| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) |
৭. লক্খণসুত্তৰণ্ণনা
7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā
দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণৰণ্ণনা
Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā
১৯৯. অভিনীহারাদিগুণমহত্তেন মহন্তো পুরিসোতি মহাপুরিসো, সো লক্খীযতি এতেহীতি মহাপুরিসলক্খণানি। তং মহাপুরিসং ব্যঞ্জযন্তি পকাসেন্তীতি মহাপুরিসব্যঞ্জনানি। মহাপুরিসো নিমীযতি অনুমীযতি এতেহীতি মহাপুরিসনিমিত্তানি। তেনাহ ‘‘অযং…পে॰… কারণানী’’তি।
199. Abhinīhārādiguṇamahattena mahanto purisoti mahāpuriso, so lakkhīyati etehīti mahāpurisalakkhaṇāni. Taṃ mahāpurisaṃ byañjayanti pakāsentīti mahāpurisabyañjanāni. Mahāpuriso nimīyati anumīyati etehīti mahāpurisanimittāni. Tenāha ‘‘ayaṃ…pe… kāraṇānī’’ti.
২০০. ধারেন্তীতি লক্খণপাঠং ধারেন্তি, তেন লক্খণানি তে সরূপতো জানন্তি, ন পন সমুট্ঠানতোতি দস্সেতি। তেনাহ ‘‘নো চ খো’’তিআদি, তেন অনঞ্ঞসাধারণমেতং, যদিদং মহাপুরিসলক্খণানং কারণৰিভাৰনন্তি দস্সেতি। কস্মা আহাতি যথাৰুত্তস্স সুত্তস্স সমুট্ঠানকারণং পুচ্ছতি, আচরিযো ‘‘অট্ঠুপ্পত্তিযা অনুরূপত্তা’’তি ৰত্ৰা তমেৰস্স অট্ঠুপ্পত্তিং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘সা পনা’’তিআদিমাহ। সব্বপালিফুল্লোতি সব্বসো সমন্ততো ৰিকসিতপুপ্ফো। ৰিকসনমেৰ হি পুপ্ফস্স নিপ্ফত্তি। পারিচ্ছত্তকো ৰিযাতি অনুস্সৰলদ্ধমত্তং গহেত্ৰা ৰদন্তি। উপ্পজ্জতীতি লব্ভতি, নিব্বত্ততীতি অত্থো।
200.Dhārentīti lakkhaṇapāṭhaṃ dhārenti, tena lakkhaṇāni te sarūpato jānanti, na pana samuṭṭhānatoti dasseti. Tenāha ‘‘no ca kho’’tiādi, tena anaññasādhāraṇametaṃ, yadidaṃ mahāpurisalakkhaṇānaṃ kāraṇavibhāvananti dasseti. Kasmā āhāti yathāvuttassa suttassa samuṭṭhānakāraṇaṃ pucchati, ācariyo ‘‘aṭṭhuppattiyā anurūpattā’’ti vatvā tamevassa aṭṭhuppattiṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘sā panā’’tiādimāha. Sabbapāliphulloti sabbaso samantato vikasitapuppho. Vikasanameva hi pupphassa nipphatti. Pāricchattako viyāti anussavaladdhamattaṃ gahetvā vadanti. Uppajjatīti labbhati, nibbattatīti attho.
যেন কম্মেনাতি যেন কুসলকম্মুনা। যং নিব্বত্তন্তি যং যং লক্খণং নিব্বত্তং। দস্সনত্থন্তি তস্স তস্স কুসলকম্মস্স সরূপতো, কিচ্চতো, পৰত্তিআকারৰিসেসতো, পচ্চযতো, ফলৰিসেসতো চ দস্সনত্থং, এতেনেৰ পটিপাটিযা উদ্দিট্ঠানং লক্খণানং অসমুদ্দেসকারণৰিভাৰনায কারণং দীপিতং হোতি সমানকারণানং লক্খণানং একজ্ঝং কারণদস্সনৰসেনস্স পৰত্তত্তা। এৰমাহাতি ‘‘বাহিরকাপি ইসযো ধারেন্তী’’তিআদিনা ইমিনা ইমিনা পকারেন আহ।
Yena kammenāti yena kusalakammunā. Yaṃ nibbattanti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ nibbattaṃ. Dassanatthanti tassa tassa kusalakammassa sarūpato, kiccato, pavattiākāravisesato, paccayato, phalavisesato ca dassanatthaṃ, eteneva paṭipāṭiyā uddiṭṭhānaṃ lakkhaṇānaṃ asamuddesakāraṇavibhāvanāya kāraṇaṃ dīpitaṃ hoti samānakāraṇānaṃ lakkhaṇānaṃ ekajjhaṃ kāraṇadassanavasenassa pavattattā. Evamāhāti ‘‘bāhirakāpi isayo dhārentī’’tiādinā iminā iminā pakārena āha.
সুপ্পতিট্ঠিতপাদতালক্খণৰণ্ণনা
Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇavaṇṇanā
২০১. ‘‘পুরিমং জাতিন্তি পুরিমাযং জাতিযং, ভুম্মত্থে এতং উপযোগৰচন’’ন্তি ৰদন্তি। ‘‘পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধসন্তানে ঠিতো’’তি ৰচনতো অচ্চন্তসংযোগে ৰা উপযোগৰচনং। যত্থ যত্থ হি জাতিযং মহাসত্তো পুঞ্ঞকম্মং কাতুং আরভতি, আরভতো পট্ঠায অচ্চন্তমেৰ তত্থ পুঞ্ঞকম্মপ্পসুতো হোতি। তেনাহ ‘‘দল়্হসমাদানো’’তিআদি। সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো। নিৰুত্থক্খন্ধা ‘‘জাতী’’তি ৰুত্তা খন্ধৰিনিমুত্তায জাতিযা অভাৰতো, নিব্বত্তিলক্খণস্স চ ৰিকারস্স ইধ অনুপযুজ্জনতো। জাতৰসেনাতি জাযনৰসেন। ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধা’’তি ইমং পদং উপসংহরতি। ভৰনৰসেনাতি পচ্চযতো নিব্বত্তনৰসেন। নিৰুত্থৰসেনাতি নিৰুসিততাৰসেন। আলযট্ঠেনাতি আৰসিতভাৰেন। নিৰাসত্থো হি নিকেতত্থো।
201.‘‘Purimaṃjātinti purimāyaṃ jātiyaṃ, bhummatthe etaṃ upayogavacana’’nti vadanti. ‘‘Pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhito’’ti vacanato accantasaṃyoge vā upayogavacanaṃ. Yattha yattha hi jātiyaṃ mahāsatto puññakammaṃ kātuṃ ārabhati, ārabhato paṭṭhāya accantameva tattha puññakammappasuto hoti. Tenāha ‘‘daḷhasamādāno’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Nivutthakkhandhā ‘‘jātī’’ti vuttā khandhavinimuttāya jātiyā abhāvato, nibbattilakkhaṇassa ca vikārassa idha anupayujjanato. Jātavasenāti jāyanavasena. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘pubbe nivutthakkhandhā’’ti imaṃ padaṃ upasaṃharati. Bhavanavasenāti paccayato nibbattanavasena. Nivutthavasenāti nivusitatāvasena. Ālayaṭṭhenāti āvasitabhāvena. Nivāsattho hi niketattho.
তত্থাতি দেৰলোকাদিম্হি। আদি-সদ্দেন একচ্চং তিরচ্ছানযোনিং সঙ্গণ্হাতি। ন সুকরন্তি দেৰগতিযা একন্তসুখতায, দুগ্গতিযা একন্তদুক্খতায, দুক্খবহুলতায চ পুঞ্ঞকিরিযায ওকাসো ন সুলভরূপো পচ্চযসমৰাযস্স দুল্লভভাৰতো, উপ্পজ্জমানা চ সা উল়ারা, ৰিপুলা চ ন হোতীতি গতিৰসেনাপি খেত্তৰিসেসতা ইচ্ছিতব্বা ‘‘তিরচ্ছানগতে দানং দত্ৰা সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা, পুথুজ্জনদুস্সীলে দানং দত্ৰা সহস্সগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তি (ম॰ নি॰ ৩.৩৭৯) ৰচনতো । মনুস্সগতিযা পন সুখবহুলতায পুঞ্ঞকিরিযায ওকাসো সুলভরূপো পচ্চযসমৰাযস্স চ যেভুয্যেন সুলভভাৰতো। যঞ্চ তত্থ দুক্খং উপ্পজ্জতি, তম্পি ৰিসেসতো পুঞ্ঞকিরিযায উপনিস্সযো হোতি, দুক্খূপনিসা সদ্ধাতি। যথা হি অযোঘনেন সত্থকে নিপ্ফাদিযমানে তস্স একন্ততো অগ্গিম্হি তাপনং, উদকেন ৰা তেমনং ছেদনকিরিযাসমত্থতায ন ৰিসেসপচ্চযো, তাপেত্ৰা পন সমানযোগতো উদকতেমনং তস্সা ৰিসেসপচ্চযো, এৰমেৰ সত্তসন্তানস্স একন্তদুক্খসমঙ্গিতা দুক্খবহুলতা একন্তসুখসমঙ্গিতা সুখবহুলতা চ পুঞ্ঞকিরিযাসমত্থতায ন ৰিসেসপচ্চযো, সতি পন সমানযোগতো দুক্খসন্তাপনে, সুখুমব্রূহনে চ লদ্ধূপনিস্সযা পুঞ্ঞকিরিযা সমত্থতায সম্ভৰতি, তথা সতি উপ্পজ্জমানা পুঞ্ঞকিরিযা মহাজুতিকা মহাৰিপ্ফারা পটিপক্খচ্ছেদনসমত্থা হোতি। তস্মা মনুস্সভাৰো পুঞ্ঞকিরিযায ৰিসেসপচ্চযো। তেন ৰুত্তং ‘‘তত্থ ন সুকরং, মনুস্সভূতস্সেৰ সুকর’’ন্তি।
Tatthāti devalokādimhi. Ādi-saddena ekaccaṃ tiracchānayoniṃ saṅgaṇhāti. Na sukaranti devagatiyā ekantasukhatāya, duggatiyā ekantadukkhatāya, dukkhabahulatāya ca puññakiriyāya okāso na sulabharūpo paccayasamavāyassa dullabhabhāvato, uppajjamānā ca sā uḷārā, vipulā ca na hotīti gativasenāpi khettavisesatā icchitabbā ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, puthujjanadussīle dānaṃ datvā sahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) vacanato . Manussagatiyā pana sukhabahulatāya puññakiriyāya okāso sulabharūpo paccayasamavāyassa ca yebhuyyena sulabhabhāvato. Yañca tattha dukkhaṃ uppajjati, tampi visesato puññakiriyāya upanissayo hoti, dukkhūpanisā saddhāti. Yathā hi ayoghanena satthake nipphādiyamāne tassa ekantato aggimhi tāpanaṃ, udakena vā temanaṃ chedanakiriyāsamatthatāya na visesapaccayo, tāpetvā pana samānayogato udakatemanaṃ tassā visesapaccayo, evameva sattasantānassa ekantadukkhasamaṅgitā dukkhabahulatā ekantasukhasamaṅgitā sukhabahulatā ca puññakiriyāsamatthatāya na visesapaccayo, sati pana samānayogato dukkhasantāpane, sukhumabrūhane ca laddhūpanissayā puññakiriyā samatthatāya sambhavati, tathā sati uppajjamānā puññakiriyā mahājutikā mahāvipphārā paṭipakkhacchedanasamatthā hoti. Tasmā manussabhāvo puññakiriyāya visesapaccayo. Tena vuttaṃ ‘‘tattha na sukaraṃ, manussabhūtasseva sukara’’nti.
অথ ‘‘মনুস্সভূতস্সা’’তি এত্থ কো ৰচনত্থো? ‘‘মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সাতি, সূরভাৰসতিমন্ততাব্রহ্মচরিযযোগ্যতাদিগুণৰসেন উপচিতমনকা উক্কট্ঠগুণচিত্তাতি অত্থো। কে পন তে? জম্বুদীপৰাসিনো সত্তৰিসেসা। তেনাহ ভগৰা –
Atha ‘‘manussabhūtassā’’ti ettha ko vacanattho? ‘‘Manassa ussannatāya manussāti, sūrabhāvasatimantatābrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamanakā ukkaṭṭhaguṇacittāti attho. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā –
‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তরকুরুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৰে চ তাৰতিংসে। কতমেহি তীহি? সূরা সতিমন্তো ইধ ব্রহ্মচরিযৰাসো’তি (অ॰ নি॰ ৯.২১; কথা॰ ২৭১)।
‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’ti (a. ni. 9.21; kathā. 271).
তথা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো, পচ্চেকবুদ্ধা, অগ্গসাৰকা , মহাসাৰকা, চক্কৰত্তিনো, অঞ্ঞে চ মহানুভাৰা সত্তা তত্থেৰ উপ্পজ্জন্তি। তে হি সমানরূপাদিতায পন সদ্ধিং পরিত্তদীপৰাসীহি ইতরমহাদীপৰাসিনোপি মনুস্সা ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিংসূ’’তি কেচি। অপরে পন ভণন্তি ‘‘লোভাদীহি, অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা। যে হি সত্তা মনুস্সজাতিকা, তেসু ৰিসেসতো লোভাদযো, অলোভাদযো চ উস্সন্না, তে লোভাদিউস্সন্নতায অপাযমগ্গং, অলোভাদিউস্সন্নতায সুগতিমগ্গং, নিব্বানগামিমগ্গঞ্চ পরিপূরেন্তি, তস্মা লোভাদীহি, অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায পরিত্তদীপৰাসীহি সদ্ধিং চতুদীপৰাসিনো সত্তৰিসেসা মনুস্সাতি ৰুচ্চন্তী’’তি। লোকিযা পন ‘‘মনুনো অপচ্চভাৰেন মনুস্সা’’তি ৰদন্তি। মনু নাম পঠমকপ্পিকো লোকমরিযাদায আদিভূতো সত্তানং হিতাহিতৰিধাযকো কত্তব্বাকত্তব্বতাসু নিযোজনতাৰসেন পিতুট্ঠানিযো, যো সাসনে ‘‘মহাসম্মতো’’তি ৰুচ্চতি অম্হাকং মহাবোধিসত্তো, পচ্চক্খতো, পরম্পরা চ তস্স ওৰাদানুসাসনিযং ঠিতা সত্তা পুত্তসদিসতায ‘‘মনুস্সা, মানুসা’’তি চ ৰুচ্চন্তি। ততো এৰ হি তে ‘‘মানৰা, মনুজা’’তি চ ৰোহরীযন্তি। মনুস্সভূতস্সাতি মনুস্সেসু ভূতস্স জাতস্স, মনুস্সভাৰং ৰা পত্তস্সাতি অত্থো। অযঞ্চ নযো লোকিযমহাজনস্স ৰসেন ৰুত্তো। মহাবোধিসত্তানং পন সন্তানস্স মহাভিনীহারতো পট্ঠায কুসলধম্মপটিপত্তিযং সম্মদেৰ অভিসঙ্খতত্তা তেসং সুগতিযং, অত্তনো উপ্পজ্জনদুগ্গতিযঞ্চ নিব্বত্তানং কুসলকম্মং গরুতরমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘অকারণং ৰা এত’’ন্তিআদি ৰুত্তং।
Tathā hi buddhā bhagavanto, paccekabuddhā, aggasāvakā , mahāsāvakā, cakkavattino, aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti. Te hi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussā tveva paññāyiṃsū’’ti keci. Apare pana bhaṇanti ‘‘lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo, alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ, nibbānagāmimaggañca paripūrenti, tasmā lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catudīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī’’ti. Lokiyā pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto sattānaṃ hitāhitavidhāyako kattabbākattabbatāsu niyojanatāvasena pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati amhākaṃ mahābodhisatto, paccakkhato, paramparā ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā, mānusā’’ti ca vuccanti. Tato eva hi te ‘‘mānavā, manujā’’ti ca voharīyanti. Manussabhūtassāti manussesu bhūtassa jātassa, manussabhāvaṃ vā pattassāti attho. Ayañca nayo lokiyamahājanassa vasena vutto. Mahābodhisattānaṃ pana santānassa mahābhinīhārato paṭṭhāya kusaladhammapaṭipattiyaṃ sammadeva abhisaṅkhatattā tesaṃ sugatiyaṃ, attano uppajjanaduggatiyañca nibbattānaṃ kusalakammaṃ garutaramevāti dassetuṃ ‘‘akāraṇaṃ vā eta’’ntiādi vuttaṃ.
এৰরূপে অত্তভাৰেতি হত্থিআদিঅত্তভাৰে। ঠিতেন কতকম্মং ন সক্কা সুখেন দীপেতুং লোকে অপ্পঞ্ঞাতরূপত্তা। সুখেন দীপেতুং ‘‘অসুকস্মিং দেসে অসুকস্মিং নগরে অসুকো নাম রাজা, ব্রাহ্মণো হুত্ৰা ইমং কুসলকম্মং অকাসী’’তি এৰং সুৰিঞ্ঞাপযভাৰতো। থিরগ্গহণোতি অসিথিলগ্গাহী থামপ্পত্তগ্গহণো। নিচ্চলগ্গহণোতি অচঞ্চলগ্গাহী তত্থ কেনচিপি অসংহারিযো । পটিকুটতীতি সংকুটতি, জিগুচ্ছনৰসেন ৰিৰট্টতি ৰা। পসারিযতীতি ৰিত্থতং হোতি ৰেপুল্লং পাপুণাতি।
Evarūpeattabhāveti hatthiādiattabhāve. Ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ loke appaññātarūpattā. Sukhena dīpetuṃ ‘‘asukasmiṃ dese asukasmiṃ nagare asuko nāma rājā, brāhmaṇo hutvā imaṃ kusalakammaṃ akāsī’’ti evaṃ suviññāpayabhāvato. Thiraggahaṇoti asithilaggāhī thāmappattaggahaṇo. Niccalaggahaṇoti acañcalaggāhī tattha kenacipi asaṃhāriyo . Paṭikuṭatīti saṃkuṭati, jigucchanavasena vivaṭṭati vā. Pasāriyatīti vitthataṃ hoti vepullaṃ pāpuṇāti.
তৰেসো মহাসমুদ্দসদিসোতি এসো উদকোঘো তেৰ মহাসমুদ্দসদিসো।
Taveso mahāsamuddasadisoti eso udakogho teva mahāsamuddasadiso.
দীযতি এতেনাতি দানং, পরিচ্চাগচেতনা। দিয্যনৰসেনাতি দেয্যধম্মস্স পরিযত্তং কত্ৰা পরিচ্চজনৰসেন দানং। সংৰিভাগকরণৰসেনাতি তস্সেৰ অত্তনা সদ্ধিং পরস্স সংৰিভজনৰসেন সংৰিভাগো, তথাপৰত্তা চেতনা। সীলসমাদানেতি সীলস্স সম্মদেৰ আদানে, গহণে পৰত্তনেতি অত্থো। তং পৰত্তিকালেন দস্সেন্তো ‘‘পূরণকালে’’তি আহ। মাতু হিতো মত্তেয্যো, যস্স পন ধম্মস্স ৰসেন সো ‘‘মত্তেয্যো’’তি ৰুচ্চতি, সো মত্তেয্যতাতি আহ ‘‘মাতু কাতব্বৰত্তে’’তি। এসেৰ নযো ‘‘পেত্তেয্যতাযা’’তিআদীসু। অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেসূতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠেসু অঞ্ঞেসু, তে পন কুসলভাৰেন ৰুত্তা কুসলাতি আহ ‘‘এৰরূপেসূ’’তি। অধিকুসলেসূতি অভিৰিসিট্ঠেসু কুসলেসু, সা পন অভিৰিসিট্ঠতা উপাদাযুপাদায হোতি। যং পনেত্থ উক্কংসগতং অধিকুসলং, তদুক্কংসনযেন ইধাধিপ্পেতন্তি তং দস্সেতুং ‘‘অত্থি কুসলা, অত্থি অধিকুসলা’’তিআদি ৰুত্তং। ননু পঞ্ঞাপারমিসঙ্গহঞাণসম্ভারভূতা কুসলা ধম্মা নিপ্পরিযাযেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভপচ্চযা কুসলা নাম, ইমে পন মহাপুরিসলক্খণনিব্বত্তকা পুঞ্ঞসম্ভারভূতা কস্মা তথা ৰুত্তাতি? সব্বেসম্পি মহাবোধিসত্তসন্তানগতানং পারমিধম্মানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভপচ্চযভাৰতো। মহাভিনীহারতো পট্ঠায হি মহাপুরিসো যং কিঞ্চি পুঞ্ঞং করোতি, সব্বং তং সম্মাসম্বোধিসমধিগমাযেৰ পরিণামেতি। তথা হি সসম্ভারাব্যাসো, দীঘকালাব্যাসো, নিরন্তরাব্যাসো, সক্কচ্চাব্যাসোতি চত্তারো অব্যাসা চতুরধিট্ঠানপরিপূরিতসম্বন্ধা অনুপুব্বেন মহাবোধিট্ঠানা সম্পজ্জন্তি।
Dīyati etenāti dānaṃ, pariccāgacetanā. Diyyanavasenāti deyyadhammassa pariyattaṃ katvā pariccajanavasena dānaṃ. Saṃvibhāgakaraṇavasenāti tasseva attanā saddhiṃ parassa saṃvibhajanavasena saṃvibhāgo, tathāpavattā cetanā. Sīlasamādāneti sīlassa sammadeva ādāne, gahaṇe pavattaneti attho. Taṃ pavattikālena dassento ‘‘pūraṇakāle’’ti āha. Mātu hito matteyyo, yassa pana dhammassa vasena so ‘‘matteyyo’’ti vuccati, so matteyyatāti āha ‘‘mātu kātabbavatte’’ti. Eseva nayo ‘‘petteyyatāyā’’tiādīsu. Aññataraññataresūti aññamaññavisiṭṭhesu aññesu, te pana kusalabhāvena vuttā kusalāti āha ‘‘evarūpesū’’ti. Adhikusalesūti abhivisiṭṭhesu kusalesu, sā pana abhivisiṭṭhatā upādāyupādāya hoti. Yaṃ panettha ukkaṃsagataṃ adhikusalaṃ, tadukkaṃsanayena idhādhippetanti taṃ dassetuṃ ‘‘atthi kusalā, atthi adhikusalā’’tiādi vuttaṃ. Nanu paññāpāramisaṅgahañāṇasambhārabhūtā kusalā dhammā nippariyāyena sabbaññutaññāṇapaṭilābhapaccayā kusalā nāma, ime pana mahāpurisalakkhaṇanibbattakā puññasambhārabhūtā kasmā tathā vuttāti? Sabbesampi mahābodhisattasantānagatānaṃ pāramidhammānaṃ sabbaññutaññāṇapaṭilābhapaccayabhāvato. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi mahāpuriso yaṃ kiñci puññaṃ karoti, sabbaṃ taṃ sammāsambodhisamadhigamāyeva pariṇāmeti. Tathā hi sasambhārābyāso, dīghakālābyāso, nirantarābyāso, sakkaccābyāsoti cattāro abyāsā caturadhiṭṭhānaparipūritasambandhā anupubbena mahābodhiṭṭhānā sampajjanti.
সকিম্পীতি পি-সদ্দেন অনেকৰারম্পি কতং ৰিজাতিযেন অন্তরিতং সঙ্গণ্হাতি। অভিণ্হকরণেনাতি বহুলীকারেন। উপচিতন্তি উপরূপরি ৰড্ঢিতং। পিণ্ডীকতন্তি পিণ্ডসো কতং। রাসীকতন্তি রাসিভাৰেন কতং। অনেকক্খত্তুঞ্হি পৰত্তিযমানং কুসলকম্মং সন্তানে তথালদ্ধপরিভাৰনং পিণ্ডীভূতং ৰিয, রাসীভূতং ৰিয চ হোতি। ৰিপাকং পতি সংহচ্চকারিভাৰত্তা চক্কৰাল়ং অতিসম্বাধং ভৰগ্গং অতিনীচং, সচে পনে তং রূপং সিযাতি অধিপ্পাযো। ৰিপুলত্তাতি মহন্তত্তা। যস্মা পন তং কম্মং মেত্তাকরুণাসতিসম্পজঞ্ঞাহি পরিগ্গহিততায দুরসমুস্সারিতং পমাণকরণধম্মন্তি পমাণরহিততায ‘‘অপ্পমাণ’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি, তস্মা ‘‘অপ্পমাণত্তা’’তি ৰুত্তং।
Sakimpīti pi-saddena anekavārampi kataṃ vijātiyena antaritaṃ saṅgaṇhāti. Abhiṇhakaraṇenāti bahulīkārena. Upacitanti uparūpari vaḍḍhitaṃ. Piṇḍīkatanti piṇḍaso kataṃ. Rāsīkatanti rāsibhāvena kataṃ. Anekakkhattuñhi pavattiyamānaṃ kusalakammaṃ santāne tathāladdhaparibhāvanaṃ piṇḍībhūtaṃ viya, rāsībhūtaṃ viya ca hoti. Vipākaṃ pati saṃhaccakāribhāvattā cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ bhavaggaṃ atinīcaṃ, sace pane taṃ rūpaṃ siyāti adhippāyo. Vipulattāti mahantattā. Yasmā pana taṃ kammaṃ mettākaruṇāsatisampajaññāhi pariggahitatāya durasamussāritaṃ pamāṇakaraṇadhammanti pamāṇarahitatāya ‘‘appamāṇa’’nti vattabbataṃ arahati, tasmā ‘‘appamāṇattā’’ti vuttaṃ.
অধিভৰতীতি ফলস্স উল়ারভাৰেন অভিভুয্য তিট্ঠতি। অত্থতো পণীতপণীতানং ভোগানং পটিলাভো এৰাতি আহ ‘‘অতিরেকং লভতী’’তি। অধিগচ্ছতীতি ৰিন্দতি, নিব্বত্তমানোৰ তেন সমন্নাগতো হোতীতি অত্থো। একদেসেন অফুসিত্ৰা সব্বপ্পদেসেহি ফুসনতো সব্বপ্পদেসেহি ফুসন্তিযো এতেসং পাদতলানং সন্তীতি ‘‘সব্বাৰন্তেহি পাদতলেহী’’তি ৰুত্তং। যথা নিক্খিপনে সব্বে পাদতলপ্পদেসা সংহচ্চকারিনো অনিন্নতায সমভাৰতো, এৰং উদ্ধরণেপীতি ৰুত্তং ‘‘সমং ফুসতি, সমং উদ্ধরতী’’তি। ইদানি ইমস্স মহাপুরিসলক্খণস্স সমধিগমেন লদ্ধব্বনিস্সন্দফলৰিভাৰনমুখেন আনুভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘সচেপি হী’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ নরকন্তি আৰাটং। অন্তো পৰিসতি সমভাৰাপত্তিযা। ‘‘চক্কলক্খণেন পতিট্ঠাতব্বট্ঠান’’ন্তি ইদং যং ভূমিপ্পদেসং পাদতলং ফুসতি, তত্থ চক্কলক্খণম্পি ফুসনৰসেন পতিট্ঠাতীতি কত্ৰা ৰুত্তং। তস্স পন তথা পতিট্ঠানং সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায এৰাতি সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায আনুভাৰকিত্তনে ‘‘লক্খণন্তরানযনং কিমত্থিয’’ন্তি ন চিন্তেতব্বং। সীলতেজেনাতি সীলপ্পভাৰেন। পুঞ্ঞতেজেনাতি কুসলপ্পভাৰেন। ধম্মতেজেনাতি ঞাণপ্পভাৰেন। তীহিপি পদেহি ভগৰতো বুদ্ধভূতস্স ধম্মা গহিতা, ‘‘দসন্নং পারমীন’’ন্তি ইমিনা বুদ্ধকরধম্মা গহিতা।
Adhibhavatīti phalassa uḷārabhāvena abhibhuyya tiṭṭhati. Atthato paṇītapaṇītānaṃ bhogānaṃ paṭilābho evāti āha ‘‘atirekaṃ labhatī’’ti. Adhigacchatīti vindati, nibbattamānova tena samannāgato hotīti attho. Ekadesena aphusitvā sabbappadesehi phusanato sabbappadesehi phusantiyo etesaṃ pādatalānaṃ santīti ‘‘sabbāvantehi pādatalehī’’ti vuttaṃ. Yathā nikkhipane sabbe pādatalappadesā saṃhaccakārino aninnatāya samabhāvato, evaṃ uddharaṇepīti vuttaṃ ‘‘samaṃ phusati, samaṃ uddharatī’’ti. Idāni imassa mahāpurisalakkhaṇassa samadhigamena laddhabbanissandaphalavibhāvanamukhena ānubhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sacepi hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha narakanti āvāṭaṃ. Anto pavisati samabhāvāpattiyā. ‘‘Cakkalakkhaṇenapatiṭṭhātabbaṭṭhāna’’nti idaṃ yaṃ bhūmippadesaṃ pādatalaṃ phusati, tattha cakkalakkhaṇampi phusanavasena patiṭṭhātīti katvā vuttaṃ. Tassa pana tathā patiṭṭhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāya evāti suppatiṭṭhitapādatāya ānubhāvakittane ‘‘lakkhaṇantarānayanaṃ kimatthiya’’nti na cintetabbaṃ. Sīlatejenāti sīlappabhāvena. Puññatejenāti kusalappabhāvena. Dhammatejenāti ñāṇappabhāvena. Tīhipi padehi bhagavato buddhabhūtassa dhammā gahitā, ‘‘dasannaṃ pāramīna’’nti iminā buddhakaradhammā gahitā.
২০২. মহাসমুদ্দোৰ সীমা সব্বভূমিস্সরভাৰতো। ‘‘অখিলমনিমিত্তমকণ্টক’’ন্তি তীহিপি পদেহি থেয্যাভাৰোৰ ৰুত্তোতি আহ ‘‘নিচ্চোর’’ন্তিআদি । খরসম্ফস্সট্ঠেনাতি ঘট্টনেন দুক্খসম্ফস্সভাৰেন খিলাতি। উপদ্দৰপচ্চযট্ঠেনাতি অনত্থহেতুতায নিমিত্তাতি। ‘‘অখিল’’ন্তিআদিনা একচারীহি চোরাভাৰো ৰুত্তো, ‘‘নিরব্বুদ’’ন্তি ইমিনা পন গণবন্ধৰসেন ৰিচরণচোরাভাৰো ৰুত্তোতি দস্সেতুং ‘‘গুম্বং গুম্বং হুত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং। অৰিক্খম্ভনীযোতি ন ৰিবন্ধনীযো কেনচি অপ্পটিবাহনীযো ঠানতো অনিক্কড্ঢনীযো। পটিপক্খং অনিট্ঠং অত্থেতীতি পচ্চত্থিকো, এতেন পাকটভাৰেন ৰিরোধং অকরোন্তো ৰেরিপুগ্গলো ৰুত্তো। পটিৰিরুদ্ধো অমিত্তো পচ্চামিত্তো, এতেন পাকটভাৰেন ৰিরোধং করোন্তো ৰেরিপুগ্গলো ৰুত্তো। ৰিক্খম্ভেতুং নাসক্খিংসু, অঞ্ঞদত্থু সযমেৰ ৰিঘাতব্যসনং পাপুণিংসু চেৰ সাৰকত্তঞ্চ পৰেদেসুং।
202.Mahāsamuddova sīmā sabbabhūmissarabhāvato. ‘‘Akhilamanimittamakaṇṭaka’’nti tīhipi padehi theyyābhāvova vuttoti āha ‘‘niccora’’ntiādi . Kharasamphassaṭṭhenāti ghaṭṭanena dukkhasamphassabhāvena khilāti. Upaddavapaccayaṭṭhenāti anatthahetutāya nimittāti. ‘‘Akhila’’ntiādinā ekacārīhi corābhāvo vutto, ‘‘nirabbuda’’nti iminā pana gaṇabandhavasena vicaraṇacorābhāvo vuttoti dassetuṃ ‘‘gumbaṃ gumbaṃ hutvā’’tiādi vuttaṃ. Avikkhambhanīyoti na vibandhanīyo kenaci appaṭibāhanīyo ṭhānato anikkaḍḍhanīyo. Paṭipakkhaṃ aniṭṭhaṃ atthetīti paccatthiko, etena pākaṭabhāvena virodhaṃ akaronto veripuggalo vutto. Paṭiviruddho amitto paccāmitto, etena pākaṭabhāvena virodhaṃ karonto veripuggalo vutto. Vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu, aññadatthu sayameva vighātabyasanaṃ pāpuṇiṃsu ceva sāvakattañca pavedesuṃ.
‘‘কম্ম’’ন্তিআদীসু কম্মং নাম বুদ্ধভাৰং উদ্দিস্স কতূপচিতো লক্খণসংৰত্তনিযো পুঞ্ঞসম্ভারো। তেনাহ ‘‘সতসহস্সকপ্পাধিকানী’’তিআদি। কম্মসরিক্খকং নাম তস্সেৰ পুঞ্ঞসম্ভারস্স করণকালে কেনচি অকম্পনীযস্স দল়্হাৰত্থিতভাৰস্স অনুচ্ছৰিকো সুপ্পতিট্ঠিতপাদতাসঙ্খাতস্স লক্খণস্স পরেহি অৰিক্খম্ভনীযতায ঞাপকনিমিত্তভাৰো, স্ৰাযং নিমিত্তভাৰো তস্সেৰ লক্খণস্সাতি অট্ঠকথাযং ‘‘কম্মসরিক্খকং নাম…পে॰… মহাপুরিসলক্খণ’’ন্তি ৰুত্তং। ঠানগমনেসু পাদানং দল়্হাৰত্থিতভাৰো লক্খণং নাম। পাদানং ভূমিযং সমং নিক্খিপনং, পাদতলানং সব্বভাগেহি ফুসনং, সমমেৰ উদ্ধরণং, তস্মা সুট্ঠু সমং সব্বভাগেহি পতিট্ঠিতা পাদা এতস্সাতি সুপ্পতিট্ঠিতপাদো, তস্স ভাৰো সুপ্পতিট্ঠিতপাদতাতি ৰুচ্চতি লক্খণং। সুট্ঠু সমং ভূমিযা ফুসনেনেৰ হি নেসং তত্থ দল়্হাৰত্থিতভাৰো সিদ্ধো, যং ‘‘কম্মসরিক্খক’’ন্তি ৰুত্তং। লক্খণানিসংসোতি লক্খণপটিলাভস্স উদ্রযো, লক্খণসংৰত্তনিযস্স কম্মস্স আনিসংসফলন্তি অত্থো। নিস্সন্দফলং পন হেট্ঠা ভাৰিতমেৰ।
‘‘Kamma’’ntiādīsu kammaṃ nāma buddhabhāvaṃ uddissa katūpacito lakkhaṇasaṃvattaniyo puññasambhāro. Tenāha ‘‘satasahassakappādhikānī’’tiādi. Kammasarikkhakaṃ nāma tasseva puññasambhārassa karaṇakāle kenaci akampanīyassa daḷhāvatthitabhāvassa anucchaviko suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātassa lakkhaṇassa parehi avikkhambhanīyatāya ñāpakanimittabhāvo, svāyaṃ nimittabhāvo tasseva lakkhaṇassāti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kammasarikkhakaṃ nāma…pe… mahāpurisalakkhaṇa’’nti vuttaṃ. Ṭhānagamanesu pādānaṃ daḷhāvatthitabhāvo lakkhaṇaṃ nāma. Pādānaṃ bhūmiyaṃ samaṃ nikkhipanaṃ, pādatalānaṃ sabbabhāgehi phusanaṃ, samameva uddharaṇaṃ, tasmā suṭṭhu samaṃ sabbabhāgehi patiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo, tassa bhāvo suppatiṭṭhitapādatāti vuccati lakkhaṇaṃ. Suṭṭhu samaṃ bhūmiyā phusaneneva hi nesaṃ tattha daḷhāvatthitabhāvo siddho, yaṃ ‘‘kammasarikkhaka’’nti vuttaṃ. Lakkhaṇānisaṃsoti lakkhaṇapaṭilābhassa udrayo, lakkhaṇasaṃvattaniyassa kammassa ānisaṃsaphalanti attho. Nissandaphalaṃ pana heṭṭhā bhāvitameva.
২০৩. কম্মাদিভেদেতি কম্মকম্মসরিক্খকলক্খণ লক্খণানিসংসৰিসঞ্ঞিতে ৰিভাগে। গাথাবন্ধং সন্ধায ৰুত্তং, অত্থো পন অপুব্বং নত্থীতি অধিপ্পাযো। পোরাণকত্থেরাতি অট্ঠকথাচরিযা। ৰণ্ণনাগাথাতি থোমনাগাথা ৰুত্তমেৰত্থং গহেত্ৰা থোমনাৰসেন পৰত্তত্তা। অপরভাগে থেরা নাম পাল়িং, অট্ঠকথঞ্চ পোত্থকারোপনৰসেন সমাগতা মহাথেরা, যে সাট্ঠকথং পিটকত্তযং পোত্থকারুল়্হং কত্ৰা সদ্ধম্মং অদ্ধনিযচিরট্ঠিতিকং অকংসু। একপদিকোতি ‘‘দল়্হসমাদানো অহোসী’’তিআদিপাঠে একেকপদগাহী। অত্থুদ্ধারোতি তদত্থস্স সুখগ্গহণত্থং গাথাবন্ধৰসেন উদ্ধরণতো অত্থুদ্ধারভূতো, তযিদং পাল়িযং আগতপদানি গহেত্ৰা গাথাবন্ধৰসেন তদত্থৰিচারণভাৰদস্সনং, ন পন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ঠপিতভাৰপটিক্খিপনন্তি দট্ঠব্বং।
203.Kammādibhedeti kammakammasarikkhakalakkhaṇa lakkhaṇānisaṃsavisaññite vibhāge. Gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ, attho pana apubbaṃ natthīti adhippāyo. Porāṇakattherāti aṭṭhakathācariyā. Vaṇṇanāgāthāti thomanāgāthā vuttamevatthaṃ gahetvā thomanāvasena pavattattā. Aparabhāgetherā nāma pāḷiṃ, aṭṭhakathañca potthakāropanavasena samāgatā mahātherā, ye sāṭṭhakathaṃ piṭakattayaṃ potthakāruḷhaṃ katvā saddhammaṃ addhaniyaciraṭṭhitikaṃ akaṃsu. Ekapadikoti ‘‘daḷhasamādāno ahosī’’tiādipāṭhe ekekapadagāhī. Atthuddhāroti tadatthassa sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena uddharaṇato atthuddhārabhūto, tayidaṃ pāḷiyaṃ āgatapadāni gahetvā gāthābandhavasena tadatthavicāraṇabhāvadassanaṃ, na pana dhammabhaṇḍāgārikena ṭhapitabhāvapaṭikkhipananti daṭṭhabbaṃ.
কুসলধম্মানং ৰচীসচ্চস্স বহুকারতং, তপ্পটিপক্খস্স চ মুসাৰাদস্স মহাসাৰজ্জতং দস্সেতুং অনন্তরমেৰ কুসলকম্মপথধম্মে ৰদন্তোপি ততো ৰচীসচ্চং নীহরিত্ৰা কথেতি সচ্চেতি ৰা সন্নিধানেৰ ‘‘ধম্মে’’তি ৰুচ্চমানা কুসলকম্মপথধম্মা এৰ যুত্তাতি ৰুত্তং ‘‘ধম্মেতি দসকুসলকম্মপথধম্মে’’তি। গোবলীবদ্দঞাযেন ৰা এত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো। ইন্দ্রিযদমনেতি ইন্দ্রিযসংৰরে। কুসলকম্মপথগ্গ্হণেনস্স ৰারিত্তসীলমেৰ গহিতন্তি ইতরম্পি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং সংযমস্সেৰ গহণং কতন্তি ‘‘সংযমেতি সীলসংযমে’’তি ৰুত্তং। সুচি ৰুচ্চতি পুগ্গলো যস্স ধম্মস্স ৰসেন, তং সোচেয্যং, কাযসুচরিতাদি। এতস্সেৰ হি ৰিভাগস্স দস্সনত্থং ৰুত্তম্পি চেতং পুন ৰুত্তং, মনোসোচেয্যগ্গহণেন ৰা ঝানাদিউত্তরিমনুস্সধম্মানম্পি সঙ্গণ্হনত্থং সোচেয্যগ্গহণং। আলযভূতন্তি সমথৰিপস্সনানং অধিট্ঠানভূতং। উপোসথকম্মন্তি উপোসথদিৰসে সমাদিযিত্ৰা সমাচরিতব্বং পুঞ্ঞকম্মং উপোসথো সহচরণঞাযেন। ‘‘অৰিহিংসাযাতি সত্তানং অৰিহেঠনাযা’’তি ৰদন্তি, তং পন সীলগ্গহণেনেৰ গহিতং। তস্মা অৰিহিংসাযাতি করুণাযাতি অত্থো। অৰিহিংসাগ্গহণেনেৰ চেত্থ অপ্পমঞ্ঞাসামঞ্ঞেন চত্তারোপি ব্রহ্মৰিহারা উপচারাৰত্থা গহিতা লক্খণহারনযেন। সকলন্তি অনৰসেসং পরিপুণ্ণং। এৰমেত্থ কামাৰচরত্তভাৰপরিযাপন্নত্তা লক্খণস্স তংসংৰত্তনিককামাৰচরকুসলধম্মা এৰ পারমিতাসঙ্গহপুঞ্ঞসম্ভারভূতকাযসুচরিতাদীহি দ্ৰাদসধা ৰিভত্তা এৰ। গাথাযং ‘‘সচ্চে’’তিআদিনা দসধা সঙ্গয্হ দস্সিতা। এস নযো সেসলক্খণেপি।
Kusaladhammānaṃ vacīsaccassa bahukārataṃ, tappaṭipakkhassa ca musāvādassa mahāsāvajjataṃ dassetuṃ anantarameva kusalakammapathadhamme vadantopi tato vacīsaccaṃ nīharitvā katheti sacceti vā sannidhāneva ‘‘dhamme’’ti vuccamānā kusalakammapathadhammā eva yuttāti vuttaṃ ‘‘dhammeti dasakusalakammapathadhamme’’ti. Gobalībaddañāyena vā ettha attho veditabbo. Indriyadamaneti indriyasaṃvare. Kusalakammapathagghaṇenassa vārittasīlameva gahitanti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ saṃyamasseva gahaṇaṃ katanti ‘‘saṃyameti sīlasaṃyame’’ti vuttaṃ. Suci vuccati puggalo yassa dhammassa vasena, taṃ soceyyaṃ, kāyasucaritādi. Etasseva hi vibhāgassa dassanatthaṃ vuttampi cetaṃ puna vuttaṃ, manosoceyyaggahaṇena vā jhānādiuttarimanussadhammānampi saṅgaṇhanatthaṃ soceyyaggahaṇaṃ. Ālayabhūtanti samathavipassanānaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Uposathakammanti uposathadivase samādiyitvā samācaritabbaṃ puññakammaṃ uposatho sahacaraṇañāyena. ‘‘Avihiṃsāyāti sattānaṃ aviheṭhanāyā’’ti vadanti, taṃ pana sīlaggahaṇeneva gahitaṃ. Tasmā avihiṃsāyāti karuṇāyāti attho. Avihiṃsāggahaṇeneva cettha appamaññāsāmaññena cattāropi brahmavihārā upacārāvatthā gahitā lakkhaṇahāranayena. Sakalanti anavasesaṃ paripuṇṇaṃ. Evamettha kāmāvacarattabhāvapariyāpannattā lakkhaṇassa taṃsaṃvattanikakāmāvacarakusaladhammā eva pāramitāsaṅgahapuññasambhārabhūtakāyasucaritādīhi dvādasadhā vibhattā eva. Gāthāyaṃ ‘‘sacce’’tiādinā dasadhā saṅgayha dassitā. Esa nayo sesalakkhaṇepi.
অংনুভীতি গাথাসুখত্থং অকারং সানুনাসিকং কত্ৰা ৰুত্তং। ব্যঞ্জনানি লক্খণানি আচিক্খন্তীতি ৰেযঞ্জনিকা। ৰিক্খম্ভেতব্বন্তি পটিবাহিতব্বং তস্সাতি মহাপুরিসস্স, তস্স ৰা মহাপুরিসলক্খণস্স। লক্খণসীসেন চেত্থ তংসংৰত্তনিকপুঞ্ঞসম্ভারো ৰুচ্চতি।
Aṃnubhīti gāthāsukhatthaṃ akāraṃ sānunāsikaṃ katvā vuttaṃ. Byañjanāni lakkhaṇāni ācikkhantīti veyañjanikā.Vikkhambhetabbanti paṭibāhitabbaṃ tassāti mahāpurisassa, tassa vā mahāpurisalakkhaṇassa. Lakkhaṇasīsena cettha taṃsaṃvattanikapuññasambhāro vuccati.
পাদতলচক্কলক্খণৰণ্ণনা
Pādatalacakkalakkhaṇavaṇṇanā
২০৪. ভযং নাম ভীতি, তং পন উব্বিজ্জনাকারেন, উত্তসনাকারেন চ পৰত্তিযা দুৰিধন্তি আহ ‘‘উব্বেগভযঞ্চেৰ উত্তাসভযঞ্চা’’তি। তদুভযম্পি ভযং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং। অপনূদিতাতি যথা চোরাদযো ৰিলুপ্পনবন্ধনাদীনি পরস্স ন করোন্তি, কতঞ্চ পচ্চাহরণাদিনা পটিপাকতিকং হোতি, এৰং যথা চ চণ্ডহত্থিআদযো দূরতো পরিৰজ্জিতা হোন্তি, অপরিৰজ্জিতে তস্স যথা ঠানে ঠিতেহি অভিভৰো ন হোতি, এৰং অপনূদিতা। অতিৰাহেতীতি অতিক্কামেতি। তং ঠানন্তি তং সাসঙ্কট্ঠানং। অসক্কোন্তানন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং, অসক্কোন্তেতি অত্থো। অসক্কোন্তানন্তি ৰা অনাদরে সামিৰচনং। সহ পরিৰারেনাতি সপরিৰারং। তত্থ কিঞ্চি দেয্যধম্মং দেন্তো যদা তস্স পরিৰারভাৰেন অঞ্ঞম্পি দেয্যধম্মং দেতি, এৰং তস্স তং দানমযং পুঞ্ঞং সপরিৰারং নাম হোতি।
204.Bhayaṃ nāma bhīti, taṃ pana ubbijjanākārena, uttasanākārena ca pavattiyā duvidhanti āha ‘‘ubbegabhayañceva uttāsabhayañcā’’ti. Tadubhayampi bhayaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Apanūditāti yathā corādayo viluppanabandhanādīni parassa na karonti, katañca paccāharaṇādinā paṭipākatikaṃ hoti, evaṃ yathā ca caṇḍahatthiādayo dūrato parivajjitā honti, aparivajjite tassa yathā ṭhāne ṭhitehi abhibhavo na hoti, evaṃ apanūditā. Ativāhetīti atikkāmeti. Taṃ ṭhānanti taṃ sāsaṅkaṭṭhānaṃ. Asakkontānanti upayogatthe sāmivacanaṃ, asakkonteti attho. Asakkontānanti vā anādare sāmivacanaṃ. Saha parivārenāti saparivāraṃ. Tattha kiñci deyyadhammaṃ dento yadā tassa parivārabhāvena aññampi deyyadhammaṃ deti, evaṃ tassa taṃ dānamayaṃ puññaṃ saparivāraṃ nāma hoti.
তমত্থং ৰিত্থারেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ অন্ন’’ন্তিআদি ৰুত্তং। তত্থ যথা দেয্যধম্মং তস্স অন্নদানস্স পরিৰারো, এৰং তস্স সক্কচ্চকরণং পীতি দস্সেন্তো ‘‘অথ খো’’তিআদিমাহ। যাগুভত্তং দত্ৰাৰ অদাসীতি যোজনা। এস নযো ইতো পরতোপি। সুত্তং ৰট্টেতীতি চীৰরস্স সিব্বনসুত্তকং দুৰট্টতিৰট্টাদিৰসেন ৰট্টিতং অকাসি। রজনন্তি অল্লিআদিরজনৰত্থুং। পণ্ডুপলাসন্তি রজনুপগমেৰ পণ্ডুৰণ্ণং পলাসং।
Tamatthaṃ vitthārena dassetuṃ ‘‘tattha anna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā deyyadhammaṃ tassa annadānassa parivāro, evaṃ tassa sakkaccakaraṇaṃ pīti dassento ‘‘atha kho’’tiādimāha. Yāgubhattaṃ datvāva adāsīti yojanā. Esa nayo ito paratopi. Suttaṃ vaṭṭetīti cīvarassa sibbanasuttakaṃ duvaṭṭativaṭṭādivasena vaṭṭitaṃ akāsi. Rajananti alliādirajanavatthuṃ. Paṇḍupalāsanti rajanupagameva paṇḍuvaṇṇaṃ palāsaṃ.
হেট্ঠিমানীতি অন্নাদীনি চত্তারি। নিসদগ্গহণেনেৰ নিসদপোতোপি গহিতো। চীনপিট্ঠং সিন্ধুরকচুণ্ণং। কোজৰন্তি উদ্দলোমিএকন্তলোমিআদিকোজৰত্থরণ। সুৰিভত্তঅন্তরানীতি সুট্ঠু ৰিভত্তঅন্তরানি, এতেন চক্কাৰযৰট্ঠানানং সুপরিচ্ছিন্নতং দস্সেতি।
Heṭṭhimānīti annādīni cattāri. Nisadaggahaṇeneva nisadapotopi gahito. Cīnapiṭṭhaṃ sindhurakacuṇṇaṃ. Kojavanti uddalomiekantalomiādikojavattharaṇa. Suvibhattaantarānīti suṭṭhu vibhattaantarāni, etena cakkāvayavaṭṭhānānaṃ suparicchinnataṃ dasseti.
লদ্ধাভিসেকা খত্তিযা অত্তনো ৰিজিতে ৰিসৰিতায ব্রাহ্মণাদিকে চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি রঞ্জেতুং সক্কোন্তি, ন ইতরাতি আহ ‘‘রাজানোতি অভিসিত্তা’’তি। রাজতো যথালদ্ধগামনিগমাদিং ইস্সরৰতায ভুঞ্জন্তীতি ভোজকা, তাদিসো ভোগো এতেসং অত্থি , তত্থ ৰা নিযুত্তাতি ভোগিকা, তে এৰ ‘‘ভোগিযা’’তি ৰুত্তা। সপরিৰারং দানন্তি ৰুত্তনযেন সপরিৰারদানং। জানাতূতি ‘‘সদেৰকো লোকো জানাতূ’’তি ইমিনা ৰিয অধিপ্পাযেন নিব্বত্তং চক্কলক্খণন্তি লক্খণস্সেৰ কম্মসরিক্খতা দস্সিতা। এৰং সতি তিকমেৰ সিযা, ন চতুক্কং, তস্মা চক্কলক্খণস্স মহাপরিৰারতায ঞাপকনিমিত্তভাৰো কম্মসরিক্খকং নাম। তেনেৰাহ ‘‘সপরিৰারং…পে॰… জানাতূতি নিব্বত্ত’’ন্তি। ‘‘দীঘাযুকতায তং নিমিত্ত’’ন্তি (দী॰ নি॰ ৩.২০৭) চ ৰক্খতি, তথা ‘‘তং লক্খণং ভৰতি তদত্থজোতক’’ন্তি (দী॰ নি॰ ৩.২২১) চ। নিস্সন্দফলং পন পটিপক্খাভিভৰো দট্ঠব্বো। তেনেৰাহ গাথাযং ‘‘সত্তুমদ্দনো’’তি।
Laddhābhisekā khattiyā attano vijite visavitāya brāhmaṇādike catūhi saṅgahavatthūhi rañjetuṃ sakkonti, na itarāti āha ‘‘rājānoti abhisittā’’ti. Rājato yathāladdhagāmanigamādiṃ issaravatāya bhuñjantīti bhojakā, tādiso bhogo etesaṃ atthi , tattha vā niyuttāti bhogikā, te eva ‘‘bhogiyā’’ti vuttā. Saparivāraṃ dānanti vuttanayena saparivāradānaṃ. Jānātūti ‘‘sadevako loko jānātū’’ti iminā viya adhippāyena nibbattaṃ cakkalakkhaṇanti lakkhaṇasseva kammasarikkhatā dassitā. Evaṃ sati tikameva siyā, na catukkaṃ, tasmā cakkalakkhaṇassa mahāparivāratāya ñāpakanimittabhāvo kammasarikkhakaṃ nāma. Tenevāha ‘‘saparivāraṃ…pe… jānātūti nibbatta’’nti. ‘‘Dīghāyukatāya taṃ nimitta’’nti (dī. ni. 3.207) ca vakkhati, tathā ‘‘taṃ lakkhaṇaṃ bhavati tadatthajotaka’’nti (dī. ni. 3.221) ca. Nissandaphalaṃ pana paṭipakkhābhibhavo daṭṭhabbo. Tenevāha gāthāyaṃ ‘‘sattumaddano’’ti.
২০৫. এতন্তি এতং গাথাবন্ধভূতং ৰচনং, তং পনত্থতো গাথা এৰাতি আহ ‘‘ইমা তদত্থপরিদীপনা গাথা ৰুচ্চন্তী’’তি।
205.Etanti etaṃ gāthābandhabhūtaṃ vacanaṃ, taṃ panatthato gāthā evāti āha ‘‘imā tadatthaparidīpanā gāthā vuccantī’’ti.
পুরত্থাতি ৰা ‘‘পুরে’’তি ৰুত্ততোপি পুব্বে। যস্মা মহাপুরিসো ন অতীতায একজাতিযং, নাপি কতিপযজাতীসু, অথ খো পুরিমপুরিমতরাসু তথাৰ পটিপন্নো, তস্মা তত্থ পটিপত্তিং দস্সেতুং ‘‘পুরে পুরত্থা’’তি ৰুত্তং। ইমিস্সাপি জাতিযং অতীতকালৰসেন ‘‘পুরেপুরত্থা’’তি ৰত্তুং লব্ভাতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘পুরিমাসু জাতীসূ’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইমিস্সা’’তিআদি। কেচি ‘‘ইমিস্সা জাতিযা পুব্বে তুসিতদেৰলোকে কতকম্মপটিক্খেপৰচন’’ন্তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং তত্থ তাদিসস্স কতকম্মস্স অভাৰতো। অপনূদনোতি অপনেতা। অধিমুত্তোতি যুত্তপযুত্তো।
Puratthāti vā ‘‘pure’’ti vuttatopi pubbe. Yasmā mahāpuriso na atītāya ekajātiyaṃ, nāpi katipayajātīsu, atha kho purimapurimatarāsu tathāva paṭipanno, tasmā tattha paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘pure puratthā’’ti vuttaṃ. Imissāpi jātiyaṃ atītakālavasena ‘‘purepuratthā’’ti vattuṃ labbhāti tato visesanatthaṃ ‘‘purimāsu jātīsū’’ti vuttanti āha ‘‘imissā’’tiādi. Keci ‘‘imissā jātiyā pubbe tusitadevaloke katakammapaṭikkhepavacana’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ tattha tādisassa katakammassa abhāvato. Apanūdanoti apanetā. Adhimuttoti yuttapayutto.
পুঞ্ঞকম্মেনাতি দানাদিপুঞ্ঞকম্মেন। এৰং সন্তেতি সতমত্তেন পুঞ্ঞকম্মেন একেকং লক্খণং নিব্বত্তেয্য, এৰং সতি। ন রোচযিংসূতি কেৰলং সতমত্তেন পুঞ্ঞকম্মেন লক্খণনিব্বত্তিং ন রোচযিংসু অট্ঠকথাচরিযা। কথং পন রোচযিংসূতি আহ ‘‘অনন্তেসু পনা’’তিআদি। একেকং কম্মন্তি একেকং দানাদিপুব্বকম্মং। একেকং সতগুণং কত্ৰাতি অনন্তাসু লোকধাতূসু যত্তকা সত্তা, তেহি সব্বেহি পচ্চেকং সতক্খত্তুং কতানি দানাদিপুঞ্ঞকম্মানি যত্তকানি, ততো একেকং পুঞ্ঞকম্মং মহাসত্তেন সতগুণং কতং ‘‘সত’’ন্তি অধিপ্পেতং, তস্মা ইধ সত-সদ্দো বহুভাৰপরিযাযো, ন সঙ্খ্যাৰচনোতি দস্সেতি ‘‘সতগ্ঘি সতং দেৰমনুস্সা’’তিআদীসু ৰিয। তেনাহ ‘‘তস্মা সতপুঞ্ঞলক্খণোতি ইমমত্থং রোচযিংসূ’’তি।
Puññakammenāti dānādipuññakammena. Evaṃ santeti satamattena puññakammena ekekaṃ lakkhaṇaṃ nibbatteyya, evaṃ sati. Na rocayiṃsūti kevalaṃ satamattena puññakammena lakkhaṇanibbattiṃ na rocayiṃsu aṭṭhakathācariyā. Kathaṃ pana rocayiṃsūti āha ‘‘anantesu panā’’tiādi. Ekekaṃ kammanti ekekaṃ dānādipubbakammaṃ. Ekekaṃ sataguṇaṃ katvāti anantāsu lokadhātūsu yattakā sattā, tehi sabbehi paccekaṃ satakkhattuṃ katāni dānādipuññakammāni yattakāni, tato ekekaṃ puññakammaṃ mahāsattena sataguṇaṃ kataṃ ‘‘sata’’nti adhippetaṃ, tasmā idha sata-saddo bahubhāvapariyāyo, na saṅkhyāvacanoti dasseti ‘‘satagghi sataṃ devamanussā’’tiādīsu viya. Tenāha ‘‘tasmā satapuññalakkhaṇoti imamatthaṃ rocayiṃsū’’ti.
আযতপণ্হিতাদিতিলক্খণৰণ্ণনা
Āyatapaṇhitāditilakkhaṇavaṇṇanā
২০৬. সরসচুতি নাম জাতস্স সত্তস্স যাৰজীৰং জীৰিত্ৰা পকতিযা মরণং। আকড্ঢজিযস্স ধনুদণ্ডস্স ৰিয পাদানং অন্তোমুখং কুটিলতায অন্তোৰঙ্কপাদতা। বহিমুখং কুটিলতায বহিৰঙ্কপাদতা। পাদতলস্স মজ্ঝে ঊনতায উক্কুটিকপাদতা। অগ্গপাদেন খঞ্জনকা অগ্গকোণ্ডা। পণ্হিপ্পদেসেন খঞ্জনকা পণ্হিকোণ্ডা। উন্নতকাযেনাতি অনোনতভাৰেন সমুস্সিতসরীরেন । মুট্ঠিকতহত্থাতি আৰুধাদীনং গহণত্থং কতমুট্ঠিহত্থা। ফণহত্থকাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠঙ্গুলিহত্থা। ইদমেত্থ কম্মসরিক্খকন্তি ইদং ইমেসং তিণ্ণম্পি লক্খণানং তথাগতস্স দীঘাযুকতায ঞাপকনিমিত্তভাৰো এত্থ আযতপণ্হিতা, দীঘঙ্গুলিতা ব্রহ্মুজুগত্ততাতি এতস্মিং লক্খণত্তযে কম্মসরিক্খকত্তং। নিস্সন্দফলং পন অনন্তরাযতাদি দট্ঠব্বং।
206.Sarasacuti nāma jātassa sattassa yāvajīvaṃ jīvitvā pakatiyā maraṇaṃ. Ākaḍḍhajiyassa dhanudaṇḍassa viya pādānaṃ antomukhaṃ kuṭilatāya antovaṅkapādatā. Bahimukhaṃ kuṭilatāya bahivaṅkapādatā. Pādatalassa majjhe ūnatāya ukkuṭikapādatā. Aggapādena khañjanakā aggakoṇḍā. Paṇhippadesena khañjanakā paṇhikoṇḍā. Unnatakāyenāti anonatabhāvena samussitasarīrena . Muṭṭhikatahatthāti āvudhādīnaṃ gahaṇatthaṃ katamuṭṭhihatthā. Phaṇahatthakāti aññamaññaṃ saṃsaṭṭhaṅgulihatthā. Idamettha kammasarikkhakanti idaṃ imesaṃ tiṇṇampi lakkhaṇānaṃ tathāgatassa dīghāyukatāya ñāpakanimittabhāvo ettha āyatapaṇhitā, dīghaṅgulitā brahmujugattatāti etasmiṃ lakkhaṇattaye kammasarikkhakattaṃ. Nissandaphalaṃ pana anantarāyatādi daṭṭhabbaṃ.
২০৭. ভাযিতব্বৰত্থুনিমিত্তং উপ্পজ্জমানম্পি ভযং অত্তসিনেহহেতুকং পহীনসিনেহস্স তদভাৰতোতি আহ ‘‘যথা ময্হং মরণতো ভযং মম জীৰিতং পিয’’ন্তি। সুচিণ্ণেনাতি সুট্ঠু কতূপচিতেন সুচরিতকম্মুনা।
207. Bhāyitabbavatthunimittaṃ uppajjamānampi bhayaṃ attasinehahetukaṃ pahīnasinehassa tadabhāvatoti āha ‘‘yathā mayhaṃ maraṇato bhayaṃ mama jīvitaṃ piya’’nti. Suciṇṇenāti suṭṭhu katūpacitena sucaritakammunā.
চৰিত্ৰাতি সগ্গতো চৰিত্ৰা। ‘‘সুজাতগত্তো সুভুজো’’তি আদযো সরীরাৰযৰগুণা ইমেহি লক্খণেহি অৰিনাভাৰিনোতি দস্সেতুং ৰুত্তা। চিরযপনাযাতি অত্তভাৰস্স চিরকালং পৰত্তনায। তেনাহ ‘‘দীঘাযুকভাৰাযা’’তি। ততোতি চক্কৰত্তী হুত্ৰা যাপনতো। ৰসিপ্পত্তোতি ঝানাদীসু ৰসীভাৰঞ্চেৰ চেতোৰসিভাৰঞ্চ পত্তো হুত্ৰা, কথং ইদ্ধিভাৰনায ইদ্ধিপাদভাৰনাযাতি অত্থো। যাপেতি চিরতরন্তি যোজনা।
Cavitvāti saggato cavitvā. ‘‘Sujātagatto subhujo’’ti ādayo sarīrāvayavaguṇā imehi lakkhaṇehi avinābhāvinoti dassetuṃ vuttā. Cirayapanāyāti attabhāvassa cirakālaṃ pavattanāya. Tenāha ‘‘dīghāyukabhāvāyā’’ti. Tatoti cakkavattī hutvā yāpanato. Vasippattoti jhānādīsu vasībhāvañceva cetovasibhāvañca patto hutvā, kathaṃ iddhibhāvanāya iddhipādabhāvanāyāti attho. Yāpeti cirataranti yojanā.
সত্তুস্সদতালক্খণৰণ্ণনা
Sattussadatālakkhaṇavaṇṇanā
২০৮. রসো জাতো এতেসন্তি রসিতানি, মহারসানি। তেনাহ ‘‘রসসম্পন্নান’’ন্তি। পিট্ঠখজ্জকাদীনীতি পূপসক্খলিমোদকাদীনি। আদি-সদ্দেন পন কদলিফলাদিং সঙ্গণ্হাতি। পিট্ঠং পক্খিপিত্ৰা পচিতব্বপাযসং পিট্ঠপাযসং। আদি-সদ্দেন তথারূপভোজ্জযাগুআদিং সঙ্গণ্হাতি।
208. Raso jāto etesanti rasitāni, mahārasāni. Tenāha ‘‘rasasampannāna’’nti. Piṭṭhakhajjakādīnīti pūpasakkhalimodakādīni. Ādi-saddena pana kadaliphalādiṃ saṅgaṇhāti. Piṭṭhaṃ pakkhipitvā pacitabbapāyasaṃ piṭṭhapāyasaṃ. Ādi-saddena tathārūpabhojjayāguādiṃ saṅgaṇhāti.
ইধ কম্মসরিক্খকং নাম সত্তুস্সদতালক্খণস্স পণীতলাভিতায ঞাপকনিমিত্তভাৰো। ইমিনা নযেন তত্থ তত্থ লক্খণে কম্মসরিক্খকং নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বং।
Idha kammasarikkhakaṃ nāma sattussadatālakkhaṇassa paṇītalābhitāya ñāpakanimittabhāvo. Iminā nayena tattha tattha lakkhaṇe kammasarikkhakaṃ niddhāretvā yojetabbaṃ.
২০৯. উত্তমো অগ্গরসদাযকোতি সব্বসত্তানং উত্তমো লোকনাথো অগ্গানং পণীতানং রসানং দাযকো। উত্তমানং অগ্গরসানন্তি পণীতেসুপি পণীতরসানং। খজ্জভোজ্জাদিজোতকন্তি খজ্জভোজ্জাদিলাভজোতকং। লাভসংৰত্তনিকস্স কম্মস্স ফলং ‘‘লাভসংৰত্তনিক’’ন্তি কারণূপচারেন ৰদতি। তদত্থজোতকন্তি ৰা তস্স পণীতভোজনদাযকত্তসঙ্খাতস্স অত্থস্স জোতকং। তদাধিগচ্ছতীতি এত্থ আ-কারো নিপাতমত্তন্তি আহ ‘‘তং অধিগচ্ছতী’’তি। লাভিরুত্তমন্তি র-কারো পদসন্ধিকরো।
209.Uttamo aggarasadāyakoti sabbasattānaṃ uttamo lokanātho aggānaṃ paṇītānaṃ rasānaṃ dāyako. Uttamānaṃ aggarasānanti paṇītesupi paṇītarasānaṃ. Khajjabhojjādijotakanti khajjabhojjādilābhajotakaṃ. Lābhasaṃvattanikassa kammassa phalaṃ ‘‘lābhasaṃvattanika’’nti kāraṇūpacārena vadati. Tadatthajotakanti vā tassa paṇītabhojanadāyakattasaṅkhātassa atthassa jotakaṃ. Tadādhigacchatīti ettha ā-kāro nipātamattanti āha ‘‘taṃ adhigacchatī’’ti. Lābhiruttamanti ra-kāro padasandhikaro.
করচরণাদিলক্খণৰণ্ণনা
Karacaraṇādilakkhaṇavaṇṇanā
২১০. পব্বজিতপরিক্খারং পত্তচীৰরাদিং গিহিপরিক্খারং ৰত্থাৰুধযানসযনাদিং।
210.Pabbajitaparikkhāraṃ pattacīvarādiṃ gihiparikkhāraṃ vatthāvudhayānasayanādiṃ.
সব্বন্তি সব্বং উপকারং। মক্খেত্ৰা নাসেতি মক্খিভাৰে ঠত্ৰা। তেলেন ৰিয মক্খেতীতি সতধোততেলেন মক্খেতি ৰিয। অত্থসংৰড্ঢনকথাযাতি হিতাৰহকথায। কথাগহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং। পরেসং হিতাৰহো কাযপযোগোপি অত্থচরিযা। অট্ঠকথাযং পন ৰচীপযোগৰসেনেৰ অত্থচরিযা ৰুত্তা।
Sabbanti sabbaṃ upakāraṃ. Makkhetvā nāseti makkhibhāve ṭhatvā. Telena viya makkhetīti satadhotatelena makkheti viya. Atthasaṃvaḍḍhanakathāyāti hitāvahakathāya. Kathāgahaṇañcettha nidassanamattaṃ. Paresaṃ hitāvaho kāyapayogopi atthacariyā. Aṭṭhakathāyaṃ pana vacīpayogavaseneva atthacariyā vuttā.
সমানত্ততাযাতি সদিসভাৰে সমানট্ঠানে ঠপনেন, তং পনস্স সমানট্ঠানে ঠপনং অত্তসদিসতাকরণং, সুখেন একসম্ভোগতা, অত্তনো সুখুপ্পত্তিযং; তস্স চ দুক্খুপ্পত্তিযং তেন অত্তনো একসম্ভোগতাতি আহ ‘‘সমানসুখদুক্খভাৰেনা’’তি। সা চ সমানসুখদুক্খতা একতো নিসজ্জাদিনা পাকটা হোতীতি তং দস্সেন্তো ‘‘একাসনে’’তিআদিমাহ। ন হি সক্কা একপরিভোগো কাতুং জাতিযা হীনত্তা। তথা অকরিযমানে চ সো কুজ্ঝতি ভোগেন অধিকত্তা, তস্মা দুস্সঙ্গহো। ন হি সো একপরিভোগং ইচ্ছতি জাতিযা হীনভাৰতো। ন অকরিযমানে চ কুজ্ঝতি ভোগেন হীনভাৰতো। উভোহীতি জাতিভোগেহি। সদিসোপি সুসঙ্গহো একসদিসভাৰেনেৰ ইতরেন সহ একপরিভোগস্স পচ্চাসীসায, অকরণে চ তস্স কুজ্ঝনস্সাভাৰতো। অদীযমানেপি কিস্মিঞ্চি আমিসে অকরিযমানেপি সঙ্গহে। ন পাপকেন চিত্তেন পস্সতি পেসলভাৰতো। ততো এৰ পরিভোগোপি…পে॰… হোতি। এৰরূপন্তি গিহী চে, উভোহি সদিসং; পব্বজিতো চে, সীলৰন্তন্তি অধিপ্পাযো।
Samānattatāyāti sadisabhāve samānaṭṭhāne ṭhapanena, taṃ panassa samānaṭṭhāne ṭhapanaṃ attasadisatākaraṇaṃ, sukhena ekasambhogatā, attano sukhuppattiyaṃ; tassa ca dukkhuppattiyaṃ tena attano ekasambhogatāti āha ‘‘samānasukhadukkhabhāvenā’’ti. Sā ca samānasukhadukkhatā ekato nisajjādinā pākaṭā hotīti taṃ dassento ‘‘ekāsane’’tiādimāha. Na hi sakkā ekaparibhogo kātuṃ jātiyā hīnattā. Tathā akariyamāneca so kujjhati bhogena adhikattā, tasmā dussaṅgaho. Na hi so ekaparibhogaṃ icchati jātiyā hīnabhāvato. Na akariyamāne ca kujjhati bhogena hīnabhāvato. Ubhohīti jātibhogehi. Sadisopi susaṅgaho ekasadisabhāveneva itarena saha ekaparibhogassa paccāsīsāya, akaraṇe ca tassa kujjhanassābhāvato. Adīyamānepi kismiñci āmise akariyamānepi saṅgahe. Na pāpakena cittena passati pesalabhāvato. Tato eva paribhogopi…pe… hoti.Evarūpanti gihī ce, ubhohi sadisaṃ; pabbajito ce, sīlavantanti adhippāyo.
সুসঙ্গহিতাৰ হোন্তীতি সুট্ঠু সঙ্গহিতা এৰ হোন্তি দল়্হভত্তিভাৰতো। তেনাহ ‘‘ন ভিজ্জন্তী’’তি।
Susaṅgahitāvahontīti suṭṭhu saṅgahitā eva honti daḷhabhattibhāvato. Tenāha ‘‘na bhijjantī’’ti.
দানাদিসঙ্গহকম্মন্তি দানাদিভেদং পরসঙ্গণ্হনৰসেন পৰত্তং কুসলকম্মং।
Dānādisaṅgahakammanti dānādibhedaṃ parasaṅgaṇhanavasena pavattaṃ kusalakammaṃ.
২১১. অনৰঞ্ঞাতেন অপরিভূতেন সম্ভাৰিতেন। পমোদো ৰুচ্চতি হাসো, ন অপ্পমোদেনাতি এত্থ পটিসেধদ্ৰযেন সো এৰ ৰুত্তো। সো চ ওদগ্যসভাৰত্তা ন দীনো ধম্মূপসঞ্হিতত্তা ন গব্ভযুত্তোতি আহ ‘‘ন দীনেন ন গব্ভিতেনাতি অত্থো’’তি। সত্তানং অগণ্হনগুণেনাতি যোজনা।
211.Anavaññātena aparibhūtena sambhāvitena. Pamodo vuccati hāso, na appamodenāti ettha paṭisedhadvayena so eva vutto. So ca odagyasabhāvattā na dīno dhammūpasañhitattā na gabbhayuttoti āha ‘‘na dīnena na gabbhitenāti attho’’ti. Sattānaṃ agaṇhanaguṇenāti yojanā.
অতিরুচিরন্তি অতিৰিয রুচিরকতং, তং পন পস্সন্তানং পসাদাৰহন্তি আহ ‘‘সুপাসাদিক’’ন্তি। সুট্ঠু ছেকন্তি অতিৰিয সুন্দরং। ৰিধাতব্বোতি ৰিধাতুং সন্দিসিতুং সক্কুণেয্যো। পিযং ৰদতীতি পিযৰদূ যথা ‘‘সব্বৰিদূ’’তি। সুখমেৰ সুখতা, তং সুখতং। ধম্মঞ্চ অনুধম্মঞ্চাতি লোকুত্তরধম্মঞ্চেৰ তস্স অনুরূপপুব্বভাগধম্মঞ্চ।
Atiruciranti ativiya rucirakataṃ, taṃ pana passantānaṃ pasādāvahanti āha ‘‘supāsādika’’nti. Suṭṭhu chekanti ativiya sundaraṃ. Vidhātabboti vidhātuṃ sandisituṃ sakkuṇeyyo. Piyaṃ vadatīti piyavadū yathā ‘‘sabbavidū’’ti. Sukhameva sukhatā, taṃ sukhataṃ. Dhammañcaanudhammañcāti lokuttaradhammañceva tassa anurūpapubbabhāgadhammañca.
উস্সঙ্খপাদাদিলক্খণৰণ্ণনা
Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā
২১২. ‘‘অত্থূপসংহিত’’ন্তি ইমিনা ৰট্টনিস্সিতা ধম্মকথা ৰুত্তাতি আহ ‘‘ইধলোকপরলোকত্থনিস্সিত’’ন্তি। ‘‘ধম্মূপসংহিত’’ন্তি ইমিনা ৰিৰট্টনিস্সিতা, তস্মা দসকুসলকম্মপথা ৰিৰট্টসন্নিস্সযা ৰেদিতব্বা। নিদংসেসীতি সন্দস্সেসি তে ধম্মে পচ্চক্খে কত্ৰা পকাসেসি। নিদংসনকথন্তি পাকটকরণকথং। জেট্ঠট্ঠেন অগ্গো, পাসংসট্ঠেন সেট্ঠো, পমুখট্ঠেন পামোক্খো, পধানট্ঠেন উত্তমো, হিতসুখত্থিকেহি পকারতো ৰরণীযতো রজনীযতো পৰরোতি এৰং অত্থৰিসেসৰাচীনম্পি ‘‘অগ্গো’’তিআদীনং পদানং ভাৰত্থস্স ভেদাভাৰতো ‘‘সব্বানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানী’’তি আহ।
212.‘‘Atthūpasaṃhita’’nti iminā vaṭṭanissitā dhammakathā vuttāti āha ‘‘idhalokaparalokatthanissita’’nti. ‘‘Dhammūpasaṃhita’’nti iminā vivaṭṭanissitā, tasmā dasakusalakammapathā vivaṭṭasannissayā veditabbā. Nidaṃsesīti sandassesi te dhamme paccakkhe katvā pakāsesi. Nidaṃsanakathanti pākaṭakaraṇakathaṃ. Jeṭṭhaṭṭhena aggo, pāsaṃsaṭṭhena seṭṭho, pamukhaṭṭhena pāmokkho, padhānaṭṭhena uttamo, hitasukhatthikehi pakārato varaṇīyato rajanīyato pavaroti evaṃ atthavisesavācīnampi ‘‘aggo’’tiādīnaṃ padānaṃ bhāvatthassa bhedābhāvato ‘‘sabbāni aññamaññavevacanānī’’ti āha.
উদ্ধঙ্গমনীযাতি সুণন্তানং উপরূপরি ৰিসেসং গমেন্তীতি উদ্ধঙ্গমনীযা। সঙ্খায অধো পিট্ঠিপাদসমীপে এৰ পতিট্ঠিতত্তা অধোসঙ্খা পাদা এতস্সাতি অধোসঙ্খপাদো। সঙ্খাতি চ গোপ্ফকানমিদং নামং।
Uddhaṅgamanīyāti suṇantānaṃ uparūpari visesaṃ gamentīti uddhaṅgamanīyā. Saṅkhāya adho piṭṭhipādasamīpe eva patiṭṭhitattā adhosaṅkhā pādā etassāti adhosaṅkhapādo. Saṅkhāti ca gopphakānamidaṃ nāmaṃ.
২১৩. ধম্মদানযঞ্ঞন্তি ধম্মদানসঙ্খাতং যঞ্ঞং।
213.Dhammadānayaññanti dhammadānasaṅkhātaṃ yaññaṃ.
সুট্ঠু সণ্ঠিতাতি সম্মদেৰ সণ্ঠিতা। পিট্ঠিপাদস্স উপরি পকতিঅঙ্গুলেন চতুরঙ্গুলে জঙ্ঘাপদেসে নিগূল়্হা অপঞ্ঞাযমানরূপা হুত্ৰা ঠিতাতি অত্থো।
Suṭṭhusaṇṭhitāti sammadeva saṇṭhitā. Piṭṭhipādassa upari pakatiaṅgulena caturaṅgule jaṅghāpadese nigūḷhā apaññāyamānarūpā hutvā ṭhitāti attho.
এণিজঙ্ঘলক্খণৰণ্ণনা
Eṇijaṅghalakkhaṇavaṇṇanā
২১৪. সিপ্পন্তি সিক্খিতব্বট্ঠেন ‘‘সিপ্প’’ন্তি লদ্ধনামং সত্তানং জীৰিকাহেতুভূতং আজীৰৰিধিং। জীৰিকত্থং, সত্তানং উপকারত্থঞ্চ ৰেদিতব্বট্ঠেন ৰিজ্জা, মন্তসত্থাদি। চরন্তি তেন সুগতিং, সুখঞ্চ গচ্ছন্তীতি চরণং। কম্মস্সকতাঞাণং উত্তরপদলোপেন ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘কম্মন্তি কম্মস্সকতাজাননপঞ্ঞা’’তি। তানি চেৰাতি পুব্বে ৰুত্তহত্থিআদীনি চেৰ। সত্ত রতনানীতি মুত্তাদীনি সত্ত রতনানি। চ-সদ্দেন রঞ্ঞো উপভোগভূতানং ৰত্থসেয্যাদীনং সঙ্গহো। রঞ্ঞো অনুচ্ছৰিকানীতি রঞ্ঞো পরিভুঞ্জনযোগ্যানি। সব্বেসন্তি ‘‘রাজারহানী’’তিআদিনা ৰুত্তানং সব্বেসংযেৰ একজ্ঝং গহণং। বুদ্ধানং পরিসা নাম ওধিসো অনোধিসো চ সমিতপাপা, তথত্থায পটিপন্না চ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সমণানং কোট্ঠাসভূতা চতস্সো পরিসা’’তি।
214.Sippanti sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sippa’’nti laddhanāmaṃ sattānaṃ jīvikāhetubhūtaṃ ājīvavidhiṃ. Jīvikatthaṃ, sattānaṃ upakāratthañca veditabbaṭṭhena vijjā, mantasatthādi. Caranti tena sugatiṃ, sukhañca gacchantīti caraṇaṃ. Kammassakatāñāṇaṃ uttarapadalopena ‘‘kamma’’nti vuttanti āha ‘‘kammanti kammassakatājānanapaññā’’ti. Tāni cevāti pubbe vuttahatthiādīni ceva. Satta ratanānīti muttādīni satta ratanāni. Ca-saddena rañño upabhogabhūtānaṃ vatthaseyyādīnaṃ saṅgaho. Rañño anucchavikānīti rañño paribhuñjanayogyāni. Sabbesanti ‘‘rājārahānī’’tiādinā vuttānaṃ sabbesaṃyeva ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Buddhānaṃ parisā nāma odhiso anodhiso ca samitapāpā, tathatthāya paṭipannā ca hotīti vuttaṃ ‘‘samaṇānaṃ koṭṭhāsabhūtā catasso parisā’’ti.
সিপ্পাদিৰাচনন্তি সিপ্পানং সিক্খাপনং। পাল়িযম্পি হি ‘‘ৰাচেতা’’তি ৰাচনসীসেন সিক্খাপনং দস্সিতং। উক্কুটিকাসনন্তি তংতংৰেয্যাৰচ্চকরণেন উক্কুটিকস্স নিসজ্জা। পযোজনৰসেন গেহতো গেহং গামতো গামং জঙ্ঘাযো কিলমেত্ৰা পেসনং জঙ্ঘপেসনিকা। লিখিত্ৰা পাতিতং ৰিয হোতি অপরিপুণ্ণভাৰতো। অনুপুব্বউগ্গতৰট্টিতন্তি গোপ্ফকট্ঠানতো পট্ঠায যাৰ জাণুপ্পদেসা মংসূপচযস্স অনুক্কমেন সমন্ততো ৰড্ঢিতত্তা অনুপুব্বেন উগ্গতং হুত্ৰা সুৰট্টিতং। এণিজঙ্ঘলক্খণন্তি সণ্ঠানমত্তেন এণিমিগজঙ্ঘাসদিসজঙ্ঘলক্খণং।
Sippādivācananti sippānaṃ sikkhāpanaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘vācetā’’ti vācanasīsena sikkhāpanaṃ dassitaṃ. Ukkuṭikāsananti taṃtaṃveyyāvaccakaraṇena ukkuṭikassa nisajjā. Payojanavasena gehato gehaṃ gāmato gāmaṃ jaṅghāyo kilametvā pesanaṃ jaṅghapesanikā. Likhitvā pātitaṃ viya hoti aparipuṇṇabhāvato. Anupubbauggatavaṭṭitanti gopphakaṭṭhānato paṭṭhāya yāva jāṇuppadesā maṃsūpacayassa anukkamena samantato vaḍḍhitattā anupubbena uggataṃ hutvā suvaṭṭitaṃ. Eṇijaṅghalakkhaṇanti saṇṭhānamattena eṇimigajaṅghāsadisajaṅghalakkhaṇaṃ.
২১৫. ‘‘যতুপঘাতাযা’’তি এত্থ ত-কারো পদসন্ধিকরো, অনুনাসিকলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘য’’ন্তিআদি। ‘‘উদ্ধগ্গলোমা সুখুমত্তচোত্থতা’’তি ৰুত্তত্তা চোদকেন ‘‘কিং পন অঞ্ঞেন কম্মেন অঞ্ঞং লক্খণং নিব্বত্ততী’’তি চোদিতো, আচরিযো ‘‘ন নিব্বত্ততী’’তি ৰত্ৰা ‘‘যদি এৰং ইধ কস্মা লক্খণন্তরং কথিত’’ন্তি অন্তোলীনমেৰ চোদনং পরিহরন্তো ‘‘যং পন নিব্বত্ততীতি…পে॰… ইধ ৰুত্ত’’ন্তি আহ। তত্থ যং পন নিব্বত্ততীতি যং লক্খণং ৰুচ্চমানলক্খণনিব্বত্তকেন কম্মুনা নিব্বত্ততি। তং অনুব্যঞ্জনং হোতীতি তং লক্খণং ৰুচ্চমানস্স লক্খণস্স অনুকূললক্খণং নাম হোতি। তস্মা তেন কারণেন ইধ এণিজঙ্ঘলক্খণকথনে ‘‘উদ্ধগ্গলোমা সুখুমত্তচোত্থতা’’তি লক্খণন্তরং ৰুত্তং।
215.‘‘Yatupaghātāyā’’ti ettha ta-kāro padasandhikaro, anunāsikalopena niddesoti āha ‘‘ya’’ntiādi. ‘‘Uddhaggalomā sukhumattacotthatā’’ti vuttattā codakena ‘‘kiṃ pana aññena kammena aññaṃ lakkhaṇaṃ nibbattatī’’ti codito, ācariyo ‘‘na nibbattatī’’ti vatvā ‘‘yadi evaṃ idha kasmā lakkhaṇantaraṃ kathita’’nti antolīnameva codanaṃ pariharanto ‘‘yaṃ pana nibbattatīti…pe… idha vutta’’nti āha. Tattha yaṃ pana nibbattatīti yaṃ lakkhaṇaṃ vuccamānalakkhaṇanibbattakena kammunā nibbattati. Taṃ anubyañjanaṃ hotīti taṃ lakkhaṇaṃ vuccamānassa lakkhaṇassa anukūlalakkhaṇaṃ nāma hoti. Tasmā tena kāraṇena idha eṇijaṅghalakkhaṇakathane ‘‘uddhaggalomā sukhumattacotthatā’’ti lakkhaṇantaraṃ vuttaṃ.
সুখুমচ্ছৰিলক্খণৰণ্ণনা
Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā
২১৬. সমিতপাপট্ঠেন সমণং, ন পব্বজ্জামত্তেন। বাহিতপাপট্ঠেন ব্রাহ্মণং, ন জাতিমত্তেন।
216.Samitapāpaṭṭhenasamaṇaṃ, na pabbajjāmattena. Bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ, na jātimattena.
মহন্তানং অত্থানং পরিগ্গণ্হনতো মহতী পঞ্ঞা এতস্সাতি মহাপঞ্ঞো। সেসপদেসুপি এসেৰ নযোতি আহ ‘‘মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি। নানত্তন্তি যাহি মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতত্তা ভগৰা ‘‘মহাপঞ্ঞো’’তিআদিনা কিত্তীযতি, তাসং মহাপঞ্ঞাদীনং ইদং নানত্তং অযং ৰেমত্ততা।
Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño. Sesapadesupi eseva nayoti āha ‘‘mahāpaññādīhi samannāgatoti attho’’ti. Nānattanti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā bhagavā ‘‘mahāpañño’’tiādinā kittīyati, tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā.
যস্স কস্সচি ৰিসেসতো অরূপধম্মস্স মহত্তং নাম কিচ্চসিদ্ধিযা ৰেদিতব্বন্তি তদস্সা কিচ্চসিদ্ধিযা দস্সেন্তো ‘‘মহন্তে সীলক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা’’তিআদিমাহ। তত্থ হেতুমহন্ততায, পচ্চযমহন্ততায, নিস্সযমহন্ততায, পভেদমহন্ততায, কিচ্চমহন্ততায, ফলমহন্ততায, আনিসংসমহন্ততায চ সীলক্খন্ধস্স মহন্তভাৰো ৰেদিতব্বো। তত্থ হেতু অলোভাদযো। পচ্চযো হিরোত্তপ্পসদ্ধাসতিৰীরিযাদযো। নিস্সযো সাৰকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিনিযততা, তংসমঙ্গিনো চ পুরিসৰিসেসা। পভেদো চারিত্তৰারিত্তাদিৰিভাগো। কিচ্চং তদঙ্গাদিৰসেন পটিপক্খৰিধমনং। আনিসংসো পিযমনাপতাদি। অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে, (ৰিসুদ্ধি॰ ১.৬) আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম॰ নি॰ ১.৬৫) চ আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো। ইমিনা নযেন সমাধিক্খন্ধাদীনম্পি মহন্ততা যথারহং ৰিত্থারেত্ৰা ৰেদিতব্বা। ঠানাঠানানং পন মহাৰিসযতায, সা বহুধাতুকসুত্তে আগতনযেন ৰেদিতব্বা। ৰিহারসমাপত্তিযো সমাধিক্খন্ধনিদ্ধারণনযেন ৰেদিতব্বা। অরিযসচ্চানং সকলসাসনসঙ্গহতো, সো সচ্চৰিভঙ্গ- (ৰিভ॰ ১৮৯) তংসংৰণ্ণনাসু (ৰিভ॰ অট্ঠ॰ ১৮৯) আগতনযেন, সতিপট্ঠানা দীনং সতিপট্ঠানৰিভঙ্গাদীসু, (ৰিভ॰ ৩৫৫) তংসংৰণ্ণনাসু (ৰিভ॰ অট্ঠ॰ ৩৫৫) চ আগতনযেন, সামঞ্ঞফলানং মহতো হিতস্স, মহতো সুখস্স, মহতো অত্থস্স, মহতো যোগক্খেমস্স নিব্বত্তিভাৰতো, সন্তপণীতনিপুণঅতক্কাৰচরপণ্ডিতৰেদনীযভাৰতো চ; অভিঞ্ঞানং মহাসম্ভারতো, মহাৰিসযতো, মহাকিচ্চতো, মহানুভাৰতো, মহানিব্বত্তিতো চ, নিব্বানস্স মদনিম্মদনাদিমহত্তসিদ্ধিতো মহন্ততা ৰেদিতব্বা।
Yassa kassaci visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassā kiccasiddhiyā dassento ‘‘mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādimāha. Tattha hetumahantatāya, paccayamahantatāya, nissayamahantatāya, pabhedamahantatāya, kiccamahantatāya, phalamahantatāya, ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetu alobhādayo. Paccayo hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayo sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā, taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittavārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhavidhamanaṃ. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge, (visuddhi. 1.6) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.65) ca āgatanayeneva veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ vitthāretvā veditabbā. Ṭhānāṭhānānaṃ pana mahāvisayatāya, sā bahudhātukasutte āgatanayena veditabbā. Vihārasamāpattiyo samādhikkhandhaniddhāraṇanayena veditabbā. Ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgahato, so saccavibhaṅga- (vibha. 189) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189) āgatanayena, satipaṭṭhānā dīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu, (vibha. 355) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 355) ca āgatanayena, sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa, mahato sukhassa, mahato atthassa, mahato yogakkhemassa nibbattibhāvato, santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca; abhiññānaṃ mahāsambhārato, mahāvisayato, mahākiccato, mahānubhāvato, mahānibbattito ca, nibbānassa madanimmadanādimahattasiddhito mahantatā veditabbā.
পুথুপঞ্ঞাতি এত্থাপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো ৰেদিতব্বো। অযং পন ৰিসেসো – নানাখন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি ‘‘অযং রূপক্খন্ধো নাম…পে॰… অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামা’’তি এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি। তেসুপি ‘‘একৰিধেন রূপক্খন্ধো, একাদসৰিধেন রূপক্খন্ধো। একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো। একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো। একৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো। একৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এৰং একেকস্স খন্ধস্স অতীতাদিভেদৰসেনাপি নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি। তথা ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে॰..ইদং ধম্মাযতনং নাম। তত্থ দসাযতনা কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমকা’’তি এৰং আযতনানং নানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি। নানাধাতূসূতি ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে॰… অযং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম। তত্থ সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে ধাতুযো চতুভূমিকা’’তি এৰং নানাধাতূসু ঞাণং পৰত্ততি, তযিদং উপাদিন্নকধাতুৰসেন ৰুত্তং। পচ্চেকবুদ্ধানম্পি হি দ্ৰিন্নঞ্চ অগ্গসাৰকানং উপাদিন্নকধাতূসু এৰং নানাকরণং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি, তঞ্চ খো একদেসতোৰ, ন নিপ্পদেসতো। অনুপাদিন্নকধাতূনং পন লক্খণাদিমত্তমেৰ জানন্তি, ন নানাকরণং। সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানমেৰ পন ‘‘ইমায নামধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স রুক্খস্স খন্ধো সেতো, ইমস্স কাল়ো, ইমস্স মট্ঠো, ইমস্স বহলত্তচো , ইমস্স তনুতচো। ইমস্স পত্তং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন এৰরূপং। ইমস্স পুপ্ফং নীলং, ইমস্স পীতকং, লোহিতকং, ওদাতং, সুগন্ধং, দুগ্গন্ধং। ফলং খুদ্দকং, মহন্তং, দীঘং, ৰট্টং, সুসণ্ঠানং, দুস্সণ্ঠানং, মট্ঠং, ফরুসং, সুগন্ধং, দুগ্গন্ধং, মধুরং, তিত্তকং, অম্বিলং, কটুকং, কসাৰং। কণ্টকো তিখিণো, অতিখিণো, উজুকো, কুটিলো, কণ্হো, নীলো, ওদাতো হোতী’’তি ধাতুনানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৰত্ততি।
Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ‘‘ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho. Ekavidhena saṅkhārakkhandho. Ekavidhena viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ ekekassa khandhassa atītādibhedavasenāpi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tathā ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe...idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ āyatanānaṃ nānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Nānādhātūsūti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve dhātuyo catubhūmikā’’ti evaṃ nānādhātūsu ñāṇaṃ pavattati, tayidaṃ upādinnakadhātuvasena vuttaṃ. Paccekabuddhānampi hi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādinnakadhātūsu evaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati, tañca kho ekadesatova, na nippadesato. Anupādinnakadhātūnaṃ pana lakkhaṇādimattameva jānanti, na nānākaraṇaṃ. Sabbaññubuddhānameva pana ‘‘imāya nāmadhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa bahalattaco , imassa tanutaco. Imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ. Imassa pupphaṃ nīlaṃ, imassa pītakaṃ, lohitakaṃ, odātaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ. Phalaṃ khuddakaṃ, mahantaṃ, dīghaṃ, vaṭṭaṃ, susaṇṭhānaṃ, dussaṇṭhānaṃ, maṭṭhaṃ, pharusaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, madhuraṃ, tittakaṃ, ambilaṃ, kaṭukaṃ, kasāvaṃ. Kaṇṭako tikhiṇo, atikhiṇo, ujuko, kuṭilo, kaṇho, nīlo, odāto hotī’’ti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.
নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো চ নানাপভেদেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু। অৰিজ্জাদিঅঙ্গানি হি পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতানি। তেনাহ সঙ্খারপিটকে ‘‘দ্ৰাদস পচ্চযা দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি। নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি নানাসভাৰেসু নিচ্চসারাদিৰিরহিতেসু সুঞ্ঞতভাৰেসু ততো এৰ ইত্থিপুরিসঅত্তত্তনিযাদিৰসেন অনুপলব্ভনসভাৰেসু পকারেসু। ম-কারো হেত্থ পদসন্ধিকরো। নানাঅত্থেসূতি অত্থপটিসম্ভিদায ৰিসযভূতেসু পচ্চযুপ্পন্নাদিৰসেন নানাৰিধেসু অত্থেসু। ধম্মেসূতি ধম্মপটিসম্ভিদায ৰিসযভূতেসু পচ্চযাদিৰসেন নানাৰিধেসু ধম্মেসু। নিরুত্তীসূতি তেসংযেৰ অত্থধম্মানং নিদ্ধারণৰচনসঙ্খাতেসু নানানিরুত্তীসু। পটিভানেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাদীসু ৰিসযভূতেসু ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৰিভ॰ ৭২৬, ৭২৯, ৭৩১, ৭৩২, ৭৩৪, ৭৩৬, ৭৩৯) তথা তথা পটিভানতো উপতিট্ঠনতো ‘‘পটিভানানী’’তি লদ্ধনামেসু নানাঞাণেসু। ‘‘পুথুনানাসীলক্খন্ধেসূ’’তিআদীসু সীলস্স পুথুত্তং ৰুত্তমেৰ, ইতরেসং পন ৰুত্তনযানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পাকটমেৰ। যং পন অভিন্নং একমেৰ নিব্বানং, তত্থ উপচারৰসেন পুথুত্তং গহেতব্বন্তি আহ ‘‘পুথুজ্জনসাধারণে ধম্মে সমতিক্কম্মা’’তি, তেনস্স মদনিম্মদনাদিপরিযাযেন পুথুত্তং পরিদীপিতং হোতি।
Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato ca nānāpabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgāni hi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāni. Tenāha saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahitesu suññatabhāvesu tato eva itthipurisaattattaniyādivasena anupalabbhanasabhāvesu pakāresu. Ma-kāro hettha padasandhikaro. Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāya visayabhūtesu paccayuppannādivasena nānāvidhesu atthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāya visayabhūtesu paccayādivasena nānāvidhesu dhammesu. Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātesu nānāniruttīsu. Paṭibhānesūti atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu ‘‘imāni ñāṇāni idamatthajotakānī’’ti (vibha. 726, 729, 731, 732, 734, 736, 739) tathā tathā paṭibhānato upatiṭṭhanato ‘‘paṭibhānānī’’ti laddhanāmesu nānāñāṇesu. ‘‘Puthunānāsīlakkhandhesū’’tiādīsu sīlassa puthuttaṃ vuttameva, itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha ‘‘puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti, tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.
এৰং ৰিসযৰসেন পঞ্ঞায মহত্তং, পুথুত্তং দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযুত্তধম্মৰসেন হাসভাৰং, পৰত্তিআকারৰসেন জৰনভাৰং, কিচ্চৰসেন তিক্খাদিভাৰং দস্সেতুং ‘‘কতমা হাসপঞ্ঞা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ হাসবহুলোতি পীতিবহুলো। সেসপদানি তস্সেৰ ৰেৰচনানি। সীলং পরিপূরেতীতি হট্ঠপহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো হুত্ৰা ঠপেত্ৰা ইন্দ্রিযসংৰরং তস্স ৰিসুং ৰুত্তত্তা অনৰসেসসীলং পরিপূরেতি। পীতিসোমনস্সসহগতা হি পঞ্ঞা অভিরতিৰসেন আরম্মণে ফুল্লিতৰিকসিতা ৰিয পৰত্ততি, ন এৰং উপেক্খাসহগতা। পুন সীলক্খন্ধন্তি অরিযসীলক্খন্ধমাহ। ‘‘সমাধিক্খন্ধ’’ন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো।
Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ, puthuttaṃ dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ, pavattiākāravasena javanabhāvaṃ, kiccavasena tikkhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘katamā hāsapaññā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā ṭhapetvā indriyasaṃvaraṃ tassa visuṃ vuttattā anavasesasīlaṃ paripūreti. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullitavikasitā viya pavattati, na evaṃ upekkhāsahagatā. Puna sīlakkhandhanti ariyasīlakkhandhamāha. ‘‘Samādhikkhandha’’ntiādīsupi eseva nayo.
সব্বং তং রূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৰতীতি যা রূপধম্মে ‘‘অনিচ্চা’’তি সীঘৰেগেন পৰত্ততি, পটিপক্খদূরভাৰেন পুব্বাভিসঙ্খারস্স সাতিসযত্তা ইন্দেন ৰিস্সট্ঠৰজিরং ৰিয লক্খণং অৰিরজ্ঝন্তী অদন্ধাযন্তী রূপক্খন্ধে অনিচ্চলক্খণং ৰেগসা পটিৰিজ্ঝতি, সা জৰনপঞ্ঞা নামাতি অত্থো। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো। এৰং লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেত্ৰা বলৰৰিপস্সনাৰসেন দস্সেতুং ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং। তত্থ খযট্ঠেনাতি যত্থ যত্থ উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জনতো খযসভাৰত্তা। ভযট্ঠেনাতি ভযানকভাৰতো। অসারকট্ঠেনাতি অসারকভাৰতো অত্তসারৰিরহতো, নিচ্চসারাদিৰিরহতো চ। তুলযিত্ৰাতি তুলনভূতায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায তুলেত্ৰা। তীরযিত্ৰাতি তায এৰ তীরণভূতায তীরযিত্ৰা। ৰিভাৰযিত্ৰাতি যাথাৰতো পকাসেত্ৰা পচ্চক্খং কত্ৰা। ৰিভূতং কত্ৰাতি পাকটং কত্ৰা। রূপনিরোধেতি রূপক্খন্ধনিরোধহেতুভূতে নিব্বানে নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন। ইদানি সিখাপ্পত্তৰিপস্সনাৰসেন জৰনপঞ্ঞং দস্সেতুং পুন ‘‘রূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং। ‘‘ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাৰসেনা’’তি কেচি।
Sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti yā rūpadhamme ‘‘aniccā’’ti sīghavegena pavattati, paṭipakkhadūrabhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ avirajjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato. Asārakaṭṭhenāti asārakabhāvato attasāravirahato, niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulanabhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīrayitvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā paccakkhaṃ katvā. Vibhūtaṃ katvāti pākaṭaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhanirodhahetubhūte nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenā’’ti keci.
ঞাণস্স তিক্খভাৰো নাম সৰিসেসং পটিপক্খপহানেন ৰেদিতব্বোতি। ‘‘খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা তে পন কিলেসে ৰিভাগেন দস্সেন্তো ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্ক’’ন্তিআদিমাহ। তিক্খপঞ্ঞো খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, পটিপদা চস্স ন চলতীতি আহ ‘‘একস্মিং আসনে চত্তারো অরিযমগ্গা…পে॰… অধিগতা হোন্তী’’তিআদি।
Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhapahānena veditabboti. ‘‘Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Tikkhapañño khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha ‘‘ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā…pe… adhigatā hontī’’tiādi.
‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা’’তি যাথাৰতো দস্সনেন সচ্চপ্পটিৰেধো ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি কারণমুখেন নিব্বেধিকপঞ্ঞং দস্সেতুং ‘‘সব্বসঙ্খারেসু উব্বেগবহুলো হোতী’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ উব্বেগবহুলোতি ৰুত্তনযেন সব্বসঙ্খারেসু অভিণ্হপৰত্তসংৰেগো। উত্তাসবহুলোতি ঞাণুত্তাসৰসেন সব্বসঙ্খারেসু বহুসো উত্রাসমানসো , এতেন আদীনৰানুপস্সনমাহ। ‘‘উক্কণ্ঠনবহুলো’’তি পন ইমিনা নিব্বিদানুপস্সনমাহ , ‘‘অরতিবহুলো’’তিআদিনা তস্সা এৰ অপরাপরুপ্পত্তিং। বহিমুখোতি সব্বসঙ্খারতো বহিভূতং নিব্বানং উদ্দিস্স পৰত্তঞাণমুখো, তথা ৰা পৰত্তিতৰিমোক্খমুখো। নিব্বিজ্ঝনং নিব্বেধো, সো এতিস্সা অত্থি, নিব্বিজ্ঝতীতি ৰা নিব্বেধিকা, সা এৰ পঞ্ঞা নিব্বেধিকপঞ্ঞা। যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা, উত্তানত্থত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।
‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccappaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhapavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇuttāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrāsamānaso , etena ādīnavānupassanamāha. ‘‘Ukkaṇṭhanabahulo’’ti pana iminā nibbidānupassanamāha , ‘‘aratibahulo’’tiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ. Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho, tathā vā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthi, nibbijjhatīti vā nibbedhikā, sā eva paññā nibbedhikapaññā. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā, uttānatthattā ca suviññeyyameva.
২১৭. পব্বজিতং উপাসিতাতি এত্থ যাদিসং পব্বজিতং উপাসতো পঞ্ঞাপটিলাভো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পণ্ডিতং পব্বজিত’’ন্তি ৰুত্তং। উপাসনঞ্চেত্থ উপট্ঠানৰসেন ইচ্ছিতং, ন উপনিসীদনমত্তেনাতি আহ ‘‘পযিরুপাসিতা’’তি। অত্থন্তি হিতং। অব্ভন্তরং করিত্ৰাতি অব্ভন্তরগতং কত্ৰা। তেনাহ ‘‘অত্থযুত্ত’’ন্তি। ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো চাযং, হিতূপসঞ্হিতং কত্ৰাতি অত্থো। অন্তর-সদ্দো ৰা চিত্তপরিযাযো ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা॰ ২০) ৰিয। তস্মা অত্থন্তরোতি হিতজ্ঝাসযোতি অত্থো।
217.Pabbajitaṃ upāsitāti ettha yādisaṃ pabbajitaṃ upāsato paññāpaṭilābho hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paṇḍitaṃ pabbajita’’nti vuttaṃ. Upāsanañcettha upaṭṭhānavasena icchitaṃ, na upanisīdanamattenāti āha ‘‘payirupāsitā’’ti. Atthanti hitaṃ. Abbhantaraṃ karitvāti abbhantaragataṃ katvā. Tenāha ‘‘atthayutta’’nti. Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ, hitūpasañhitaṃ katvāti attho. Antara-saddo vā cittapariyāyo ‘‘yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) viya. Tasmā atthantaroti hitajjhāsayoti attho.
পটিলাভত্থায গতেনাতি পটিলাভত্থায পৰত্তেন, পটিলাভসংৰত্তনিযেনাতি অত্থো। উপ্পাদে চ নিমিত্তে চ ছেকাতি উপ্পাদৰিধিম্হি চেৰ নিমিত্তৰিধিম্হি চ কুসলা। উপ্পাদনিমিত্তকোৰিদতাসীসেন চেত্থ লক্খণকোসল্লমেৰ দস্সেতি। অথ ৰা সেসলক্খণানং নিব্বত্তিযা বুদ্ধানং, চক্কৰত্তীনঞ্চ উপ্পাদো অনুমীযতি, যানি তেহি লদ্ধব্বআনিসংসানি নিমিত্তানি , তস্মিং উপ্পাদে চ নিমিত্তে চ অনুমিননাদিৰসেন ছেকা নিপুণাতি অত্থো। ঞত্ৰা পস্সিস্সতীতি ঞাণেন জানিত্ৰা পস্সিস্সতি, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণেনাতি অধিপ্পাযো।
Paṭilābhatthāya gatenāti paṭilābhatthāya pavattena, paṭilābhasaṃvattaniyenāti attho. Uppāde ca nimitte ca chekāti uppādavidhimhi ceva nimittavidhimhi ca kusalā. Uppādanimittakovidatāsīsena cettha lakkhaṇakosallameva dasseti. Atha vā sesalakkhaṇānaṃ nibbattiyā buddhānaṃ, cakkavattīnañca uppādo anumīyati, yāni tehi laddhabbaānisaṃsāni nimittāni , tasmiṃ uppāde ca nimitte ca anuminanādivasena chekā nipuṇāti attho. Ñatvā passissatīti ñāṇena jānitvā passissati, na cakkhuviññāṇenāti adhippāyo.
অত্থানুসাসনীসূতি অত্থানং হিতানং অনুসাসনীসু। যস্মা অনত্থপটিৰজ্জনপুব্বিকা সত্তানং অত্থপটিপত্তি, তস্মা অনত্থোপি পরিচ্ছিজ্জ গহেতব্বো, জানিতব্বো চাতি ৰুত্তং ‘‘অত্থানত্থং পরিগ্গাহকানি ঞাণানী’’তি, যতো ‘‘আযুপাযকোসল্লং ৰিয অপাযকোসল্লম্পি ইচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং।
Atthānusāsanīsūti atthānaṃ hitānaṃ anusāsanīsu. Yasmā anatthapaṭivajjanapubbikā sattānaṃ atthapaṭipatti, tasmā anatthopi paricchijja gahetabbo, jānitabbo cāti vuttaṃ ‘‘atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇānī’’ti, yato ‘‘āyupāyakosallaṃ viya apāyakosallampi icchitabba’’nti vuttaṃ.
সুৰণ্ণৰণ্ণলক্খণৰণ্ণনা
Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇavaṇṇanā
২১৮. পটিসঙ্খানবলেন কোধৰিনযেন অক্কোধনো, ন ভাৰনাবলেনাতি দস্সেতুং ‘‘ন অনাগামিমগ্গেনা’’তিআদি ৰুত্তং। এৰং অক্কোধৰসিকত্তাতি এৰং মঘমাণৰো ৰিয ন কোধৰসং গতত্তা। নাভিসজ্জীতি কুজ্ঝনৰসেনেৰ ন অভিসজ্জি। যঞ্হি কোধস্স উপ্পত্তিট্ঠানভূতে আরম্মণে উপনাহস্স পচ্চযভূতং কুজ্ঝনৰসেন অভিসজ্জনং, তং ইধাধিপ্পেতং, ন লুব্ভনৰসেন। তেনাহ ‘‘কুটিলকণ্টকো ৰিযা’’তিআদি। সো হি যত্থ লগ্গতি, তং খোভেন্তো এৰ লগ্গতি। তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং মম্মট্ঠানে। মম্মন্তি ফুট্ঠমত্তেপি রুজ্জনট্ঠানং। পুব্বুপ্পত্তিকোতি পঠমুপ্পন্নো। ততো বলৰতরো ব্যাপাদো লদ্ধাসেৰনতায চিত্তস্স ব্যাপজ্জনতো। ততো বলৰতরা পতিত্থিযনাতি সাতিসযং লদ্ধাসেৰনতায ততো ব্যাপাদাৰত্থাযপি বলৰতরা পতিত্থিযনা পচ্চত্থিকভাৰেন থামপ্পত্তিতো।
218. Paṭisaṅkhānabalena kodhavinayena akkodhano, na bhāvanābalenāti dassetuṃ ‘‘na anāgāmimaggenā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ akkodhavasikattāti evaṃ maghamāṇavo viya na kodhavasaṃ gatattā. Nābhisajjīti kujjhanavaseneva na abhisajji. Yañhi kodhassa uppattiṭṭhānabhūte ārammaṇe upanāhassa paccayabhūtaṃ kujjhanavasena abhisajjanaṃ, taṃ idhādhippetaṃ, na lubbhanavasena. Tenāha ‘‘kuṭilakaṇṭako viyā’’tiādi. So hi yattha laggati, taṃ khobhento eva laggati. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ mammaṭṭhāne. Mammanti phuṭṭhamattepi rujjanaṭṭhānaṃ. Pubbuppattikoti paṭhamuppanno. Tato balavataro byāpādo laddhāsevanatāya cittassa byāpajjanato. Tato balavatarāpatitthiyanāti sātisayaṃ laddhāsevanatāya tato byāpādāvatthāyapi balavatarā patitthiyanā paccatthikabhāvena thāmappattito.
সুখুমত্থরণাদীতি আদি-সদ্দেন পণীতভোজনীযাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো ভোজনদানস্সপি ৰণ্ণসম্পদানিমিত্তভাৰতো। তেনাহ ভগৰা ‘‘ভোজনং ভিক্খৰে দদমানো দাযকো পটিগ্গাহকানং…পে॰… আযুং দেতি, ৰণ্ণং দেতী’’তি (অ॰ নি॰ ৫.৩৭) তথা চ ৰক্খতি ‘‘আমিসদানেন ৰা’’তি।
Sukhumattharaṇādīti ādi-saddena paṇītabhojanīyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo bhojanadānassapi vaṇṇasampadānimittabhāvato. Tenāha bhagavā ‘‘bhojanaṃ bhikkhave dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ…pe… āyuṃ deti, vaṇṇaṃ detī’’ti (a. ni. 5.37) tathā ca vakkhati ‘‘āmisadānena vā’’ti.
২১৯. তি অদাসি। দেৰোতি মেঘো, পজ্জুন্নো এৰ ৰা। ৰরতরোতি উত্তমতরো। পব্বজ্জায ৰিসদিসাৰত্থাদি ভাৰতো ন পব্বজ্জাতি অপব্বজ্জা, গিহিভাৰো। অচ্ছাদেন্তি কোপীনং পটিচ্ছাদেন্তি এতেহীতি অচ্ছাদনানি, নিৰাসনানি, তেসং অচ্ছাদনানঞ্চেৰ সেস ৰত্থানঞ্চ কোজৰাদি উত্তমপাৰুরণানঞ্চ। ৰিনাসোতি কতস্স কম্মস্স অৰিপচ্চিত্ৰা ৰিনাসো।
219. Ti adāsi. Devoti megho, pajjunno eva vā. Varataroti uttamataro. Pabbajjāya visadisāvatthādi bhāvato na pabbajjāti apabbajjā, gihibhāvo. Acchādenti kopīnaṃ paṭicchādenti etehīti acchādanāni, nivāsanāni, tesaṃ acchādanānañceva sesa vatthānañca kojavādi uttamapāvuraṇānañca. Vināsoti katassa kammassa avipaccitvā vināso.
কোসোহিতৰত্থগুয্হলক্খণৰণ্ণনা
Kosohitavatthaguyhalakkhaṇavaṇṇanā
২২০. সমানেতাতি সম্মদেৰ আনেতা সমাগমেতা। রজ্জে পতিট্ঠিতেন সক্কা কাতুং বহুভতিকস্সেৰ ইজ্ঝনতো। কত্তা নাম নত্থীতি ৰজ্জং পটিচ্ছাদেন্তীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো, করোন্তি ৰজ্জপটিচ্ছাদনকম্মন্তি ৰা। ননু ৰজ্জপটিচ্ছাদনকম্মং নাম সাৰজ্জন্তি? সচ্চং সাৰজ্জং সংকিলিট্ঠচিত্তেন পটিচ্ছাদেন্তস্স, ইদং পন অসংকিলিট্ঠচিত্তেন পরস্স উপ্পজ্জনকঅনত্থং পরিহরণৰসেন পৰত্তং অধিপ্পেতং। ‘‘ঞাতিসঙ্গহং করোন্তেনা’’তি এতেন ঞাতত্থচরিযাৰসেন তং কম্মং পৰত্ততীতি দস্সেতি।
220.Samānetāti sammadeva ānetā samāgametā. Rajje patiṭṭhitena sakkā kātuṃ bahubhatikasseva ijjhanato. Kattā nāma natthīti vajjaṃ paṭicchādentīti ānetvā sambandho, karonti vajjapaṭicchādanakammanti vā. Nanu vajjapaṭicchādanakammaṃ nāma sāvajjanti? Saccaṃ sāvajjaṃ saṃkiliṭṭhacittena paṭicchādentassa, idaṃ pana asaṃkiliṭṭhacittena parassa uppajjanakaanatthaṃ pariharaṇavasena pavattaṃ adhippetaṃ. ‘‘Ñātisaṅgahaṃ karontenā’’ti etena ñātatthacariyāvasena taṃ kammaṃ pavattatīti dasseti.
২২১. অমিত্ততাপনাতি অমিত্তানং তপনসীলা, অমিত্ততাপনং হোতু ৰা মা ৰা এৰংসভাৰাতি অত্থো। ন হি চক্কৰত্তিনো পুত্তানং অমিত্তা নাম কেচি হোন্তি, যে তে ভৰেয্যুং, চক্কানুভাৰেনেৰ সব্বেপি খত্তিযাদযো অনুৰত্তকা তেসং ভৰন্তি।
221.Amittatāpanāti amittānaṃ tapanasīlā, amittatāpanaṃ hotu vā mā vā evaṃsabhāvāti attho. Na hi cakkavattino puttānaṃ amittā nāma keci honti, ye te bhaveyyuṃ, cakkānubhāveneva sabbepi khattiyādayo anuvattakā tesaṃ bhavanti.
পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
পরিমণ্ডলাদিলক্খণৰণ্ণনা
Parimaṇḍalādilakkhaṇavaṇṇanā
২২২. সমন্তি সমানং। তেন তেন লোকে ৰিঞ্ঞাতগুণেন সমং সমানং জানাতি, যতো তত্থ পটিপজ্জনৰিধিনাৰ ইতরস্মিং পটিপজ্জতি। সযং জানাতীতি অপরনেয্যো হুত্ৰা সযমেৰ জানাতি। পুরিসং জানাতীতি ৰা ‘‘অযং সেট্ঠো, অযং মজ্ঝিমো, অযং নিহীনো’’তি তং তং পুরিসং যাথাৰতো জানাতি। পুরিসৰিসেসং জানাতীতি তস্মিং তস্মিং পুরিসে ৰিজ্জমানং ৰিসেসং জানাতি, যতো তত্থ তত্থ অনুরূপদানপদানাদিপটিপত্তিযা যুত্তপত্তকারী হোতি। তেনাহ ‘‘অযমিদমরহতী’’তিআদি।
222.Samanti samānaṃ. Tena tena loke viññātaguṇena samaṃ samānaṃ jānāti, yato tattha paṭipajjanavidhināva itarasmiṃ paṭipajjati. Sayaṃ jānātīti aparaneyyo hutvā sayameva jānāti. Purisaṃ jānātīti vā ‘‘ayaṃ seṭṭho, ayaṃ majjhimo, ayaṃ nihīno’’ti taṃ taṃ purisaṃ yāthāvato jānāti. Purisavisesaṃ jānātīti tasmiṃ tasmiṃ purise vijjamānaṃ visesaṃ jānāti, yato tattha tattha anurūpadānapadānādipaṭipattiyā yuttapattakārī hoti. Tenāha ‘‘ayamidamarahatī’’tiādi.
সম্পত্তিপটিলাভট্ঠেনাতি দিট্ঠধম্মিকাদিসম্পত্তীনং পটিলাভাপনট্ঠেন। সমসঙ্গহকম্মন্তি সমং জানিত্ৰা তদনুরূপং তস্স তস্স সঙ্গণ্হনকম্মং।
Sampattipaṭilābhaṭṭhenāti diṭṭhadhammikādisampattīnaṃ paṭilābhāpanaṭṭhena. Samasaṅgahakammanti samaṃ jānitvā tadanurūpaṃ tassa tassa saṅgaṇhanakammaṃ.
২২৩. তুলযিত্ৰাতি তীরযিত্ৰা। পটিৰিচিনিত্ৰাতি ৰীমংসিত্ৰা। নিপুণযোগতো নিপুণা, অতিৰিয নিপুণা অতিনিপুণা, সা পন তেসং নিপুণতা সণ্হসুখুমা পঞ্ঞাতি আহ ‘‘সুখুমপঞ্ঞা’’তি।
223.Tulayitvāti tīrayitvā. Paṭivicinitvāti vīmaṃsitvā. Nipuṇayogato nipuṇā, ativiya nipuṇā atinipuṇā, sā pana tesaṃ nipuṇatā saṇhasukhumā paññāti āha ‘‘sukhumapaññā’’ti.
সীহপুব্বদ্ধকাযাদিলক্খণৰণ্ণনা
Sīhapubbaddhakāyādilakkhaṇavaṇṇanā
২২৪. খেমকামোতি অনুপদ্দৰকামো। কম্মস্সকতাঞাণং সত্তানং ৰড্ঢিআৰহং সব্বসম্পত্তিৰিধাযকন্তি আহ ‘‘পঞ্ঞাযাতি কম্মস্সকতাপঞ্ঞাযা’’তি।
224.Khemakāmoti anupaddavakāmo. Kammassakatāñāṇaṃ sattānaṃ vaḍḍhiāvahaṃ sabbasampattividhāyakanti āha ‘‘paññāyāti kammassakatāpaññāyā’’ti.
সমন্তপরিপূরানীতি সমন্ততো সব্বভাগেহি পরিপুণ্ণানি। ততো এৰ অহীনানি অনূনানি। ধনাদীহীতি ধনধঞ্ঞাদীহি।
Samantaparipūrānīti samantato sabbabhāgehi paripuṇṇāni. Tato eva ahīnāni anūnāni. Dhanādīhīti dhanadhaññādīhi.
২২৫. ওকপ্পনসদ্ধা সদ্ধেয্যৰত্থুং ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা সদ্দহনসদ্ধা। সা এৰ পসাদনীযৰত্থুস্মিম্পি অভিপ্পসীদনৰসেন পৰত্তিযা পসাদসদ্ধা। পরিযত্তিসৰনেনাতি সত্তানং হিতসুখাৰহায পরিযত্তিযা সৰনেন। ধারণপরিচযাদীনং তংমূলকত্তা তথা ৰুত্তং। এতেসন্তি সদ্ধাদীনং। সহ হানধম্মেনাতি সহানধম্মো, ন সহানধম্মোতি অসহানধম্মো, তস্স ভাৰো অসহানধম্মতা, তং অসহানধম্মতং, অপরিহানিযসভাৰন্তি অত্থো।
225.Okappanasaddhā saddheyyavatthuṃ okkanditvā pakkhanditvā saddahanasaddhā. Sā eva pasādanīyavatthusmimpi abhippasīdanavasena pavattiyā pasādasaddhā.Pariyattisavanenāti sattānaṃ hitasukhāvahāya pariyattiyā savanena. Dhāraṇaparicayādīnaṃ taṃmūlakattā tathā vuttaṃ. Etesanti saddhādīnaṃ. Saha hānadhammenāti sahānadhammo, na sahānadhammoti asahānadhammo, tassa bhāvo asahānadhammatā, taṃ asahānadhammataṃ, aparihāniyasabhāvanti attho.
রসগ্গসগ্গিতালক্খণৰণ্ণনা
Rasaggasaggitālakkhaṇavaṇṇanā
২২৬. তিলফলমত্তম্পি ভোজনং। সব্বত্থ ফরতীতি সব্বা রসাহরণিযো অনুস্সরন্তং সভাৰেন সব্বস্মিং কাযে ফরতি। সমা হুত্ৰা ৰহন্তীতি অৰিসমা উজুকা হুত্ৰা পৰত্তন্তি।
226.Tilaphalamattampi bhojanaṃ. Sabbattha pharatīti sabbā rasāharaṇiyo anussarantaṃ sabhāvena sabbasmiṃ kāye pharati. Samā hutvā vahantīti avisamā ujukā hutvā pavattanti.
আরোগ্যকরণকম্মন্তি অরোগভাৰকরং সত্তানং অৰিহেঠনকম্মং। মধুরাদিভেদং রসং গসতি হরতি এতেহি, সযমেৰ ৰা তং গসন্তি গিলন্তি অন্তো পৰেসেন্তীতি রসগ্গসা, রসগ্গসানং অগ্গা রসগ্গসগ্গা, তে এত্থ সন্তীতি রসগ্গসগ্গী, তদেৰ লক্খণং। ভৰতি হি অভিন্নেপি ৰত্থুস্মিং তগ্গতৰিসেসাৰবোধনত্থং ভিন্নং ৰিয কত্ৰা ৰোহারো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সরীর’’ন্তি । রসগ্গসগ্গিতাসঙ্খাতং ৰা লক্খণং রসগ্গসগ্গিলক্খণং।
Ārogyakaraṇakammanti arogabhāvakaraṃ sattānaṃ aviheṭhanakammaṃ. Madhurādibhedaṃ rasaṃ gasati harati etehi, sayameva vā taṃ gasanti gilanti anto pavesentīti rasaggasā, rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, te ettha santīti rasaggasaggī, tadeva lakkhaṇaṃ. Bhavati hi abhinnepi vatthusmiṃ taggatavisesāvabodhanatthaṃ bhinnaṃ viya katvā vohāro yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti . Rasaggasaggitāsaṅkhātaṃ vā lakkhaṇaṃ rasaggasaggilakkhaṇaṃ.
২২৭. ৰধ-সদ্দো ‘‘অত্তানং ৰধিত্ৰা ৰধিত্ৰা রোদতী’’তিআদীসু (পাচি॰ ৮৭৯) বাধনত্থোপি হোতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘মারণৰধেনা’’তি ৰুত্তং, মারণসঙ্খাতেন ৰধেনাতি অত্থো। বাধনত্থো এৰ ৰা ৰধ-সদ্দো, মারণেন, বাধনেন চাতি অত্থো। উব্বাধনাযাতি বন্ধনাগারে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধং উদ্ধং বাধনেন। তেনাহ ‘‘বন্ধনাগারপ্পৰেসনেনা’’তি।
227.Vadha-saddo ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu (pāci. 879) bādhanatthopi hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘māraṇavadhenā’’ti vuttaṃ, māraṇasaṅkhātena vadhenāti attho. Bādhanattho eva vā vadha-saddo, māraṇena, bādhanena cāti attho. Ubbādhanāyāti bandhanāgāre pakkhipitvā uddhaṃ uddhaṃ bādhanena. Tenāha ‘‘bandhanāgārappavesanenā’’ti.
অভিনীলনেত্তাদিলক্খণৰণ্ণনা
Abhinīlanettādilakkhaṇavaṇṇanā
২২৮. ৰিসটন্তি কুজ্ঝনৰসেন ৰিনিসটং কত্ৰা। তেনাহ ‘‘কক্কটকো ৰিযা’’তিআদি। ৰিসাচীতি ৰিরূপং সাচিতকং, ৰিজিম্হন্তি অত্থো। তেনাহ ‘‘ৰঙ্কক্খিকোটিযা’’তি , কুটিলঅক্খিকোটিপাতেনাতি অত্থো। ৰিচেয্য পেক্খিতাতি উজুকং অনোলোকেত্ৰা দিট্ঠিপাতং ৰিচারেত্ৰা ওলোকেত্ৰা। তেনাহ ‘‘যো কুজ্ঝিত্ৰা’’তিআদি। পরোতি কুজ্ঝিতো। ন ওলোকেতি তং সম্মুখা গচ্ছন্তং কুজ্ঝিত্ৰা ন ওলোকেতি, পরম্মুখা। ৰিতেয্যাতি ৰিরূপং তিরিযং, ৰিঞ্ঞূনং ওলোকনক্কমং ৰীতিক্কমিত্ৰাতি অত্থো। জিম্হং অনোলোকেত্ৰা উজুকং ওলোকনং নাম কুটিলভাৰকরানং পাপধম্মানং অভাজনউজুকতচিত্ততস্সেৰ হোতীতি আহ ‘‘উজুমনো হুত্ৰা উজুং পেক্খিতা’’তি। যথা চ উজুং পেক্খিতা হোতীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো। পসটন্তি উম্মীলনৰসেন সম্মদেৰ পত্থটং। ৰিপুলং ৰিত্থতন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং। পিযং পিযাযিতব্বং দস্সনং ওলোকনং এতস্সাতি পিযদস্সনো।
228.Visaṭanti kujjhanavasena vinisaṭaṃ katvā. Tenāha ‘‘kakkaṭako viyā’’tiādi. Visācīti virūpaṃ sācitakaṃ, vijimhanti attho. Tenāha ‘‘vaṅkakkhikoṭiyā’’ti , kuṭilaakkhikoṭipātenāti attho. Viceyya pekkhitāti ujukaṃ anoloketvā diṭṭhipātaṃ vicāretvā oloketvā. Tenāha ‘‘yo kujjhitvā’’tiādi. Paroti kujjhito. Na oloketi taṃ sammukhā gacchantaṃ kujjhitvā na oloketi, parammukhā. Viteyyāti virūpaṃ tiriyaṃ, viññūnaṃ olokanakkamaṃ vītikkamitvāti attho. Jimhaṃ anoloketvā ujukaṃ olokanaṃ nāma kuṭilabhāvakarānaṃ pāpadhammānaṃ abhājanaujukatacittatasseva hotīti āha ‘‘ujumano hutvā ujuṃ pekkhitā’’ti. Yathā ca ujuṃ pekkhitā hotīti ānetvā sambandho. Pasaṭanti ummīlanavasena sammadeva patthaṭaṃ. Vipulaṃ vitthatanti tasseva vevacanaṃ. Piyaṃ piyāyitabbaṃ dassanaṃ olokanaṃ etassāti piyadassano.
কাণোতি অক্খীনি নিম্মীলেত্ৰা পেক্খনকো। কাকক্খীতি কেকরক্খো। ৰঙ্কক্খীতি জিম্হপেক্খনকো। আৰিলক্খীতি আকুলদিট্ঠিপাতো। নীলপীতলোহিতসেতকাল়ৰণ্ণানং ৰসেন পঞ্চৰণ্ণো। তত্থ পীতলোহিতৰণ্ণা সেতমণ্ডলগতরাজিৰসেন, নীলসেতকাল়ৰণ্ণা পন তংতংমণ্ডলৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা। ‘‘পসাদোতি পন তেসং ৰণ্ণানং পসন্নাকারং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি কেচি। পঞ্চৰণ্ণো পসাদোতি পন যথাৰুত্তপঞ্চৰণ্ণপরিৰারো, তেহি ৰা পটিমণ্ডিতো পসাদোতি অত্থো। নেত্তসম্পত্তিকরানীতি ‘‘পঞ্চৰণ্ণপসাদতা তিরোহিতৰিদূরগতদস্সনসমত্থতা’’তি এৰমাদি চক্খুসম্পদায কারণানি। লক্খণসত্থে যুত্তাতি লক্খণসত্থে আযুত্তা সুকুসলা।
Kāṇoti akkhīni nimmīletvā pekkhanako. Kākakkhīti kekarakkho. Vaṅkakkhīti jimhapekkhanako. Āvilakkhīti ākuladiṭṭhipāto. Nīlapītalohitasetakāḷavaṇṇānaṃ vasena pañcavaṇṇo. Tattha pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena, nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā. ‘‘Pasādoti pana tesaṃ vaṇṇānaṃ pasannākāraṃ sandhāya vutta’’nti keci. Pañcavaṇṇo pasādoti pana yathāvuttapañcavaṇṇaparivāro, tehi vā paṭimaṇḍito pasādoti attho. Nettasampattikarānīti ‘‘pañcavaṇṇapasādatā tirohitavidūragatadassanasamatthatā’’ti evamādi cakkhusampadāya kāraṇāni. Lakkhaṇasatthe yuttāti lakkhaṇasatthe āyuttā sukusalā.
উণ্হীসসীসলক্খণৰণ্ণনা
Uṇhīsasīsalakkhaṇavaṇṇanā
২৩০. পুব্বঙ্গমোতি এত্থ পুব্বঙ্গমতা নাম পমুখতা, জেট্ঠসেট্ঠকভাৰো বহুজনস্স অনুৰত্তনীযতাতি আহ ‘‘গণজেট্ঠকো’’তিআদি।
230.Pubbaṅgamoti ettha pubbaṅgamatā nāma pamukhatā, jeṭṭhaseṭṭhakabhāvo bahujanassa anuvattanīyatāti āha ‘‘gaṇajeṭṭhako’’tiādi.
পুব্বঙ্গমতাতি পুব্বঙ্গমস্স কম্মং। যস্স হি কাযসুচরিতাদিকম্মস্স ৰসেন মহাপুরিসো বহুজনস্স পুব্বঙ্গমো অহোসি, তদস্স কম্মং ‘‘পুব্বঙ্গমতা’’তি অধিপ্পেতং, ন পুব্বঙ্গমভাৰো। তেনাহ ‘‘ইধ কম্মং নাম পুব্বঙ্গমতা’’তি। পীতিপামোজ্জেন পরিপুণ্ণসীসোতি পীতিযা, পামোজ্জেন চ সম্পুণ্ণপঞ্ঞাসীসো বহুলং সোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গী এৰ হুত্ৰা ৰিচরতি। মহাপুরিসোতি মহাপুরিসজাতিকো।
Pubbaṅgamatāti pubbaṅgamassa kammaṃ. Yassa hi kāyasucaritādikammassa vasena mahāpuriso bahujanassa pubbaṅgamo ahosi, tadassa kammaṃ ‘‘pubbaṅgamatā’’ti adhippetaṃ, na pubbaṅgamabhāvo. Tenāha ‘‘idha kammaṃ nāma pubbaṅgamatā’’ti. Pītipāmojjenaparipuṇṇasīsoti pītiyā, pāmojjena ca sampuṇṇapaññāsīso bahulaṃ somanassasahagatañāṇasampayuttacittasamaṅgī eva hutvā vicarati. Mahāpurisoti mahāpurisajātiko.
২৩১. বহুজনন্তি সামিঅত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘বহুজনস্সা’’তি। পরিভুঞ্জনট্ঠেন পটিভোগো, উপযোগৰত্থু পটিভোগো, তস্স হিতাতি পটিভোগিযা। দেসকালং ঞত্ৰা তদুপকরণূপট্ঠানাদি ৰেয্যাৰচ্চকরা সত্তা। অভিহরন্তীতি ব্যাহরন্তি। তস্স তস্স ৰেয্যাৰচ্চস্স পটিহরণতো পৰত্তনকরণতো পটিহারো, ৰেয্যাৰচ্চকরো, তস্স ভাৰো পটিহারকন্তি আহ ‘‘ৰেয্যাৰচ্চকরভাৰ’’ন্তি। ৰিসৰনং ৰিসৰো, কামকারো ৰসিতা, সো এতস্স অত্থীতি ৰিসৰীতি আহ ‘‘চিণ্ণৰসী’’তি।
231.Bahujananti sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘bahujanassā’’ti. Paribhuñjanaṭṭhena paṭibhogo, upayogavatthu paṭibhogo, tassa hitāti paṭibhogiyā. Desakālaṃ ñatvā tadupakaraṇūpaṭṭhānādi veyyāvaccakarā sattā. Abhiharantīti byāharanti. Tassa tassa veyyāvaccassa paṭiharaṇato pavattanakaraṇato paṭihāro, veyyāvaccakaro, tassa bhāvo paṭihārakanti āha ‘‘veyyāvaccakarabhāva’’nti. Visavanaṃ visavo, kāmakāro vasitā, so etassa atthīti visavīti āha ‘‘ciṇṇavasī’’ti.
একেকলোমতাদিলক্খণৰণ্ণনা
Ekekalomatādilakkhaṇavaṇṇanā
২৩২. উপৰত্ততীতি অনুকূলভাৰং উপেচ্চ ৰত্ততি। তেনাহ ‘‘অজ্ঝাসযং অনুৰত্ততী’’তি।
232.Upavattatīti anukūlabhāvaṃ upecca vattati. Tenāha ‘‘ajjhāsayaṃ anuvattatī’’ti.
একেকলোমলক্খণন্তি একেকস্মিং লোমকূপে একেকলোমতালক্খণং। একেকেহি লোমেহীতি অঞ্ঞেসং সরীরে একেকস্মিম্পি লোমকূপে অনেকানিপি লোমানি উট্ঠহন্তি, ন তথাগতস্স। তেহি পুন পচ্চেকং লোমকূপেসু একেকেহেৰ উপ্পন্নেহি কুণ্ডলাৰত্তেহি পদক্খিণাৰত্তকজাতেহি নিচিতং ৰিয সরীরং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘একেকলোমূপচিতঙ্গৰা’’তি।
Ekekalomalakkhaṇanti ekekasmiṃ lomakūpe ekekalomatālakkhaṇaṃ. Ekekehi lomehīti aññesaṃ sarīre ekekasmimpi lomakūpe anekānipi lomāni uṭṭhahanti, na tathāgatassa. Tehi puna paccekaṃ lomakūpesu ekekeheva uppannehi kuṇḍalāvattehi padakkhiṇāvattakajātehi nicitaṃ viya sarīraṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ekekalomūpacitaṅgavā’’ti.
চত্তালীসাদিলক্খণৰণ্ণনা
Cattālīsādilakkhaṇavaṇṇanā
২৩৪. অভিন্দিতব্বপরিসোতি পরেহি কেনচি সঙ্গহেন সঙ্গহেত্ৰা, যুত্তিকারণং দস্সেত্ৰা ৰা ন ভিন্দিতব্বপরিসো।
234.Abhinditabbaparisoti parehi kenaci saṅgahena saṅgahetvā, yuttikāraṇaṃ dassetvā vā na bhinditabbapariso.
অপিসুণৰাচাযাতি উপযোগত্থে সামিৰচনং, পেসুঞ্ঞস্স পটিপক্খভূতং কুসলকম্মং। পিসুণা ৰাচা এতস্সাতি পিসুণৰাচো, তস্স পিসুণৰাচস্স পুগ্গলস্স। অপরিপুণ্ণাতি চত্তারীসতো ঊনভাৰেন ন পরিপুণ্ণা। ৰিরল়াতি সৰিৰরা।
Apisuṇavācāyāti upayogatthe sāmivacanaṃ, pesuññassa paṭipakkhabhūtaṃ kusalakammaṃ. Pisuṇā vācā etassāti pisuṇavāco, tassa pisuṇavācassa puggalassa. Aparipuṇṇāti cattārīsato ūnabhāvena na paripuṇṇā. Viraḷāti savivarā.
পহূতজিৰ্হাদিলক্খণৰণ্ণনা
Pahūtajivhādilakkhaṇavaṇṇanā
২৩৬. আদেয্যৰাচোতি আদরগারৰৰসেন আদাতব্বৰচনো। ‘‘এৰমেত’’ন্তি গহেতব্বৰচনো সিরসা সম্পটিচ্ছিতসাসনো।
236.Ādeyyavācoti ādaragāravavasena ādātabbavacano. ‘‘Evameta’’nti gahetabbavacano sirasā sampaṭicchitasāsano.
বদ্ধজিৰ্হাতি যথা সুখেন পরিৰত্ততি, এৰং সিরাদীহি পলিবুদ্ধজিৰ্হা। গূল়্হজিৰ্হাতি রসবহলতায গূল়্হগণ্ডসদিসজিৰ্হা। দ্ৰিজিৰ্হাতি অগ্গে কপ্পভাৰেন দ্ৰিধাভূতজিৰ্হা। মম্মনাতি অপ্পরিপ্পুটতলাপা। খরফরুসকক্কসাদিৰসেন সদ্দো ভিজ্জতি ভিন্নকারো হোতি। ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পৰত্তস্সরতায ছিন্নস্সরা ৰা। অনেকাকারতায ভিন্নস্সরা ৰা। কাকস্স ৰিয অমনুঞ্ঞস্সরতায কাকস্সরা ৰা। মধুরোতি ইট্ঠে, কম্মফলেন ৰত্থুনো সুৰিসুদ্ধত্তা। পেমনীযোতি পীতিসঞ্জননো, পিযাযিতব্বো ৰা।
Baddhajivhāti yathā sukhena parivattati, evaṃ sirādīhi palibuddhajivhā. Gūḷhajivhāti rasabahalatāya gūḷhagaṇḍasadisajivhā. Dvijivhāti agge kappabhāvena dvidhābhūtajivhā. Mammanāti apparippuṭatalāpā. Kharapharusakakkasādivasena saddo bhijjati bhinnakāro hoti. Vicchinditvā pavattassaratāya chinnassarā vā. Anekākāratāya bhinnassarā vā. Kākassa viya amanuññassaratāya kākassarā vā. Madhuroti iṭṭhe, kammaphalena vatthuno suvisuddhattā. Pemanīyoti pītisañjanano, piyāyitabbo vā.
২৩৭. অক্কোসযুত্তত্তাতি অক্কোসুপসঞ্হিতত্তা অক্কোসৰত্থুসহিতত্তা। আবাধকরিন্তি ঘট্টনৰসেন পরেসং পীল়াৰহং। বহুনো জনস্স অৰমদ্দনতো, পমদ্দাভাৰকরণতো ৰা বহুজনপ্পমদ্দনং। অবাল়্হন্তি ৰা এত্থ অ-কারো ৰুদ্ধিঅত্থো ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ॰ স॰ তিকমাতিকা ১১) ৰিয, তস্মা অতিৰিয বাল়্হং ফরুসং গিরন্তি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো। ন ভণীতি চেত্থ ‘‘ন অভণি ন ভণী’’তি সরলোপেন নিদ্দেসো। সুসংহিতন্তি সুট্ঠু সংহিতং। কেন পন সুট্ঠু সংহিতং? ‘‘মধুর’’ন্তি অনন্তরমেৰ ৰুত্তত্তা মধুরতাযাতি ৰিঞ্ঞাযতি, কা পনস্স মধুরতাতি আহ ‘‘সুট্ঠু পেমসংহিত’’ন্তি। উপযোগপুথুত্তৰিসযো যং ৰাচা-সদ্দোতি আহ ‘‘ৰাচাযো’’তি, সা চস্সা উপযোগপুথুত্তৰিসযতা ‘‘হদযগামিনিযো’’তি পদেন সমানাধিকরণতায দট্ঠব্বা। ‘‘কণ্ণসুখ’’ন্তি পাঠে ভাৰনপুংসকনিদ্দেসোযন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং। ৰেদযথাতি কালৰিপল্লাসেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘ৰেদযিত্থা’’তি। ব্রহ্মস্সরতন্তি সেট্ঠস্সরতং, ব্রহ্মুনো সরসদিসস্সরতং ৰা। বহূনং বহুন্তি বহূনং জনানং বহুং সুভণিতন্তি যোজনা।
237.Akkosayuttattāti akkosupasañhitattā akkosavatthusahitattā. Ābādhakarinti ghaṭṭanavasena paresaṃ pīḷāvahaṃ. Bahuno janassa avamaddanato, pamaddābhāvakaraṇato vā bahujanappamaddanaṃ. Abāḷhanti vā ettha a-kāro vuddhiattho ‘‘asekkhā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 11) viya, tasmā ativiya bāḷhaṃ pharusaṃ giranti evamettha attho veditabbo. Na bhaṇīti cettha ‘‘na abhaṇi na bhaṇī’’ti saralopena niddeso. Susaṃhitanti suṭṭhu saṃhitaṃ. Kena pana suṭṭhu saṃhitaṃ? ‘‘Madhura’’nti anantarameva vuttattā madhuratāyāti viññāyati, kā panassa madhuratāti āha ‘‘suṭṭhu pemasaṃhita’’nti. Upayogaputhuttavisayo yaṃ vācā-saddoti āha ‘‘vācāyo’’ti, sā cassā upayogaputhuttavisayatā ‘‘hadayagāminiyo’’ti padena samānādhikaraṇatāya daṭṭhabbā. ‘‘Kaṇṇasukha’’nti pāṭhe bhāvanapuṃsakaniddesoyanti dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Vedayathāti kālavipallāsenāyaṃ niddesoti āha ‘‘vedayitthā’’ti. Brahmassaratanti seṭṭhassarataṃ, brahmuno sarasadisassarataṃ vā. Bahūnaṃ bahunti bahūnaṃ janānaṃ bahuṃ subhaṇitanti yojanā.
সীহহনুলক্খণৰণ্ণনা
Sīhahanulakkhaṇavaṇṇanā
২৩৮. অপ্পধংসিকোতি অপ্পধংসিযো। য-কারস্স হি ক-কারং কত্ৰা অযং নিদ্দেসো যথা ‘‘নিয্যানিকা ধম্মা’’তি (ধ॰ স॰ দুকমাতিকা ৯৭) গুণতোতি অত্তনা অধিগতগুণতো। ঠানতোতি যথাঠিতট্ঠানন্তরতো।
238.Appadhaṃsikoti appadhaṃsiyo. Ya-kārassa hi ka-kāraṃ katvā ayaṃ niddeso yathā ‘‘niyyānikā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 97) guṇatoti attanā adhigataguṇato. Ṭhānatoti yathāṭhitaṭṭhānantarato.
পলাপকথাযাতি সম্ফপ্পলাপকথায। অন্তোপৰিট্ঠহনুকা একতো, উভতো ৰা সংকুচিতৰিসুকা। ৰঙ্কহনুকা একপস্সেন কুটিলৰিসুকা। পব্ভারহনুকা পুরতো ওলম্বমানৰিসুকা।
Palāpakathāyāti samphappalāpakathāya. Antopaviṭṭhahanukā ekato, ubhato vā saṃkucitavisukā. Vaṅkahanukā ekapassena kuṭilavisukā. Pabbhārahanukā purato olambamānavisukā.
২৩৯. ৰিকিণ্ণৰচনা নাম সম্ফপ্পলাপিনো, তপ্পটিক্খেপেন অৰিকিণ্ণৰচনা মহাবোধিসত্তা। ৰাচা এৰ তদত্থাধিগমুপাযতায ‘‘ব্যাপ্পথো’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘অৰিকিণ্ণ…পে॰… ৰচনপথো অস্সা’’তি। ‘‘দ্ৰীহি দ্ৰীহী’’তি নযিদং আমেডিতৰচনং অসমানাধিকরণতো, অথ খো দ্ৰীহি দিগুণতাদস্সনন্তি আহ ‘‘দ্ৰীহি দ্ৰীহীতি চতূহী’’তি। তস্মা ‘‘দ্ৰিদুগমা’’তি চতুগমা ৰুত্তাতি আহ ‘‘চতুপ্পদান’’ন্তি। তথাসভাৰোতি যথাস্স ৰুত্তনযেন কেনচি অপ্পধংসিযতা হোতি গুণেহি, তথাসভাৰো।
239.Vikiṇṇavacanā nāma samphappalāpino, tappaṭikkhepena avikiṇṇavacanā mahābodhisattā. Vācā eva tadatthādhigamupāyatāya ‘‘byāppatho’’ti vuttāti āha ‘‘avikiṇṇa…pe… vacanapatho assā’’ti. ‘‘Dvīhi dvīhī’’ti nayidaṃ āmeḍitavacanaṃ asamānādhikaraṇato, atha kho dvīhi diguṇatādassananti āha ‘‘dvīhi dvīhīti catūhī’’ti. Tasmā ‘‘dvidugamā’’ti catugamā vuttāti āha ‘‘catuppadāna’’nti. Tathāsabhāvoti yathāssa vuttanayena kenaci appadhaṃsiyatā hoti guṇehi, tathāsabhāvo.
সমদন্তাদিলক্খণৰণ্ণনা
Samadantādilakkhaṇavaṇṇanā
২৪০. ৰিসুদ্ধসীলাচারতায পরিসুদ্ধা সমন্ততো সব্বথা ৰা সুদ্ধা পুগ্গলা পরিৰারা এতস্সাতি পরিসুদ্ধপরিৰারো।
240. Visuddhasīlācāratāya parisuddhā samantato sabbathā vā suddhā puggalā parivārā etassāti parisuddhaparivāro.
২৪১. পহাসীতি তদঙ্গৰসেন, ৰিক্খম্ভনৰসেন চ পরিচ্চজি। তিদিৰং তাৰতিংসভৰনং পুরং নগরং এতেসন্তি তিদিৰপুরা, তাৰতিংসদেৰা, তেসং ৰরো তিদিৰপুরৰরো, ইন্দো। তেন তিদিৰপুরৰরেন। তেনাহ ‘‘সক্কেনা’’তি। লপন্তি কথেন্তি এতেনাতি লপনং, মুখন্তি আহ ‘‘লপনজন্তি মুখজ’’ন্তি। সুট্ঠু ধৰলতায সুক্কা, ঈসকম্পি অসংকিলিট্ঠতায সুচি। সুন্দরসণ্ঠানতায সুট্ঠু ভাৰনতো, ৰিপস্সনতো চ সোভনা। কামং জনানং মনুস্সানং নিৰাসনট্ঠানাদিভাৰেন পতিট্ঠাভূতো দেসৰিসেসো ‘‘জনপদো’’তি ৰুচ্চতি, ইধ পন সপরিৰারচতুমহাদীপসঞ্ঞিতো সব্বো পদেসো তথা ৰুত্তোতি আহ ‘‘চক্কৰাল়পরিচ্ছিন্নো জনপদো’’তি। ননু চ যথাৰুত্তো পদেসো সমুদ্দপরিচ্ছিন্নো, ন চক্কৰাল়পব্বতপরিচ্ছিন্নোতি? সো পদেসো চক্কৰাল়পরিচ্ছিন্নোপি হোতীতি তথা ৰুত্তং । যে ৰা সমুদ্দনিস্সিতা, চক্কৰাল়পাদনিস্সিতা চ সত্তা, তেসং তে তে পদেসা পতিট্ঠাতি তেপি সঙ্গণ্হন্তো ‘‘চক্কৰাল়পরিচ্ছিন্নো’’তি অৰোচ। চক্কৰাল়পরিচ্ছিন্নোতি চ চক্কৰাল়েন পরিচ্ছিন্নোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো। তস্সাতি তস্স চক্কৰত্তিনো। পুন তস্সাতি তস্স জনপদস্স। বহুজন সুখন্তি এত্থ পচ্চত্তবহুৰচনলোপেন বহুজনগ্গহণন্তি আহ ‘‘বহুজনা’’তি। যথা পন তে হিতসুখং চরন্তি, তং ৰিধিং দস্সেতুং ‘‘সমানসুখদুক্খা হুত্ৰা’’তি ৰুত্তং। ৰিগতপাপোতি সব্বসো সমুচ্ছিন্দনেন ৰিনিদ্ধুতপাপধম্মো। দরথো ৰুচ্চতি কাযিকো, চেতসিকো চ পরিল়াহো। তত্থ চেতসিকপরিল়াহো ‘‘ৰিগতপাপো’’তি ইমিনাৰ ৰুত্তোতি আহ ‘‘ৰিগতকাযিকদরথকিলমথো’’তি। রাগাদযো যস্মিং সন্তানে উপ্পন্না, তস্স মলীনভাৰকরণেন মলা। কচৰরভাৰেন খিলা। সত্তানং মহানত্থকরত্তা ৰিসেসতো দোসো কলীতি ৰুত্তং ‘‘দোসকলীনঞ্চা’’তি। পনূদেহীতি সমুচ্ছিন্দনৰসেন সসন্তানতো নীহারকেহি, পজহনকেহীতি অত্থো। সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।
241.Pahāsīti tadaṅgavasena, vikkhambhanavasena ca pariccaji. Tidivaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ puraṃ nagaraṃ etesanti tidivapurā, tāvatiṃsadevā, tesaṃ varo tidivapuravaro, indo. Tena tidivapuravarena. Tenāha ‘‘sakkenā’’ti. Lapanti kathenti etenāti lapanaṃ, mukhanti āha ‘‘lapanajanti mukhaja’’nti. Suṭṭhu dhavalatāya sukkā, īsakampi asaṃkiliṭṭhatāya suci. Sundarasaṇṭhānatāya suṭṭhu bhāvanato, vipassanato ca sobhanā. Kāmaṃ janānaṃ manussānaṃ nivāsanaṭṭhānādibhāvena patiṭṭhābhūto desaviseso ‘‘janapado’’ti vuccati, idha pana saparivāracatumahādīpasaññito sabbo padeso tathā vuttoti āha ‘‘cakkavāḷaparicchinno janapado’’ti. Nanu ca yathāvutto padeso samuddaparicchinno, na cakkavāḷapabbataparicchinnoti? So padeso cakkavāḷaparicchinnopi hotīti tathā vuttaṃ . Ye vā samuddanissitā, cakkavāḷapādanissitā ca sattā, tesaṃ te te padesā patiṭṭhāti tepi saṅgaṇhanto ‘‘cakkavāḷaparicchinno’’ti avoca. Cakkavāḷaparicchinnoti ca cakkavāḷena paricchinnoti evamettha attho daṭṭhabbo. Tassāti tassa cakkavattino. Puna tassāti tassa janapadassa. Bahujana sukhanti ettha paccattabahuvacanalopena bahujanaggahaṇanti āha ‘‘bahujanā’’ti. Yathā pana te hitasukhaṃ caranti, taṃ vidhiṃ dassetuṃ ‘‘samānasukhadukkhā hutvā’’ti vuttaṃ. Vigatapāpoti sabbaso samucchindanena viniddhutapāpadhammo. Daratho vuccati kāyiko, cetasiko ca pariḷāho. Tattha cetasikapariḷāho ‘‘vigatapāpo’’ti imināva vuttoti āha ‘‘vigatakāyikadarathakilamatho’’ti. Rāgādayo yasmiṃ santāne uppannā, tassa malīnabhāvakaraṇena malā. Kacavarabhāvena khilā. Sattānaṃ mahānatthakarattā visesato doso kalīti vuttaṃ ‘‘dosakalīnañcā’’ti. Panūdehīti samucchindanavasena sasantānato nīhārakehi, pajahanakehīti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.
এত্থ চ যস্মা সব্বেসম্পি লক্খণানং মহাপুরিসসন্তানগতপুঞ্ঞসম্ভারহেতুকভাৰেন সব্বংযেৰ তং পুঞ্ঞকম্মং সব্বস্স লক্খণস্স কারণং ৰিসিট্ঠরূপত্তা ফলস্স। ন হি অভিন্নরূপকারণং ভিন্নসভাৰস্স ফলস্স পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি, তস্মা যস্স যস্স লক্খণস্স যং যং পুঞ্ঞকম্মং ৰিসেসকারণং, তং তং ৰিভাগেন দস্সেন্তী অযং দেসনা পৰত্তা। তত্থ যথা যাদিসং কাযসুচরিতাদিপুঞ্ঞকম্মং সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায কারণং ৰুত্তং, তাদিসমেৰ ‘‘উণ্হীসসীসতায’’ কারণন্তি ন সক্কা ৰত্তুং দল়্হসমাদানতাৰিসিট্ঠস্স তস্স সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায কারণভাৰেন ৰুত্তত্তা, ইতরস্স চ পুব্বঙ্গমতাৰিসিট্ঠস্স ৰুত্তত্তা, এৰং যাদিসং আযতপণ্হিতায কারণং, ন তাদিসমেৰ দীঘঙ্গুলিতায, ব্রহ্মুজুগত্ততায চ কারণং ৰিসিট্ঠরূপত্তা ফলস্স। ন হি অভিন্নরূপকারণং ভিন্নসভাৰস্স ফলস্স পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি। তত্থ যথা একেনেৰ কম্মুনা চক্খাদিনানিন্দ্রিযুপ্পত্তিযং অৰত্থাভেদতো, সামত্থিযভেদতো ৰা কম্মভেদো ইচ্ছিতব্বো। ন হি যদৰত্থং কম্মং চক্খুস্স কারণং, তদৰত্থমেৰ সোতাদীনং কারণং হোতি অভিন্নসামত্থিযং ৰা, তস্মা পঞ্চাযতনিকত্তভাৰপত্থনাভূতা পুরিমনিপ্ফন্না কামতণ্হা পচ্চযৰসেন ৰিসিট্ঠসভাৰা কম্মস্স ৰিসিট্ঠসভাৰফলনিব্বত্তনসমত্থতাসাধনৰসেন পচ্চযো হোতীতি একম্পি অনেকৰিধফলনিব্বত্তনসমত্থতাৰসেন অনেকরূপতং আপন্নং ৰিয হোতি, এৰমিধাপি ‘‘একম্পি পাণাতিপাতা ৰেরমণিৰসেন পৰত্তং কুসলকম্মং আযতপণ্হিতাদীনং তিণ্ণম্পি লক্খণানং নিব্বত্তকং হোতী’’তি ৰুচ্চমানেপি ন কোচি ৰিরোধো। তেন ৰুত্তং ‘‘সো তস্স কম্মস্স কতত্তা…পে॰… ইমানি তীণি মহাপুরিসলক্খণানি পটিলভতী’’তি নানাকম্মুনা পন তেসং নিব্বত্তিযং ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, পাল়িযং পন ‘‘তস্স কম্মস্সা’’তি একৰচননিদ্দেসো সামঞ্ঞৰসেনাতি দট্ঠব্বো। এৰঞ্চ কত্ৰা সতপুঞ্ঞলক্খণৰচনং সমত্থিতং হোতি। ‘‘ইমানি দ্ৰে মহাপুরিসলক্খণানি পটিলভতী’’তিআদীসুপি এসেৰ নযোতি।
Ettha ca yasmā sabbesampi lakkhaṇānaṃ mahāpurisasantānagatapuññasambhārahetukabhāvena sabbaṃyeva taṃ puññakammaṃ sabbassa lakkhaṇassa kāraṇaṃ visiṭṭharūpattā phalassa. Na hi abhinnarūpakāraṇaṃ bhinnasabhāvassa phalassa paccayo bhavituṃ sakkoti, tasmā yassa yassa lakkhaṇassa yaṃ yaṃ puññakammaṃ visesakāraṇaṃ, taṃ taṃ vibhāgena dassentī ayaṃ desanā pavattā. Tattha yathā yādisaṃ kāyasucaritādipuññakammaṃ suppatiṭṭhitapādatāya kāraṇaṃ vuttaṃ, tādisameva ‘‘uṇhīsasīsatāya’’ kāraṇanti na sakkā vattuṃ daḷhasamādānatāvisiṭṭhassa tassa suppatiṭṭhitapādatāya kāraṇabhāvena vuttattā, itarassa ca pubbaṅgamatāvisiṭṭhassa vuttattā, evaṃ yādisaṃ āyatapaṇhitāya kāraṇaṃ, na tādisameva dīghaṅgulitāya, brahmujugattatāya ca kāraṇaṃ visiṭṭharūpattā phalassa. Na hi abhinnarūpakāraṇaṃ bhinnasabhāvassa phalassa paccayo bhavituṃ sakkoti. Tattha yathā ekeneva kammunā cakkhādinānindriyuppattiyaṃ avatthābhedato, sāmatthiyabhedato vā kammabhedo icchitabbo. Na hi yadavatthaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ, tadavatthameva sotādīnaṃ kāraṇaṃ hoti abhinnasāmatthiyaṃ vā, tasmā pañcāyatanikattabhāvapatthanābhūtā purimanipphannā kāmataṇhā paccayavasena visiṭṭhasabhāvā kammassa visiṭṭhasabhāvaphalanibbattanasamatthatāsādhanavasena paccayo hotīti ekampi anekavidhaphalanibbattanasamatthatāvasena anekarūpataṃ āpannaṃ viya hoti, evamidhāpi ‘‘ekampi pāṇātipātā veramaṇivasena pavattaṃ kusalakammaṃ āyatapaṇhitādīnaṃ tiṇṇampi lakkhaṇānaṃ nibbattakaṃ hotī’’ti vuccamānepi na koci virodho. Tena vuttaṃ ‘‘so tassa kammassa katattā…pe… imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhatī’’ti nānākammunā pana tesaṃ nibbattiyaṃ vattabbameva natthi, pāḷiyaṃ pana ‘‘tassa kammassā’’ti ekavacananiddeso sāmaññavasenāti daṭṭhabbo. Evañca katvā satapuññalakkhaṇavacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhatī’’tiādīsupi eseva nayoti.
লক্খণসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।
Lakkhaṇasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৭. লক্খণসুত্তং • 7. Lakkhaṇasuttaṃ
অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৭. লক্খণসুত্তৰণ্ণনা • 7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā
