriyamānā kullupari viya niccalā tiṭṭhati, taṃ pathavīsāramaṇḍanti attho, tenāha pathavīmaṇḍotiādi. Sampannanti madhurarasena upetaṃ, tenāha ‘‘sādurasa’’nti. Upapannaphaloti bahuphalo. ‘‘Nimmakkhika’’nti vatvā puna ‘‘nimmakkhikaṇḍa’’nti makkhikaṇḍānampi abhāvaṃ dasseti. Ye pathavīnissitā pāṇā, te tattha saṅkāmessāmīti ettha manussāmanussatiracchānagatitthīnampi hatthasaṅkāmane kiṃ anāmāsadoso na hotīti? Na hoti, kasmā? ‘‘Anāpatti, bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye’’ti (pārā. 159) vacanato, teneva bhagavāpi anāmāsadosaṃ adassetvā ‘‘vipallāsampi sattā paṭilabheyyu’’nti āha, khuddako gāmo. Mahanto sāpaṇo nigamo. Padavītihārenāti padanikkhepena.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / វេរញ្ជកណ្ឌំ • Verañjakaṇḍaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā
ទេសនានុមោទនកថា • Desanānumodanakathā
ទុព្ភិក្ខកថា • Dubbhikkhakathā
មហាមោគ្គល្លានស្សសីហនាទកថា • Mahāmoggallānassasīhanādakathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā
ទេសនានុមោទនកថា • Desanānumodanakathā
ទុព្ភិក្ខកថា • Dubbhikkhakathā
មហាមោគ្គល្លានស្ស សីហនាទកថា • Mahāmoggallānassa sīhanādakathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / ឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា • Upāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā
