| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) |
৬. মহালিসুত্তৰণ্ণনা
6. Mahālisuttavaṇṇanā
ব্রাহ্মণদূতৰত্থুৰণ্ণনা
Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā
৩৫৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযন্তি মহালিসুত্তং। তত্রাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা। ৰেসালিযন্তি পুনপ্পুনং ৰিসালভাৰূপগমনতো ৰেসালীতি লদ্ধনামকে নগরে। মহাৰনেতি বহিনগরে হিমৰন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং হুত্ৰা ঠিতং সযং জাতৰনং অত্থি, যং মহন্তভাৰেনেৰ মহাৰনন্তি ৰুচ্চতি, তস্মিং মহাৰনে। কূটাগারসালাযন্তি তস্মিং ৰনসণ্ডে সঙ্ঘারামং পতিট্ঠপেসুং। তত্থ কণ্ণিকং যোজেত্ৰা থম্ভানং উপরি কূটাগারসালাসঙ্খেপেন দেৰৰিমানসদিসং পাসাদং অকংসু, তং উপাদায সকলোপি সঙ্ঘারামো ‘‘কূটাগারসালা’’তি পঞ্ঞাযিত্থ। ভগৰা তং ৰেসালিং উপনিস্সায তস্মিং সঙ্ঘারামে ৰিহরতি। তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালায’’ন্তি। কোসলকাতি কোসলরট্ঠৰাসিনো। মাগধকাতি মগধরট্ঠৰাসিনো। করণীযেনাতি অৰস্সং কত্তব্বকম্মেন। যঞ্হি অকাতুম্পি ৰট্টতি, তং কিচ্চন্তি ৰুচ্চতি, যং অৰস্সং কাতব্বমেৰ, তং করণীযং নাম।
359.Evaṃme sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyanti mahālisuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Vesāliyanti punappunaṃ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare. Mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃ jātavanaṃ atthi, yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati, tasmiṃ mahāvane. Kūṭāgārasālāyanti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhapesuṃ. Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu, taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo ‘‘kūṭāgārasālā’’ti paññāyittha. Bhagavā taṃ vesāliṃ upanissāya tasmiṃ saṅghārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti. Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino. Māgadhakāti magadharaṭṭhavāsino. Karaṇīyenāti avassaṃ kattabbakammena. Yañhi akātumpi vaṭṭati, taṃ kiccanti vuccati, yaṃ avassaṃ kātabbameva, taṃ karaṇīyaṃ nāma.
৩৬০. পটিসল্লীনো ভগৰাতি নানারম্মণচারতো পটিক্কম্ম সল্লীনো নিলীনো, একীভাৰং উপগম্ম একত্তারম্মণে ঝানরতিং অনুভৰতীতি অত্থো। তত্থেৰাতি তস্মিঞ্ঞেৰ ৰিহারে। একমন্তন্তি তস্মা ঠানা অপক্কম্ম তাসু তাসু রুক্খচ্ছাযাসু নিসীদিংসু।
360.Paṭisallīno bhagavāti nānārammaṇacārato paṭikkamma sallīno nilīno, ekībhāvaṃ upagamma ekattārammaṇe jhānaratiṃ anubhavatīti attho. Tatthevāti tasmiññeva vihāre. Ekamantanti tasmā ṭhānā apakkamma tāsu tāsu rukkhacchāyāsu nisīdiṃsu.
ওট্ঠদ্ধলিচ্ছৰীৰত্থুৰণ্ণনা
Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā
৩৬১. ওট্ঠদ্ধোতি অদ্ধোট্ঠতায এৰংলদ্ধনামো। মহতিযা লিচ্ছৰীপরিসাযাতি পুরেভত্তং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠহিত্ৰা গন্ধমালাদীনি গাহাপেত্ৰা উগ্ঘোসনায মহতিং লিচ্ছৰিরাজপরিসং সন্নিপাতাপেত্ৰা তায নীলপীতাদিৰণ্ণৰত্থাভরণৰিলেপনপটিমণ্ডিতায তাৰতিংসপরিসসপ্পটিভাগায মহতিযা লিচ্ছৰিপরিসায সদ্ধিং উপসঙ্কমি। অকালো খো মহালীতি তস্স ওট্ঠদ্ধস্স মহালীতি মূলনামং, তেন মূলনামমত্তেন নং থেরো মহালীতি আলপতি। একমন্তং নিসীদীতি পতিরূপাসু রুক্খচ্ছাযাসু তায লিচ্ছৰিপরিসায সদ্ধিং রতনত্তযস্স ৰণ্ণং কথযন্তো নিসীদি।
361.Oṭṭhaddhoti addhoṭṭhatāya evaṃladdhanāmo. Mahatiyā licchavīparisāyāti purebhattaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhagavato santike uposathaṅgāni adhiṭṭhahitvā gandhamālādīni gāhāpetvā ugghosanāya mahatiṃ licchavirājaparisaṃ sannipātāpetvā tāya nīlapītādivaṇṇavatthābharaṇavilepanapaṭimaṇḍitāya tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāya mahatiyā licchaviparisāya saddhiṃ upasaṅkami. Akālo kho mahālīti tassa oṭṭhaddhassa mahālīti mūlanāmaṃ, tena mūlanāmamattena naṃ thero mahālīti ālapati. Ekamantaṃ nisīdīti patirūpāsu rukkhacchāyāsu tāya licchaviparisāya saddhiṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ kathayanto nisīdi.
৩৬২. সীহো সমণুদ্দেসোতি আযস্মতো নাগিতস্স ভাগিনেয্যো সত্তৰস্সকালে পব্বজিত্ৰা সাসনে যুত্তপযুত্তো ‘‘সীহো’’তি এৰংনামকো সামণেরো, সো কির তং মহাপরিসং দিস্ৰা – ‘‘অযং পরিসা মহতী, সকলং ৰিহারং পূরেত্ৰা নিসিন্না, অদ্ধা ভগৰা অজ্জ ইমিস্সা পরিসায মহন্তেন উস্সাহেন ধম্মং দেসেস্সতি, যংনূনাহং উপজ্ঝাযস্সাচিক্খিত্ৰা ভগৰতো মহাপরিসায সন্নিপতিতভাৰং আরোচাপেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা যেনাযস্মা নাগিতো তেনুপসঙ্কমি। ভন্তে কস্সপাতি থেরং গোত্তেন আলপতি। এসা জনতাতি এসো জনসমূহো।
362.Sīho samaṇuddesoti āyasmato nāgitassa bhāgineyyo sattavassakāle pabbajitvā sāsane yuttapayutto ‘‘sīho’’ti evaṃnāmako sāmaṇero, so kira taṃ mahāparisaṃ disvā – ‘‘ayaṃ parisā mahatī, sakalaṃ vihāraṃ pūretvā nisinnā, addhā bhagavā ajja imissā parisāya mahantena ussāhena dhammaṃ desessati, yaṃnūnāhaṃ upajjhāyassācikkhitvā bhagavato mahāparisāya sannipatitabhāvaṃ ārocāpeyya’’nti cintetvā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami. Bhante kassapāti theraṃ gottena ālapati. Esā janatāti eso janasamūho.
ত্ৰঞ্ঞেৰ ভগৰতো আরোচেহীতি সীহো কির ভগৰতো ৰিস্সাসিকো, অযঞ্হি থেরো থূলসরীরো, তেনস্স সরীরগরুতায উট্ঠাননিসজ্জাদীসু আলসিযভাৰো ঈসকং অপ্পহীনো ৰিয হোতি। অথাযং সামণেরো ভগৰতো কালেন কালং ৰত্তং করোতি। তেন নং থেরো ‘‘ত্ৰম্পি দসবলস্স ৰিস্সাসিকো’’তি ৰত্ৰা গচ্ছ ত্ৰঞ্ঞেৰারোচেহীতি আহ। ৰিহারপচ্ছাযাযন্তি ৰিহারছাযাযং, কূটাগারমহাগেহচ্ছাযায ফরিতোকাসেতি অত্থো। সা কির কূটাগারসালা দক্খিণুত্তরতো দীঘা পাচীনমুখা, তেনস্সা পুরতো মহতী ছাযা পত্থটা হোতি, সীহো তত্থ ভগৰতো আসনং পঞ্ঞপেসি।
Tvaññeva bhagavato ārocehīti sīho kira bhagavato vissāsiko, ayañhi thero thūlasarīro, tenassa sarīragarutāya uṭṭhānanisajjādīsu ālasiyabhāvo īsakaṃ appahīno viya hoti. Athāyaṃ sāmaṇero bhagavato kālena kālaṃ vattaṃ karoti. Tena naṃ thero ‘‘tvampi dasabalassa vissāsiko’’ti vatvā gaccha tvaññevārocehīti āha. Vihārapacchāyāyanti vihārachāyāyaṃ, kūṭāgāramahāgehacchāyāya pharitokāseti attho. Sā kira kūṭāgārasālā dakkhiṇuttarato dīghā pācīnamukhā, tenassā purato mahatī chāyā patthaṭā hoti, sīho tattha bhagavato āsanaṃ paññapesi.
৩৬৩. অথ খো ভগৰা দ্ৰারন্তরেহি চেৰ ৰাতপানন্তরেহি চ নিক্খমিত্ৰা ৰিধাৰন্তাহি ৰিপ্ফরন্তীহি ছব্বণ্ণাহি বুদ্ধরস্মীহি সংসূচিতনিক্খমনো ৰলাহকন্তরতো পুণ্ণচন্দো ৰিয কূটাগারসালতো নিক্খমিত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদি। তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা ৰিহারা নিক্খম্ম ৰিহারপচ্ছাযায পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি।
363. Atha kho bhagavā dvārantarehi ceva vātapānantarehi ca nikkhamitvā vidhāvantāhi vippharantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi saṃsūcitanikkhamano valāhakantarato puṇṇacando viya kūṭāgārasālato nikkhamitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāya paññatte āsane nisīdī’’ti.
৩৬৪-৩৬৫. পুরিমানি , ভন্তে, দিৰসানি পুরিমতরানীতি এত্থ হিয্যো দিৰসং পুরিমং নাম, ততো পরং পুরিমতরং। ততো পট্ঠায পন সব্বানি পুরিমানি চেৰ পুরিমতরানি চ হোন্তি। যদগ্গেতি মূলদিৰসতো পট্ঠায যং দিৰসং অগ্গং পরকোটিং কত্ৰা ৰিহরামীতি অত্থো, যাৰ ৰিহাসিন্তি ৰুত্তং হোতি। ইদানি তস্স পরিমাণং দস্সেন্তো ‘‘নচিরং তীণি ৰস্সানী’’তি আহ। অথ ৰা যদগ্গেতি যং দিৰসং অগ্গং কত্ৰা নচিরং তীণি ৰস্সানি ৰিহরামীতিপি অত্থো । যং দিৰসং আদিং কত্ৰা নচিরং ৰিহাসিং তীণিযেৰ ৰস্সানীতি ৰুত্তং হোতি। অযং কির ভগৰতো পত্তচীৰরং গণ্হন্তো তীণি সংৰচ্ছরানি ভগৰন্তং উপট্ঠাসি, তং সন্ধায এৰং ৰদতি। পিযরূপানীতি পিযজাতিকানি সাতজাতিকানি। কামূপসংহিতানীতি কামস্সাদযুত্তানি। রজনীযানীতি রাগজনকানি। নো চ খো দিব্বানি সদ্দানীতি কস্মা সুনক্খত্তো তানি ন সুণাতি? সো কির ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা দিব্বচক্খুপরিকম্মং যাচি, তস্স ভগৰা আচিক্খি, সো যথানুসিট্ঠং পটিপন্নো দিব্বচক্খুং উপ্পাদেত্ৰা দেৰতানং রূপানি দিস্ৰা চিন্তেসি ‘‘ইমস্মিং সরীরসণ্ঠানে সদ্দেন মধুরেন ভৰিতব্বং, কথং নু খো নং সুণেয্য’’ন্তি ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা দিব্বসোতপরিকম্মং পুচ্ছি। অযঞ্চ অতীতে একং সীলৰন্তং ভিক্খুং কণ্ণসক্খলিযং পহরিত্ৰা বধিরমকাসি। তস্মা পরিকম্মং করোন্তোপি অভব্বো দিব্বসোতাধিগমায। তেনস্স ন ভগৰা পরিকম্মং কথেসি। সো এত্তাৰতা ভগৰতি আঘাতং বন্ধিত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অদ্ধা সমণস্স গোতমস্স এৰং হোতি – ‘অহম্পি খত্তিযো অযম্পি খত্তিযো, সচস্স ঞাণং ৰড্ঢিস্সতি, অযম্পি সব্বঞ্ঞূ ভৰিস্সতী’তি উসূযায ময্হং ন কথেসী’’তি। সো অনুক্কমেন গিহিভাৰং পত্ৰা তমত্থং মহালিলিচ্ছৰিনো কথেন্তো এৰমাহ।
364-365.Purimāni, bhante, divasāni purimatarānīti ettha hiyyo divasaṃ purimaṃ nāma, tato paraṃ purimataraṃ. Tato paṭṭhāya pana sabbāni purimāni ceva purimatarāni ca honti. Yadaggeti mūladivasato paṭṭhāya yaṃ divasaṃ aggaṃ parakoṭiṃ katvā viharāmīti attho, yāva vihāsinti vuttaṃ hoti. Idāni tassa parimāṇaṃ dassento ‘‘naciraṃ tīṇi vassānī’’ti āha. Atha vā yadaggeti yaṃ divasaṃ aggaṃ katvā naciraṃ tīṇi vassāni viharāmītipi attho . Yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ kira bhagavato pattacīvaraṃ gaṇhanto tīṇi saṃvaccharāni bhagavantaṃ upaṭṭhāsi, taṃ sandhāya evaṃ vadati. Piyarūpānīti piyajātikāni sātajātikāni. Kāmūpasaṃhitānīti kāmassādayuttāni. Rajanīyānīti rāgajanakāni. No ca kho dibbāni saddānīti kasmā sunakkhatto tāni na suṇāti? So kira bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ yāci, tassa bhagavā ācikkhi, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipanno dibbacakkhuṃ uppādetvā devatānaṃ rūpāni disvā cintesi ‘‘imasmiṃ sarīrasaṇṭhāne saddena madhurena bhavitabbaṃ, kathaṃ nu kho naṃ suṇeyya’’nti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbasotaparikammaṃ pucchi. Ayañca atīte ekaṃ sīlavantaṃ bhikkhuṃ kaṇṇasakkhaliyaṃ paharitvā badhiramakāsi. Tasmā parikammaṃ karontopi abhabbo dibbasotādhigamāya. Tenassa na bhagavā parikammaṃ kathesi. So ettāvatā bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘addhā samaṇassa gotamassa evaṃ hoti – ‘ahampi khattiyo ayampi khattiyo, sacassa ñāṇaṃ vaḍḍhissati, ayampi sabbaññū bhavissatī’ti usūyāya mayhaṃ na kathesī’’ti. So anukkamena gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ mahālilicchavino kathento evamāha.
৩৬৬-৩৭১. একংসভাৰিতোতি একংসায এককোট্ঠাসায ভাৰিতো, দিব্বানং ৰা রূপানং দস্সনত্থায দিব্বানং ৰা সদ্দানং সৰনত্থায ভাৰিতোতি অত্থো। তিরিযন্তি অনুদিসায। উভযংসভাৰিতোতি উভযংসায উভযকোট্ঠাসায ভাৰিতোতি অত্থো। অযং খো মহালি হেতূতি অযং দিব্বানংযেৰ রূপানং দস্সনায একংসভাৰিতো সমাধি হেতু। ইমমত্থং সুত্ৰা সো লিচ্ছৰী চিন্তেসি – ‘‘ইদং দিব্বসোতেন সদ্দসুণনং ইমস্মিং সাসনে উত্তমত্থভূতং মঞ্ঞে ইমস্স নূন অত্থায এতে ভিক্খূ পঞ্ঞাসম্পি সট্ঠিপি ৰস্সানি অপণ্ণকং ব্রহ্মচরিযং চরন্তি, যংনূনাহং দসবলং এতমত্থং পুচ্ছেয্য’’ন্তি।
366-371.Ekaṃsabhāvitoti ekaṃsāya ekakoṭṭhāsāya bhāvito, dibbānaṃ vā rūpānaṃ dassanatthāya dibbānaṃ vā saddānaṃ savanatthāya bhāvitoti attho. Tiriyanti anudisāya. Ubhayaṃsabhāvitoti ubhayaṃsāya ubhayakoṭṭhāsāya bhāvitoti attho. Ayaṃ kho mahāli hetūti ayaṃ dibbānaṃyeva rūpānaṃ dassanāya ekaṃsabhāvito samādhi hetu. Imamatthaṃ sutvā so licchavī cintesi – ‘‘idaṃ dibbasotena saddasuṇanaṃ imasmiṃ sāsane uttamatthabhūtaṃ maññe imassa nūna atthāya ete bhikkhū paññāsampi saṭṭhipi vassāni apaṇṇakaṃ brahmacariyaṃ caranti, yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ etamatthaṃ puccheyya’’nti.
৩৭২. ততো তমত্থং পুচ্ছন্তো ‘‘এতাসং নূন, ভন্তে’’তিআদিমাহ। সমাধিভাৰনানন্তি এত্থ সমাধিযেৰ সমাধিভাৰনা, উভযংসভাৰিতানং সমাধীনন্তি অত্থো। অথ যস্মা সাসনতো বাহিরা এতা সমাধিভাৰনা, ন অজ্ঝত্তিকা। তস্মা তা পটিক্খিপিত্ৰা যদত্থং ভিক্খূ ব্রহ্মচরিযং চরন্তি, তং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘ন খো মহালী’’তিআদিমাহ।
372. Tato tamatthaṃ pucchanto ‘‘etāsaṃ nūna, bhante’’tiādimāha. Samādhibhāvanānanti ettha samādhiyeva samādhibhāvanā, ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho. Atha yasmā sāsanato bāhirā etā samādhibhāvanā, na ajjhattikā. Tasmā tā paṭikkhipitvā yadatthaṃ bhikkhū brahmacariyaṃ caranti, taṃ dassento bhagavā ‘‘na kho mahālī’’tiādimāha.
চতুঅরিযফলৰণ্ণনা
Catuariyaphalavaṇṇanā
৩৭৩. তিণ্ণং সংযোজনানন্তি সক্কাযদিট্ঠিআদীনং তিণ্ণং বন্ধনানং। তানি হি ৰট্টদুক্খমযে রথে সত্তে সংযোজেন্তি, তস্মা সংযোজনানীতি ৰুচ্চন্তি। সোতাপন্নো হোতীতি মগ্গসোতং আপন্নো হোতি। অৰিনিপাতধম্মোতি চতূসু অপাযেসু অপতনধম্মো। নিযতোতি ধম্মনিযামেন নিযতো। সম্বোধিপরাযণোতি উপরিমগ্গত্তযসঙ্খাতা সম্বোধি পরং অযনং অস্স, অনেন ৰা পত্তব্বাতি সম্বোধিপরাযণো।
373.Tiṇṇaṃsaṃyojanānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ. Tāni hi vaṭṭadukkhamaye rathe satte saṃyojenti, tasmā saṃyojanānīti vuccanti. Sotāpannohotīti maggasotaṃ āpanno hoti. Avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanadhammo. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa, anena vā pattabbāti sambodhiparāyaṇo.
তনুত্তাতি পরিযুট্ঠানমন্দতায চ কদাচি করহচি উপ্পত্তিযা চ তনুভাৰা। ওরম্ভাগিযানন্তি হেট্ঠাভাগিযানং, যে হি বদ্ধো উপরি সুদ্ধাৰাসভূমিযং নিব্বত্তিতুং ন সক্কোতি। ওপপাতিকোতি সেসযোনিপটিক্খেপৰচনমেতং। তত্থ পরিনিব্বাযীতি তস্মিং উপরিভৰেযেৰ পরিনিব্বানধম্মো। অনাৰত্তিধম্মোতি ততো ব্রহ্মলোকা পুন পটিসন্ধিৰসেন অনাৰত্তনধম্মো। চেতোৰিমুত্তিন্তি চিত্তৰিসুদ্ধিং, সব্বকিলেসবন্ধনৰিমুত্তস্স অরহত্তফলচিত্তস্সেতং অধিৰচনং। পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি এত্থাপি সব্বকিলেসবন্ধনৰিমুত্তা অরহত্তফলপঞ্ঞাৰ পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা। দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে। সযন্তি সামং। অভিঞ্ঞাতি অভিজানিত্ৰা। সচ্ছিকত্ৰাতি পচ্চক্খং কত্ৰা। অথ ৰা অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অভিঞ্ঞায অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন সচ্ছিকরিত্ৰাতিপি অত্থো। উপসম্পজ্জাতি পত্ৰা পটিলভিত্ৰা। ইদং সুত্ৰা লিচ্ছৰিরাজা চিন্তেসি – ‘‘অযং পন ধম্মো ন সকুণেন ৰিয উপ্পতিত্ৰা, নাপি গোধায ৰিয উরেন গন্ত্ৰা সক্কা পটিৰিজ্ঝিতুং , অদ্ধা পন ইমং পটিৰিজ্ঝন্তস্স পুব্বভাগপ্পটিপদায ভৰিতব্বং, পুচ্ছামি তাৰ ন’’ন্তি।
Tanuttāti pariyuṭṭhānamandatāya ca kadāci karahaci uppattiyā ca tanubhāvā. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, ye hi baddho upari suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattituṃ na sakkoti. Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ. Tattha parinibbāyīti tasmiṃ uparibhaveyeva parinibbānadhammo. Anāvattidhammoti tato brahmalokā puna paṭisandhivasena anāvattanadhammo. Cetovimuttinti cittavisuddhiṃ, sabbakilesabandhanavimuttassa arahattaphalacittassetaṃ adhivacanaṃ. Paññāvimuttinti etthāpi sabbakilesabandhanavimuttā arahattaphalapaññāva paññāvimuttīti veditabbā. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayanti sāmaṃ. Abhiññāti abhijānitvā. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Atha vā abhiññā sacchikatvāti abhiññāya abhivisiṭṭhena ñāṇena sacchikaritvātipi attho. Upasampajjāti patvā paṭilabhitvā. Idaṃ sutvā licchavirājā cintesi – ‘‘ayaṃ pana dhammo na sakuṇena viya uppatitvā, nāpi godhāya viya urena gantvā sakkā paṭivijjhituṃ , addhā pana imaṃ paṭivijjhantassa pubbabhāgappaṭipadāya bhavitabbaṃ, pucchāmi tāva na’’nti.
অরিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গৰণ্ণনা
Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā
৩৭৪-৩৭৫. ততো ভগৰন্তং পুচ্ছন্তো ‘‘অত্থি পন ভন্তে’’তিআদিমাহ। অট্ঠঙ্গিকোতি পঞ্চঙ্গিকং তুরিযং ৰিয অট্ঠঙ্গিকো গামো ৰিয চ অট্ঠঙ্গমত্তোযেৰ হুত্ৰা অট্ঠঙ্গিকো, ন অঙ্গতো অঞ্ঞো মগ্গো নাম অত্থি। তেনেৰাহ – ‘‘সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি…পে॰… সম্মাসমাধী’’তি। তত্থ সম্মাদস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি। সম্মা অভিনিরোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো। সম্মা পরিগ্গহণলক্খণা সম্মাৰাচা। সম্মা সমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো। সম্মা ৰোদাপনলক্খণো সম্মাআজীৰো। সম্মা পগ্গহলক্খণো সম্মাৰাযামো। সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি। সম্মা সমাধানলক্খণো সম্মাসমাধি। এতেসু একেকস্স তীণি তীণি কিচ্চানি হোন্তি। সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি তাৰ অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিরোধং আরম্মণং করোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি তপ্পটিচ্ছাদকমোহৰিধমনৰসেন অসম্মোহতো। সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি তথেৰ মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি পজহন্তি, নিরোধঞ্চ আরম্মণং করোন্তি, ৰিসেসতো পনেত্থ সম্মাসঙ্কপ্পো সহজাতধম্মে অভিনিরোপেতি। সম্মাৰাচা সম্মা পরিগ্গণ্হতি। সম্মাকম্মন্তো সম্মা সমুট্ঠাপেতি। সম্মাআজীৰো সম্মা ৰোদাপেতি। সম্মাৰাযামো সম্মা পগ্গণ্হতি। সম্মাসতি সম্মা উপট্ঠাপেতি। সম্মাসমাধি সম্মা পদহতি।
374-375. Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘atthi pana bhante’’tiādimāha. Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko, na aṅgato añño maggo nāma atthi. Tenevāha – ‘‘seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti. Tattha sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Etesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti, visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti. Sammāvācā sammā pariggaṇhati. Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti. Sammāājīvo sammā vodāpeti. Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati. Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti. Sammāsamādhi sammā padahati.
অপি চেসা সম্মাদিট্ঠি নাম পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা হোতি, মগ্গক্খণে একক্খণা একারম্মণা। কিচ্চতো পন ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি। সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানাক্খণা নানারম্মণা হোন্তি। মগ্গক্খণে একক্খণা একারম্মণা। তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো ‘‘নেক্খম্মসঙ্কপ্পো’’তিআদীনি তীণি নামানি লভতি। সম্মা ৰাচাদযো তিস্সো ৰিরতিযোপি হোন্তি, চেতনাদযোপি হোন্তি, মগ্গক্খণে পন ৰিরতিযেৰ। সম্মাৰাযামো সম্মাসতীতি ইদম্পি দ্ৰযং কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেন চত্তারি নামানি লভতি। সম্মাসমাধি পন পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৰ।
Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti. Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘nekkhammasaṅkappo’’tiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti, cetanādayopi honti, maggakkhaṇe pana viratiyeva. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.
ইতি ইমেসু অট্ঠসু ধম্মেসু ভগৰতা নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহুকারত্তা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা। অযঞ্হি ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি (ধ॰ স॰ ২০) চ ৰুত্তা। তস্মা এতায পুব্বভাগে ৰিপস্সনাঞাণসঙ্খাতায সম্মাদিট্ঠিযা অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা কিলেসচোরে ঘাতেন্তো খেমেন যোগাৰচরো নিব্বানং পাপুণাতি। তেন ৰুত্তং – ‘‘নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহুকারত্তা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা’’তি।
Iti imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā. Ayañhi ‘‘paññāpajjoto paññāsattha’’nti (dha. sa. 20) ca vuttā. Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ – ‘‘nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā’’ti.
সম্মাসঙ্কপ্পো পন তস্সা বহুকারো, তস্মা তদনন্তরং ৰুত্তো। যথা হি হেরঞ্ঞিকো হত্থেন পরিৰট্টেত্ৰা পরিৰট্টেত্ৰা চক্খুনা কহাপণং ওলোকেন্তো – ‘‘অযং ছেকো, অযং কূটো’’তি জানাতি। এৰং যোগাৰচরোপি পুব্বভাগে ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিপস্সনাপঞ্ঞায ওলোকযমানো – ‘‘ইমে ধম্মা কামাৰচরা, ইমে ধম্মা রূপাৰচরাদযো’’তি পজানাতি। যথা ৰা পন পুরিসেন কোটিযং গহেত্ৰা পরিৰট্টেত্ৰা পরিৰট্টেত্ৰা দিন্নং মহারুক্খং তচ্ছকো ৰাসিযা তচ্ছেত্ৰা কম্মে উপনেতি, এৰং ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা দিন্নে ধম্মে যোগাৰচরো পঞ্ঞায – ‘‘ইমে কামাৰচরা, ইমে রূপাৰচরা’’তিআদিনা নযেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কম্মে উপনেতি । তেন ৰুত্তং – ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো পন তস্সা বহুকারো, তস্মা তদনন্তরং ৰুত্তো’’তি। স্ৰাযং যথা সম্মাদিট্ঠিযা এৰং সম্মাৰাচাযপি উপকারকো। যথাহ – ‘‘পুব্বে খো, ৰিসাখ, ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা পচ্ছা ৰাচং ভিন্দতী’’তি, (ম॰ নি॰ ১.৪৬৩) তস্মা তদনন্তরং সম্মাৰাচা ৰুত্তা।
Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto. Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento – ‘‘ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo’’ti jānāti. Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno – ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime dhammā rūpāvacarādayo’’ti pajānāti. Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti, evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya – ‘‘ime kāmāvacarā, ime rūpāvacarā’’tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti . Tena vuttaṃ – ‘‘sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto’’ti. Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako. Yathāha – ‘‘pubbe kho, visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (ma. ni. 1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā.
যস্মা পন – ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ করিস্সামা’’তি পঠমং ৰাচায সংৰিদহিত্ৰা লোকে কম্মন্তে পযোজেন্তি; তস্মা ৰাচা কাযকম্মস্স উপকারিকাতি সম্মাৰাচায অনন্তরং সম্মাকম্মন্তো ৰুত্তো। চতুব্বিধং পন ৰচীদুচ্চরিতং, তিৰিধঞ্চ কাযদুচ্চরিতং পহায উভযং সুচরিতং পূরেন্তস্সেৰ যস্মা আজীৰট্ঠমকং সীলং পূরেতি, ন ইতরস্স, তস্মা তদুভযানন্তরং সম্মাআজীৰো ৰুত্তো। এৰং ৰিসুদ্ধাজীৰেন পন ‘‘পরিসুদ্ধো মে আজীৰো’’তি এত্তাৰতা চ পরিতোসং কত্ৰা সুত্তপমত্তেন ৰিহরিতুং ন যুত্তং, অথ খো ‘‘সব্বিরিযাপথেসু ইদং ৰীরিযং সমারভিতব্ব’’ন্তি দস্সেতুং তদনন্তরং সম্মাৰাযামো ৰুত্তো। ততো ‘‘আরদ্ধৰীরিযেনপি কাযাদীসু চতূসু ৰত্থূসু সতি সূপট্ঠিতা কাতব্বা’’তি দস্সনত্থং তদনন্তরং সম্মাসতি দেসিতা। যস্মা পনেৰং সূপট্ঠিতা সতি সমাধিস্সুপকারানুপকারানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসিত্ৰা পহোতি একত্তারম্মণে চিত্তং সমাধাতুং, তস্মা সম্মাসতিযা অনন্তরং সম্মাসমাধি দেসিতোতি ৰেদিতব্বো। এতেসং ধম্মানং সচ্ছিকিরিযাযাতি এতেসং সোতাপত্তিফলাদীনং পচ্চক্খকিরিযত্থায।
Yasmā pana – ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti; tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto. Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti, na itarassa, tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto. Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘parisuddho me ājīvo’’ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ, atha kho ‘‘sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabba’’nti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto. Tato ‘‘āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā kātabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā. Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo. Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya.
দ্ৰে পব্বজিতৰত্থুৰণ্ণনা
Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā
৩৭৬-৩৭৭. একমিদাহন্তি ইদং কস্মা আরদ্ধং? অযং কির রাজা – ‘‘রূপং অত্তা’’তি এৰংলদ্ধিকো, তেনস্স দেসনায চিত্তং নাধিমুচ্চতি। অথ ভগৰতা তস্স লদ্ধিযা আৰিকরণত্থং একং কারণং আহরিতুং ইদমারদ্ধং। তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – ‘‘অহং একং সমযং ঘোসিতারামে ৰিহরামি, তত্র ৰসন্তং মং তে দ্ৰে পব্বজিতা এৰং পুচ্ছিংসু। অথাহং তেসং বুদ্ধুপ্পাদং দস্সেত্ৰা তন্তিধম্মং নাম কথেন্তো ইদমৰোচং – ‘‘আৰুসো, সদ্ধাসম্পন্নো নাম কুলপুত্তো এৰরূপস্স সত্থু সাসনে পব্বজিতো, এৰং তিৰিধং সীলং পূরেত্ৰা পঠমজ্ঝানাদীনি পত্ৰা ঠিতো ‘তং জীৰ’ন্তিআদীনি ৰদেয্য, যুত্তং নু খো এতমস্সা’’তি? ততো তেহি ‘‘যুত্ত’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং খো পনেতং, আৰুসো, এৰং জানামি, এৰং পস্সামি, অথ চ পনাহং ন ৰদামী’’তি তং ৰাদং পটিক্খিপিত্ৰা উত্তরি খীণাসৰং দস্সেত্ৰা ‘‘ইমস্স এৰং ৰত্তুং ন যুত্ত’’ন্তি অৰোচং। তে মম ৰচনং সুত্ৰা অত্তমনা অহেসুন্তি। এৰং ৰুত্তে সোপি অত্তমনো অহোসি । তেনাহ – ‘‘ইদমৰোচ ভগৰা। অত্তমনো ওট্ঠদ্ধো লিচ্ছৰী ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দী’’তি।
376-377.Ekamidāhanti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ayaṃ kira rājā – ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃladdhiko, tenassa desanāya cittaṃ nādhimuccati. Atha bhagavatā tassa laddhiyā āvikaraṇatthaṃ ekaṃ kāraṇaṃ āharituṃ idamāraddhaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘ahaṃ ekaṃ samayaṃ ghositārāme viharāmi, tatra vasantaṃ maṃ te dve pabbajitā evaṃ pucchiṃsu. Athāhaṃ tesaṃ buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ nāma kathento idamavocaṃ – ‘‘āvuso, saddhāsampanno nāma kulaputto evarūpassa satthu sāsane pabbajito, evaṃ tividhaṃ sīlaṃ pūretvā paṭhamajjhānādīni patvā ṭhito ‘taṃ jīva’ntiādīni vadeyya, yuttaṃ nu kho etamassā’’ti? Tato tehi ‘‘yutta’’nti vutte ‘‘ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi, evaṃ passāmi, atha ca panāhaṃ na vadāmī’’ti taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā uttari khīṇāsavaṃ dassetvā ‘‘imassa evaṃ vattuṃ na yutta’’nti avocaṃ. Te mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti. Evaṃ vutte sopi attamano ahosi . Tenāha – ‘‘idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandī’’ti.
ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
মহালিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৬. মহালিসুত্তং • 6. Mahālisuttaṃ
টীকা • Tīkā / সুত্তপিটক (টীকা) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) / ৬. মহালিসুত্তৰণ্ণনা • 6. Mahālisuttavaṇṇanā
