Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā)

৬. মহালিসুত্তৰণ্ণনা

6. Mahālisuttavaṇṇanā

ব্রাহ্মণদূতৰত্থুৰণ্ণনা

Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā

৩৫৯. পুনপ্পুনং ৰিসালীভাৰূপগমনতোতি পুব্বে কির পুত্তধীতুৰসেন দ্ৰে দ্ৰে হুত্ৰা সোল়সক্খত্তুং জাতানং লিচ্ছৰীরাজকুমারানং সপরিৰারানং অনুক্কমেনেৰ ৰড্ঢন্তানং নিৰাসনট্ঠানারামুয্যানপোক্খরণীআদীনং পতিট্ঠানস্স অপ্পহোনকতায নগরং তিক্খত্তুং গাৰুতন্তরেন গাৰুতন্তরেন পরিক্খিপিংসু, তেনস্স পুনপ্পুনং ৰিসালীভাৰং গতত্তা ‘‘ৰেসালী’’ ত্ৰেৰ নামং জাতং, তেন ৰুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং ৰিসালীভাৰূপগমনতো ৰেসালীতি লদ্ধনামকে নগরে’’তি। সযংজাতন্তি সযমেৰ জাতং অরোপিমং। মহন্তভাৰেনেৰাতি রুক্খগচ্ছানং, ঠিতোকাসস্স চ মহন্তভাৰেন, তেনাহ ‘‘হিমৰন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং হুত্ৰা’’তি। কূটাগারসালাসঙ্খেপেনাতি হংসৰট্টকচ্ছন্নেন কূটাগারসালানিযামেন। কোসলেসু জাতা, ভৰা ৰা, তং ৰা রট্ঠং নিৰাসো এতেসন্তি কোসলকা। এৰং মাগধকা ৰেদিতব্বা। যস্স অকরণে পুগ্গলো মহাজানিযো হোতি, তং করণং অরহতীতি করণীযং তেন করণীযেন, তেনাহ ‘‘অৰস্সং কত্তব্বকম্মেনা’’তি। তং কিচ্চন্তি ৰুচ্চতি সতি সমৰাযে কাতব্বতো।

359.Punappunaṃvisālībhāvūpagamanatoti pubbe kira puttadhītuvasena dve dve hutvā soḷasakkhattuṃ jātānaṃ licchavīrājakumārānaṃ saparivārānaṃ anukkameneva vaḍḍhantānaṃ nivāsanaṭṭhānārāmuyyānapokkharaṇīādīnaṃ patiṭṭhānassa appahonakatāya nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu, tenassa punappunaṃ visālībhāvaṃ gatattā ‘‘vesālī’’ tveva nāmaṃ jātaṃ, tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ visālībhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare’’ti. Sayaṃjātanti sayameva jātaṃ aropimaṃ. Mahantabhāvenevāti rukkhagacchānaṃ, ṭhitokāsassa ca mahantabhāvena, tenāha ‘‘himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā’’ti. Kūṭāgārasālāsaṅkhepenāti haṃsavaṭṭakacchannena kūṭāgārasālāniyāmena. Kosalesu jātā, bhavā vā, taṃ vā raṭṭhaṃ nivāso etesanti kosalakā. Evaṃ māgadhakā veditabbā. Yassa akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, taṃ karaṇaṃ arahatīti karaṇīyaṃ tena karaṇīyena, tenāha ‘‘avassaṃ kattabbakammenā’’ti. Taṃ kiccanti vuccati sati samavāye kātabbato.

৩৬০. যা বুদ্ধানং উপ্পজ্জনারহা নানত্তসঞ্ঞা, তাসং ৰসেন নানারম্মণাচারতো। সম্ভৰন্তস্সেৰ পটিসেধো। পটিক্কম্মাতি নিৰত্তিত্ৰা তথা চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰা। সল্লীনোতি ঝানসমাপত্তিযা একত্তারম্মণং অল্লীনো।

360. Yā buddhānaṃ uppajjanārahā nānattasaññā, tāsaṃ vasena nānārammaṇācārato. Sambhavantasseva paṭisedho. Paṭikkammāti nivattitvā tathā cittaṃ anuppādetvā. Sallīnoti jhānasamāpattiyā ekattārammaṇaṃ allīno.

ওট্ঠদ্ধলিচ্ছৰীৰত্থুৰণ্ণনা

Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā

৩৬১. অদ্ধোট্ঠতাযাতি তস্স কির উত্তরোট্ঠং অপ্পকতায তিরিযং ফালেত্ৰা অপনীতদ্ধং ৰিয খাযতি চত্তারো দন্তে, দ্ৰে চ দাঠা ন ছাদেতি, তেন নং ‘‘ওট্ঠদ্ধো’’তি ৰোহরন্তি। অযং কির উপাসকো সদ্ধো পসন্নো দাযকো দানপতি বুদ্ধমামকো ধম্মমামকো সঙ্ঘমামকো, তেনাহ পুরেভত্তন্তিআদি।

361.Addhoṭṭhatāyāti tassa kira uttaroṭṭhaṃ appakatāya tiriyaṃ phāletvā apanītaddhaṃ viya khāyati cattāro dante, dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ ‘‘oṭṭhaddho’’ti voharanti. Ayaṃ kira upāsako saddho pasanno dāyako dānapati buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako, tenāha purebhattantiādi.

৩৬২. সাসনে যুত্তপযুত্তোতি ভাৰনং অনুযুত্তো। সব্বত্থ সীহসমানৰুত্তিনোপি ভগৰতো পরিসায মহন্তে সতি তদজ্ঝাসযানুরূপং পৰত্তিযমানায ধম্মদেসনায ৰিসেসো হোতীতি আহ ‘‘মহন্তেন উস্সাহেন ধম্মং দেসেস্সতী’’তি।

362.Sāsaneyuttapayuttoti bhāvanaṃ anuyutto. Sabbattha sīhasamānavuttinopi bhagavato parisāya mahante sati tadajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānāya dhammadesanāya viseso hotīti āha ‘‘mahantena ussāhena dhammaṃ desessatī’’ti.

‘‘ৰিস্সাসিকো’’তি ৰত্ৰা তমস্স ৰিস্সাসিকভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং। থেরস্স খীণা সৰস্সসতো আলসিযভাৰো ‘‘অপ্পহীনো’’তি ন ৰত্তব্বো, ৰাসনালেসং পন উপাদাযাহ ‘‘ঈসকং অপ্পহীনো ৰিয হোতী’’তি। ন হি সাৰকানং সৰাসনা কিলেসা পহীযন্তি।

‘‘Vissāsiko’’ti vatvā tamassa vissāsikabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Therassa khīṇā savassasato ālasiyabhāvo ‘‘appahīno’’ti na vattabbo, vāsanālesaṃ pana upādāyāha ‘‘īsakaṃ appahīno viya hotī’’ti. Na hi sāvakānaṃ savāsanā kilesā pahīyanti.

৩৬৩. ৰিনেয্যজনানুরোধেন বুদ্ধানং পাটিহারিযৰিজম্ভনং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অথ খো ভগৰা’’তিআদি, তেনেৰাহ ‘‘সংসূচিতনিক্খমনো’’তি। গন্ধকুটিতো নিক্খমনৰেলাযঞ্হি ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো আৰেল়াৰেল়াযমলাযমলা হুত্ৰা সৰিসেসা পভস্সরা ৰিনিচ্ছরিংসু।

363. Vineyyajanānurodhena buddhānaṃ pāṭihāriyavijambhanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi, tenevāha ‘‘saṃsūcitanikkhamano’’ti. Gandhakuṭito nikkhamanavelāyañhi chabbaṇṇā buddharasmiyo āveḷāveḷāyamalāyamalā hutvā savisesā pabhassarā vinicchariṃsu.

৩৬৪. ততো পরন্তি ‘‘হিয্যো’’তি ৰুত্তদিৰসতো অনন্তরং পরং পুরিমতরং অতিসযেন পুরিমত্তা। ইতি ইমেসু দ্ৰীসু ৰৰত্থিতো যথাক্কমং পুরিমপুরিমতরভাৰো। এৰং সন্তেপি যদেত্থ ‘‘পুরিমতর’’ন্তি ৰুত্তং, ততো পভুতি যং যং ওরং, তং তং পুরিমং, যং যং পরং, তং তং পুরিমতরং, ওরপারভাৰস্স ৰিয পুরিমপুরিমতরভাৰস্স চ অপেক্খাসিদ্ধিতো, তেনাহ ‘‘ততো পট্ঠাযা’’তিআদি। মূলদিৰসতো পট্ঠাযাতিআদিদিৰসতো পট্ঠায। অগ্গন্তি পঠমং। তং পনেত্থ পরা অতীতা কোটি হোতীতি আহ ‘‘পরকোটিং কত্ৰা’’তি। যং-সদ্দযোগেন চাযং ‘‘ৰিহরামী’’তি ৰত্তমানপ্পযোগো, অত্থো পন অতীতকালৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো, তেনাহ ‘‘ৰিহাসিন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি। পঠমৰিকপ্পে ‘‘ৰিহরামী’’তি পদস্স ‘‘যদগ্গে’’তি ইমিনা উজুকং সম্বন্ধো দস্সিতো, দুতিযৰিকপ্পে পন ‘‘তীণি ৰস্সানী’’তি ইমিনাপি।

364.Tato paranti ‘‘hiyyo’’ti vuttadivasato anantaraṃ paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā. Iti imesu dvīsu vavatthito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo. Evaṃ santepi yadettha ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ, tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ, taṃ taṃ purimaṃ, yaṃ yaṃ paraṃ, taṃ taṃ purimataraṃ, orapārabhāvassa viya purimapurimatarabhāvassa ca apekkhāsiddhito, tenāha ‘‘tato paṭṭhāyā’’tiādi. Mūladivasato paṭṭhāyātiādidivasato paṭṭhāya. Agganti paṭhamaṃ. Taṃ panettha parā atītā koṭi hotīti āha ‘‘parakoṭiṃ katvā’’ti. Yaṃ-saddayogena cāyaṃ ‘‘viharāmī’’ti vattamānappayogo, attho pana atītakālavaseneva veditabbo, tenāha ‘‘vihāsinti vuttaṃ hotī’’ti. Paṭhamavikappe ‘‘viharāmī’’ti padassa ‘‘yadagge’’ti iminā ujukaṃ sambandho dassito, dutiyavikappe pana ‘‘tīṇi vassānī’’ti imināpi.

পিযজাতিকানীতি ইট্ঠসভাৰানি। সাতজাতিকানীতি মধুরসভাৰানি। মধুরং ৰিযাতি হি ‘‘মধুর’’ন্তি ৰুচ্চতি মনোরমং যং কিঞ্চি। কামূপসঞ্হিতানীতি আরম্মণং করোন্তেন কামেন উপসংহিতানি, কামনীযানীতি অত্থো, তেনাহ ‘‘কামস্সাদযুত্তানী’’তি, কামস্সাদস্স যুত্তানি যোগ্যানীতি অত্থো। সরীরসণ্ঠানেতি সরীরবিম্বে, আধারে চেতং ভুম্মং। তস্মা সদ্দেনাতি তং নিস্সায ততো উপ্পন্নেন সদ্দেনাতি অত্থো। মধুরেনাতি ইট্ঠেন। এত্তাৰতাতি দিব্বসোতঞাণস্স পরিকম্মাকথনমত্তেন। ‘‘অত্তনা ঞাতম্পি ন কথেতি, কিমস্স সাসনে অধিট্ঠানেনা’’তি কুজ্ঝন্তো আঘাতং বন্ধিত্ৰা সহ কুজ্ঝনেনেৰ ঝানাভিঞ্ঞাহি পরিহাযি। চিন্তেসীতি ‘‘কস্মা নু খো ময্হং তং পরিকম্মং ন কথেসী’’তি পরিৰিতক্কেন্তো অযোনিসো উম্মুজ্জনৰসেন চিন্তেসি। অনুক্কমেনাতি পাথিকসুত্তে আগতনযেন তং তং অযুত্তমেৰ চিন্তেন্তো, ভাসন্তো, করোন্তো চ অনুক্কমেন। ভগৰতি বদ্ধাঘাততায সাসনে পতিট্ঠং অলভন্তো গিহিভাৰং পত্ৰা।

Piyajātikānīti iṭṭhasabhāvāni. Sātajātikānīti madhurasabhāvāni. Madhuraṃ viyāti hi ‘‘madhura’’nti vuccati manoramaṃ yaṃ kiñci. Kāmūpasañhitānīti ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitāni, kāmanīyānīti attho, tenāha ‘‘kāmassādayuttānī’’ti, kāmassādassa yuttāni yogyānīti attho. Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe, ādhāre cetaṃ bhummaṃ. Tasmā saddenāti taṃ nissāya tato uppannena saddenāti attho. Madhurenāti iṭṭhena. Ettāvatāti dibbasotañāṇassa parikammākathanamattena. ‘‘Attanā ñātampi na katheti, kimassa sāsane adhiṭṭhānenā’’ti kujjhanto āghātaṃ bandhitvā saha kujjhaneneva jhānābhiññāhi parihāyi. Cintesīti ‘‘kasmā nu kho mayhaṃ taṃ parikammaṃ na kathesī’’ti parivitakkento ayoniso ummujjanavasena cintesi. Anukkamenāti pāthikasutte āgatanayena taṃ taṃ ayuttameva cintento, bhāsanto, karonto ca anukkamena. Bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṃ alabhanto gihibhāvaṃ patvā.

একংসভাৰিতসমাধিৰণ্ণনা

Ekaṃsabhāvitasamādhivaṇṇanā

৩৬৬-৩৭১. একংসাযাতি তদত্থেযেৰ চতুত্থী, তস্মা একংসত্থন্তি অত্থো। অংস-সদ্দো চেত্থ কোট্ঠাসপরিযাযো, সো চ অধিকারতো দিব্বরূপদস্সনদিব্বসদ্দস্সৰনৰসেন ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘এককোট্ঠাসাযা’’তিআদি। অনুদিসাযাতি পুরত্থিমদক্খিণাদিভেদায চতুব্বিধায অনুদিসায। উভযকোট্ঠাসাযাতি দিব্বরূপদস্সনত্থায, দিব্বসদ্দস্সৰনত্থায চ। ভাৰিতোতি যথা দিব্বচক্খুঞাণং, দিব্বসোতঞাণঞ্চ সমধিগতং হোতি, এৰং ভাৰিতো। তযিদং ৰিসুং ৰিসুং পরিকম্মকরণেন ইজ্ঝন্তীসু ৰত্তব্বং নত্থি, একজ্ঝং ইজ্ঝন্তীসুপি কমেনেৰ কিচ্চসিদ্ধি একজ্ঝং কিচ্চসিদ্ধিযা অসম্ভৰতো। পাল়িযম্পি একস্স উভযসমত্থতাসন্দস্সনত্থমেৰ ‘‘দিব্বানঞ্চ রূপানং দস্সনায, দিব্বানঞ্চ সদ্দানং সৰনাযা’’তি ৰুত্তং, ন একজ্ঝং কিচ্চসিদ্ধিসম্ভৰতো। ‘‘একংসভাৰিতো সমাধিহেতূ’’তি ইমিনা সুনক্খত্তো দিব্বচক্খুঞাণায এৰ পরিকম্মস্স কতত্তা ৰিজ্জমানম্পি দিব্বসদ্দং নাস্সোস্সীতি দস্সেতি। অপণ্ণকন্তি অৰিরজ্ঝনকং, অনৰজ্জন্তি ৰা অত্থো।

366-371.Ekaṃsāyāti tadattheyeva catutthī, tasmā ekaṃsatthanti attho. Aṃsa-saddo cettha koṭṭhāsapariyāyo, so ca adhikārato dibbarūpadassanadibbasaddassavanavasena veditabboti āha ‘‘ekakoṭṭhāsāyā’’tiādi. Anudisāyāti puratthimadakkhiṇādibhedāya catubbidhāya anudisāya. Ubhayakoṭṭhāsāyāti dibbarūpadassanatthāya, dibbasaddassavanatthāya ca. Bhāvitoti yathā dibbacakkhuñāṇaṃ, dibbasotañāṇañca samadhigataṃ hoti, evaṃ bhāvito. Tayidaṃ visuṃ visuṃ parikammakaraṇena ijjhantīsu vattabbaṃ natthi, ekajjhaṃ ijjhantīsupi kameneva kiccasiddhi ekajjhaṃ kiccasiddhiyā asambhavato. Pāḷiyampi ekassa ubhayasamatthatāsandassanatthameva ‘‘dibbānañca rūpānaṃ dassanāya, dibbānañca saddānaṃ savanāyā’’ti vuttaṃ, na ekajjhaṃ kiccasiddhisambhavato. ‘‘Ekaṃsabhāvito samādhihetū’’ti iminā sunakkhatto dibbacakkhuñāṇāya eva parikammassa katattā vijjamānampi dibbasaddaṃ nāssossīti dasseti. Apaṇṇakanti avirajjhanakaṃ, anavajjanti vā attho.

৩৭২. ‘‘সমাধি এৰ’’ ভাৰেতব্বট্ঠেন সমাধিভাৰনা। ‘‘দিব্বসোতঞাণং সেট্ঠ’’ন্তি মঞ্ঞমানেনাপি মহালিনা দিব্বচক্খুঞাণম্পি তেন সহ গহেত্ৰা ‘‘এতাসং নূন ভন্তে’’তিআদিনা পুচ্ছিতন্তি ‘‘উভযংসভাৰিতানং সমাধীনন্তি অত্থো’’তি ৰুত্তং। বাহিরা এতা সমাধিভাৰনা অনিয্যানিকত্তা। তা হি ইতো বাহিরকানম্পি ইজ্ঝন্তি। ন অজ্ঝত্তিকা ভগৰতো সামুক্কংসিকভাৰেন অপ্পৰেদিতত্তা। যদত্থন্তি যেসং অত্থায। তেতি তে অরিযফলধম্মে। তে হি সচ্ছিকাতব্বাতি।

372. ‘‘Samādhi eva’’ bhāvetabbaṭṭhena samādhibhāvanā. ‘‘Dibbasotañāṇaṃ seṭṭha’’nti maññamānenāpi mahālinā dibbacakkhuñāṇampi tena saha gahetvā ‘‘etāsaṃ nūna bhante’’tiādinā pucchitanti ‘‘ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho’’ti vuttaṃ. Bāhirāetā samādhibhāvanā aniyyānikattā. Tā hi ito bāhirakānampi ijjhanti. Na ajjhattikā bhagavato sāmukkaṃsikabhāvena appaveditattā. Yadatthanti yesaṃ atthāya. Teti te ariyaphaladhamme. Te hi sacchikātabbāti.

চতুঅরিযফলৰণ্ণনা

Catuariyaphalavaṇṇanā

৩৭৩. তস্মাতি ৰট্টদুক্খে সংযোজনতো। ‘‘মগ্গসোতং আপন্নো’’তি ফলট্ঠস্স ৰসেন ৰুত্তং। মগ্গট্ঠো হি মগ্গসোতং আপজ্জতি। তেনেৰাহ ‘‘সোতাপন্নে’’তি, ‘‘সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নে’’তি (ম॰ নি॰ ৩.৩৭৯) চ। অপতনধম্মোতি অনুপ্পজ্জন- (ম॰ নি॰ ৩.৩৭৯) সভাৰো। ধম্মনিযামেনাতি মগ্গধম্মনিযামেন। হেট্ঠিমন্ততো সত্তমভৰতো উপরি অনুপ্পজ্জনধম্মতায ৰা নিযতো। পরং অযনং পরাগতি।

373.Tasmāti vaṭṭadukkhe saṃyojanato. ‘‘Maggasotaṃ āpanno’’ti phalaṭṭhassa vasena vuttaṃ. Maggaṭṭho hi maggasotaṃ āpajjati. Tenevāha ‘‘sotāpanne’’ti, ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne’’ti (ma. ni. 3.379) ca. Apatanadhammoti anuppajjana- (ma. ni. 3.379) sabhāvo. Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena. Heṭṭhimantato sattamabhavato upari anuppajjanadhammatāya vā niyato. Paraṃ ayanaṃ parāgati.

তনুত্তং নাম পৰত্তিযা মন্দতা, ৰিরল়তা চাতি আহ ‘‘তনুত্তা’’তিআদি। হেট্ঠাভাগিযানন্তি হেট্ঠাভাগস্স কামভৰস্সপচ্চযভাৰেন হিতানং। ওপপাতিকোতি উপপাতিকো উপপতনে সাধুকারীতি কত্ৰা। ৰিমুচ্চতীতি ৰিমুত্তি, চিত্তমেৰ ৰিমুত্তি চেতোৰিমুত্তীতি আহ ‘‘সব্বকিলেস…পে॰… অধিৰচন’’ন্তি। চিত্তসীসেন চেত্থ সমাধি গহিতো ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰয’’ন্তি। আদীসু (সং॰ নি॰ ১.২৩; পেটকো॰ ২২; মি॰ প॰ ২.৯) ৰিয। পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি এত্থাপি এসেৰ নযো, তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাৰ পঞ্ঞাৰিমুত্তী’’তি। সামন্তি অত্তনাৰ, অপরপ্পচ্চযেনাতি অত্থো। অভিঞ্ঞাতি য-কারলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘অভিজানিত্ৰা’’তি।

Tanuttaṃ nāma pavattiyā mandatā, viraḷatā cāti āha ‘‘tanuttā’’tiādi. Heṭṭhābhāgiyānanti heṭṭhābhāgassa kāmabhavassapaccayabhāvena hitānaṃ. Opapātikoti upapātiko upapatane sādhukārīti katvā. Vimuccatīti vimutti, cittameva vimutti cetovimuttīti āha ‘‘sabbakilesa…pe… adhivacana’’nti. Cittasīsena cettha samādhi gahito ‘‘cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti. Ādīsu (saṃ. ni. 1.23; peṭako. 22; mi. pa. 2.9) viya. Paññāvimuttīti etthāpi eseva nayo, tenāha ‘‘paññāva paññāvimuttī’’ti. Sāmanti attanāva, aparappaccayenāti attho. Abhiññāti ya-kāralopena niddesoti āha ‘‘abhijānitvā’’ti.

অরিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গৰণ্ণনা

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

৩৭৪-৫. অরিযসাৰকো নিব্বানং, অরিযফলঞ্চ পটিপজ্জতি এতাযাতি পটিপদা, সা চ তস্স পুব্বভাগো এৰাতি ইধ ‘‘পুব্বভাগপটিপদাযা’’তি অরিযমগ্গমাহ। ‘‘অট্ঠ অঙ্গানি অস্সা’’তি অঞ্ঞপদত্থসমাসং অকত্ৰা অট্ঠঙ্গানি অস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকোতি পদসিদ্ধি দট্ঠব্বা।

374-5. Ariyasāvako nibbānaṃ, ariyaphalañca paṭipajjati etāyāti paṭipadā, sā ca tassa pubbabhāgo evāti idha ‘‘pubbabhāgapaṭipadāyā’’ti ariyamaggamāha. ‘‘Aṭṭha aṅgāni assā’’ti aññapadatthasamāsaṃ akatvā aṭṭhaṅgāni assa santīti aṭṭhaṅgikoti padasiddhi daṭṭhabbā.

সম্মা অৰিপরীতং যাথাৰতো চতুন্নং অরিযসচ্চানং পচ্চক্খতো দস্সনসভাৰা সম্মা দস্সনলক্খণা। সম্মদেৰ নিব্বানারম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনসভাৰো সম্মা অভিনিরোপনলক্খণো। চতুরঙ্গসমন্নাগতা ৰাচা জনং সঙ্গণ্হাতীতি তব্বিপক্খৰিরতিসভাৰা সম্মাৰাচা ভেদকরমিচ্ছাৰাচাপহানেন জনে সম্পযুত্তে চ পরিগ্গণ্হনকিচ্চৰতী হোতীতি সম্মা পরিগ্গহণলক্খণা। যথা চীৰরকম্মাদিকো কম্মন্তো একং কাতব্বং সমুট্ঠাপেতি, তং তং কিরিযানিপ্ফাদকো ৰা চেতনাসঙ্খাতো কম্মন্তো হত্থপাদচলনাদিকং কিরিযং সমুট্ঠাপেতি, এৰং সাৰজ্জকত্তব্বকিরিযাসমুট্ঠাপকমিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানেন সম্মাকম্মন্তো নিরৰজ্জসমুট্ঠাপনকিচ্চৰা হোতি, সম্পযুত্তে চ সমুট্ঠাপেন্তো এৰ পৰত্ততীতি সম্মা সমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো। কাযৰাচানং, খন্ধসন্তানস্স চ সংকিলেসভূতমিচ্ছাজীৰপ্পহানেন সম্মা ৰোদাপনলক্খণো সম্মাআজীৰো। কোসজ্জপক্খতো পতিতুং অদত্ৰা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গণ্হনসভাৰোতি সম্মা পগ্গাহলক্খণো সম্মাৰাযামো। সম্মদেৰ উপট্ঠানসভাৰাতি সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি। ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনেন সম্মদেৰ চিত্তস্স সমাদহনসভাৰোতি সম্মা সমাধানলক্খণো সম্মাসমাধি।

Sammā aviparītaṃ yāthāvato catunnaṃ ariyasaccānaṃ paccakkhato dassanasabhāvā sammā dassanalakkhaṇā. Sammadeva nibbānārammaṇe cittassa abhiniropanasabhāvo sammā abhiniropanalakkhaṇo. Caturaṅgasamannāgatā vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti sammā pariggahaṇalakkhaṇā. Yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti, taṃ taṃ kiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti, sampayutte ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Kāyavācānaṃ, khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchājīvappahānena sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Kosajjapakkhato patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanasabhāvoti sammā paggāhalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammadeva upaṭṭhānasabhāvāti sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Vikkhepaviddhaṃsanena sammadeva cittassa samādahanasabhāvoti sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi.

অত্তনো পচ্চনীককিলেসা দিট্ঠেকট্ঠা অৰিজ্জাদযো। পস্সতীতি পকাসেতি কিচ্চপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝতি, তেনাহ ‘‘তপ্পটিচ্ছাদক…পে॰… অসম্মোহতো’’তি। তেনেৰ হি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন অঙ্গেন তত্থ পচ্চৰেক্খণা পৰত্ততীতি তথেৰাতি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিন্তি অত্থো।

Attano paccanīkakilesā diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo. Passatīti pakāseti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati, tenāha ‘‘tappaṭicchādaka…pe… asammohato’’ti. Teneva hi sammādiṭṭhisaṅkhātena aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattatīti tathevāti attano paccanīkakilesehi saddhinti attho.

কিচ্চতোতি পুব্বভাগেহি দুক্খাদিঞাণেহি কাতব্বস্স কিচ্চস্স ইধ সাতিসযং নিপ্ফত্তিতো ইমস্সেৰ ৰা ঞাণস্স দুক্খাদিপ্পকাসনকিচ্চতো। চত্তারি নামানি লভতি চতূসু সচ্চেসু কাতব্বকিচ্চনিপ্ফত্তিতো। তীণি নামানি লভতি কামসঙ্কপ্পাদিপ্পহানকিচ্চনিপ্ফত্তিতো। সিক্খাপদৰিভঙ্গে (ৰিভ॰ ৭০৩) ‘‘ৰিরতিচেতনা, সব্বে সম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদানী’’তি ৰুচ্চন্তীতি তত্থ পধানানং ৰিরতিচেতনানং ৰসেন ‘‘ৰিরতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপী’’তি আহ। মুসাৰাদাদীহি ৰিরমণকালে ৰা ৰিরতিযো, সুভাসিতাদিৰাচাভাসনাদিকালে চ চেতনাযো যোজেতব্বা। মগ্গক্খণে ৰিরতিযোৰ চেতনানং অমগ্গঙ্গত্তা একস্স ঞাণস্স দুক্খাদিঞাণতা ৰিয, একায ৰিরতিযা মুসাৰাদাদিৰিরতিভাৰো ৰিয চ একায চেতনায সম্মাৰাচাদিকিচ্চত্তযসাধনসভাৰাভাৰা সম্মাৰাচাদিভাৰাসিদ্ধিতো, তংসিদ্ধিযঞ্চ অঙ্গত্তযত্তাসিদ্ধিতো চ। সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেনাতি চতুসম্মপ্পধানচতুসতিপট্ঠানভাৰৰসেন।

Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbassa kiccassa idha sātisayaṃ nipphattito imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato. Cattāri nāmāni labhati catūsu saccesu kātabbakiccanipphattito. Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito. Sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703) ‘‘viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī’’ti vuccantīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopihonti cetanāyopī’’ti āha. Musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā. Maggakkhaṇe viratiyova cetanānaṃ amaggaṅgattā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya, ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca. Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti catusammappadhānacatusatipaṭṭhānabhāvavasena.

পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৰাতি। যদিপি সমাধিউপকারকানং অভিনিরোপনানুমজ্জনসম্পিযাযনব্রূহনসন্তসুখানং ৰিতক্কাদীনং ৰসেন চতূহি ঝানেহি সম্মাসমাধি ৰিভত্তো, তথাপি ৰাযামো ৰিয অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুৰাযামকিচ্চং, সতি ৰিয চ অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু কাযাদীসু সুভাদিসঞ্ঞাপহানচতুসতিকিচ্চং একো সমাধি চতুক্কজ্ঝানসমাধিকিচ্চং ন সাধেতীতি পুব্বভাগেপি পঠমজ্ঝানসমাধি পঠমজ্ঝানসমাধি এৰ মগ্গক্খণেপি, তথা পুব্বভাগেপি চতুত্থজ্ঝানসমাধি চতুত্থজ্ঝানসমাধি এৰ মগ্গক্খণেপীতি অত্থো।

Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevāti. Yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ eko samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho.

তস্মাতি পঞ্ঞাপজ্জোতত্তা অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা পঞ্ঞাসত্থত্তা কিলেসচোরে ঘাতেন্তো। বহুকারত্তাতি য্ৰাযং অনাদিমতি সংসারে ইমিনা কদাচিপি অসমুগ্ঘাটিতপুব্বো কিলেসগণো তস্স সমুগ্ঘাটকো অরিযমগ্গো । তত্থ চাযং সম্মাদিট্ঠি পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন পৰত্তিযা পুব্বঙ্গমা হোতীতি বহুকারা, তস্মা বহুকারত্তা।

Tasmāti paññāpajjotattā avijjandhakāraṃ vidhamitvā paññāsatthattā kilesacore ghātento. Bahukārattāti yvāyaṃ anādimati saṃsāre iminā kadācipi asamugghāṭitapubbo kilesagaṇo tassa samugghāṭako ariyamaggo . Tattha cāyaṃ sammādiṭṭhi pariññābhisamayādivasena pavattiyā pubbaṅgamā hotīti bahukārā, tasmā bahukārattā.

তস্সাতি সম্মাদিট্ঠিযা। ‘‘বহুকারো’’তি ৰত্ৰা তং বহুকারতং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং। ‘‘অযং’’ তম্বকংসাদিমযত্তা কূটো। অযং সমসারতায মহাসারতায ছেকো। এৰন্তি যথা হেরঞ্ঞিকস্স চক্খুনা দিস্ৰা কহাপণৰিভাগজাননে করণন্তরং বহুকারং যদিদং হত্থো, এৰং যোগাৰচরস্স পঞ্ঞায ওলোকেত্ৰা ধম্মৰিভাগজাননে ধম্মন্তরং বহুকারং যদিদং ৰিতক্কো ৰিতক্কেত্ৰা তদৰবোধতো, তস্মা সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাদিট্ঠিযা বহুকারোতি অধিপ্পাযো। দুতিযউপমাযং এৰন্তি যথা তচ্ছকো পরেন পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা দিন্নং দব্বসম্ভারং ৰাসিযা তচ্ছেত্ৰা গেহকরণকম্মে উপনেতি, এৰং যোগাৰচরো ৰিতক্কেন লক্খণাদিতো ৰিতক্কেত্ৰা দিন্নধম্মে যাথাৰতো পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পরিঞ্ঞাভিসমযাদিকম্মে উপনেতীতি যোজনা। ৰচীভেদস্স উপকারকো ৰিতক্কো সাৰজ্জানৰজ্জৰচীভেদনিৰত্তনপৰত্তনকরায সম্মাৰাচাযপি উপকারকো এৰাতি ‘‘স্ৰায’’ন্তিআদি ৰুত্তং।

Tassāti sammādiṭṭhiyā. ‘‘Bahukāro’’ti vatvā taṃ bahukārataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ’’ tambakaṃsādimayattā kūṭo. Ayaṃ samasāratāya mahāsāratāya cheko. Evanti yathā heraññikassa cakkhunā disvā kahāpaṇavibhāgajānane karaṇantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ hattho, evaṃ yogāvacarassa paññāya oloketvā dhammavibhāgajānane dhammantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ vitakko vitakketvā tadavabodhato, tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhiyā bahukāroti adhippāyo. Dutiyaupamāyaṃ evanti yathā tacchako parena parivattetvā parivattetvā dinnaṃ dabbasambhāraṃ vāsiyā tacchetvā gehakaraṇakamme upaneti, evaṃ yogāvacaro vitakkena lakkhaṇādito vitakketvā dinnadhamme yāthāvato paricchinditvā pariññābhisamayādikamme upanetīti yojanā. Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārako evāti ‘‘svāya’’ntiādi vuttaṃ.

ৰচীভেদস্স নিযামিকা ৰাচা কাযিককিরিযানিযামকস্স কম্মন্তস্স উপকারিকা। তদুভযানন্তরন্তি দুচ্চরিতদ্ৰযপহাযকস্স সুচরিতদ্ৰযপারিপূরিহেতুভূতস্স সম্মাৰাচাসম্মাকম্মন্তদ্ৰযস্স অনন্তরং। ইদং ৰীরিযন্তি চতুব্বিধং সম্মপ্পধানৰীরিযং। ইন্দ্রিযসমতাদযো সমাধিস্স উপকারধম্মা। তব্বিপরিযাযতো অপকারধম্মা ৰেদিতব্বা। গতিযোতি নিপ্ফত্তিযো, কিচ্চাদিসভাৰে ৰা। সমন্নেসিত্ৰাতি উপধারেত্ৰা।

Vacībhedassa niyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa kammantassa upakārikā. Tadubhayānantaranti duccaritadvayapahāyakassa sucaritadvayapāripūrihetubhūtassa sammāvācāsammākammantadvayassa anantaraṃ. Idaṃ vīriyanti catubbidhaṃ sammappadhānavīriyaṃ. Indriyasamatādayo samādhissa upakāradhammā. Tabbipariyāyato apakāradhammā veditabbā. Gatiyoti nipphattiyo, kiccādisabhāve vā. Samannesitvāti upadhāretvā.

দ্ৰেপব্বজিতৰত্থুৰণ্ণনা

Dvepabbajitavatthuvaṇṇanā

৩৭৬-৭. ‘‘কস্মা আরদ্ধ’’ন্তি অনুসন্ধিকারণং পুচ্ছিত্ৰা তং ৰিভাৰেতুং ‘‘অযং কিরা’’তিআদি ৰুত্তং, তেন অজ্ঝাসযানুসন্ধিৰসেন উপরি দেসনা পৰত্তাতি দস্সেতি। তেনাতি তথালদ্ধিকত্তা। অস্সাতি লিচ্ছৰীরঞ্ঞো। দেসনাযাতি সণ্হসুখুমাযং সুঞ্ঞতপটিসংযুত্তাযং যথাদেসিতদেসনাযং। নাধিমুচ্চতীতি ন সদ্দহতি ন পসীদতি। তন্তিধম্মং নাম কথেন্তোতি যেসং অত্থায ধম্মো কথীযতি, তস্মিং তেসং অসতিপি মগ্গপটিৰেধে কেৰলং সাসনে তন্তিধম্মং কত্ৰা কথেন্তো। এৰরূপস্সাতি সম্মাসম্বুদ্ধত্তা অৰিপরীতধম্মদেসনতায এৰংপাকটধম্মকাযস্স সত্থু। যুত্তং নু খো এতং অস্সাতি অস্স পঠমজ্ঝানাদিসমধিগমেন সমাহিতচিত্তস্স কুলপুত্তস্স এতং ‘‘তং জীৰ’’ন্তিআদিনা উচ্ছেদাদিগাহগহণং অপি নু যুত্তন্তি পুচ্ছতি। লদ্ধিযা পন ঝানাধিগমমত্তেন ন তাৰ ৰিৰেচিতত্তা ‘‘তেহি যুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং তং ৰাদং পটিক্খিপিত্ৰাতি ঝানলাভিনোপি তং গহণং ‘‘অযুত্তমেৰা’’তি তং উচ্ছেদৰাদং সস্সতৰাদং ৰা পটিক্খিপিত্ৰা। অত্তমনা অহেসুন্তি যস্মা খীণাসৰো ৰিগতসম্মোহো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো, ‘‘তস্মা তস্স তথা ৰত্তুং ন যুত্ত’’ন্তি উপ্পন্ননিচ্ছযতায তং মম ৰচনং সুত্ৰা অত্তমনা অহেসুন্তি অত্থো। সোপি লিচ্ছৰী রাজা তে ৰিয সঞ্জাতনিচ্ছযত্তা অত্তমনো অহোসি। যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।

376-7.‘‘Kasmā āraddha’’nti anusandhikāraṇaṃ pucchitvā taṃ vibhāvetuṃ ‘‘ayaṃ kirā’’tiādi vuttaṃ, tena ajjhāsayānusandhivasena upari desanā pavattāti dasseti. Tenāti tathāladdhikattā. Assāti licchavīrañño. Desanāyāti saṇhasukhumāyaṃ suññatapaṭisaṃyuttāyaṃ yathādesitadesanāyaṃ. Nādhimuccatīti na saddahati na pasīdati. Tantidhammaṃ nāma kathentoti yesaṃ atthāya dhammo kathīyati, tasmiṃ tesaṃ asatipi maggapaṭivedhe kevalaṃ sāsane tantidhammaṃ katvā kathento. Evarūpassāti sammāsambuddhattā aviparītadhammadesanatāya evaṃpākaṭadhammakāyassa satthu. Yuttaṃnu kho etaṃ assāti assa paṭhamajjhānādisamadhigamena samāhitacittassa kulaputtassa etaṃ ‘‘taṃ jīva’’ntiādinā ucchedādigāhagahaṇaṃ api nu yuttanti pucchati. Laddhiyā pana jhānādhigamamattena na tāva vivecitattā ‘‘tehi yutta’’nti vuttaṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipitvāti jhānalābhinopi taṃ gahaṇaṃ ‘‘ayuttamevā’’ti taṃ ucchedavādaṃ sassatavādaṃ vā paṭikkhipitvā. Attamanā ahesunti yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho, ‘‘tasmā tassa tathā vattuṃ na yutta’’nti uppannanicchayatāya taṃ mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti attho. Sopi licchavī rājā te viya sañjātanicchayattā attamano ahosi. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

মহালিসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।

Mahālisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৬. মহালিসুত্তং • 6. Mahālisuttaṃ

অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৬. মহালিসুত্তৰণ্ণনা • 6. Mahālisuttavaṇṇanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact