Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā)

৭. লক্খণসুত্তৰণ্ণনা

7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā

দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণৰণ্ণনা

Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā

১৯৯. এৰং মে সুতন্তি লক্খণসুত্তং। তত্রাযমনুত্তানপদৰণ্ণনা। দ্ৰত্তিংসিমানীতি দ্ৰত্তিংস ইমানি। মহাপুরিসলক্খণানীতি মহাপুরিসব্যঞ্জনানি মহাপুরিসনিমিত্তানি ‘‘অযং মহাপুরিসো’’তি সঞ্জাননকারণানি। ‘‘যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুরিসস্সা’’তিআদি মহাপদানে ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বং।

199.Evaṃme sutanti lakkhaṇasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā. Dvattiṃsimānīti dvattiṃsa imāni. Mahāpurisalakkhaṇānīti mahāpurisabyañjanāni mahāpurisanimittāni ‘‘ayaṃ mahāpuriso’’ti sañjānanakāraṇāni. ‘‘Yehi samannāgatassa mahāpurisassā’’tiādi mahāpadāne vitthāritanayeneva veditabbaṃ.

‘‘বাহিরকাপি ইসযো ধারেন্তি, নো চ খো জানন্তি ‘ইমস্স কম্মস্স কতত্তা ইমং লক্খণং পটিলভতী’তি’’ কস্মা আহ? অট্ঠুপ্পত্তিযা অনুরূপত্তা। ইদঞ্হি সুত্তং সঅট্ঠুপ্পত্তিকং। সা পনস্স অট্ঠুপ্পত্তি কত্থ সমুট্ঠিতা? অন্তোগামে মনুস্সানং অন্তরে। তদা কির সাৰত্থিৰাসিনো অত্তনো অত্তনো গেহেসু চ গেহদ্ৰারেসু চ সন্থাগারাদীসু চ নিসীদিত্ৰা কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘ভগৰতো অসীতিঅনুব্যঞ্জনানি ব্যামপ্পভা দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেহি চ ভগৰতো কাযো, সব্বফালিফুল্লো ৰিয পারিচ্ছত্তকো, ৰিকসিতমিৰ কমলৰনং, নানারতনৰিচিত্তং ৰিয সুৰণ্ণতোরণং, তারামরিচিৰিরোচমিৰ গগনতলং, ইতো চিতো চ ৰিধাৰমানা ৰিপ্ফন্দমানা ছব্বণ্ণরস্মিযো মুঞ্চন্তো অতিৰিয সোভতি। ভগৰতো চ ইমিনা নাম কম্মেন ইদং লক্খণং নিব্বত্তন্তি কথিতং নত্থি, যাগুউল়ুঙ্কমত্তম্পি পন কটচ্ছুভত্তমত্তং ৰা পুব্বে দিন্নপচ্চযা এৰং উপ্পজ্জতীতি ভগৰতা ৰুত্তং। কিং নু খো সত্থা কম্মং অকাসি, যেনস্স ইমানি লক্খণানি নিব্বত্তন্তী’’তি।

‘‘Bāhirakāpi isayo dhārenti, no ca kho jānanti ‘imassa kammassa katattā imaṃ lakkhaṇaṃ paṭilabhatī’ti’’ kasmā āha? Aṭṭhuppattiyā anurūpattā. Idañhi suttaṃ saaṭṭhuppattikaṃ. Sā panassa aṭṭhuppatti kattha samuṭṭhitā? Antogāme manussānaṃ antare. Tadā kira sāvatthivāsino attano attano gehesu ca gehadvāresu ca santhāgārādīsu ca nisīditvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘bhagavato asītianubyañjanāni byāmappabhā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yehi ca bhagavato kāyo, sabbaphāliphullo viya pāricchattako, vikasitamiva kamalavanaṃ, nānāratanavicittaṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ, tārāmaricivirocamiva gaganatalaṃ, ito cito ca vidhāvamānā vipphandamānā chabbaṇṇarasmiyo muñcanto ativiya sobhati. Bhagavato ca iminā nāma kammena idaṃ lakkhaṇaṃ nibbattanti kathitaṃ natthi, yāguuḷuṅkamattampi pana kaṭacchubhattamattaṃ vā pubbe dinnapaccayā evaṃ uppajjatīti bhagavatā vuttaṃ. Kiṃ nu kho satthā kammaṃ akāsi, yenassa imāni lakkhaṇāni nibbattantī’’ti.

অথাযস্মা আনন্দো অন্তোগামে চরন্তো ইমং কথাসল্লাপং সুত্ৰা কতভত্তকিচ্চো ৰিহারং আগন্ত্ৰা সত্থু ৰত্তং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ঠিতো ‘‘মযা, ভন্তে, অন্তোগামে একা কথা সুতা’’তি আহ। ততো ভগৰতা ‘‘কিং তে, আনন্দ, সুত’’ন্তি ৰুত্তে সব্বং আরোচেসি। সত্থা থেরস্স ৰচনং সুত্ৰা পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নে ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ‘‘দ্ৰত্তিংসিমানি, ভিক্খৰে, মহাপুরিসস্স মহাপুরিসলক্খণানী’’তি পটিপাটিযা লক্খণানি দস্সেত্ৰা যেন কম্মেন যং নিব্বত্তং, তস্স দস্সনত্থং এৰমাহ।

Athāyasmā ānando antogāme caranto imaṃ kathāsallāpaṃ sutvā katabhattakicco vihāraṃ āgantvā satthu vattaṃ katvā vanditvā ṭhito ‘‘mayā, bhante, antogāme ekā kathā sutā’’ti āha. Tato bhagavatā ‘‘kiṃ te, ānanda, suta’’nti vutte sabbaṃ ārocesi. Satthā therassa vacanaṃ sutvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantetvā ‘‘dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇānī’’ti paṭipāṭiyā lakkhaṇāni dassetvā yena kammena yaṃ nibbattaṃ, tassa dassanatthaṃ evamāha.

সুপ্পতিট্ঠিতপাদতালক্খণৰণ্ণনা

Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇavaṇṇanā

২০১. পুরিমং জাতিন্তিআদীসু পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধা জাতৰসেন ‘‘জাতী’’তি ৰুত্তা। তথা ভৰনৰসেন ‘‘ভৰো’’তি, নিৰুত্থৰসেন আলযট্ঠেন ৰা ‘‘নিকেতো’’তি। তিণ্ণম্পি পদানং পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধসন্তানে ঠিতোতি অত্থো। ইদানি যস্মা তং খন্ধসন্তানং দেৰলোকাদীসুপি ৰত্ততি। লক্খণনিব্বত্তনসমত্থং পন কুসলকম্মং তত্থ ন সুকরং, মনুস্সভূতস্সেৰ সুকরং। তস্মা যথাভূতেন যং কম্মং কতং, তং দস্সেন্তো পুব্বে মনুস্সভূতো সমানোতি আহ। অকারণং ৰা এতং। হত্থিঅস্সমিগমহিংসৰানরাদিভূতোপি মহাপুরিসো পারমিযো পূরেতিযেৰ। যস্মা পন এৰরূপে অত্তভাৰে ঠিতেন কতকম্মং ন সক্কা সুখেন দীপেতুং, মনুস্সভাৰে ঠিতেন কতকম্মং পন সক্কা সুখেন দীপেতুং। তস্মা ‘‘পুব্বে মনুস্সভূতো সমানো’’তি আহ।

201.Purimaṃjātintiādīsu pubbe nivutthakkhandhā jātavasena ‘‘jātī’’ti vuttā. Tathā bhavanavasena ‘‘bhavo’’ti, nivutthavasena ālayaṭṭhena vā ‘‘niketo’’ti. Tiṇṇampi padānaṃ pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhitoti attho. Idāni yasmā taṃ khandhasantānaṃ devalokādīsupi vattati. Lakkhaṇanibbattanasamatthaṃ pana kusalakammaṃ tattha na sukaraṃ, manussabhūtasseva sukaraṃ. Tasmā yathābhūtena yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ dassento pubbe manussabhūto samānoti āha. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Hatthiassamigamahiṃsavānarādibhūtopi mahāpuriso pāramiyo pūretiyeva. Yasmā pana evarūpe attabhāve ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ, manussabhāve ṭhitena katakammaṃ pana sakkā sukhena dīpetuṃ. Tasmā ‘‘pubbe manussabhūto samāno’’ti āha.

দল়্হসমাদানোতি থিরগহণো। কুসলেসু ধম্মেসূতি দসকুসলকম্মপথেসু। অৰত্থিতসমাদানোতি নিচ্চলগহণো অনিৰত্তিতগহণো। মহাসত্তস্স হি অকুসলকম্মতো অগ্গিং পত্ৰা কুক্কুটপত্তং ৰিয চিত্তং পটিকুটতি, কুসলং পত্ৰা ৰিতানং ৰিয পসারিযতি। তস্মা দল়্হসমাদানো হোতি অৰত্থিতসমাদানো। ন সক্কা কেনচি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কুসলসমাদানং ৰিস্সজ্জাপেতুং।

Daḷhasamādānoti thiragahaṇo. Kusalesu dhammesūti dasakusalakammapathesu. Avatthitasamādānoti niccalagahaṇo anivattitagahaṇo. Mahāsattassa hi akusalakammato aggiṃ patvā kukkuṭapattaṃ viya cittaṃ paṭikuṭati, kusalaṃ patvā vitānaṃ viya pasāriyati. Tasmā daḷhasamādāno hoti avatthitasamādāno. Na sakkā kenaci samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ.

তত্রিমানি ৰত্থূনি – পুব্বে কির মহাপুরিসো কলন্দকযোনিযং নিব্বত্তি। অথ দেৰে ৰুট্ঠে ওঘো আগন্ত্ৰা কুলাৰকং গহেত্ৰা সমুদ্দমেৰ পৰেসেসি। মহাপুরিসো ‘‘পুত্তকে নীহরিস্সামী’’তি নঙ্গুট্ঠং তেমেত্ৰা তেমেত্ৰা সমুদ্দতো উদকং বহি খিপি। সত্তমে দিৰসে সক্কো আৰজ্জিত্ৰা তত্থ আগম্ম ‘‘কিং করোসী’’তি পুচ্ছি? সো তস্স আরোচেসি। সক্কো মহাসমুদ্দতো উদকস্স দুন্নীহরণীযভাৰং কথেসি। বোধিসত্তো তাদিসেন কুসীতেন সদ্ধিং কথেতুম্পি ন ৰট্টতি। ‘‘মা ইধ তিট্ঠা’’তি অপসারেসি। সক্কো ‘‘অনোমপুরিসেন গহিতগহণং ন সক্কা ৰিস্সজ্জাপেতু’’ন্তি তুট্ঠো তস্স পুত্তকে আনেত্ৰা অদাসি। মহাজনককালেপি মহাসমুদ্দং তরমানো ‘‘কস্মা মহাসমুদ্দং তরসী’’তি দেৰতায পুট্ঠো ‘‘পারং গন্ত্ৰা কুলসন্তকে রট্ঠে রজ্জং গহেত্ৰা দানং দাতুং তরামী’’তি আহ। ততো দেৰতায – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীরো চেৰ পুথুলো চ, কদা নং তরিস্সতী’’তি ৰুত্তে সো আহ ‘‘তৰেসো মহাসমুদ্দসদিসো, ময্হং পন অজ্ঝাসযং আগম্ম খুদ্দকমাতিকা ৰিয খাযতি। ত্ৰংযেৰ মং দক্খিস্সসি সমুদ্দং তরিত্ৰা সমুদ্দপারতো ধনং আহরিত্ৰা কুলসন্তকং রজ্জং গহেত্ৰা দানং দদমান’’ন্তি। দেৰতা ‘‘অনোমপুরিসেন গহিতগহণং ন সক্কা ৰিস্সজ্জাপেতু’’ন্তি বোধিসত্তং আলিঙ্গেত্ৰা হরিত্ৰা উয্যানে নিপজ্জাপেসি। সো ছত্তং উস্সাপেত্ৰা দিৰসে দিৰসে পঞ্চসতসহস্সপরিচ্চাগং কত্ৰা অপরভাগে নিক্খম্ম পব্বজিতো। এৰং মহাসত্তো ন সক্কা কেনচি সমণেন ৰা…পে॰… ব্রহ্মুনা ৰা কুসলসমাদানং ৰিস্সজ্জাপেতুং। তেন ৰুত্তং – ‘‘দল়্হসমাদানো অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু অৰত্থিতসমাদানো’’তি।

Tatrimāni vatthūni – pubbe kira mahāpuriso kalandakayoniyaṃ nibbatti. Atha deve vuṭṭhe ogho āgantvā kulāvakaṃ gahetvā samuddameva pavesesi. Mahāpuriso ‘‘puttake nīharissāmī’’ti naṅguṭṭhaṃ temetvā temetvā samuddato udakaṃ bahi khipi. Sattame divase sakko āvajjitvā tattha āgamma ‘‘kiṃ karosī’’ti pucchi? So tassa ārocesi. Sakko mahāsamuddato udakassa dunnīharaṇīyabhāvaṃ kathesi. Bodhisatto tādisena kusītena saddhiṃ kathetumpi na vaṭṭati. ‘‘Mā idha tiṭṭhā’’ti apasāresi. Sakko ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti tuṭṭho tassa puttake ānetvā adāsi. Mahājanakakālepi mahāsamuddaṃ taramāno ‘‘kasmā mahāsamuddaṃ tarasī’’ti devatāya puṭṭho ‘‘pāraṃ gantvā kulasantake raṭṭhe rajjaṃ gahetvā dānaṃ dātuṃ tarāmī’’ti āha. Tato devatāya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro ceva puthulo ca, kadā naṃ tarissatī’’ti vutte so āha ‘‘taveso mahāsamuddasadiso, mayhaṃ pana ajjhāsayaṃ āgamma khuddakamātikā viya khāyati. Tvaṃyeva maṃ dakkhissasi samuddaṃ taritvā samuddapārato dhanaṃ āharitvā kulasantakaṃ rajjaṃ gahetvā dānaṃ dadamāna’’nti. Devatā ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti bodhisattaṃ āliṅgetvā haritvā uyyāne nipajjāpesi. So chattaṃ ussāpetvā divase divase pañcasatasahassapariccāgaṃ katvā aparabhāge nikkhamma pabbajito. Evaṃ mahāsatto na sakkā kenaci samaṇena vā…pe… brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avatthitasamādāno’’ti.

ইদানি যেসু কুসলেসু ধম্মেসু অৰত্থিতসমাদানো অহোসি, তে দস্সেতুং কাযসুচরিতেতিআদিমাহ। দানসংৰিভাগেতি এত্থ চ দানমেৰ দিয্যনৰসেন দানং, সংৰিভাগকরণৰসেন সংৰিভাগো। সীলসমাদানেতি পঞ্চসীলদসসীলচতুপারিসুদ্ধিসীলপূরণকালে। উপোসথূপৰাসেতি চাতুদ্দসিকাদিভেদস্স উপোসথস্স উপৰসনকালে। মত্তেয্যতাযাতি মাতুকাতব্বৰত্তে। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো। অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেসু চাতি অঞ্ঞেসু চ এৰরূপেসু। অধিকুসলেসূতি এত্থ অত্থি কুসলা, অত্থি অধিকুসলা। সব্বেপি কামাৰচরা কুসলা কুসলা নাম, রূপাৰচরা অধিকুসলা। উভোপি তে কুসলা নাম, অরূপাৰচরা অধিকুসলা। সব্বেপি তে কুসলা নাম, সাৰকপারমীপটিলাভপচ্চযা কুসলা অধিকুসলা নাম। তেপি কুসলা নাম, পচ্চেকবোধিপটিলাভপচ্চযা কুসলা অধিকুসলা। তেপি কুসলা নাম, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভপচ্চযা পন কুসলা ইধ ‘‘অধিকুসলা’’তি অধিপ্পেতা। তেসু অধিকুসলেসু ধম্মেসু দল়্হসমাদানো অহোসি অৰত্থিতসমাদানো।

Idāni yesu kusalesu dhammesu avatthitasamādāno ahosi, te dassetuṃ kāyasucaritetiādimāha. Dānasaṃvibhāgeti ettha ca dānameva diyyanavasena dānaṃ, saṃvibhāgakaraṇavasena saṃvibhāgo. Sīlasamādāneti pañcasīladasasīlacatupārisuddhisīlapūraṇakāle. Uposathūpavāseti cātuddasikādibhedassa uposathassa upavasanakāle. Matteyyatāyāti mātukātabbavatte. Sesapadesupi eseva nayo. Aññataraññataresu cāti aññesu ca evarūpesu. Adhikusalesūti ettha atthi kusalā, atthi adhikusalā. Sabbepi kāmāvacarā kusalā kusalā nāma, rūpāvacarā adhikusalā. Ubhopi te kusalā nāma, arūpāvacarā adhikusalā. Sabbepi te kusalā nāma, sāvakapāramīpaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā nāma. Tepi kusalā nāma, paccekabodhipaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā. Tepi kusalā nāma, sabbaññutaññāṇappaṭilābhapaccayā pana kusalā idha ‘‘adhikusalā’’ti adhippetā. Tesu adhikusalesu dhammesu daḷhasamādāno ahosi avatthitasamādāno.

কটত্তা উপচিতত্তাতি এত্থ সকিম্পি কতং কতমেৰ, অভিণ্হকরণেন পন উপচিতং হোতি। উস্সন্নত্তাতি পিণ্ডীকতং রাসীকতং কম্মং উস্সন্নন্তি ৰুচ্চতি। তস্মা ‘‘উস্সন্নত্তা’’তি ৰদন্তো মযা কতকম্মস্স চক্কৰাল়ং অতিসম্বাধং, ভৰগ্গং অতিনীচং, এৰং মে উস্সন্নং কম্মন্তি দস্সেতি। ৰিপুলত্তাতি অপ্পমাণত্তা। ইমিনা ‘‘অনন্তং অপরিমাণং মযা কতং কম্ম’’ন্তি দস্সেতি। অধিগ্গণ্হাতীতি অধিভৰতি, অঞ্ঞেহি দেৰেহি অতিরেকং লভতীতি অত্থো। পটিলভতীতি অধিগচ্ছতি।

Kaṭattā upacitattāti ettha sakimpi kataṃ katameva, abhiṇhakaraṇena pana upacitaṃ hoti. Ussannattāti piṇḍīkataṃ rāsīkataṃ kammaṃ ussannanti vuccati. Tasmā ‘‘ussannattā’’ti vadanto mayā katakammassa cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, bhavaggaṃ atinīcaṃ, evaṃ me ussannaṃ kammanti dasseti. Vipulattāti appamāṇattā. Iminā ‘‘anantaṃ aparimāṇaṃ mayā kataṃ kamma’’nti dasseti. Adhiggaṇhātīti adhibhavati, aññehi devehi atirekaṃ labhatīti attho. Paṭilabhatīti adhigacchati.

সব্বাৰন্তেহি পাদতলেহীতি ইদং ‘‘সমং পাদং ভূমিযং নিক্খিপতী’’তি এতস্স ৰিত্থারৰচনং। তত্থ সব্বাৰন্তেহীতি সব্বপদেসৰন্তেহি, ন একেন পদেসেন পঠমং ফুসতি, ন একেন পচ্ছা, সব্বেহেৰ পাদতলেহি সমং ফুসতি, সমং উদ্ধরতি। সচেপি হি তথাগতো ‘‘অনেকসতপোরিসং নরকং অক্কমিস্সামী’’তি পাদং অভিনীহরতি। তাৰদেৰ নিন্নট্ঠানং ৰাতপূরিতা ৰিয কম্মারভস্তা উন্নমিত্ৰা পথৰিসমং হোতি। উন্নতট্ঠানম্পি অন্তো পৰিসতি। ‘‘দূরে অক্কমিস্সামী’’তি অভিনীহরন্তস্স সিনেরুপ্পমাণোপি পব্বতো সুসেদিতৰেত্তঙ্কুরো ৰিয ওনমিত্ৰা পাদসমীপং আগচ্ছতি। তথা হিস্স যমকপাটিহারিযং কত্ৰা ‘‘যুগন্ধরপব্বতং অক্কমিস্সামী’’তি পাদে অভিনীহটে পব্বতো ওনমিত্ৰা পাদসমীপং আগতো। সোপি তং অক্কমিত্ৰা দুতিযপাদেন তাৰতিংসভৰনং অক্কমি। ন হি চক্কলক্খণেন পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং ৰিসমং ভৰিতুং সক্কোতি। খাণু ৰা কণ্টকো ৰা সক্খরা ৰা কথলা ৰা উচ্চারপস্সাৰখেল়সিঙ্ঘাণিকাদীনি ৰা পুরিমতরং ৰা অপগচ্ছন্তি, তত্থ তত্থেৰ ৰা পথৰিং পৰিসন্তি। তথাগতস্স হি সীলতেজেন পুঞ্ঞতেজেন ধম্মতেজেন দসন্নং পারমীনং আনুভাৰেন অযং মহাপথৰী সম্মা মুদুপুপ্ফাভিকিণ্ণা হোতি।

Sabbāvantehi pādatalehīti idaṃ ‘‘samaṃ pādaṃ bhūmiyaṃ nikkhipatī’’ti etassa vitthāravacanaṃ. Tattha sabbāvantehīti sabbapadesavantehi, na ekena padesena paṭhamaṃ phusati, na ekena pacchā, sabbeheva pādatalehi samaṃ phusati, samaṃ uddharati. Sacepi hi tathāgato ‘‘anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmī’’ti pādaṃ abhinīharati. Tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritā viya kammārabhastā unnamitvā pathavisamaṃ hoti. Unnataṭṭhānampi anto pavisati. ‘‘Dūre akkamissāmī’’ti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato suseditavettaṅkuro viya onamitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā ‘‘yugandharapabbataṃ akkamissāmī’’ti pāde abhinīhaṭe pabbato onamitvā pādasamīpaṃ āgato. Sopi taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇṭako vā sakkharā vā kathalā vā uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikādīni vā purimataraṃ vā apagacchanti, tattha tattheva vā pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena puññatejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃ mahāpathavī sammā mudupupphābhikiṇṇā hoti.

২০২. সাগরপরিযন্তন্তি সাগরসীমং। ন হি তস্স রজ্জং করোন্তস্স অন্তরা রুক্খো ৰা পব্বতো ৰা নদী ৰা সীমা হোতি মহাসমুদ্দোৰ সীমা। তেন ৰুত্তং ‘‘সাগরপরিযন্ত’’ন্তি। অখিলমনিমিত্তমকণ্টকন্তি নিচ্চোরং। চোরা হি খরসম্ফস্সট্ঠেন খিলা, উপদ্দৰপচ্চযট্ঠেন নিমিত্তা, ৰিজ্ঝনট্ঠেন কণ্টকাতি ৰুচ্চন্তি। ইদ্ধন্তি সমিদ্ধং। ফীতন্তি সব্বসম্পত্তিফালিফুল্লং। খেমন্তি নিব্ভযং। সিৰন্তি নিরুপদ্দৰং। নিরব্বুদন্তি অব্বুদৰিরহিতং, গুম্বং গুম্বং হুত্ৰা চরন্তেহি চোরেহি ৰিরহিতন্তি অত্থো। অক্খম্ভিযোতি অৰিক্খম্ভনীযো। ন নং কোচি ঠানতো চালেতুং সক্কোতি। পচ্চত্থিকেনাতি পটিপক্খং ইচ্ছন্তেন। পচ্চামিত্তেনাতি পটিৰিরুদ্ধেন অমিত্তেন। উভযম্পেতং সপত্তৰেৰচনং। অব্ভন্তরেহীতি অন্তো উট্ঠিতেহি রাগাদীহি।

202.Sāgarapariyantanti sāgarasīmaṃ. Na hi tassa rajjaṃ karontassa antarā rukkho vā pabbato vā nadī vā sīmā hoti mahāsamuddova sīmā. Tena vuttaṃ ‘‘sāgarapariyanta’’nti. Akhilamanimittamakaṇṭakanti niccoraṃ. Corā hi kharasamphassaṭṭhena khilā, upaddavapaccayaṭṭhena nimittā, vijjhanaṭṭhena kaṇṭakāti vuccanti. Iddhanti samiddhaṃ. Phītanti sabbasampattiphāliphullaṃ. Khemanti nibbhayaṃ. Sivanti nirupaddavaṃ. Nirabbudanti abbudavirahitaṃ, gumbaṃ gumbaṃ hutvā carantehi corehi virahitanti attho. Akkhambhiyoti avikkhambhanīyo. Na naṃ koci ṭhānato cāletuṃ sakkoti. Paccatthikenāti paṭipakkhaṃ icchantena. Paccāmittenāti paṭiviruddhena amittena. Ubhayampetaṃ sapattavevacanaṃ. Abbhantarehīti anto uṭṭhitehi rāgādīhi.

বাহিরেহীতি সমণাদীহি। তথা হি নং বাহিরা দেৰদত্তকোকালিকাদযো সমণাপি সোণদণ্ডকূটদণ্ডাদযো ব্রাহ্মণাপি সক্কসদিসা দেৰতাপি সত্ত ৰস্সানি অনুবন্ধমানো মারোপি বকাদযো ব্রহ্মানোপি ৰিক্খম্ভেতুং নাসক্খিংসু।

Bāhirehīti samaṇādīhi. Tathā hi naṃ bāhirā devadattakokālikādayo samaṇāpi soṇadaṇḍakūṭadaṇḍādayo brāhmaṇāpi sakkasadisā devatāpi satta vassāni anubandhamāno māropi bakādayo brahmānopi vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu.

এত্তাৰতা ভগৰতা কম্মঞ্চ কম্মসরিক্খকঞ্চ লক্খণঞ্চ লক্খণানিসংসো চ ৰুত্তো হোতি। কম্মং নাম সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দল়্হৰীরিযেন হুত্ৰা কতং কম্মং। কম্মসরিক্খকং নাম দল়্হেন হুত্ৰা কতভাৰং সদেৰকো লোকো জানাতূতি সুপ্পতিট্ঠিতপাদমহাপুরিসলক্খণং। লক্খণং নাম সুপ্পতিট্ঠিতপাদতা। লক্খণানিসংসো নাম পচ্চত্থিকেহি অৰিক্খম্ভনীযতা।

Ettāvatā bhagavatā kammañca kammasarikkhakañca lakkhaṇañca lakkhaṇānisaṃso ca vutto hoti. Kammaṃ nāma satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni daḷhavīriyena hutvā kataṃ kammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma daḷhena hutvā katabhāvaṃ sadevako loko jānātūti suppatiṭṭhitapādamahāpurisalakkhaṇaṃ. Lakkhaṇaṃ nāma suppatiṭṭhitapādatā. Lakkhaṇānisaṃso nāma paccatthikehi avikkhambhanīyatā.

২০৩. তত্থেতং ৰুচ্চতীতি তত্থ ৰুত্তে কম্মাদিভেদে অপরম্পি ইদং ৰুচ্চতি, গাথাবন্ধং সন্ধায ৰুত্তং। এতা পন গাথা পোরাণকত্থেরা ‘‘আনন্দত্থেরেন ঠপিতা ৰণ্ণনাগাথা’’তি ৰত্ৰা গতা। অপরভাগে থেরা ‘‘একপদিকো অত্থুদ্ধারো’’তি আহংসু।

203.Tatthetaṃvuccatīti tattha vutte kammādibhede aparampi idaṃ vuccati, gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ. Etā pana gāthā porāṇakattherā ‘‘ānandattherena ṭhapitā vaṇṇanāgāthā’’ti vatvā gatā. Aparabhāge therā ‘‘ekapadiko atthuddhāro’’ti āhaṃsu.

তত্থ সচ্চেতি ৰচীসচ্চে। ধম্মেতি দসকুসলকম্মপথধম্মে। দমেতি ইন্দ্রিযদমনে। সংযমেতি সীলসংযমে। ‘‘সোচেয্যসীলালযুপোসথেসু চা’’তি এত্থ কাযসোচেয্যাদি তিৰিধং সোচেয্যং। আলযভূতং সীলমেৰ সীলালযো। উপোসথকম্মং উপোসথো। অহিংসাযাতি অৰিহিংসায। সমত্তমাচরীতি সকলং অচরি।

Tattha sacceti vacīsacce. Dhammeti dasakusalakammapathadhamme. Dameti indriyadamane. Saṃyameti sīlasaṃyame. ‘‘Soceyyasīlālayuposathesu cā’’ti ettha kāyasoceyyādi tividhaṃ soceyyaṃ. Ālayabhūtaṃ sīlameva sīlālayo. Uposathakammaṃ uposatho. Ahiṃsāyāti avihiṃsāya. Samattamācarīti sakalaṃ acari.

অন্ৰভীতি অনুভৰি। ৰেয্যঞ্জনিকাতি লক্খণপাঠকা। পরাভিভূতি পরে অভিভৰনসমত্থো। সত্তুভীতি সপত্তেহি অক্খম্ভিযো হোতি।

Anvabhīti anubhavi. Veyyañjanikāti lakkhaṇapāṭhakā. Parābhibhūti pare abhibhavanasamattho. Sattubhīti sapattehi akkhambhiyo hoti.

ন সো গচ্ছতি জাতু খম্ভনন্তি সো একংসেনেৰ অগ্গপুগ্গলো ৰিক্খম্ভেতব্বতং ন গচ্ছতি। এসা হি তস্স ধম্মতাতি তস্স হি এসা ধম্মতা অযং সভাৰো।

Na so gacchati jātu khambhananti so ekaṃseneva aggapuggalo vikkhambhetabbataṃ na gacchati. Esā hi tassa dhammatāti tassa hi esā dhammatā ayaṃ sabhāvo.

পাদতলচক্কলক্খণৰণ্ণনা

Pādatalacakkalakkhaṇavaṇṇanā

২০৪. উব্বেগউত্তাসভযন্তি উব্বেগভযঞ্চেৰ উত্তাসভযঞ্চ। তত্থ চোরতো ৰা রাজতো ৰা পচ্চত্থিকতো ৰা ৰিলোপনবন্ধনাদিনিস্সযং ভযং উব্বেগো নাম, তংমুহুত্তিকং চণ্ডহত্থিঅস্সাদীনি ৰা অহিযক্খাদযো ৰা পটিচ্চ লোমহংসনকরং ভযং উত্তাসভযং নাম। তং সব্বং অপনুদিতা ৰূপসমেতা। সংৰিধাতাতি সংৰিদহিতা। কথং সংৰিদহতি? অটৰিযং সাসঙ্কট্ঠানেসু দানসালং কারেত্ৰা তত্থ আগতে ভোজেত্ৰা মনুস্সে দত্ৰা অতিৰাহেতি, তং ঠানং পৰিসিতুং অসক্কোন্তানং মনুস্সে পেসেত্ৰা পৰেসেতি। নগরাদীসুপি তেসু তেসু ঠানেসু আরক্খং ঠপেতি, এৰং সংৰিদহতি। সপরিৰারঞ্চ দানং অদাসীতি অন্নং পানন্তি দসৰিধং দানৰত্থুং।

204.Ubbegauttāsabhayanti ubbegabhayañceva uttāsabhayañca. Tattha corato vā rājato vā paccatthikato vā vilopanabandhanādinissayaṃ bhayaṃ ubbego nāma, taṃmuhuttikaṃ caṇḍahatthiassādīni vā ahiyakkhādayo vā paṭicca lomahaṃsanakaraṃ bhayaṃ uttāsabhayaṃ nāma. Taṃ sabbaṃ apanuditā vūpasametā. Saṃvidhātāti saṃvidahitā. Kathaṃ saṃvidahati? Aṭaviyaṃ sāsaṅkaṭṭhānesu dānasālaṃ kāretvā tattha āgate bhojetvā manusse datvā ativāheti, taṃ ṭhānaṃ pavisituṃ asakkontānaṃ manusse pesetvā paveseti. Nagarādīsupi tesu tesu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapeti, evaṃ saṃvidahati. Saparivārañca dānaṃ adāsīti annaṃ pānanti dasavidhaṃ dānavatthuṃ.

তত্থ অন্নন্তি যাগুভত্তং। তং দদন্তো ন দ্ৰারে ঠপেত্ৰা অদাসি, অথ খো অন্তোনিৰেসনে হরিতুপলিত্তট্ঠানে লাজা চেৰ পুপ্ফানি চ ৰিকিরিত্ৰা আসনং পঞ্ঞপেত্ৰা ৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধধূমাদীহি সক্কারং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং নিসীদাপেত্ৰা যাগুং অদাসি। যাগুং দেন্তো চ সব্যঞ্জনং অদাসি। যাগুপানাৰসানে পাদে ধোৰিত্ৰা তেলেন মক্খেত্ৰা নানপ্পকারকং অনন্তং খজ্জকং দত্ৰা পরিযোসানে অনেকসূপং অনেকব্যঞ্জনং পণীতভোজনং অদাসি । পানং দেন্তো অম্বপানাদিঅট্ঠৰিধং পানং অদাসি, তম্পি যাগুভত্তং দত্ৰা। ৰত্থং দেন্তো ন সুদ্ধৰত্থমেৰ অদাসি, একপট্টদুপট্টাদিপহোনকং পন দত্ৰা সুচিম্পি অদাসি, সুত্তম্পি অদাসি, সুত্তং ৰট্টেসি, সূচিকম্মকরণট্ঠানে ভিক্খূনং আসনানি, যাগুভত্তং, পাদমক্খনং, পিট্ঠিমক্খনং, রজনং, পণ্ডুপলাসং, রজনদোণিকং, অন্তমসো চীৰররজনকং কপ্পিযকারকম্পি অদাসি।

Tattha annanti yāgubhattaṃ. Taṃ dadanto na dvāre ṭhapetvā adāsi, atha kho antonivesane haritupalittaṭṭhāne lājā ceva pupphāni ca vikiritvā āsanaṃ paññapetvā vitānaṃ bandhitvā gandhadhūmādīhi sakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāguṃ adāsi. Yāguṃ dento ca sabyañjanaṃ adāsi. Yāgupānāvasāne pāde dhovitvā telena makkhetvā nānappakārakaṃ anantaṃ khajjakaṃ datvā pariyosāne anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ paṇītabhojanaṃ adāsi . Pānaṃ dento ambapānādiaṭṭhavidhaṃ pānaṃ adāsi, tampi yāgubhattaṃ datvā. Vatthaṃ dento na suddhavatthameva adāsi, ekapaṭṭadupaṭṭādipahonakaṃ pana datvā sucimpi adāsi, suttampi adāsi, suttaṃ vaṭṭesi, sūcikammakaraṇaṭṭhāne bhikkhūnaṃ āsanāni, yāgubhattaṃ, pādamakkhanaṃ, piṭṭhimakkhanaṃ, rajanaṃ, paṇḍupalāsaṃ, rajanadoṇikaṃ, antamaso cīvararajanakaṃ kappiyakārakampi adāsi.

যানন্তি উপাহনং। তং দদন্তোপি উপাহনত্থৰিকং উপাহনদণ্ডকং মক্খনতেলং হেট্ঠা ৰুত্তানি চ অন্নাদীনি তস্সেৰ পরিৰারং কত্ৰা অদাসি। মালং দেন্তোপি ন সুদ্ধমালমেৰ অদাসি, অথ খো নং গন্ধেহি মিস্সেত্ৰা হেট্ঠিমানি চত্তারি তস্সেৰ পরিৰারং কত্ৰা অদাসি। বোধিচেতিযআসনপোত্থকাদিপূজনত্থায চেৰ চেতিযঘরধূপনত্থায চ গন্ধং দেন্তোপি ন সুদ্ধগন্ধমেৰ অদাসি, গন্ধপিসনকনিসদায চেৰ পক্খিপনকভাজনেন চ সদ্ধিং হেট্ঠিমানি পঞ্চ তস্স পরিৰারং কত্ৰা অদাসি। চেতিযপূজাদীনং অত্থায হরিতালমনোসিলাচীনপিট্ঠাদিৰিলেপনং দেন্তোপি ন সুদ্ধৰিলেপনমেৰ অদাসি, ৰিলেপনভাজনেন সদ্ধিং হেট্ঠিমানি ছ তস্স পরিৰারং কত্ৰা অদাসি। সেয্যাতি মঞ্চপীঠং। তং দেন্তোপি ন সুদ্ধকমেৰ অদাসি, কোজৰকম্বলপচ্চত্থরণমঞ্চপ্পটিপাদকেহি সদ্ধিং অন্তমসো মঙ্গুলসোধনদণ্ডকং হেট্ঠিমানি চ সত্ত তস্স পরিৰারং কত্ৰা অদাসি। আৰসথং দেন্তোপি ন গেহমত্তমেৰ অদাসি, অথ খো নং মালাকম্মলতাকম্মপটিমণ্ডিতং সুপঞ্ঞত্তং মঞ্চপীঠং কারেত্ৰা হেট্ঠিমানি অট্ঠ তস্স পরিৰারং কত্ৰা অদাসি। পদীপেয্যন্তি পদীপতেলং। তং দেন্তো চেতিযঙ্গণে বোধিযঙ্গণে ধম্মস্সৰনগ্গে ৰসনগেহে পোত্থকৰাচনট্ঠানে ইমিনা দীপং জালাপেথাতি ন সুদ্ধতেলমেৰ অদাসি, ৰট্টি কপল্লকতেলভাজনাদীহি সদ্ধিং হেট্ঠিমানি নৰ তস্স পরিৰারং কত্ৰা অদাসি। সুৰিভত্তন্তরানীতি সুৰিভত্তঅন্তরানি।

Yānanti upāhanaṃ. Taṃ dadantopi upāhanatthavikaṃ upāhanadaṇḍakaṃ makkhanatelaṃ heṭṭhā vuttāni ca annādīni tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Mālaṃ dentopi na suddhamālameva adāsi, atha kho naṃ gandhehi missetvā heṭṭhimāni cattāri tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Bodhicetiyaāsanapotthakādipūjanatthāya ceva cetiyagharadhūpanatthāya ca gandhaṃ dentopi na suddhagandhameva adāsi, gandhapisanakanisadāya ceva pakkhipanakabhājanena ca saddhiṃ heṭṭhimāni pañca tassa parivāraṃ katvā adāsi. Cetiyapūjādīnaṃ atthāya haritālamanosilācīnapiṭṭhādivilepanaṃ dentopi na suddhavilepanameva adāsi, vilepanabhājanena saddhiṃ heṭṭhimāni cha tassa parivāraṃ katvā adāsi. Seyyāti mañcapīṭhaṃ. Taṃ dentopi na suddhakameva adāsi, kojavakambalapaccattharaṇamañcappaṭipādakehi saddhiṃ antamaso maṅgulasodhanadaṇḍakaṃ heṭṭhimāni ca satta tassa parivāraṃ katvā adāsi. Āvasathaṃ dentopi na gehamattameva adāsi, atha kho naṃ mālākammalatākammapaṭimaṇḍitaṃ supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ kāretvā heṭṭhimāni aṭṭha tassa parivāraṃ katvā adāsi. Padīpeyyanti padīpatelaṃ. Taṃ dento cetiyaṅgaṇe bodhiyaṅgaṇe dhammassavanagge vasanagehe potthakavācanaṭṭhāne iminā dīpaṃ jālāpethāti na suddhatelameva adāsi, vaṭṭi kapallakatelabhājanādīhi saddhiṃ heṭṭhimāni nava tassa parivāraṃ katvā adāsi. Suvibhattantarānīti suvibhattaantarāni.

রাজানোতি অভিসিত্তা। ভোগিযাতি ভোজকা কুমারাতি রাজকুমারা। ইধ কম্মং নাম সপরিৰারং দানং। কম্মসরিক্খকং নাম সপরিৰারং কত্ৰা দানং অদাসীতি ইমিনা কারণেন সদেৰকো লোকো জানাতূতি নিব্বত্তং চক্কলক্খণং। লক্খণং নাম তদেৰ চক্কলক্খণং। আনিসংসো মহাপরিৰারতা।

Rājānoti abhisittā. Bhogiyāti bhojakā kumārāti rājakumārā. Idha kammaṃ nāma saparivāraṃ dānaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma saparivāraṃ katvā dānaṃ adāsīti iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti nibbattaṃ cakkalakkhaṇaṃ. Lakkhaṇaṃ nāma tadeva cakkalakkhaṇaṃ. Ānisaṃso mahāparivāratā.

২০৫. তত্থেতং ৰুচ্চতীতি ইমা তদত্থপরিদীপনা গাথা ৰুচ্চন্তি। দুৰিধা হি গাথা হোন্তি – তদত্থপরিদীপনা চ ৰিসেসত্থপরিদীপনা চ। তত্থ পাল়িআগতমেৰ অত্থং পরিদীপনা তদত্থপরিদীপনা নাম। পাল়িযং অনাগতং পরিদীপনা ৰিসেসত্থপরিদীপনা নাম। ইমা পন তদত্থপরিদীপনা। তত্থ পুরেতি পুব্বে। পুরত্থাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং। পুরিমাসু জাতীসূতি ইমিস্সা জাতিযা পুব্বেকতকম্মপটিক্খেপদীপনং। উব্বেগউত্তাসভযাপনূদনোতি উব্বেগভযস্স চ উত্তাসভযস্স চ অপনূদনো। উস্সুকোতি অধিমুত্তো।

205.Tatthetaṃ vuccatīti imā tadatthaparidīpanā gāthā vuccanti. Duvidhā hi gāthā honti – tadatthaparidīpanā ca visesatthaparidīpanā ca. Tattha pāḷiāgatameva atthaṃ paridīpanā tadatthaparidīpanā nāma. Pāḷiyaṃ anāgataṃ paridīpanā visesatthaparidīpanā nāma. Imā pana tadatthaparidīpanā. Tattha pureti pubbe. Puratthāti tasseva vevacanaṃ. Purimāsu jātīsūti imissā jātiyā pubbekatakammapaṭikkhepadīpanaṃ. Ubbegauttāsabhayāpanūdanoti ubbegabhayassa ca uttāsabhayassa ca apanūdano. Ussukoti adhimutto.

সতপুঞ্ঞলক্খণন্তি সতেন সতেন পুঞ্ঞকম্মেন নিব্বত্তং একেকং লক্খণং। এৰং সন্তে যো কোচি বুদ্ধো ভৰেয্যাতি ন রোচযিংসু, অনন্তেসু পন চক্কৰাল়েসু সব্বে সত্তা একেকং কম্মং সতক্খত্তুং করেয্যুং, এত্তকেহি জনেহি কতং কম্মং বোধিসত্তো একোৰ একেকং সতগুণং কত্ৰা নিব্বত্তো। তস্মা ‘‘সতপুঞ্ঞলক্খণো’’তি ইমমত্থং রোচযিংসু। মনুস্সাসুরসক্করক্খসাতি মনুস্সা চ অসুরা চ সক্কা চ রক্খসা চ।

Satapuññalakkhaṇanti satena satena puññakammena nibbattaṃ ekekaṃ lakkhaṇaṃ. Evaṃ sante yo koci buddho bhaveyyāti na rocayiṃsu, anantesu pana cakkavāḷesu sabbe sattā ekekaṃ kammaṃ satakkhattuṃ kareyyuṃ, ettakehi janehi kataṃ kammaṃ bodhisatto ekova ekekaṃ sataguṇaṃ katvā nibbatto. Tasmā ‘‘satapuññalakkhaṇo’’ti imamatthaṃ rocayiṃsu. Manussāsurasakkarakkhasāti manussā ca asurā ca sakkā ca rakkhasā ca.

আযতপণ্হিতাদিতিলক্খণৰণ্ণনা

Āyatapaṇhitāditilakkhaṇavaṇṇanā

২০৬. অন্তরাতি পটিসন্ধিতো সরসচুতিযা অন্তরে। ইধ কম্মং নাম পাণাতিপাতা ৰিরতি। কম্মসরিক্খকং নাম পাণাতিপাতং করোন্তো পদসদ্দসৰনভযা অগ্গগ্গপাদেহি অক্কমন্তা গন্ত্ৰা পরং পাতেন্তি। অথ তে ইমিনা কারণেন তেসং তং কম্মং জনো জানাতূতি অন্তোৰঙ্কপাদা ৰা বহিৰঙ্কপাদা ৰা উক্কুটিকপাদা ৰা অগ্গকোণ্ডা ৰা পণ্হিকোণ্ডা ৰা ভৰন্তি। অগ্গপাদেহি গন্ত্ৰা পরস্স অমারিতভাৰং পন তথাগতস্স সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি আযতপণ্হি মহাপুরিসলক্খণং নিব্বত্ততি । তথা পরং ঘাতেন্তা উন্নতকাযেন গচ্ছন্তা অঞ্ঞে পস্সিস্সন্তীতি ওনতা গন্ত্ৰা পরং ঘাতেন্তি। অথ তে এৰমিমে গন্ত্ৰা পরং ঘাতযিংসূতি নেসং তং কম্মং ইমিনা কারণেন পরো জানাতূতি খুজ্জা ৰা ৰামনা ৰা পীঠসপ্পি ৰা ভৰন্তি। তথাগতস্স পন এৰং গন্ত্ৰা পরেসং অঘাতিতভাৰং ইমিনা কারণেন সদেৰকো লোকো জানাতূতি ব্রহ্মুজুগত্তমহাপুরিসলক্খণং নিব্বত্ততি। তথা পরং ঘাতেন্তা আৰুধং ৰা মুগ্গরং ৰা গণ্হিত্ৰা মুট্ঠিকতহত্থা পরং ঘাতেন্তি। তে এৰং তেসং পরস্স ঘাতিতভাৰং ইমিনা কারণেন জনো জানাতূতি রস্সঙ্গুলী ৰা রস্সহত্থা ৰা ৰঙ্কঙ্গুলী ৰা ফণহত্থকা ৰা ভৰন্তি। তথাগতস্স পন এৰং পরেসং অঘাতিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি দীঘঙ্গুলিমহাপুরিসলক্খণং নিব্বত্ততি। ইদমেত্থ কম্মসরিক্খকং। ইদমেৰ পন লক্খণত্তযং লক্খণং নাম। দীঘাযুকভাৰো লক্খণানিসংসো।

206.Antarāti paṭisandhito sarasacutiyā antare. Idha kammaṃ nāma pāṇātipātā virati. Kammasarikkhakaṃ nāma pāṇātipātaṃ karonto padasaddasavanabhayā aggaggapādehi akkamantā gantvā paraṃ pātenti. Atha te iminā kāraṇena tesaṃ taṃ kammaṃ jano jānātūti antovaṅkapādā vā bahivaṅkapādā vā ukkuṭikapādā vā aggakoṇḍā vā paṇhikoṇḍā vā bhavanti. Aggapādehi gantvā parassa amāritabhāvaṃ pana tathāgatassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti āyatapaṇhi mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati . Tathā paraṃ ghātentā unnatakāyena gacchantā aññe passissantīti onatā gantvā paraṃ ghātenti. Atha te evamime gantvā paraṃ ghātayiṃsūti nesaṃ taṃ kammaṃ iminā kāraṇena paro jānātūti khujjā vā vāmanā vā pīṭhasappi vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ gantvā paresaṃ aghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti brahmujugattamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Tathā paraṃ ghātentā āvudhaṃ vā muggaraṃ vā gaṇhitvā muṭṭhikatahatthā paraṃ ghātenti. Te evaṃ tesaṃ parassa ghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena jano jānātūti rassaṅgulī vā rassahatthā vā vaṅkaṅgulī vā phaṇahatthakā vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ paresaṃ aghātitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti dīghaṅgulimahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Idamettha kammasarikkhakaṃ. Idameva pana lakkhaṇattayaṃ lakkhaṇaṃ nāma. Dīghāyukabhāvo lakkhaṇānisaṃso.

২০৭. মরণৰধভযত্তনোতি এত্থ মরণসঙ্খাতো ৰধো মরণৰধো, মরণৰধতো ভযং মরণৰধভযং, তং অত্তনো জানিত্ৰা। পটিৰিরতো পরংমারণাযাতি যথা ময্হং মরণতো ভযং মম জীৰিতং পিযং, এৰং পরেসম্পীতি ঞত্ৰা পরং মারণতো পটিৰিরতো অহোসি। সুচরিতেনাতি সুচিণ্ণেন। সগ্গমগমাতি সগ্গং গতো।

207.Maraṇavadhabhayattanoti ettha maraṇasaṅkhāto vadho maraṇavadho, maraṇavadhato bhayaṃ maraṇavadhabhayaṃ, taṃ attano jānitvā. Paṭivirato paraṃmāraṇāyāti yathā mayhaṃ maraṇato bhayaṃ mama jīvitaṃ piyaṃ, evaṃ paresampīti ñatvā paraṃ māraṇato paṭivirato ahosi. Sucaritenāti suciṇṇena. Saggamagamāti saggaṃ gato.

চৰিয পুনরিধাগতোতি চৰিত্ৰা পুন ইধাগতো। দীঘপাসণ্হিকোতি দীঘপণ্হিকো। ব্রহ্মাৰ সুজূতি ব্রহ্মা ৰিয সুট্ঠু উজু।

Caviya punaridhāgatoti cavitvā puna idhāgato. Dīghapāsaṇhikoti dīghapaṇhiko. Brahmāva sujūti brahmā viya suṭṭhu uju.

সুভুজোতি সুন্দরভুজো। সুসূতি মহল্লককালেপি তরুণরূপো। সুসণ্ঠিতোতি সুসণ্ঠানসম্পন্নো। মুদুতলুনঙ্গুলিযস্সাতি মুদূ চ তলুনা চ অঙ্গুলিযো অস্স। তীভীতি তীহি। পুরিসৰরগ্গলক্খণেহীতি পুরিসৰরস্স অগ্গলক্খণেহি। চিরযপনাযাতি চিরং যাপনায, দীঘাযুকভাৰায।

Subhujoti sundarabhujo. Susūti mahallakakālepi taruṇarūpo. Susaṇṭhitoti susaṇṭhānasampanno. Mudutalunaṅguliyassāti mudū ca talunā ca aṅguliyo assa. Tībhīti tīhi. Purisavaraggalakkhaṇehīti purisavarassa aggalakkhaṇehi. Cirayapanāyāti ciraṃ yāpanāya, dīghāyukabhāvāya.

চিরং যপেতীতি চিরং যাপেতি। চিরতরং পব্বজতি যদি ততোতি ততো চিরতরং যাপেতি, যদি পব্বজতীতি অত্থো। যাপযতি চ ৰসিদ্ধিভাৰনাযাতি ৰসিপ্পত্তো হুত্ৰা ইদ্ধিভাৰনায যাপেতি।

Ciraṃ yapetīti ciraṃ yāpeti. Cirataraṃ pabbajati yadi tatoti tato cirataraṃ yāpeti, yadi pabbajatīti attho. Yāpayatica vasiddhibhāvanāyāti vasippatto hutvā iddhibhāvanāya yāpeti.

সত্তুস্সদতালক্খণৰণ্ণনা

Sattussadatālakkhaṇavaṇṇanā

২০৮. রসিতানন্তি রসসম্পন্নানং। ‘‘খাদনীযান’’ন্তিআদীসু খাদনীযানি নাম পিট্ঠখজ্জকাদীনি। ভোজনীযানীতি পঞ্চ ভোজনানি। সাযনীযানীতি সাযিতব্বানি সপ্পিনৰনীতাদীনি। লেহনীযানীতি নিল্লেহিতব্বানি পিট্ঠপাযাসাদীনি। পানানীতি অট্ঠ পানকানি।

208.Rasitānanti rasasampannānaṃ. ‘‘Khādanīyāna’’ntiādīsu khādanīyāni nāma piṭṭhakhajjakādīni. Bhojanīyānīti pañca bhojanāni. Sāyanīyānīti sāyitabbāni sappinavanītādīni. Lehanīyānīti nillehitabbāni piṭṭhapāyāsādīni. Pānānīti aṭṭha pānakāni.

ইধ কম্মং নাম কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দিন্নং ইদং পণীতভোজনদানং। কম্মসরিক্খকং নাম লূখভোজনে কুচ্ছিগতে লোহিতং সুস্সতি, মংসং মিলাযতি। তস্মা লূখদাযকা সত্তা ইমিনা কারণেন নেসং লূখভোজনস্স দিন্নভাৰং জনো জানাতূতি অপ্পমংসা অপ্পলোহিতা মনুস্সপেতা ৰিয দুল্লভন্নপানা ভৰন্তি। পণীতভোজনে পন কুচ্ছিগতে মংসলোহিতং ৰড্ঢতি, পরিপুণ্ণকাযা পাসাদিকা অভিরূপদস্সনা হোন্তি। তস্মা তথাগতস্স দীঘরত্তং পণীতভোজনদাযকত্তং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি সত্তুস্সদমহাপুরিসলক্খণং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম সত্তুস্সদলক্খণমেৰ। পণীতলাভিতা আনিসংসো।

Idha kammaṃ nāma kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnaṃ idaṃ paṇītabhojanadānaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma lūkhabhojane kucchigate lohitaṃ sussati, maṃsaṃ milāyati. Tasmā lūkhadāyakā sattā iminā kāraṇena nesaṃ lūkhabhojanassa dinnabhāvaṃ jano jānātūti appamaṃsā appalohitā manussapetā viya dullabhannapānā bhavanti. Paṇītabhojane pana kucchigate maṃsalohitaṃ vaḍḍhati, paripuṇṇakāyā pāsādikā abhirūpadassanā honti. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ paṇītabhojanadāyakattaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sattussadamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma sattussadalakkhaṇameva. Paṇītalābhitā ānisaṃso.

২০৯. খজ্জভোজ্জমথলেয্যসাযিতন্তি খজ্জকঞ্চ ভোজনঞ্চ লেহনীযঞ্চ সাযনীযঞ্চ। উত্তমগ্গরসদাযকোতি উত্তমো অগ্গরসদাযকো, উত্তমানং ৰা অগ্গরসানং দাযকো।

209.Khajjabhojjamathaleyyasāyitanti khajjakañca bhojanañca lehanīyañca sāyanīyañca. Uttamaggarasadāyakoti uttamo aggarasadāyako, uttamānaṃ vā aggarasānaṃ dāyako.

সত্ত চুস্সদেতি সত্ত চ উস্সদে। তদত্থজোতকন্তি খজ্জভোজ্জাদিজোতকং, তেসং লাভসংৰত্তনিকন্তি অত্থো। পব্বজম্পি চাতি পব্বজমানোপি চ। তদাধিগচ্ছতীতি তং অধিগচ্ছতি। লাভিরুত্তমন্তি লাভি উত্তমং।

Satta cussadeti satta ca ussade. Tadatthajotakanti khajjabhojjādijotakaṃ, tesaṃ lābhasaṃvattanikanti attho. Pabbajampi cāti pabbajamānopi ca. Tadādhigacchatīti taṃ adhigacchati. Lābhiruttamanti lābhi uttamaṃ.

করচরণাদিলক্খণৰণ্ণনা

Karacaraṇādilakkhaṇavaṇṇanā

২১০. দানেনাতিআদীসু একচ্চো দানেনেৰ সঙ্গণ্হিতব্বো হোতি, তং দানেন সঙ্গহেসি। পব্বজিতানং পব্বজিতপরিক্খারং, গিহীনং গিহিপরিক্খারং অদাসি।

210.Dānenātiādīsu ekacco dāneneva saṅgaṇhitabbo hoti, taṃ dānena saṅgahesi. Pabbajitānaṃ pabbajitaparikkhāraṃ, gihīnaṃ gihiparikkhāraṃ adāsi.

পেয্যৰজ্জেনাতি একচ্চো হি ‘‘অযং দাতব্বং নাম দেতি, একেন পন ৰচনেন সব্বং মক্খেত্ৰা নাসেতি, কিং এতস্স দান’’ন্তি ৰত্তা হোতি। একচ্চো ‘‘অযং কিঞ্চাপি দানং ন দেতি, কথেন্তো পন তেলেন ৰিয মক্খেতি। এসো দেতু ৰা মা ৰা, ৰচনমেৰ তস্স সহস্সং অগ্ঘতী’’তি ৰত্তা হোতি। এৰরূপো পুগ্গলো দানং ন পচ্চাসীসতি, পিযৰচনমেৰ পচ্চাসীসতি। তং পিযৰচনেন সঙ্গহেসি।

Peyyavajjenāti ekacco hi ‘‘ayaṃ dātabbaṃ nāma deti, ekena pana vacanena sabbaṃ makkhetvā nāseti, kiṃ etassa dāna’’nti vattā hoti. Ekacco ‘‘ayaṃ kiñcāpi dānaṃ na deti, kathento pana telena viya makkheti. Eso detu vā mā vā, vacanameva tassa sahassaṃ agghatī’’ti vattā hoti. Evarūpo puggalo dānaṃ na paccāsīsati, piyavacanameva paccāsīsati. Taṃ piyavacanena saṅgahesi.

অত্থচরিযাযাতি অত্থসংৰড্ঢনকথায। একচ্চো হি নেৰ দানং, ন পিযৰচনং পচ্চাসীসতি। অত্তনো হিতকথং ৰড্ঢিতকথমেৰ পচ্চাসীসতি। এৰরূপং পুগ্গলং ‘‘ইদং তে কাতব্বং, ইদং তে ন কাতব্বং। এৰরূপো পুগ্গলো সেৰিতব্বো, এৰরূপো পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো’’তি এৰং অত্থচরিযায সঙ্গহেসি।

Atthacariyāyāti atthasaṃvaḍḍhanakathāya. Ekacco hi neva dānaṃ, na piyavacanaṃ paccāsīsati. Attano hitakathaṃ vaḍḍhitakathameva paccāsīsati. Evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘idaṃ te kātabbaṃ, idaṃ te na kātabbaṃ. Evarūpo puggalo sevitabbo, evarūpo puggalo na sevitabbo’’ti evaṃ atthacariyāya saṅgahesi.

সমানত্ততাযাতি সমানসুখদুক্খভাৰেন। একচ্চো হি দানাদীসু একম্পি ন পচ্চাসীসতি, একাসনে নিসজ্জং, একপল্লঙ্কে সযনং, একতো ভোজনন্তি এৰং সমানসুখদুক্খতং পচ্চাসীসতি। তত্থ জাতিযা হীনো ভোগেন অধিকো দুস্সঙ্গহো হোতি। ন হি সক্কা তেন সদ্ধিং একপরিভোগো কাতুং, তথা অকরিযমানে চ সো কুজ্ঝতি। ভোগেন হীনো জাতিযা অধিকোপি দুস্সঙ্গহো হোতি। সো হি ‘‘অহং জাতিমা’’তি ভোগসম্পন্নেন সদ্ধিং একপরিভোগং ন ইচ্ছতি, তস্মিং অকরিযমানে কুজ্ঝতি। উভোহিপি হীনো পন সুসঙ্গহো হোতি। ন হি সো ইতরেন সদ্ধিং একপরিভোগং ইচ্ছতি, ন অকরিযমানে চ কুজ্ঝতি। উভোহি সদিসোপি সুসঙ্গহোযেৰ। ভিক্খূসু দুস্সীলো দুস্সঙ্গহো হোতি। ন হি সক্কা তেন সদ্ধিং একপরিভোগো কাতুং, তথা অকরিযমানে চ কুজ্ঝতি। সীলৰা সুসঙ্গহো হোতি। সীলৰা হি অদীযমানেপি অকরিযমানেপি ন কুজ্ঝতি। অঞ্ঞং অত্তনা সদ্ধিং পরিভোগং অকরোন্তম্পি ন পাপকেন চিত্তেন পস্সতি। পরিভোগোপি তেন সদ্ধিং সুকরো হোতি। তস্মা এৰরূপং পুগ্গলং এৰং সমানত্ততায সঙ্গহেসি।

Samānattatāyāti samānasukhadukkhabhāvena. Ekacco hi dānādīsu ekampi na paccāsīsati, ekāsane nisajjaṃ, ekapallaṅke sayanaṃ, ekato bhojananti evaṃ samānasukhadukkhataṃ paccāsīsati. Tattha jātiyā hīno bhogena adhiko dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca so kujjhati. Bhogena hīno jātiyā adhikopi dussaṅgaho hoti. So hi ‘‘ahaṃ jātimā’’ti bhogasampannena saddhiṃ ekaparibhogaṃ na icchati, tasmiṃ akariyamāne kujjhati. Ubhohipi hīno pana susaṅgaho hoti. Na hi so itarena saddhiṃ ekaparibhogaṃ icchati, na akariyamāne ca kujjhati. Ubhohi sadisopi susaṅgahoyeva. Bhikkhūsu dussīlo dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca kujjhati. Sīlavā susaṅgaho hoti. Sīlavā hi adīyamānepi akariyamānepi na kujjhati. Aññaṃ attanā saddhiṃ paribhogaṃ akarontampi na pāpakena cittena passati. Paribhogopi tena saddhiṃ sukaro hoti. Tasmā evarūpaṃ puggalaṃ evaṃ samānattatāya saṅgahesi.

সুসঙ্গহিতাস্স হোন্তীতি সুসঙ্গহিতা অস্স হোন্তি। দেতু ৰা মা ৰা দেতু, করোতু ৰা মা ৰা করোতু, সুসঙ্গহিতাৰ হোন্তি, ন ভিজ্জন্তি। ‘‘যদাস্স দাতব্বং হোতি, তদা দেতি। ইদানি মঞ্ঞে নত্থি, তেন ন দেতি। কিং মযং দদমানমেৰ উপট্ঠহাম? অদেন্তং অকরোন্তং ন উপট্ঠহামা’’তি এৰং চিন্তেন্তি।

Susaṅgahitāssa hontīti susaṅgahitā assa honti. Detu vā mā vā detu, karotu vā mā vā karotu, susaṅgahitāva honti, na bhijjanti. ‘‘Yadāssa dātabbaṃ hoti, tadā deti. Idāni maññe natthi, tena na deti. Kiṃ mayaṃ dadamānameva upaṭṭhahāma? Adentaṃ akarontaṃ na upaṭṭhahāmā’’ti evaṃ cintenti.

ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং কতং দানাদিসঙ্গহকম্মং। কম্মসরিক্খকং নাম যো এৰং অসঙ্গাহকো হোতি, সো ইমিনা কারণেনস্স অসঙ্গাহকভাৰং জনো জানাতূতি থদ্ধহত্থপাদো চেৰ হোতি, ৰিসমট্ঠিতাৰযৰলক্খণো চ। তথাগতস্স পন দীঘরত্তং সঙ্গাহকভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি ইমানি দ্ৰে লক্খণানি নিব্বত্তন্তি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণদ্ৰযং। সুসঙ্গহিতপরিজনতা আনিসংসো।

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ kataṃ dānādisaṅgahakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evaṃ asaṅgāhako hoti, so iminā kāraṇenassa asaṅgāhakabhāvaṃ jano jānātūti thaddhahatthapādo ceva hoti, visamaṭṭhitāvayavalakkhaṇo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ saṅgāhakabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Susaṅgahitaparijanatā ānisaṃso.

২১১. করিযাতি করিত্ৰা। চরিযাতি চরিত্ৰা। অনৰমতেনাতি অনৰঞ্ঞাতেন। ‘‘অনপমোদেনা’’তিপি পাঠো, ন অপ্পমোদেন, ন দীনেন ন গব্ভিতেনাতি অত্থো।

211.Kariyāti karitvā. Cariyāti caritvā. Anavamatenāti anavaññātena. ‘‘Anapamodenā’’tipi pāṭho, na appamodena, na dīnena na gabbhitenāti attho.

চৰিযাতি চৰিত্ৰা। অতিরুচির সুৰগ্গু দস্সনেয্যন্তি অতিরুচিরঞ্চ সুপাসাদিকং সুৰগ্গু চ সুট্ঠু ছেকং দস্সনেয্যঞ্চ দট্ঠব্বযুত্তং। সুসু কুমারোতি সুট্ঠু সুকুমারো।

Caviyāti cavitvā. Atirucira suvaggu dassaneyyanti atirucirañca supāsādikaṃ suvaggu ca suṭṭhu chekaṃ dassaneyyañca daṭṭhabbayuttaṃ. Susu kumāroti suṭṭhu sukumāro.

পরিজনস্সৰোতি পরিজনো অস্সৰো ৰচনকরো। ৰিধেয্যোতি কত্তব্বাকত্তব্বেসু যথারুচি ৰিধাতব্বো। মহিমন্তি মহিং ইমং। পিযৰদূ হিতসুখতং জিগীসমানোতি পিযৰদো হুত্ৰা হিতঞ্চ সুখঞ্চ পরিযেসমানো। ৰচনপটিকরস্সা ভিপ্পসন্নাতি ৰচনপটিকরা অস্স অভিপ্পসন্না। ধম্মানুধম্মন্তি ধম্মঞ্চ অনুধম্মঞ্চ।

Parijanassavoti parijano assavo vacanakaro. Vidheyyoti kattabbākattabbesu yathāruci vidhātabbo. Mahimanti mahiṃ imaṃ. Piyavadū hitasukhataṃ jigīsamānoti piyavado hutvā hitañca sukhañca pariyesamāno. Vacanapaṭikarassā bhippasannāti vacanapaṭikarā assa abhippasannā. Dhammānudhammanti dhammañca anudhammañca.

উস্সঙ্খপাদাদিলক্খণৰণ্ণনা

Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā

২১২. অত্থূপসংহিতন্তি ইধলোকপরলোকত্থনিস্সিতং। ধম্মূপসংহিতন্তি দসকুসলকম্মপথনিস্সিতং। বহুজনং নিদংসেসীতি বহুজনস্স নিদংসনকথং কথেসি। পাণীনন্তি সত্তানং। ‘‘অগ্গো’’তিআদীনি সব্বানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি। ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং ভাসিতা উদ্ধঙ্গমনীযা অত্থূপসংহিতা ৰাচা। কম্মসরিক্খকং নাম যো এৰরূপং উগ্গতৰাচং ন ভাসতি, সো ইমিনা কারণেন উগ্গতৰাচায অভাসনং জনো জানাতূতি অধোসঙ্খপাদো চ হোতি অধোনতলোমো চ। তথাগতস্স পন দীঘরত্তং এৰরূপায উগ্গতৰাচায ভাসিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি উস্সঙ্খপাদলক্খণঞ্চ উদ্ধগ্গলোমলক্খণঞ্চ নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণদ্ৰযং। উত্তমভাৰো আনিসংসো।

212.Atthūpasaṃhitanti idhalokaparalokatthanissitaṃ. Dhammūpasaṃhitanti dasakusalakammapathanissitaṃ. Bahujanaṃ nidaṃsesīti bahujanassa nidaṃsanakathaṃ kathesi. Pāṇīnanti sattānaṃ. ‘‘Aggo’’tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ bhāsitā uddhaṅgamanīyā atthūpasaṃhitā vācā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evarūpaṃ uggatavācaṃ na bhāsati, so iminā kāraṇena uggatavācāya abhāsanaṃ jano jānātūti adhosaṅkhapādo ca hoti adhonatalomo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ evarūpāya uggatavācāya bhāsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ussaṅkhapādalakkhaṇañca uddhaggalomalakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Uttamabhāvo ānisaṃso.

২১৩. এরযন্তি ভণন্তো। বহুজনং নিদংসযীতি বহুজনস্স হিতং দস্সেতি। ধম্মযাগন্তি ধম্মদানযঞ্ঞং।

213.Erayanti bhaṇanto. Bahujanaṃ nidaṃsayīti bahujanassa hitaṃ dasseti. Dhammayāganti dhammadānayaññaṃ.

উব্ভমুপ্পতিতলোমৰা সসোতি সো এস উদ্ধগ্গতলোমৰা হোতি। পাদগণ্ঠিরহূতি পাদগোপ্ফকা অহেসুং। সাধুসণ্ঠিতাতি সুট্ঠু সণ্ঠিতা। মংসলোহিতাচিতাতি মংসেন চ লোহিতেন চ আচিতা। তচোত্থতাতি তচেন পরিযোনদ্ধা নিগুল়্হা। ৰজতীতি গচ্ছতি। অনোমনিক্কমোতি অনোমৰিহারী সেট্ঠৰিহারী।

Ubbhamuppatitalomavā sasoti so esa uddhaggatalomavā hoti. Pādagaṇṭhirahūti pādagopphakā ahesuṃ. Sādhusaṇṭhitāti suṭṭhu saṇṭhitā. Maṃsalohitācitāti maṃsena ca lohitena ca ācitā. Tacotthatāti tacena pariyonaddhā niguḷhā. Vajatīti gacchati. Anomanikkamoti anomavihārī seṭṭhavihārī.

এণিজঙ্ঘলক্খণৰণ্ণনা

Eṇijaṅghalakkhaṇavaṇṇanā

২১৪. সিপ্পং ৰাতিআদীসু সিপ্পং নাম দ্ৰে সিপ্পানি – হীনঞ্চ সিপ্পং, উক্কট্ঠঞ্চ সিপ্পং। হীনং নাম সিপ্পং নল়কারসিপ্পং, কুম্ভকারসিপ্পং পেসকারসিপ্পং নহাপিতসিপ্পং। উক্কট্ঠং নাম সিপ্পং লেখা মুদ্দা গণনা। ৰিজ্জাতি অহিৰিজ্জাদিঅনেকৰিধা। চরণন্তি পঞ্চসীলং দসসীলং পাতিমোক্খসংৰরসীলং। কম্মন্তি কম্মস্সকতাজাননপঞ্ঞা। কিলিস্সেয্যুন্তি কিলমেয্যুং। অন্তেৰাসিকৰত্তং নাম দুক্খং, তং নেসং মা চিরমহোসীতি চিন্তেসি।

214.Sippaṃ vātiādīsu sippaṃ nāma dve sippāni – hīnañca sippaṃ, ukkaṭṭhañca sippaṃ. Hīnaṃ nāma sippaṃ naḷakārasippaṃ, kumbhakārasippaṃ pesakārasippaṃ nahāpitasippaṃ. Ukkaṭṭhaṃ nāma sippaṃ lekhā muddā gaṇanā. Vijjāti ahivijjādianekavidhā. Caraṇanti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Kammanti kammassakatājānanapaññā. Kilisseyyunti kilameyyuṃ. Antevāsikavattaṃ nāma dukkhaṃ, taṃ nesaṃ mā ciramahosīti cintesi.

রাজারহানীতি রঞ্ঞো অনুরূপানি হত্থিঅস্সাদীনি, তানিযেৰ রঞ্ঞো সেনায অঙ্গভূতত্তা রাজঙ্গানীতি ৰুচ্চন্তি। রাজূপভোগানীতি রঞ্ঞো উপভোগপরিভোগভণ্ডানি, তানি চেৰ সত্তরতনানি চ। রাজানুচ্ছৰিকানীতি রঞ্ঞো অনুচ্ছৰিকানি। তেসংযেৰ সব্বেসং ইদং গহণং। সমণারহানীতি সমণানং অনুরূপানি চীৰরাদীনি। সমণঙ্গানীতি সমণানং কোট্ঠাসভূতা চতস্সো পরিসা। সমণূপভোগানীতি সমণানং উপভোগপরিক্খারা। সমণানুচ্ছৰিকানীতি তেসংযেৰ অধিৰচনং।

Rājārahānīti rañño anurūpāni hatthiassādīni, tāniyeva rañño senāya aṅgabhūtattā rājaṅgānīti vuccanti. Rājūpabhogānīti rañño upabhogaparibhogabhaṇḍāni, tāni ceva sattaratanāni ca. Rājānucchavikānīti rañño anucchavikāni. Tesaṃyeva sabbesaṃ idaṃ gahaṇaṃ. Samaṇārahānīti samaṇānaṃ anurūpāni cīvarādīni. Samaṇaṅgānīti samaṇānaṃ koṭṭhāsabhūtā catasso parisā. Samaṇūpabhogānīti samaṇānaṃ upabhogaparikkhārā. Samaṇānucchavikānīti tesaṃyeva adhivacanaṃ.

ইধ পন কম্মং নাম দীঘরত্তং সক্কচ্চং সিপ্পাদিৰাচনং। কম্মসরিক্খকং নাম যো এৰং সক্কচ্চং সিপ্পং অৰাচেন্তো অন্তেৰাসিকে উক্কুটিকাসনজঙ্ঘপেসনিকাদীহি কিলমেতি, তস্স জঙ্ঘমংসং লিখিত্ৰা পাতিতং ৰিয হোতি। তথাগতস্স পন সক্কচ্চং ৰাচিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি অনুপুব্বউগ্গতৰট্টিতং এণিজঙ্ঘলক্খণং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণং। অনুচ্ছৰিকলাভিতা আনিসংসো।

Idha pana kammaṃ nāma dīgharattaṃ sakkaccaṃ sippādivācanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evaṃ sakkaccaṃ sippaṃ avācento antevāsike ukkuṭikāsanajaṅghapesanikādīhi kilameti, tassa jaṅghamaṃsaṃ likhitvā pātitaṃ viya hoti. Tathāgatassa pana sakkaccaṃ vācitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti anupubbauggatavaṭṭitaṃ eṇijaṅghalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Anucchavikalābhitā ānisaṃso.

২১৫. যদূপঘাতাযাতি যং সিপ্পং কস্সচি উপঘাতায ন হোতি। কিলিস্সতীতি কিলমিস্সতি। সুখুমত্তচোত্থতাতি সুখুমত্তচেন পরিযোনদ্ধা। কিং পন অঞ্ঞেন কম্মেন অঞ্ঞং লক্খণং নিব্বত্ততীতি? ন নিব্বত্ততি। যং পন নিব্বত্ততি, তং অনুব্যঞ্জনং হোতি, তস্মা ইধ ৰুত্তং।

215.Yadūpaghātāyāti yaṃ sippaṃ kassaci upaghātāya na hoti. Kilissatīti kilamissati. Sukhumattacotthatāti sukhumattacena pariyonaddhā. Kiṃ pana aññena kammena aññaṃ lakkhaṇaṃ nibbattatīti? Na nibbattati. Yaṃ pana nibbattati, taṃ anubyañjanaṃ hoti, tasmā idha vuttaṃ.

সুখুমচ্ছৰিলক্খণৰণ্ণনা

Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā

২১৬. সমণং ৰাতি সমিতপাপট্ঠেন সমণং। ব্রাহ্মণং ৰাতি বাহিতপাপট্ঠেন ব্রাহ্মণং।

216.Samaṇaṃ vāti samitapāpaṭṭhena samaṇaṃ. Brāhmaṇaṃ vāti bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ.

মহাপঞ্ঞোতিআদীসু মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতো হোতীতি অত্থো। তত্রিদং মহাপঞ্ঞাদীনং নানত্তং।

Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgato hotīti attho. Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ.

তত্থ কতমা মহাপঞ্ঞা? মহন্তে সীলক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা, মহন্তে সমাধিক্খন্ধে পঞ্ঞাক্খন্ধে ৰিমুত্তিক্খন্ধে ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা। মহন্তানি ঠানাঠানানি মহন্তা ৰিহারসমাপত্তিযো মহন্তানি অরিযসচ্চানি মহন্তে সতিপট্ঠানে সম্মপ্পধানে ইদ্ধিপাদে মহন্তানি ইন্দ্রিযানি বলানি মহন্তে বোজ্ঝঙ্গে মহন্তে অরিযমগ্গে মহন্তানি সামঞ্ঞফলানি মহন্তা অভিঞ্ঞাযো মহন্তং পরমত্থং নিব্বানং পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা।

Tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe paññākkhandhe vimuttikkhandhe vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahantāni ṭhānāṭhānāni mahantā vihārasamāpattiyo mahantāni ariyasaccāni mahante satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde mahantāni indriyāni balāni mahante bojjhaṅge mahante ariyamagge mahantāni sāmaññaphalāni mahantā abhiññāyo mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.

কতমা পুথুপঞ্ঞা? পুথুনানাখন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি পুথুপঞ্ঞা। পুথুনানাধাতূসু পুথুনানাআযতনেসু পুথুনানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসু পুথুনানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসু পুথুনানাঅত্থেসু ধম্মেসু নিরুত্তীসু পটিভানেসু। পুথুনানাসীলক্খন্ধেসু পুথুনানাসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাদস্সনক্খন্ধেসু পুথুনানাঠানাঠানেসু পুথুনানাৰিহারসমাপত্তীসু পুথুনানাঅরিযসচ্চেসু পুথুনানাসতিপট্ঠানেসু সম্মপ্পধানেসু ইদ্ধিপাদেসু ইন্দ্রিযেসু বলেসু বোজ্ঝঙ্গেসু পুথুনানাঅরিযমগ্গেসু সামঞ্ঞফলেসু অভিঞ্ঞাসু পুথুজ্জনসাধারণে ধম্মে সমতিক্কম্ম পরমত্থে নিব্বানে ঞাণং পৰত্ততীতি পুথুপঞ্ঞা।

Katamā puthupaññā? Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthunānādhātūsu puthunānāāyatanesu puthunānāpaṭiccasamuppādesu puthunānāsuññatamanupalabbhesu puthunānāatthesu dhammesu niruttīsu paṭibhānesu. Puthunānāsīlakkhandhesu puthunānāsamādhipaññāvimuttivimuttiñādassanakkhandhesu puthunānāṭhānāṭhānesu puthunānāvihārasamāpattīsu puthunānāariyasaccesu puthunānāsatipaṭṭhānesu sammappadhānesu iddhipādesu indriyesu balesu bojjhaṅgesu puthunānāariyamaggesu sāmaññaphalesu abhiññāsu puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.

কতমা হাসপঞ্ঞা? ইধেকচ্চো হাসবহুলো ৰেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো সীলং পরিপূরেতি ইন্দ্রিযসংৰরং পরিপূরেতি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং জাগরিযানুযোগং সীলক্খন্ধং সমাধিক্খন্ধং পঞ্ঞাক্খন্ধং ৰিমুত্তিক্খন্ধং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পরিপূরেতীতি হাসপঞ্ঞা। হাসবহুলো…পে॰… পামোজ্জবহুলো ঠানাঠানং পটিৰিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা। হাসবহুলো ৰিহারসমাপত্তিযো পরিপূরেতীতি হাসপঞ্ঞা। হাসবহুলো অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা। সতিপট্ঠানে সম্মপ্পধানে ইদ্ধিপাদে ইন্দ্রিযানি বলানি বোজ্ঝঙ্গে অরিযমগ্গং ভাৰেতীতি হাসপঞ্ঞা। হাসবহুলো সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকরোতীতি হাসপঞ্ঞা। অভিঞ্ঞাযো পটিৰিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা। হাসবহুলো ৰেদতুট্ঠিপামোজ্জবহুলো পরমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকরোতীতি হাসপঞ্ঞা।

Katamā hāsapaññā? Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti indriyasaṃvaraṃ paripūreti bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhaṃ paññākkhandhaṃ vimuttikkhandhaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo ṭhānāṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhatīti hāsapaññā. Satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā. Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā. Abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.

কতমা জৰনপঞ্ঞা? যংকিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং তং রূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা। দুক্খতো খিপ্পং অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা। যা কাচি ৰেদনা…পে॰… যংকিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং, সব্বং তং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা। চক্খু…পে॰… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা। রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন দুক্খং ভযট্ঠেন অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা রূপনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা। ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং চক্খু…পে॰… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন…পে॰… ৰিভূতং কত্ৰা জরামরণনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা। রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং । চক্খুং…পে॰… জরামরণং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা জরামরণনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা।

Katamā javanapaññā? Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, sabbaṃ taṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena dukkhaṃ bhayaṭṭhena anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ . Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.

কতমা তিক্খপঞ্ঞা? খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা। উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি, উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং, উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং, উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে উপ্পন্নং রাগং দোসং মোহং কোধং উপনাহং মক্খং পল়াসং ইস্সং মচ্ছরিযং মাযং সাঠেয্যং থম্ভং সারম্ভং মানং অতিমানং মদং পমাদং সব্বে কিলেসে সব্বে দুচ্চরিতে সব্বে অভিসঙ্খারে সব্বে ভৰগামিকম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তী করোতি অনভাৰং গমেতীতি তিক্খপঞ্ঞা। একস্মিং আসনে চত্তারো অরিযমগ্গা চত্তারি সামঞ্ঞফলানি চতস্সো পটিসম্ভিদাযো ছ অভিঞ্ঞাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞাযাতি তিক্খপঞ্ঞা।

Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme uppannaṃ rāgaṃ dosaṃ mohaṃ kodhaṃ upanāhaṃ makkhaṃ paḷāsaṃ issaṃ macchariyaṃ māyaṃ sāṭheyyaṃ thambhaṃ sārambhaṃ mānaṃ atimānaṃ madaṃ pamādaṃ sabbe kilese sabbe duccarite sabbe abhisaṅkhāre sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantī karoti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā.

কতমা নিব্বেধিকপঞ্ঞা? ইধেকচ্চো সব্বসঙ্খারেসু উব্বেগবহুলো হোতি উত্তাসবহুলো উক্কণ্ঠনবহুলো অরতিবহুলো অনভিরতিবহুলো বহিমুখো ন রমতি সব্বসঙ্খারেসু, অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপঞ্ঞা। অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং মোহক্খন্ধং কোধং উপনাহং…পে॰… সব্বে ভৰগামিকম্মে নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপঞ্ঞাতি (পটি॰ ম॰ ৩.৩)।

Katamā nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ kodhaṃ upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññāti (paṭi. ma. 3.3).

২১৭. পব্বজিতং উপাসিতাতি পণ্ডিতং পব্বজিতং উপসঙ্কমিত্ৰা পযিরুপাসিতা। অত্থন্তরোতি যথা একে রন্ধগৰেসিনো উপারম্ভচিত্ততায দোসং অব্ভন্তরং করিত্ৰা নিসামযন্তি, এৰং অনিসামেত্ৰা অত্থং অব্ভন্তরং কত্ৰা অত্থযুত্তং কথং নিসামযি উপধারযি।

217.Pabbajitaṃ upāsitāti paṇḍitaṃ pabbajitaṃ upasaṅkamitvā payirupāsitā. Atthantaroti yathā eke randhagavesino upārambhacittatāya dosaṃ abbhantaraṃ karitvā nisāmayanti, evaṃ anisāmetvā atthaṃ abbhantaraṃ katvā atthayuttaṃ kathaṃ nisāmayi upadhārayi.

পটিলাভগতেনাতি পটিলাভত্থায গতেন। উপ্পাদনিমিত্তকোৰিদাতি উপ্পাদে চ নিমিত্তে চ ছেকা। অৰেচ্চ দক্খিতীতি ঞত্ৰা পস্সিস্সতি।

Paṭilābhagatenāti paṭilābhatthāya gatena. Uppādanimittakovidāti uppāde ca nimitte ca chekā. Avecca dakkhitīti ñatvā passissati.

অত্থানুসিট্ঠীসু পরিগ্গহেসু চাতি যে অত্থানুসাসনেসু পরিগ্গহা অত্থানত্থং পরিগ্গাহকানি ঞাণানি, তেসূতি অত্থো।

Atthānusiṭṭhīsu pariggahesu cāti ye atthānusāsanesu pariggahā atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇāni, tesūti attho.

সুৰণ্ণৰণ্ণলক্খণৰণ্ণনা

Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇavaṇṇanā

২১৮. অক্কোধনোতি ন অনাগামিমগ্গেন কোধস্স পহীনত্তা, অথ খো সচেপি মে কোধো উপ্পজ্জেয্য, খিপ্পমেৰ নং পটিৰিনোদেয্যন্তি এৰং অক্কোধৰসিকত্তা। নাভিসজ্জীতি কুটিলকণ্টকো ৰিয তত্থ তত্থ মম্মং তুদন্তো ৰিয ন লগ্গি। ন কুপ্পি ন ব্যাপজ্জীতিআদীসু পুব্বুপ্পত্তিকো কোপো। ততো বলৰতরো ব্যাপাদো। ততো বলৰতরা পতিত্থিযনা। তং সব্বং অকরোন্তো ন কুপ্পি ন ব্যাপজ্জি ন পতিত্থিযি। অপ্পচ্চযন্তি দোমনস্সং। ন পাত্ৰাকাসীতি ন কাযৰিকারেন ৰা ৰচীৰিকারেন ৰা পাকটমকাসি।

218.Akkodhanoti na anāgāmimaggena kodhassa pahīnattā, atha kho sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva naṃ paṭivinodeyyanti evaṃ akkodhavasikattā. Nābhisajjīti kuṭilakaṇṭako viya tattha tattha mammaṃ tudanto viya na laggi. Na kuppi na byāpajjītiādīsu pubbuppattiko kopo. Tato balavataro byāpādo. Tato balavatarā patitthiyanā. Taṃ sabbaṃ akaronto na kuppi na byāpajji na patitthiyi. Appaccayanti domanassaṃ. Na pātvākāsīti na kāyavikārena vā vacīvikārena vā pākaṭamakāsi.

ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং অক্কোধনতা চেৰ সুখুমত্থরণাদিদানঞ্চ। কম্মসরিক্খকং নাম কোধনস্স ছৰিৰণ্ণো আৰিলো হোতি মুখং দুদ্দসিযং ৰত্থচ্ছাদনসদিসঞ্চ মণ্ডনং নাম নত্থি। তস্মা যো কোধনো চেৰ ৰত্থচ্ছাদনানঞ্চ অদাতা, সো ইমিনা কারণেনস্স জনো কোধনাদিভাৰং জানাতূতি দুব্বণ্ণো হোতি দুস্সণ্ঠানো। অক্কোধনস্স পন মুখং ৰিরোচতি, ছৰিৰণ্ণো ৰিপ্পসীদতি। সত্তা হি চতূহি কারণেহি পাসাদিকা হোন্তি আমিসদানেন ৰা ৰত্থদানেন ৰা সম্মজ্জনেন ৰা অক্কোধনতায ৰা। ইমানি চত্তারিপি কারণানি দীঘরত্তং তথাগতেন কতানেৰ। তেনস্স ইমেসং কতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি সুৰণ্ণৰণ্ণং মহাপুরিসলক্খণং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণং। সুখুমত্থরণাদিলাভিতা আনিসংসো।

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ akkodhanatā ceva sukhumattharaṇādidānañca. Kammasarikkhakaṃ nāma kodhanassa chavivaṇṇo āvilo hoti mukhaṃ duddasiyaṃ vatthacchādanasadisañca maṇḍanaṃ nāma natthi. Tasmā yo kodhano ceva vatthacchādanānañca adātā, so iminā kāraṇenassa jano kodhanādibhāvaṃ jānātūti dubbaṇṇo hoti dussaṇṭhāno. Akkodhanassa pana mukhaṃ virocati, chavivaṇṇo vippasīdati. Sattā hi catūhi kāraṇehi pāsādikā honti āmisadānena vā vatthadānena vā sammajjanena vā akkodhanatāya vā. Imāni cattāripi kāraṇāni dīgharattaṃ tathāgatena katāneva. Tenassa imesaṃ katabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti suvaṇṇavaṇṇaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Sukhumattharaṇādilābhitā ānisaṃso.

২১৯. অভিৰিস্সজীতি অভিৰিস্সজ্জেসি। মহিমিৰ সুরো অভিৰস্সন্তি সুরো ৰুচ্চতি দেৰো, মহাপথৰিং অভিৰস্সন্তো দেৰো ৰিয।

219.Abhivissajīti abhivissajjesi. Mahimiva suro abhivassanti suro vuccati devo, mahāpathaviṃ abhivassanto devo viya.

সুরৰরতরোরিৰ ইন্দোতি সুরানং ৰরতরো ইন্দো ৰিয।

Suravarataroriva indoti surānaṃ varataro indo viya.

অপব্বজ্জমিচ্ছন্তি অপব্বজ্জং গিহিভাৰং ইচ্ছন্তো। মহতিমহিন্তি মহন্তিং পথৰিং।

Apabbajjamicchanti apabbajjaṃ gihibhāvaṃ icchanto. Mahatimahinti mahantiṃ pathaviṃ.

অচ্ছাদনৰত্থমোক্খপাৰুরণানন্তি অচ্ছাদনানঞ্চেৰ ৰত্থানঞ্চ উত্তমপাৰুরণানঞ্চ। পনাসোতি ৰিনাসো।

Acchādanavatthamokkhapāvuraṇānanti acchādanānañceva vatthānañca uttamapāvuraṇānañca. Panāsoti vināso.

কোসোহিতৰত্থগুয্হলক্খণৰণ্ণনা

Kosohitavatthaguyhalakkhaṇavaṇṇanā

২২০. মাতরম্পি পুত্তেন সমানেতা অহোসীতি ইমং কম্মং রজ্জে পতিট্ঠিতেন সক্কা কাতুং। তস্মা বোধিসত্তোপি রজ্জং কারযমানো অন্তোনগরে চতুক্কাদীসু চতূসু নগরদ্ৰারেসু বহিনগরে চতূসু দিসাসু ইমং কম্মং করোথাতি মনুস্সে ঠপেসি। তে মাতরং কুহিং মে পুত্তো পুত্তং ন পস্সামীতি ৰিলপন্তিং পরিযেসমানং দিস্ৰা এহি, অম্ম, পুত্তং দক্খসীতি তং আদায গন্ত্ৰা নহাপেত্ৰা ভোজেত্ৰা পুত্তমস্সা পরিযেসিত্ৰা দস্সেন্তি। এস নযো সব্বত্থ।

220.Mātarampiputtena samānetā ahosīti imaṃ kammaṃ rajje patiṭṭhitena sakkā kātuṃ. Tasmā bodhisattopi rajjaṃ kārayamāno antonagare catukkādīsu catūsu nagaradvāresu bahinagare catūsu disāsu imaṃ kammaṃ karothāti manusse ṭhapesi. Te mātaraṃ kuhiṃ me putto puttaṃ na passāmīti vilapantiṃ pariyesamānaṃ disvā ehi, amma, puttaṃ dakkhasīti taṃ ādāya gantvā nahāpetvā bhojetvā puttamassā pariyesitvā dassenti. Esa nayo sabbattha.

ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং ঞাতীনং সমঙ্গিভাৰকরণং। কম্মসরিক্খকং নাম ঞাতযো হি সমঙ্গীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰজ্জং পটিচ্ছাদেন্তি। কিঞ্চাপি হি তে কলহকালে কলহং করোন্তি, একস্স পন দোসে উপ্পন্নে অঞ্ঞং জানাপেতুং ন ইচ্ছন্তি। অযং নাম এতস্স দোসোতি ৰুত্তে সব্বে উট্ঠহিত্ৰা কেন দিট্ঠং কেন সুতং, অম্হাকং ঞাতীসু এৰরূপং কত্তা নাম নত্থীতি। তথাগতেন চ তং ঞাতিসঙ্গহং করোন্তেন দীঘরত্তং ইদং ৰজ্জপ্পটিচ্ছাদনকম্মং নাম কতং হোতি। অথস্স সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন এৰরূপস্স কম্মস্স কতভাৰং জানাতূতি কোসোহিতৰত্থগুয্হলক্খণং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণং। পহূতপুত্ততা আনিসংসো।

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ ñātīnaṃ samaṅgibhāvakaraṇaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma ñātayo hi samaṅgībhūtā aññamaññassa vajjaṃ paṭicchādenti. Kiñcāpi hi te kalahakāle kalahaṃ karonti, ekassa pana dose uppanne aññaṃ jānāpetuṃ na icchanti. Ayaṃ nāma etassa dosoti vutte sabbe uṭṭhahitvā kena diṭṭhaṃ kena sutaṃ, amhākaṃ ñātīsu evarūpaṃ kattā nāma natthīti. Tathāgatena ca taṃ ñātisaṅgahaṃ karontena dīgharattaṃ idaṃ vajjappaṭicchādanakammaṃ nāma kataṃ hoti. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena evarūpassa kammassa katabhāvaṃ jānātūti kosohitavatthaguyhalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Pahūtaputtatā ānisaṃso.

২২১. ৰত্থছাদিযন্তি ৰত্থেন ছাদেতব্বং ৰত্থগুয্হং।

221.Vatthachādiyanti vatthena chādetabbaṃ vatthaguyhaṃ.

অমিত্ততাপনাতি অমিত্তানং পতাপনা। গিহিস্স পীতিং জননাতি গিহিভূতস্স সতো পীতিজননা।

Amittatāpanāti amittānaṃ patāpanā. Gihissa pītiṃ jananāti gihibhūtassa sato pītijananā.

পরিমণ্ডলাদিলক্খণৰণ্ণনা

Parimaṇḍalādilakkhaṇavaṇṇanā

২২২. সমং জানাতীতি ‘‘অযং তারুক্খসমো অযং পোক্খরসাতিসমো’’তি এৰং তেন তেন সমং জানাতি। সামং জানাতীতি সযং জানাতি। পুরিসং জানাতীতি ‘‘অযং সেট্ঠসম্মতো’’তি পুরিসং জানাতি। পুরিসৰিসেসং জানাতীতি মুগ্গং মাসেন সমং অকত্ৰা গুণৰিসিট্ঠস্স ৰিসেসং জানাতি। অযমিদমরহতীতি অযং পুরিসো ইদং নাম দানসক্কারং অরহতি । পুরিসৰিসেসকরো অহোসীতি পুরিসৰিসেসং ঞত্ৰা কারকো অহোসি। যো যং অরহতি, তস্সেৰ তং অদাসি। যো হি কহাপণারহস্স অড্ঢং দেতি, সো পরস্স অড্ঢং নাসেতি। যো দ্ৰে কহাপণে দেতি, সো অত্তনো কহাপণং নাসেতি। তস্মা ইদং উভযম্পি অকত্ৰা যো যং অরহতি, তস্স তদেৰ অদাসি। সদ্ধাধনন্তিআদীসু সম্পত্তিপটিলাভট্ঠেন সদ্ধাদীনং ধনভাৰো ৰেদিতব্বো।

222.Samaṃ jānātīti ‘‘ayaṃ tārukkhasamo ayaṃ pokkharasātisamo’’ti evaṃ tena tena samaṃ jānāti. Sāmaṃ jānātīti sayaṃ jānāti. Purisaṃ jānātīti ‘‘ayaṃ seṭṭhasammato’’ti purisaṃ jānāti. Purisavisesaṃ jānātīti muggaṃ māsena samaṃ akatvā guṇavisiṭṭhassa visesaṃ jānāti. Ayamidamarahatīti ayaṃ puriso idaṃ nāma dānasakkāraṃ arahati . Purisavisesakaro ahosīti purisavisesaṃ ñatvā kārako ahosi. Yo yaṃ arahati, tasseva taṃ adāsi. Yo hi kahāpaṇārahassa aḍḍhaṃ deti, so parassa aḍḍhaṃ nāseti. Yo dve kahāpaṇe deti, so attano kahāpaṇaṃ nāseti. Tasmā idaṃ ubhayampi akatvā yo yaṃ arahati, tassa tadeva adāsi. Saddhādhanantiādīsu sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhādīnaṃ dhanabhāvo veditabbo.

ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং পুরিসৰিসেসং ঞত্ৰা কতং সমসঙ্গহকম্মং। কম্মসরিক্খকং নাম তদস্স কম্মং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি ইমানি দ্ৰে লক্খণানি নিব্বত্তন্তি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণদ্ৰযং। ধনসম্পত্তি আনিসংসো।

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ purisavisesaṃ ñatvā kataṃ samasaṅgahakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma tadassa kammaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Dhanasampatti ānisaṃso.

২২৩. তুলিযাতি তুলযিত্ৰা। পটিৰিচযাতি পটিৰিচিনিত্ৰা। মহাজনসঙ্গাহকন্তি মহাজনসঙ্গহণং। সমেক্খমানোতি সমং পেক্খমানো। অতিনিপুণা মনুজাতি অতিনিপুণা সুখুমপঞ্ঞা লক্খণপাঠকমনুস্সা। বহুৰিৰিধা গিহীনং অরহানীতি বহূ ৰিৰিধানি গিহীনং অনুচ্ছৰিকানি পটিলভতি। দহরো সুসু কুমারো ‘‘অযং দহরো কুমারো পটিলভিস্সতী’’তি ব্যাকংসু মহীপতিস্সাতি রঞ্ঞো।

223.Tuliyāti tulayitvā. Paṭivicayāti paṭivicinitvā. Mahājanasaṅgāhakanti mahājanasaṅgahaṇaṃ. Samekkhamānoti samaṃ pekkhamāno. Atinipuṇāmanujāti atinipuṇā sukhumapaññā lakkhaṇapāṭhakamanussā. Bahuvividhā gihīnaṃ arahānīti bahū vividhāni gihīnaṃ anucchavikāni paṭilabhati. Daharo susu kumāro ‘‘ayaṃ daharo kumāro paṭilabhissatī’’ti byākaṃsu mahīpatissāti rañño.

সীহপুব্বদ্ধকাযাদিলক্খণৰণ্ণনা

Sīhapubbaddhakāyādilakkhaṇavaṇṇanā

২২৪. যোগক্খেমকামোতি যোগতো খেমকামো। পঞ্ঞাযাতি কম্মস্সকতপঞ্ঞায। ইধ কম্মং নাম মহাজনস্স অত্থকামতা। কম্মসরিক্খকং নাম তং মহাজনস্স অত্থকামতায ৰড্ঢিমেৰ পচ্চাসীসিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি ইমানি সমন্তপরিপূরানি অপরিহীনানি তীণি লক্খণানি নিব্বত্তন্তি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণত্তযং। ধনাদীহি চেৰ সদ্ধাদীহি চ অপরিহানি আনিসংসো।

224.Yogakkhemakāmoti yogato khemakāmo. Paññāyāti kammassakatapaññāya. Idha kammaṃ nāma mahājanassa atthakāmatā. Kammasarikkhakaṃ nāma taṃ mahājanassa atthakāmatāya vaḍḍhimeva paccāsīsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni samantaparipūrāni aparihīnāni tīṇi lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇattayaṃ. Dhanādīhi ceva saddhādīhi ca aparihāni ānisaṃso.

২২৫. সদ্ধাযাতি ওকপ্পনসদ্ধায পসাদসদ্ধায। সীলেনাতি পঞ্চসীলেন দসসীলেন। সুতেনাতি পরিযত্তিসৰনেন। বুদ্ধিযাতি এতেসং বুদ্ধিযা , ‘‘কিন্তি এতেহি ৰড্ঢেয্যু’’ন্তি এৰং চিন্তেসীতি অত্থো। ধম্মেনাতি লোকিযধম্মেন। বহূহি সাধূহীতি অঞ্ঞেহিপি বহূহি উত্তমগুণেহি। অসহানধম্মতন্তি অপরিহীনধম্মং।

225.Saddhāyāti okappanasaddhāya pasādasaddhāya. Sīlenāti pañcasīlena dasasīlena. Sutenāti pariyattisavanena. Buddhiyāti etesaṃ buddhiyā , ‘‘kinti etehi vaḍḍheyyu’’nti evaṃ cintesīti attho. Dhammenāti lokiyadhammena. Bahūhi sādhūhīti aññehipi bahūhi uttamaguṇehi. Asahānadhammatanti aparihīnadhammaṃ.

রসগ্গসগ্গিতালক্খণৰণ্ণনা

Rasaggasaggitālakkhaṇavaṇṇanā

২২৬. সমাভিৰাহিনিযোতি যথা তিলফলমত্তম্পি জিৰ্হগ্গে ঠপিতং সব্বত্থ ফরতি, এৰং সমা হুত্ৰা ৰহন্তি। ইধ কম্মং নাম অৰিহেঠনকম্মং। কম্মসরিক্খকং নাম পাণিআদীহি পহারং লদ্ধস্স তত্থ তত্থ লোহিতং সণ্ঠাতি, গণ্ঠি গণ্ঠি হুত্ৰা অন্তোৰ পুব্বং গণ্হাতি, অন্তোৰ ভিজ্জতি, এৰং সো বহুরোগো হোতি। তথাগতেন পন দীঘরত্তং ইমং আরোগ্যকরণকম্মং কতং। তদস্স সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি আরোগ্যকরং রসগ্গসগ্গিলক্খণং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণং। অপ্পাবাধতা আনিসংসো।

226.Samābhivāhiniyoti yathā tilaphalamattampi jivhagge ṭhapitaṃ sabbattha pharati, evaṃ samā hutvā vahanti. Idha kammaṃ nāma aviheṭhanakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma pāṇiādīhi pahāraṃ laddhassa tattha tattha lohitaṃ saṇṭhāti, gaṇṭhi gaṇṭhi hutvā antova pubbaṃ gaṇhāti, antova bhijjati, evaṃ so bahurogo hoti. Tathāgatena pana dīgharattaṃ imaṃ ārogyakaraṇakammaṃ kataṃ. Tadassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ārogyakaraṃ rasaggasaggilakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appābādhatā ānisaṃso.

২২৭. মরণৰধেনাতি ‘‘এতং মারেথ এতং ঘাতেথা’’তি এৰং আণত্তেন মরণৰধেন। উব্বাধনাযাতি বন্ধনাগারপ্পৰেসনেন।

227.Maraṇavadhenāti ‘‘etaṃ māretha etaṃ ghātethā’’ti evaṃ āṇattena maraṇavadhena. Ubbādhanāyāti bandhanāgārappavesanena.

অভিনীলনেত্তাদিলক্খণৰণ্ণনা

Abhinīlanettādilakkhaṇavaṇṇanā

২২৮. ন চ ৰিসটন্তি কক্কটকো ৰিয অক্খীনি নীহরিত্ৰা ন কোধৰসেন পেক্খিতা অহোসি। ন চ ৰিসাচীতি ৰঙ্কক্খিকোটিযা পেক্খিতাপি নাহোসি। ন চ পন ৰিচেয্য পেক্খিতাতি ৰিচেয্য পেক্খিতা নাম যো কুজ্ঝিত্ৰা যদা নং পরো ওলোকেতি, তদা নিম্মীলেতি ন ওলোকেতি, পুন গচ্ছন্তং কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকেতি, এৰরূপো নাহোসি। ‘‘ৰিনেয্যপেক্খিতা’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো। উজুং তথা পসটমুজুমনোতি উজুমনো হুত্ৰা উজু পেক্খিতা হোতি, যথা চ উজুং, তথা পসটং ৰিপুলং ৰিত্থতং পেক্খিতা হোতি। পিযদস্সনোতি পিযাযমানেহি পস্সিতব্বো।

228.Na ca visaṭanti kakkaṭako viya akkhīni nīharitvā na kodhavasena pekkhitā ahosi. Na ca visācīti vaṅkakkhikoṭiyā pekkhitāpi nāhosi. Na ca pana viceyya pekkhitāti viceyya pekkhitā nāma yo kujjhitvā yadā naṃ paro oloketi, tadā nimmīleti na oloketi, puna gacchantaṃ kujjhitvā oloketi, evarūpo nāhosi. ‘‘Vineyyapekkhitā’’tipi pāṭho, ayamevattho. Ujuṃ tathā pasaṭamujumanoti ujumano hutvā uju pekkhitā hoti, yathā ca ujuṃ, tathā pasaṭaṃ vipulaṃ vitthataṃ pekkhitā hoti. Piyadassanoti piyāyamānehi passitabbo.

ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং মহাজনস্স পিযচক্খুনা ওলোকনকম্মং। কম্মসরিক্খকং নাম কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকেন্তো কাণো ৰিয কাকক্খি ৰিয হোতি, ৰঙ্কক্খি পন আৰিলক্খি চ হোতিযেৰ। পসন্নচিত্তস্স পন ওলোকযতো অক্খীনং পঞ্চৰণ্ণো পসাদো পঞ্ঞাযতি। তথাগতো চ তথা ওলোকেসি। অথস্স তং দীঘরত্তং পিযচক্খুনা ওলোকিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি ইমানি নেত্তসম্পত্তিকরানি দ্ৰে মহাপুরিসলক্খণানি নিব্বত্তন্তি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণদ্ৰযং। পিযদস্সনতা আনিসংসো। অভিযোগিনোতি লক্খণসত্থে যুত্তা।

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ mahājanassa piyacakkhunā olokanakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma kujjhitvā olokento kāṇo viya kākakkhi viya hoti, vaṅkakkhi pana āvilakkhi ca hotiyeva. Pasannacittassa pana olokayato akkhīnaṃ pañcavaṇṇo pasādo paññāyati. Tathāgato ca tathā olokesi. Athassa taṃ dīgharattaṃ piyacakkhunā olokitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni nettasampattikarāni dve mahāpurisalakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Piyadassanatā ānisaṃso. Abhiyoginoti lakkhaṇasatthe yuttā.

উণ্হীসসীসলক্খণৰণ্ণনা

Uṇhīsasīsalakkhaṇavaṇṇanā

২৩০. বহুজনপুব্বঙ্গমো অহোসীতি বহুজনস্স পুব্বঙ্গমো অহোসি গণজেট্ঠকো। তস্স দিট্ঠানুগতিং অঞ্ঞে আপজ্জিংসু। ইধ কম্মং নাম পুব্বঙ্গমতা। কম্মসরিক্খকং নাম যো পুব্বঙ্গমো হুত্ৰা দানাদীনি কুসলকম্মানি করোতি, সো অমঙ্কুভূতো সীসং উক্খিপিত্ৰা পীতিপামোজ্জেন পরিপুণ্ণসীসো ৰিচরতি, মহাপুরিসো চ হোতি। তথাগতো চ তথা অকাসি। অথস্স সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন ইদং পুব্বঙ্গমকম্মং জানাতূতি উণ্হীসসীসলক্খণং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণং। মহাজনানুৰত্তনতা আনিসংসো।

230.Bahujanapubbaṅgamo ahosīti bahujanassa pubbaṅgamo ahosi gaṇajeṭṭhako. Tassa diṭṭhānugatiṃ aññe āpajjiṃsu. Idha kammaṃ nāma pubbaṅgamatā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo pubbaṅgamo hutvā dānādīni kusalakammāni karoti, so amaṅkubhūto sīsaṃ ukkhipitvā pītipāmojjena paripuṇṇasīso vicarati, mahāpuriso ca hoti. Tathāgato ca tathā akāsi. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena idaṃ pubbaṅgamakammaṃ jānātūti uṇhīsasīsalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Mahājanānuvattanatā ānisaṃso.

২৩১. বহুজনং হেস্সতীতি বহুজনস্স ভৰিস্সতি। পটিভোগিযাতি ৰেয্যাৰচ্চকরা, এতস্স বহূ ৰেয্যাৰচ্চকরা ভৰিস্সন্তীতি অত্থো। অভিহরন্তি তদাতি দহরকালেযেৰ তদা এৰং ব্যাকরোন্তি। পটিহারকন্তি ৰেয্যাৰচ্চকরভাৰং। ৰিসৰীতি চিণ্ণৰসী।

231.Bahujanaṃhessatīti bahujanassa bhavissati. Paṭibhogiyāti veyyāvaccakarā, etassa bahū veyyāvaccakarā bhavissantīti attho. Abhiharanti tadāti daharakāleyeva tadā evaṃ byākaronti. Paṭihārakanti veyyāvaccakarabhāvaṃ. Visavīti ciṇṇavasī.

একেকলোমতাদিলক্খণৰণ্ণনা

Ekekalomatādilakkhaṇavaṇṇanā

২৩২. উপৰত্ততীতি অজ্ঝাসযং অনুৰত্ততি, ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং সচ্চকথনং। কম্মসরিক্খকং নাম দীঘরত্তং অদ্ৰেজ্ঝকথায পরিসুদ্ধকথায কথিতভাৰমস্স সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি একেকলোমলক্খণঞ্চ উণ্ণালক্খণঞ্চ নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণদ্ৰযং। মহাজনস্স অজ্ঝাসযানুকূলেন অনুৰত্তনতা আনিসংসো। একেকলোমূপচিতঙ্গৰাতি একেকেহি লোমেহি উপচিতসরীরো।

232.Upavattatīti ajjhāsayaṃ anuvattati, idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ saccakathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma dīgharattaṃ advejjhakathāya parisuddhakathāya kathitabhāvamassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ekekalomalakkhaṇañca uṇṇālakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Mahājanassa ajjhāsayānukūlena anuvattanatā ānisaṃso. Ekekalomūpacitaṅgavāti ekekehi lomehi upacitasarīro.

চত্তালীসাদিলক্খণৰণ্ণনা

Cattālīsādilakkhaṇavaṇṇanā

২৩৪. অভেজ্জপরিসোতি অভিন্দিতব্বপরিসো। ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং অপিসুণৰাচায কথনং। কম্মসরিক্খকং নাম পিসুণৰাচস্স কির সমগ্গভাৰং ভিন্দনতো দন্তা অপরিপুণ্ণা চেৰ হোন্তি ৰিরল়া চ। তথাগতস্স পন দীঘরত্তং অপিসুণৰাচতং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি ইদং লক্খণদ্ৰযং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণদ্ৰযং। অভেজ্জপরিসতা আনিসংসো। চতুরো দসাতি চত্তারো দস চত্তালীসং।

234.Abhejjaparisoti abhinditabbapariso. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ apisuṇavācāya kathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma pisuṇavācassa kira samaggabhāvaṃ bhindanato dantā aparipuṇṇā ceva honti viraḷā ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ apisuṇavācataṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti idaṃ lakkhaṇadvayaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Abhejjaparisatā ānisaṃso. Caturo dasāti cattāro dasa cattālīsaṃ.

পহূতজিৰ্হাদিলক্খণৰণ্ণনা

Pahūtajivhādilakkhaṇavaṇṇanā

২৩৬. আদেয্যৰাচো হোতীতি গহেতব্বৰচনো হোতি। ইধ কম্মং নাম দীঘরত্তং অফরুসৰাদিতা। কম্মসরিক্খকং নাম যে ফরুসৰাচা হোন্তি, তে ইমিনা কারণেন নেসং জিৰ্হং পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা ফরুসৰাচায কথিতভাৰং জনো জানাতূতি বদ্ধজিৰ্হা ৰা হোন্তি, গূল়্হজিৰ্হা ৰা দ্ৰিজিৰ্হা ৰা মম্মনা ৰা। যে পন জিৰ্হং পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা ফরুসৰাচং ন ৰদন্তি, তে বদ্ধজিৰ্হা গূল়্হজিৰ্হা দ্ৰিজিৰ্হা ন হোন্তি। মুদু নেসং জিৰ্হা হোতি রত্তকম্বলৰণ্ণা। তস্মা তথাগতস্স দীঘরত্তং জিৰ্হং পরিৰত্তেত্ৰা ফরুসায ৰাচায অকথিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি পহূতজিৰ্হালক্খণং নিব্বত্ততি। ফরুসৰাচং কথেন্তানঞ্চ সদ্দো ভিজ্জতি। তে সদ্দভেদং কত্ৰা ফরুসৰাচায কথিতভাৰং জনো জানাতূতি ছিন্নস্সরা ৰা হোন্তি ভিন্নস্সরা ৰা কাকস্সরা ৰা। যে পন সরভেদকরং ফরুসৰাচং ন কথেন্তি, তেসং সদ্দো মধুরো চ হোতি পেমনীযো। তস্মা তথাগতস্স দীঘরত্তং সরভেদকরায ফরুসৰাচায অকথিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি ব্রহ্মস্সরলক্খণং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণদ্ৰযং। আদেয্যৰচনতা আনিসংসো।

236.Ādeyyavāco hotīti gahetabbavacano hoti. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ apharusavāditā. Kammasarikkhakaṃ nāma ye pharusavācā honti, te iminā kāraṇena nesaṃ jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti baddhajivhā vā honti, gūḷhajivhā vā dvijivhā vā mammanā vā. Ye pana jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācaṃ na vadanti, te baddhajivhā gūḷhajivhā dvijivhā na honti. Mudu nesaṃ jivhā hoti rattakambalavaṇṇā. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ jivhaṃ parivattetvā pharusāya vācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti pahūtajivhālakkhaṇaṃ nibbattati. Pharusavācaṃ kathentānañca saddo bhijjati. Te saddabhedaṃ katvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti chinnassarā vā honti bhinnassarā vā kākassarā vā. Ye pana sarabhedakaraṃ pharusavācaṃ na kathenti, tesaṃ saddo madhuro ca hoti pemanīyo. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ sarabhedakarāya pharusavācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti brahmassaralakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Ādeyyavacanatā ānisaṃso.

২৩৭. উব্বাধিকন্তি অক্কোসযুত্তত্তা আবাধকরিং বহুজনপ্পমদ্দনন্তি বহুজনানং পমদ্দনিং অবাল়্হং গিরং সো ন ভণি ফরুসন্তি এত্থ অকারো পরতো ভণিসদ্দেন যোজেতব্বো। বাল়্হন্তি বলৰং অতিফরুসং। বাল়্হং গিরং সো ন অভণীতি অযমেত্থ অত্থো। সুসংহিতন্তি সুট্ঠু পেমসঞ্হিতং। সখিলন্তি মুদুকং। ৰাচাতি ৰাচাযো। কণ্ণসুখাতি কণ্ণসুখাযো। ‘‘কণ্ণসুখ’’ন্তিপি পাঠো, যথা কণ্ণানং সুখং হোতি, এৰং এরযতীতি অত্থো। ৰেদযথাতি ৰেদযিত্থ। ব্রহ্মস্সরত্তন্তি ব্রহ্মস্সরতং। বহুনো বহুন্তি বহুজনস্স বহুং। ‘‘বহূনং বহুন্তি’’পি পাঠো, বহুজনানং বহুন্তি অত্থো।

237.Ubbādhikanti akkosayuttattā ābādhakariṃ bahujanappamaddananti bahujanānaṃ pamaddaniṃ abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusanti ettha akāro parato bhaṇisaddena yojetabbo. Bāḷhanti balavaṃ atipharusaṃ. Bāḷhaṃ giraṃ so na abhaṇīti ayamettha attho. Susaṃhitanti suṭṭhu pemasañhitaṃ. Sakhilanti mudukaṃ. Vācāti vācāyo. Kaṇṇasukhāti kaṇṇasukhāyo. ‘‘Kaṇṇasukha’’ntipi pāṭho, yathā kaṇṇānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ erayatīti attho. Vedayathāti vedayittha. Brahmassarattanti brahmassarataṃ. Bahuno bahunti bahujanassa bahuṃ. ‘‘Bahūnaṃ bahunti’’pi pāṭho, bahujanānaṃ bahunti attho.

সীহহনুলক্খণৰণ্ণনা

Sīhahanulakkhaṇavaṇṇanā

২৩৮. অপ্পধংসিকো হোতীতি গুণতো ৰা ঠানতো ৰা পধংসেতুং চাৰেতুং অসক্কুণেয্যো। ইধ কম্মং নাম পলাপকথায অকথনং। কম্মসরিক্খকং নাম যে তং কথেন্তি, তে ইমিনা কারণেন নেসং হনুকং চালেত্ৰা চালেত্ৰা পলাপকথায কথিতভাৰং জনো জানাতূতি অন্তোপৰিট্ঠহনুকা ৰা ৰঙ্কহনুকা ৰা পব্ভারহনুকা ৰা হোন্তি। তথাগতো পন তথা ন কথেসি। তেনস্স হনুকং চালেত্ৰা চালেত্ৰা দীঘরত্তং পলাপকথায অকথিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি সীহহনুলক্খণং নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণং। অপ্পধংসিকতা আনিসংসো।

238.Appadhaṃsiko hotīti guṇato vā ṭhānato vā padhaṃsetuṃ cāvetuṃ asakkuṇeyyo. Idha kammaṃ nāma palāpakathāya akathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma ye taṃ kathenti, te iminā kāraṇena nesaṃ hanukaṃ cāletvā cāletvā palāpakathāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti antopaviṭṭhahanukā vā vaṅkahanukā vā pabbhārahanukā vā honti. Tathāgato pana tathā na kathesi. Tenassa hanukaṃ cāletvā cāletvā dīgharattaṃ palāpakathāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sīhahanulakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appadhaṃsikatā ānisaṃso.

২৩৯. অৰিকিণ্ণৰচনব্যপ্পথো চাতি অৰিকিণ্ণৰচনানং ৰিয পুরিমবোধিসত্তানং ৰচনপথো অস্সাতি অৰিকিণ্ণৰচনব্যপ্পথো। দ্ৰিদুগমৰরতরহনুত্তমলত্থাতি দ্ৰীহি দ্ৰীহি গচ্ছতীতি দ্ৰিদুগমো, দ্ৰীহি দ্ৰীহীতি চতূহি, চতুপ্পদানং ৰরতরস্স সীহস্সেৰ হনুভাৰং অলত্থাতি অত্থো। মনুজাধিপতীতি মনুজানং অধিপতি। তথত্তোতি তথসভাৰো।

239.Avikiṇṇavacanabyappatho cāti avikiṇṇavacanānaṃ viya purimabodhisattānaṃ vacanapatho assāti avikiṇṇavacanabyappatho. Dvidugamavaratarahanuttamalatthāti dvīhi dvīhi gacchatīti dvidugamo, dvīhi dvīhīti catūhi, catuppadānaṃ varatarassa sīhasseva hanubhāvaṃ alatthāti attho. Manujādhipatīti manujānaṃ adhipati. Tathattoti tathasabhāvo.

সমদন্তাদিলক্খণৰণ্ণনা

Samadantādilakkhaṇavaṇṇanā

২৪০. সুচিপরিৰারোতি পরিসুদ্ধপরিৰারো। ইধ কম্মং নাম সম্মাজীৰতা। কম্মসরিক্খকং নাম যো ৰিসমেন সংকিলিট্ঠাজীৰেন জীৰিতং কপ্পেতি, তস্স দন্তাপি ৰিসমা হোন্তি দাঠাপি কিলিট্ঠা। তথাগতস্স পন সমেন সুদ্ধাজীৰেন জীৰিতং কপ্পিতভাৰং সদেৰকো লোকো ইমিনা কারণেন জানাতূতি সমদন্তলক্খণঞ্চ সুসুক্কদাঠালক্খণঞ্চ নিব্বত্ততি। লক্খণং নাম ইদমেৰ লক্খণদ্ৰযং। সুচিপরিৰারতা আনিসংসো।

240.Suciparivāroti parisuddhaparivāro. Idha kammaṃ nāma sammājīvatā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo visamena saṃkiliṭṭhājīvena jīvitaṃ kappeti, tassa dantāpi visamā honti dāṭhāpi kiliṭṭhā. Tathāgatassa pana samena suddhājīvena jīvitaṃ kappitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti samadantalakkhaṇañca susukkadāṭhālakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Suciparivāratā ānisaṃso.

২৪১. অৰস্সজীতি পহাসি তিদিৰপুরৰরসমোতি তিদিৰপুরৰরেন সক্কেন সমো। লপনজন্তি মুখজং, দন্তন্তি অত্থো। দিজসমসুক্কসুচিসোভনদন্তোতি দ্ৰে ৰারে জাতত্তা দিজনামকা সুক্কা সুচি সোভনা চ দন্তা অস্সাতি দিজসমসুক্কসুচিসোভনদন্তো। ন চ জনপদতুদনন্তি যো তস্স চক্কৰাল়পরিচ্ছিন্নো জনপদো, তস্স অঞ্ঞেন তুদনং পীল়া ৰা আবাধো ৰা নত্থি। হিতমপি চ বহুজন সুখঞ্চ চরন্তীতি বহুজনা সমানসুখদুক্খা হুত্ৰা তস্মিং জনপদে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হিতঞ্চেৰ সুখঞ্চ চরন্তি। ৰিপাপোতি ৰিগতপাপো। ৰিগতদরথকিলমথোতি ৰিগতকাযিকদরথকিলমথো। মলখিলকলিকিলেসে পনুদেহীতি রাগাদিমলানঞ্চেৰ রাগাদিখিলানঞ্চ দোসকলীনঞ্চ সব্বকিলেসানঞ্চ অপনুদেহি। সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি।

241.Avassajīti pahāsi tidivapuravarasamoti tidivapuravarena sakkena samo. Lapanajanti mukhajaṃ, dantanti attho. Dijasamasukkasucisobhanadantoti dve vāre jātattā dijanāmakā sukkā suci sobhanā ca dantā assāti dijasamasukkasucisobhanadanto. Na ca janapadatudananti yo tassa cakkavāḷaparicchinno janapado, tassa aññena tudanaṃ pīḷā vā ābādho vā natthi. Hitamapi ca bahujana sukhañca carantīti bahujanā samānasukhadukkhā hutvā tasmiṃ janapade aññamaññassa hitañceva sukhañca caranti. Vipāpoti vigatapāpo. Vigatadarathakilamathoti vigatakāyikadarathakilamatho. Malakhilakalikilese panudehīti rāgādimalānañceva rāgādikhilānañca dosakalīnañca sabbakilesānañca apanudehi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

লক্খণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Lakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৭. লক্খণসুত্তং • 7. Lakkhaṇasuttaṃ

টীকা • Tīkā / সুত্তপিটক (টীকা) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) / ৭. লক্খণসুত্তৰণ্ণনা • 7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact