| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) |
৮. সিঙ্গালসুত্তৰণ্ণনা
8. Siṅgālasuttavaṇṇanā
নিদানৰণ্ণনা
Nidānavaṇṇanā
২৪২. পাকারেন পরিক্খিত্তন্তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধো। গোপুরট্টালকযুত্তন্তি দ্ৰারপাসাদেন চেৰ তত্থ তত্থ পাকারমত্থকে পতিট্ঠাপিতঅট্টালকেহি চ যুত্তং। ৰেল়ূহি পরিক্খিত্তত্তা, অব্ভন্তরে পুপ্ফূপগফলূপগরুক্খসঞ্ছন্নত্তা চ নীলোভাসং। ছাযূদকসম্পত্তিযা, ভূমিভাগসম্পত্তিযা চ মনোরমং।
242. Pākārena parikkhittanti padaṃ ānetvā sambandho. Gopuraṭṭālakayuttanti dvārapāsādena ceva tattha tattha pākāramatthake patiṭṭhāpitaaṭṭālakehi ca yuttaṃ. Veḷūhi parikkhittattā, abbhantare pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannattā ca nīlobhāsaṃ. Chāyūdakasampattiyā, bhūmibhāgasampattiyā ca manoramaṃ.
কাল়কৰেসেনাতি কলন্দকরূপেন। নিৰাপন্তি ভোজনং। তন্তি উয্যানং।
Kāḷakavesenāti kalandakarūpena. Nivāpanti bhojanaṃ. Tanti uyyānaṃ.
‘‘খো পনা’’তি ৰচনালঙ্কারমত্তমেতন্তি তেন সমযেনাতি অত্থৰচনং যুত্তং। গহপতি মহাসালোতি গহপতিভূতো মহাসারো, র-কারস্স ল-কারং কত্ৰা অযং নিদ্দেসো। ৰিভৰসম্পত্তিযা মহাসারপ্পত্তো কুটুম্বিকো। ‘‘পুত্তো পনস্স অস্সদ্ধো’’তিআদি অট্ঠুপ্পত্তিকো যং সুত্তনিক্খেপোতি তং অট্ঠুপ্পত্তিং দস্সেতুং আরদ্ধং। কম্মফলসদ্ধায অভাৰেন অস্সদ্ধো। রতনত্তযে পসাদাভাৰেন অপ্পসন্নো। এৰমাহাতি এৰং ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন ৰদতি।
‘‘Kho panā’’ti vacanālaṅkāramattametanti tena samayenāti atthavacanaṃ yuttaṃ. Gahapati mahāsāloti gahapatibhūto mahāsāro, ra-kārassa la-kāraṃ katvā ayaṃ niddeso. Vibhavasampattiyā mahāsārappatto kuṭumbiko. ‘‘Putto panassa assaddho’’tiādi aṭṭhuppattiko yaṃ suttanikkhepoti taṃ aṭṭhuppattiṃ dassetuṃ āraddhaṃ. Kammaphalasaddhāya abhāvena assaddho. Ratanattaye pasādābhāvena appasanno. Evamāhāti evaṃ idāni vuccamānākārena vadati.
যাৰজীৰং অনুস্সরণীযা হোতি হিতেসিতায ৰুত্তা পচ্ছিমা ৰাচাতি অধিপ্পাযেন। পুথুদিসাতি ৰিসুং ৰিসুং দিসা, তা পন অনেকাতি আহ ‘‘বহুদিসা’’তি।
Yāvajīvaṃ anussaraṇīyā hoti hitesitāya vuttā pacchimā vācāti adhippāyena. Puthudisāti visuṃ visuṃ disā, tā pana anekāti āha ‘‘bahudisā’’ti.
২৪৩. ‘‘ন তাৰ পৰিট্ঠো’’তিআদীসু ৰত্তব্বং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ। ন ইদানেৰাতি ন ইমায এৰ ৰেলায। কিং চরহীতি আহ ‘‘পচ্চূসসমযেপী’’তিআদি। গিহিৰিনযন্তি গিহীনং গহট্ঠানং ৰিনযতন্তিভূতং ‘‘গিহিনা এৰং ৰত্তিতব্ব’’ন্তি গহট্ঠাচারস্স গহট্ঠৰত্তস্স অনৰসেসতো ইমস্মিং সুত্তে সৰিসেসং কত্ৰা ৰুত্তত্তা। তথেৰাতি যথা বুদ্ধচক্খুনা দিট্ঠং, তথেৰ পস্সি। নমস্সতি ৰত্তৰসেন কত্তব্বন্তি গহেত্ৰা ঠিতত্তা।
243.‘‘Na tāva paviṭṭho’’tiādīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva. Na idānevāti na imāya eva velāya. Kiṃ carahīti āha ‘‘paccūsasamayepī’’tiādi. Gihivinayanti gihīnaṃ gahaṭṭhānaṃ vinayatantibhūtaṃ ‘‘gihinā evaṃ vattitabba’’nti gahaṭṭhācārassa gahaṭṭhavattassa anavasesato imasmiṃ sutte savisesaṃ katvā vuttattā. Tathevāti yathā buddhacakkhunā diṭṭhaṃ, tatheva passi. Namassati vattavasena kattabbanti gahetvā ṭhitattā.
ছদিসাদিৰণ্ণনা
Chadisādivaṇṇanā
২৪৪. ৰচনং সুত্ৰাৰ চিন্তেসি বুদ্ধানুভাৰেন অত্তসম্মাপণিধাননিমিত্তেন পুঞ্ঞবলেন চ চোদিযমানো। ন কির তা এতাতি তা ছ দিসা এতা ইদানি মযা নমস্সিযমানা পুরত্থিমাদিকা ন হোন্তি কিরাতি। নিপাতমত্তন্তি অনত্থকভাৰং তস্স ৰদতি। পুচ্ছাপদন্তি পুচ্ছাৰচনং।
244.Vacanaṃ sutvāva cintesi buddhānubhāvena attasammāpaṇidhānanimittena puññabalena ca codiyamāno. Na kira tā etāti tā cha disā etā idāni mayā namassiyamānā puratthimādikā na honti kirāti. Nipātamattanti anatthakabhāvaṃ tassa vadati. Pucchāpadanti pucchāvacanaṃ.
ভগৰা গহপতিপুত্তেন নমস্সিতব্বা ছ দিসা পুচ্ছিতো দেসনাকুসলতায আদিতো এৰ তা অকথেত্ৰা তস্স তাৰ পটিপত্তিযা নং ভাজনভূতং কাতুং ৰজ্জনীযৰজ্জনত্থঞ্চেৰ সেৰিতব্বসেৰনত্থঞ্চ ওৰাদং দেন্তো ‘‘যতো খো গহপতিপুত্তা’’তিআদিনা দেসনং আরভি। তত্থ কম্মকিলেসাতি কম্মভূতা সংকিলেসা। কিলিস্সন্তীতি কিলিট্ঠা মলীনা ৰিয ঠিতা, উপতাপিতা চ হোন্তীতি অত্থো। তস্মাতি কিলিস্সননিমিত্তত্তা। যদিপি সুরাপানং পঞ্চৰেরভাৰেন উপাসকেহি পরিৰজ্জনীযং, তস্স পন অপাযমুখভাৰেন পরতো ৰত্তুকামতায পাণাতিপাতাদিকে এৰ সন্ধায ‘‘চত্তারো’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘পঞ্চা’’তি। ‘‘ৰিসুং অকম্মপথভাৰতো চা’’তি অপরে। ‘‘সুরাপানম্পি ‘সুরামেরযপানং, ভিক্খৰে, আসেৰিতং ভাৰিতং বহুলীকতং নিরযসংৰত্তনিক’ন্তিআদি (অ॰ নি॰ ৮.৪০) ৰচনতো ৰিসুং কম্মপথভাৰেন আগতং। তথা হি তং দুচ্চরিতকম্মং হুত্ৰা দুগ্গতিগামিপিট্ঠিৰত্তকভাৰেন নিযত’’ন্তি কেচি, তেসং মতেন একাদস কম্মপথা সিযুং । তস্মা যথাৰুত্তেস্ৰেৰ কম্মপথেসু উপকারকত্তসভাগত্তৰসেন অনুপ্পৰেসো দট্ঠব্বোতি ‘‘ৰিসুং অকম্মপথভাৰতো চা’’তি সুৰুত্তমেতং। সুরাপানস্স ভোগাপাযমুখভাৰেন ৰত্তুকামতায ‘‘চত্তারো’’ ত্ৰেৰ অৰোচ। তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানং, হেতূতি আহ ‘‘ঠানেহীতি কারণেহী’’তি। অপেন্তি অপগচ্ছন্তি, অপেতি ৰা এতেহীতি অপাযা, অপাযানং, অপাযা এৰ ৰা মুখানি দ্ৰারানীতি অপাযমুখানি। ৰিনাসমুখানীতি এত্থাপি এসেৰ নযো।
Bhagavā gahapatiputtena namassitabbā cha disā pucchito desanākusalatāya ādito eva tā akathetvā tassa tāva paṭipattiyā naṃ bhājanabhūtaṃ kātuṃ vajjanīyavajjanatthañceva sevitabbasevanatthañca ovādaṃ dento ‘‘yato kho gahapatiputtā’’tiādinā desanaṃ ārabhi. Tattha kammakilesāti kammabhūtā saṃkilesā. Kilissantīti kiliṭṭhā malīnā viya ṭhitā, upatāpitā ca hontīti attho. Tasmāti kilissananimittattā. Yadipi surāpānaṃ pañcaverabhāvena upāsakehi parivajjanīyaṃ, tassa pana apāyamukhabhāvena parato vattukāmatāya pāṇātipātādike eva sandhāya ‘‘cattāro’’ti vuttaṃ, na ‘‘pañcā’’ti. ‘‘Visuṃ akammapathabhāvato cā’’ti apare. ‘‘Surāpānampi ‘surāmerayapānaṃ, bhikkhave, āsevitaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ nirayasaṃvattanika’ntiādi (a. ni. 8.40) vacanato visuṃ kammapathabhāvena āgataṃ. Tathā hi taṃ duccaritakammaṃ hutvā duggatigāmipiṭṭhivattakabhāvena niyata’’nti keci, tesaṃ matena ekādasa kammapathā siyuṃ . Tasmā yathāvuttesveva kammapathesu upakārakattasabhāgattavasena anuppaveso daṭṭhabboti ‘‘visuṃ akammapathabhāvato cā’’ti suvuttametaṃ. Surāpānassa bhogāpāyamukhabhāvena vattukāmatāya ‘‘cattāro’’ tveva avoca. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, hetūti āha ‘‘ṭhānehīti kāraṇehī’’ti. Apenti apagacchanti, apeti vā etehīti apāyā, apāyānaṃ, apāyā eva vā mukhāni dvārānīti apāyamukhāni. Vināsamukhānīti etthāpi eseva nayo.
কিঞ্চাপি ‘‘অরিযসাৰকস্সা’’তি পুব্বে সাধারণতো ৰুত্তং, ৰিসেসতো পন পঠমায ভূমিযং ঠিতস্সেৰ ৰক্খমাননযো যুজ্জতীতি ‘‘সোতি সো সোতাপন্নো’’তি ৰুত্তং। পাপক-সদ্দো নিহীনপরিযাযোতি ‘‘লামকেহী’’তি ৰুত্তং। অপাযদুক্খং, ৰট্টদুক্খঞ্চ পাপেন্তীতি ৰা পাপকা, তেহি পাপকেহি। ছ দিসা পটিচ্ছাদেন্তোতি তেন তেন ভাগেন দিস্সন্তীতি ‘‘দিসা’’তি সঞ্ঞিতে ছ ভাগে সত্তে যথা তেহি সদ্ধিং অত্তনো ছিদ্দং ন হোতি, এৰং পটিচ্ছাদেন্তো পটিসন্ধারেন্তো। ৰিজিননত্থাযাতি অভিভৰনত্থায। যো হি দিট্ঠধম্মিকং, সম্পরাযিকঞ্চ অনত্থং পরিৰজ্জনৰসেন অভিভৰতি, ততো এৰ তদুভযত্থং সম্পাদেতি, সো উভযলোকৰিজযায পটিপন্নো নাম হোতি পচ্চত্থিকনিগ্গণ্হনতো, সকত্থসম্পাদনতো চ। তেনাহ ‘‘অযঞ্চেৰ লোকো’’তিআদি। পাণাতিপাতাদীনি পঞ্চ ৰেরানি ৰেরপ্পসৰনতো। আরদ্ধো হোতীতি সংসাধিতো হোতি, তযিদং সংসাধনং কিত্তিসদ্দেন ইধ সত্তানং চিত্ততোসনেন , ৰেরাভাৰাপাদনেন চ হোতীতি আহ ‘‘পরিতোসিতো চেৰ নিপ্ফাদিতো চা’’তি। পুন পঞ্চ ৰেরানীতি পঞ্চ ৰেরফলানি উত্তরপদলোপেন।
Kiñcāpi ‘‘ariyasāvakassā’’ti pubbe sādhāraṇato vuttaṃ, visesato pana paṭhamāya bhūmiyaṃ ṭhitasseva vakkhamānanayo yujjatīti ‘‘soti so sotāpanno’’ti vuttaṃ. Pāpaka-saddo nihīnapariyāyoti ‘‘lāmakehī’’ti vuttaṃ. Apāyadukkhaṃ, vaṭṭadukkhañca pāpentīti vā pāpakā, tehi pāpakehi. Cha disā paṭicchādentoti tena tena bhāgena dissantīti ‘‘disā’’ti saññite cha bhāge satte yathā tehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti, evaṃ paṭicchādento paṭisandhārento. Vijinanatthāyāti abhibhavanatthāya. Yo hi diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikañca anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadubhayatthaṃ sampādeti, so ubhayalokavijayāya paṭipanno nāma hoti paccatthikaniggaṇhanato, sakatthasampādanato ca. Tenāha ‘‘ayañceva loko’’tiādi. Pāṇātipātādīni pañca verāni verappasavanato. Āraddho hotīti saṃsādhito hoti, tayidaṃ saṃsādhanaṃ kittisaddena idha sattānaṃ cittatosanena , verābhāvāpādanena ca hotīti āha ‘‘paritosito ceva nipphādito cā’’ti. Puna pañca verānīti pañca veraphalāni uttarapadalopena.
কতমস্সাতি কতমে অস্স। কিলেসসম্পযুত্তত্তা কিলেসোতি তংযোগতো তংসদিসং ৰদতি যথা ‘‘পীতিসুখং পঠমং ঝানং, (দী॰ নি॰ ১.২২৬; ম॰ নি॰ ১.২৭১, ২৮৭, ২৯৭; সং॰ নি॰ ২.১৫২; অ॰ নি॰ ৪.১২৩; ৫.২৮; পারা॰ ১১; ধ॰ স॰ ৪৯৯; ৰিভ॰ ৫০৮) নীলং ৰত্থ’’ন্তি চ। সম্পযুত্ততা চেত্থ তদেকট্ঠতায ৰেদিতব্বা, ন একুপ্পাদাদিতায। এৰঞ্চ কত্ৰা পাণাতিপাতকম্মস্স দিট্ঠিমানলোভাদীহিপি কিলিট্ঠতা সিদ্ধা হোতি, মিচ্ছাচারস্স দোসাদীহি কিলিট্ঠতা। তেনাহ ‘‘সংকিলেসোযেৰা’’তিআদি। পুব্বে ৰুত্তঅত্থৰসেন পন সম্মুখেনপি নেসং কিলেসপরিযাযো লব্ভতেৰ। এতদত্থপরিদীপকমেৰাতি যো ‘‘পাণাতিপাতো খো’’তিআদিনা ৰুত্তো, এতস্স অত্থস্স পরিদীপকমেৰ। যদি এৰং কস্মা পুন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘গাথাবন্ধ’’ন্তি, তস্স অত্থস্স সুখগ্গহণত্থং ভগৰা গাথাবন্ধং অৰোচাতি অধিপ্পাযো।
Katamassāti katame assa. Kilesasampayuttattā kilesoti taṃyogato taṃsadisaṃ vadati yathā ‘‘pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ, (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; 5.28; pārā. 11; dha. sa. 499; vibha. 508) nīlaṃ vattha’’nti ca. Sampayuttatā cettha tadekaṭṭhatāya veditabbā, na ekuppādāditāya. Evañca katvā pāṇātipātakammassa diṭṭhimānalobhādīhipi kiliṭṭhatā siddhā hoti, micchācārassa dosādīhi kiliṭṭhatā. Tenāha ‘‘saṃkilesoyevā’’tiādi. Pubbe vuttaatthavasena pana sammukhenapi nesaṃ kilesapariyāyo labbhateva. Etadatthaparidīpakamevāti yo ‘‘pāṇātipāto kho’’tiādinā vutto, etassa atthassa paridīpakameva. Yadi evaṃ kasmā puna vuttanti āha ‘‘gāthābandha’’nti, tassa atthassa sukhaggahaṇatthaṃ bhagavā gāthābandhaṃ avocāti adhippāyo.
চতুঠানাদিৰণ্ণনা
Catuṭhānādivaṇṇanā
২৪৬. ‘‘পাপকম্মং করোতী’’তি কস্মা অযং উদ্দেসনিদ্দেসো পৰত্তোতি অন্তোলীনচোদনং সন্ধায ‘‘ইদং ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং। সুক্কপক্খৰসেন হি উদ্দেসো কতো, কণ্হপক্খৰসেন চ নিদ্দেসো আরদ্ধো। কারকেতি পাপকম্মস্স কারকে। অকারকো পাকটো হোতি যথা পটিপজ্জন্তো পাপং করোতি নাম, তথা অপ্পটিপজ্জনতো। সংকিলেসধম্মৰিৰজ্জনপুব্বকং ৰোদানধম্মপটিপত্তিআচিক্খনং ইধ দেসনাকোসল্লং। পঠমতরং কারকং দস্সেন্তো আহ যথা ‘‘ৰামং মুঞ্চ দক্খিণং গণ্হা’’তি (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ৪৯৮) তথা হি ভগৰা অট্ঠতিংস মঙ্গলানি দস্সেন্তো ‘‘অসেৰনা চ বালান’’ন্তি (খু॰ পা॰ ৫.৩; সু॰ নি॰ ২৬২) ৰত্ৰা ‘‘পণ্ডিতানঞ্চ সেৰনা’’তি (খু॰ পা॰ ৫.৩; সু॰ নি॰ ২৬২) অৰোচ। ছন্দাগতিন্তি এত্থ সন্ধিৰসেন সরলোপোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ছন্দেন পেমেন অগতি’’ন্তি। ছন্দাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘ছন্দেনা’’তি। ছন্দ-সদ্দো চেত্থ তণ্হাপরিযাযো, ন কুসলচ্ছন্দাদিপরিযাযোতি আহ ‘‘পেমেনা’’তি। পরপদেসূতি ‘‘দোসাগতিং গচ্ছন্তো’’তিআদীসু ৰাক্যেসু। ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা ‘‘দোসেন কোপেনা’’তি এৰমাদি অত্থৰচনং অতিদিসতি। মিত্তোতি দল়্হমিত্তো, সম্ভত্তোতি অত্থো। সন্দিট্ঠোতি দিট্ঠমত্তসহাযো। পকতিৰেরৰসেনাতি পকতিযা উপ্পন্নৰেরৰসেন, চিরকালানুবন্ধৰিরোধৰসেনাতি অত্থো। তেনেৰাহ ‘‘তঙ্খণুপ্পন্নকোধৰসেন ৰা’’তি। যং ৰা তং ৰা অযুত্তং অকারণং ৰত্ৰা। ৰিসমে চোরাদিকে, ৰিসমানি ৰা কাযদুচ্চরিতাদীনি সমাদায ৰত্তনেন নিস্সিতো ৰিসমনিস্সিতো।
246. ‘‘Pāpakammaṃ karotī’’ti kasmā ayaṃ uddesaniddeso pavattoti antolīnacodanaṃ sandhāya ‘‘idaṃ bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Sukkapakkhavasena hi uddeso kato, kaṇhapakkhavasena ca niddeso āraddho. Kāraketi pāpakammassa kārake. Akārako pākaṭo hoti yathā paṭipajjanto pāpaṃ karoti nāma, tathā appaṭipajjanato. Saṃkilesadhammavivajjanapubbakaṃ vodānadhammapaṭipattiācikkhanaṃ idha desanākosallaṃ. Paṭhamataraṃ kārakaṃ dassento āha yathā ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) tathā hi bhagavā aṭṭhatiṃsa maṅgalāni dassento ‘‘asevanā ca bālāna’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) vatvā ‘‘paṇḍitānañca sevanā’’ti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) avoca. Chandāgatinti ettha sandhivasena saralopoti dassento āha ‘‘chandena pemena agati’’nti. Chandāti hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘chandenā’’ti. Chanda-saddo cettha taṇhāpariyāyo, na kusalacchandādipariyāyoti āha ‘‘pemenā’’ti. Parapadesūti ‘‘dosāgatiṃ gacchanto’’tiādīsu vākyesu. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā ‘‘dosena kopenā’’ti evamādi atthavacanaṃ atidisati. Mittoti daḷhamitto, sambhattoti attho. Sandiṭṭhoti diṭṭhamattasahāyo. Pakativeravasenāti pakatiyā uppannaveravasena, cirakālānubandhavirodhavasenāti attho. Tenevāha ‘‘taṅkhaṇuppannakodhavasena vā’’ti. Yaṃ vā taṃ vā ayuttaṃ akāraṇaṃ vatvā. Visame corādike, visamāni vā kāyaduccaritādīni samādāya vattanena nissito visamanissito.
ছন্দাগতিআদীনি ন গচ্ছতি মগ্গেনেৰ চতুন্নম্পি অগতিগমনানং পহীনত্তা, অগতিগমনানীতি চ তথাপৰত্তা অপাযগমনীযা অকুসলচিত্তুপ্পাদা ৰেদিতব্বা অগতি গচ্ছতি এতেহীতি।
Chandāgatiādīni na gacchati maggeneva catunnampi agatigamanānaṃ pahīnattā, agatigamanānīti ca tathāpavattā apāyagamanīyā akusalacittuppādā veditabbā agati gacchati etehīti.
যস্সতি তেন কিত্তীযতীতি যসো, থুতিঘোসো। যস্সতি তেন পুরেচরানুচরভাৰেন পরিৰারীযতীতি যসো, পরিৰারোতি আহ ‘‘কিত্তিযসোপি পরিৰারযসোপী’’তি। পরিহাযতীতি পুব্বে যো চ যাৰতকে লব্ভতি, ততো পরিতো হাযতি পরিক্খযং গচ্ছতি।
Yassati tena kittīyatīti yaso, thutighoso. Yassati tena purecarānucarabhāvena parivārīyatīti yaso, parivāroti āha ‘‘kittiyasopi parivārayasopī’’ti. Parihāyatīti pubbe yo ca yāvatake labbhati, tato parito hāyati parikkhayaṃ gacchati.
ছঅপাযমুখাদিৰণ্ণনা
Chaapāyamukhādivaṇṇanā
২৪৭. পূৰে ভাজনে পক্খিপিত্ৰা তজ্জং উদকং দত্ৰা মদ্দিত্ৰা কতা পূৰসুরা। এৰং সেসসুরাপি। কিণ্ণাতি পন তস্সা সুরায বীজং ৰুচ্চতি, যে ‘‘সুরামোদকা’’ তিপি ৰুচ্চন্তি, তে পক্খিপিত্ৰা কতা কিণ্ণপক্খিত্তা। হরীতকীসাসপাদিনানাসম্ভারেহি সংযোজিতা সম্ভারসংযুত্তা। মধুকতালনাল়িকেরাদিপুপ্ফরসো চিরপারিৰাসিকো পুপ্ফাসৰো। পনসাদিফলরসো ফলাসৰো। মুদ্দিকারসো মধ্ৰাসৰো। উচ্ছুরসো গুল়াসৰো। হরীতকামলককটুকভণ্ডাদিনানাসম্ভারানং রসো চিরপারিৰাসিকো সম্ভারসংযুত্তো। তং সব্বম্পীতি তং সব্বং দসৰিধম্পি। মদকরণৰসেন মজ্জং পিৰন্তং মদযতীতি কত্ৰা। সুরামেরযমজ্জে পমাদট্ঠানং সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানং। অনু অনু যোগোতি পুনপ্পুনং তংসমঙ্গিতা। তেনাহ ‘‘পুনপ্পুনং করণ’’ন্তি, অপরাপরং পৰত্তনন্তি অত্থো। উপ্পন্না চেৰ ভোগা পরিহাযন্তি পানব্যসনেন ব্যসনকরণতো। অনুপ্পন্না চ নুপ্পজ্জন্তি পমত্তস্স কম্মন্তেসু ঞাযকরণাভাৰতো। ভোগানন্তি ভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ‘‘ভোগা’’তি লদ্ধনামানং কামগুণানং। অপাযমুখ-সদ্দস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তো এৰ। অৰেলাযাতি অযুত্তৰেলায। যদা ৰিচরতো অত্থরক্খাদযো ন হোন্তি। ৰিসিখাসু চরিযাতি রচ্ছাসু ৰিচরণং।
247. Pūve bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā pūvasurā. Evaṃ sesasurāpi. Kiṇṇāti pana tassā surāya bījaṃ vuccati, ye ‘‘surāmodakā’’ tipi vuccanti, te pakkhipitvā katā kiṇṇapakkhittā. Harītakīsāsapādinānāsambhārehi saṃyojitā sambhārasaṃyuttā. Madhukatālanāḷikerādipuppharaso cirapārivāsiko pupphāsavo. Panasādiphalaraso phalāsavo. Muddikāraso madhvāsavo. Ucchuraso guḷāsavo. Harītakāmalakakaṭukabhaṇḍādinānāsambhārānaṃ raso cirapārivāsiko sambhārasaṃyutto. Taṃ sabbampīti taṃ sabbaṃ dasavidhampi. Madakaraṇavasenamajjaṃ pivantaṃ madayatīti katvā. Surāmerayamajje pamādaṭṭhānaṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ. Anu anu yogoti punappunaṃ taṃsamaṅgitā. Tenāha ‘‘punappunaṃ karaṇa’’nti, aparāparaṃ pavattananti attho. Uppannā ceva bhogā parihāyanti pānabyasanena byasanakaraṇato. Anuppannā ca nuppajjanti pamattassa kammantesu ñāyakaraṇābhāvato. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogā’’ti laddhanāmānaṃ kāmaguṇānaṃ. Apāyamukha-saddassa attho heṭṭhā vutto eva. Avelāyāti ayuttavelāya. Yadā vicarato attharakkhādayo na honti. Visikhāsu cariyāti racchāsu vicaraṇaṃ.
সমজ্জা ৰুচ্চতি মহো, যত্থ নচ্চানিপি পযোজীযন্তি, তেসং দস্সনাদিঅত্থং তত্থ অভিরতিৰসেন চরণং উপগমনং সমজ্জাভিচরণং। নচ্চাদিদস্সনৰসেনাতি নচ্চাদীনং দস্সনাদিৰসেনাতি আদিসদ্দলোপো দট্ঠব্বো, দস্সনেন ৰা সৰনম্পি গহিতং ৰিরূপেকসেসনযেন। আলোচনসভাৰতায ৰা পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং সৰনকিরিযাযপি দস্সনসঙ্খেপসম্ভৰতো ‘‘দস্সনৰসেন’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং। ইধ চিত্তালসিযতা অকারণন্তি ‘‘কাযালসিযতা’’তি ৰুত্তং। যুত্তপ্পযুত্ততাতি তপ্পসুততা অতিরেকতরতায।
Samajjā vuccati maho, yattha naccānipi payojīyanti, tesaṃ dassanādiatthaṃ tattha abhirativasena caraṇaṃ upagamanaṃ samajjābhicaraṇaṃ. Naccādidassanavasenāti naccādīnaṃ dassanādivasenāti ādisaddalopo daṭṭhabbo, dassanena vā savanampi gahitaṃ virūpekasesanayena. Ālocanasabhāvatāya vā pañcaviññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasambhavato ‘‘dassanavasena’’ icceva vuttaṃ. Idha cittālasiyatā akāraṇanti ‘‘kāyālasiyatā’’ti vuttaṃ. Yuttappayuttatāti tappasutatā atirekataratāya.
সুরামেরযস্স ছআদীনৰাদিৰণ্ণনা
Surāmerayassa chaādīnavādivaṇṇanā
২৪৮. সযং দট্ঠব্বন্তি সন্দিট্ঠং। সন্দিট্ঠমেৰ সন্দিট্ঠিকং, ধনজানিসদ্দাপেক্খায পন ইত্থিলিঙ্গৰসেন নিদ্দেসো, দিট্ঠধম্মিকাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘ইধলোকভাৰিনী’’তি। সমং, সম্মা পস্সিতব্বাতি ৰা সন্দিট্ঠিকা, পানসমকালভাৰিনীতি অত্থো। কলহপ্পৰড্ঢনী মিত্তস্স কলহে অনাদীনৰদস্সিভাৰতো। খেত্তং উপ্পত্তিট্ঠানভাৰতো। আযতনন্তি ৰা কারণং, আকরো ৰাতি অত্থো। পরলোকে অকিত্তিং পাপুণন্তি অকিত্তিসংৰত্তনিযস্স কম্মস্স পসৰনতো। কোপীনং ৰা পাকটভাৰেন অকত্তব্বরহস্সকম্মং। সুরামদমত্তা চ পুব্বে অত্তনা কতং তাদিসং কম্মং অমত্তকালে ছাদেন্তা ৰিচরিত্ৰা মত্তকালে পচ্চত্থিকানম্পি ৰিৰরন্তি পাকটং করোন্তি, তেন তেসং সা সুরা তস্স কোপীনস্স নিদংসনতো ‘‘কোপীননিদংসনী’’তি ৰুচ্চতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো। কম্মস্সকতাপঞ্ঞন্তি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং। ‘‘যং কিঞ্চি লোকিযং পঞ্ঞং দুব্বলং করোতিযেৰা’’তি হি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং। তথা হি ব্যতিরেকমুখেন তমত্থং পতিট্ঠপেতুং ‘‘মগ্গপঞ্ঞং পনা’’তিআদি ৰুত্তং। ‘‘অন্তোমুখমেৰ ন পৰিসতী’’তি ইমিনা সুরায মগ্গপঞ্ঞাদুব্বলকরণস্স দুরসমুস্সারিতভাৰমাহ । ননু চেৰং সুরায তস্সা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে সামত্থিযৰিঘাতো অচোদিতো হোতি অরিযানং অনুপ্পযোগস্সেৰ চোদিতত্তাতি? নযিদং এৰং উপযোগোপি নাম সদা তেসং নত্থি, কুতো কিচ্চকরণন্তি ইমস্স অত্থস্স ৰুত্তত্তা। অথ পন অট্ঠানপরিকপ্পৰসেনস্সা কদাচি সিযা উপযোগো, তথাপি সো তস্সা দুব্বলিযং ঈসকম্পি কাতুং নালমেৰ সম্মদেৰ পটিপক্খদূরীভাৰেন সুপ্পতিট্ঠিতভাৰতো। তেনাহ ‘‘মগ্গপঞ্ঞং পন দুব্বলং কাতুং ন সক্কোতী’’তি। মগ্গসীসেন চেত্থ অরিযানং সব্বস্সাপি লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায দুব্বলভাৰাপাদানে অসমত্থতা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং। পজ্জতি এতেন ফলন্তি পদং, কারণং।
248. Sayaṃ daṭṭhabbanti sandiṭṭhaṃ. Sandiṭṭhameva sandiṭṭhikaṃ, dhanajānisaddāpekkhāya pana itthiliṅgavasena niddeso, diṭṭhadhammikāti ayamettha atthoti āha ‘‘idhalokabhāvinī’’ti. Samaṃ, sammā passitabbāti vā sandiṭṭhikā, pānasamakālabhāvinīti attho. Kalahappavaḍḍhanī mittassa kalahe anādīnavadassibhāvato. Khettaṃ uppattiṭṭhānabhāvato. Āyatananti vā kāraṇaṃ, ākaro vāti attho. Paraloke akittiṃ pāpuṇanti akittisaṃvattaniyassa kammassa pasavanato. Kopīnaṃ vā pākaṭabhāvena akattabbarahassakammaṃ. Surāmadamattā ca pubbe attanā kataṃ tādisaṃ kammaṃ amattakāle chādentā vicaritvā mattakāle paccatthikānampi vivaranti pākaṭaṃ karonti, tena tesaṃ sā surā tassa kopīnassa nidaṃsanato ‘‘kopīnanidaṃsanī’’ti vuccatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kammassakatāpaññanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci lokiyaṃ paññaṃ dubbalaṃ karotiyevā’’ti hi sakkā viññātuṃ. Tathā hi byatirekamukhena tamatthaṃ patiṭṭhapetuṃ ‘‘maggapaññaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Antomukhameva na pavisatī’’ti iminā surāya maggapaññādubbalakaraṇassa durasamussāritabhāvamāha . Nanu cevaṃ surāya tassā paññāya dubbalīkaraṇe sāmatthiyavighāto acodito hoti ariyānaṃ anuppayogasseva coditattāti? Nayidaṃ evaṃ upayogopi nāma sadā tesaṃ natthi, kuto kiccakaraṇanti imassa atthassa vuttattā. Atha pana aṭṭhānaparikappavasenassā kadāci siyā upayogo, tathāpi so tassā dubbaliyaṃ īsakampi kātuṃ nālameva sammadeva paṭipakkhadūrībhāvena suppatiṭṭhitabhāvato. Tenāha ‘‘maggapaññaṃ pana dubbalaṃ kātuṃ na sakkotī’’ti. Maggasīsena cettha ariyānaṃ sabbassāpi lokiyalokuttarāya paññāya dubbalabhāvāpādāne asamatthatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Pajjati etena phalanti padaṃ, kāraṇaṃ.
২৪৯. অত্তাপিস্স অকালচারিস্স অগুত্তো সরসতো অরক্খিতো উপক্কমতোপি পরিৰজ্জনীযানং অপরিৰজ্জনতো। তেনাহ ‘‘অৰেলায চরন্তো হী’’তিআদি। কণ্টকাদীনিপীতি পি-সদ্দেন সোব্ভাদিকে সঙ্গণ্হাতি। ৰেরিনোপীতি পি-সদ্দেন চোরাদিকা সঙ্গয্হন্তি। পুত্তদারাতি এত্থ পুত্তগ্গহণেন পুত্তীপি গহিতাতি আহ ‘‘পুত্তধীতরো’’তি। বহি পত্থনন্তি কামপত্থনাৰসেন অন্তোগেহস্সিততো নিবদ্ধৰত্থুতো বহিদ্ধা পত্থনং কত্ৰা। অঞ্ঞেহি কতপাপকম্মেসূতি পরেহি কতাসু পাপকিরিযাসু। সঙ্কিতব্বো হোতি অকালে তত্থ তত্থ চরণতো। রুহতি যস্মিং পদেসে চোরিকা পৰত্তা, তত্থ পরেহি দিট্ঠত্তা। ৰত্তুং ন সক্কাতি ‘‘এত্তকং দুক্খং, এত্তকং দোমনস্স’’ন্তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰত্তুং ন সক্কা। তং সব্বম্পি ৰিকালচারিম্হি পুগ্গলে আহরিতব্বং তস্স উপরি পক্খিপিতব্বং হোতি। কথং? অঞ্ঞস্মিং পুগ্গলে তথারূপে আসঙ্কিতব্বে অসতি। ইতীতি এৰং। সোতি ৰিকালচারী। পুরক্খতো পুরতো অত্তনো উপরি আসঙ্কন্তে কত্ৰা চরতি।
249.Attāpissa akālacārissa agutto sarasato arakkhito upakkamatopi parivajjanīyānaṃ aparivajjanato. Tenāha ‘‘avelāya caranto hī’’tiādi. Kaṇṭakādīnipīti pi-saddena sobbhādike saṅgaṇhāti. Verinopīti pi-saddena corādikā saṅgayhanti. Puttadārāti ettha puttaggahaṇena puttīpi gahitāti āha ‘‘puttadhītaro’’ti. Bahi patthananti kāmapatthanāvasena antogehassitato nibaddhavatthuto bahiddhā patthanaṃ katvā. Aññehi katapāpakammesūti parehi katāsu pāpakiriyāsu. Saṅkitabbo hoti akāle tattha tattha caraṇato. Ruhati yasmiṃ padese corikā pavattā, tattha parehi diṭṭhattā. Vattuṃ na sakkāti ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ domanassa’’nti paricchinditvā vattuṃ na sakkā. Taṃ sabbampi vikālacārimhi puggale āharitabbaṃ tassa upari pakkhipitabbaṃ hoti. Kathaṃ? Aññasmiṃ puggale tathārūpe āsaṅkitabbe asati. Itīti evaṃ. Soti vikālacārī. Purakkhato purato attano upari āsaṅkante katvā carati.
২৫০. নটনাটকাদিনচ্চন্তি নটেহি নাটকেহি নচ্চিতব্বনাটকাদিনচ্চৰিধি। আদি-সদ্দেন অৰসিট্ঠং সব্বং সঙ্গণ্হাতি। ‘‘তত্থ গন্তব্বং হোতী’’তি ৰত্ৰা তত্থস্স গমনেন যথা অনুপ্পন্নানং ভোগানং অনুপ্পাদো, উপ্পন্নানঞ্চ ৰিনাসো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। গীতন্তি সরগতং, পকরণগতং , তাল়গতং, অপধানগতন্তি গন্ধব্বসত্থৰিহিতং অঞ্ঞম্পি সব্বং গীতং ৰেদিতব্বং। ৰাদিতন্তি ৰীণাৰেণুমুদিঙ্গাদিৰাদনং। অক্খানন্তি ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিঅক্খানং। পাণিস্সরন্তি কংসতাল়ং, ‘‘পাণিতাল়’’ন্তিপি ৰদন্তি। কুম্ভথূনন্তি চতুরস্সঅম্বণকতাল়ং। ‘‘কুটভেরিসদ্দো’’তি কেচি। ‘‘এসেৰ নযো’’তি ইমিনা ‘‘কস্মিং ঠানে’’তিআদিনা নচ্চে ৰুত্তমত্থং গীতাদীসু অতিদিসতি।
250.Naṭanāṭakādinaccanti naṭehi nāṭakehi naccitabbanāṭakādinaccavidhi. Ādi-saddena avasiṭṭhaṃ sabbaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Tattha gantabbaṃ hotī’’ti vatvā tatthassa gamanena yathā anuppannānaṃ bhogānaṃ anuppādo, uppannānañca vināso hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tassā’’tiādi vuttaṃ. Gītanti saragataṃ, pakaraṇagataṃ , tāḷagataṃ, apadhānagatanti gandhabbasatthavihitaṃ aññampi sabbaṃ gītaṃ veditabbaṃ. Vāditanti vīṇāveṇumudiṅgādivādanaṃ. Akkhānanti bhāratayuddhasītāharaṇādiakkhānaṃ. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, ‘‘pāṇitāḷa’’ntipi vadanti. Kumbhathūnanti caturassaambaṇakatāḷaṃ. ‘‘Kuṭabherisaddo’’ti keci. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā ‘‘kasmiṃ ṭhāne’’tiādinā nacce vuttamatthaṃ gītādīsu atidisati.
২৫১. জযন্তি জূতং জিনন্তো। ৰেরন্তি জিতেন কীল়কপুরিসেন জযনিমিত্তং অত্তনো উপরি ৰেরং ৰিরোধং পসৰতি উপ্পাদেতি। তঞ্হিস্স ৰেরপসৰনং দস্সেতুং ‘‘জিতং মযা’’তিআদি ৰুত্তং। জিনোতি জূতপরাজযাপন্নায ধনজানিযা জিনো। তেনাহ ‘‘অঞ্ঞেন জিতো সমানো’’তিআদি। ৰিত্তং অনুসোচতীতি তং জিনং ৰিত্তং উদ্দিস্স অনুত্থুনতি। ৰিনিচ্ছযট্ঠানেতি যস্মিং কিস্মিঞ্চি অট্টৰিনিচ্ছযট্ঠানে। সক্খিপুট্ঠস্সাতি সক্খিভাৰেন পুট্ঠস্স। অক্খসোণ্ডোতি অক্খধুত্তো। জূতকরোতি জূতপমাদট্ঠানানুযুত্তো। ত্ৰম্পি নাম কুলপুত্তোতি কুলপুত্তো নাম ত্ৰং, ন মযং তযি কোলপুত্তিযং ইদানি পস্সামাতি অধিপ্পাযো। ছিন্নভিন্নকোতি ছিন্নভিন্নহিরোত্তপ্পো, অহিরিকো অনোত্তপ্পীতি অত্থো। তস্স কারণাতি তস্স অত্থায।
251.Jayanti jūtaṃ jinanto. Veranti jitena kīḷakapurisena jayanimittaṃ attano upari veraṃ virodhaṃ pasavati uppādeti. Tañhissa verapasavanaṃ dassetuṃ ‘‘jitaṃ mayā’’tiādi vuttaṃ. Jinoti jūtaparājayāpannāya dhanajāniyā jino. Tenāha ‘‘aññena jito samāno’’tiādi. Vittaṃ anusocatīti taṃ jinaṃ vittaṃ uddissa anutthunati. Vinicchayaṭṭhāneti yasmiṃ kismiñci aṭṭavinicchayaṭṭhāne. Sakkhipuṭṭhassāti sakkhibhāvena puṭṭhassa. Akkhasoṇḍoti akkhadhutto. Jūtakaroti jūtapamādaṭṭhānānuyutto. Tvampi nāma kulaputtoti kulaputto nāma tvaṃ, na mayaṃ tayi kolaputtiyaṃ idāni passāmāti adhippāyo. Chinnabhinnakoti chinnabhinnahirottappo, ahiriko anottappīti attho. Tassa kāraṇāti tassa atthāya.
অনিচ্ছিতোতি ন ইচ্ছিতো। পোসিতব্বা ভৰিস্সতি জূতপরাজযেন সব্বকালং রিত্ততুচ্ছভাৰতো।
Anicchitoti na icchito. Positabbā bhavissati jūtaparājayena sabbakālaṃ rittatucchabhāvato.
পাপমিত্ততায ছআদীনৰাদিৰণ্ণনা
Pāpamittatāya chaādīnavādivaṇṇanā
২৫২. অক্খধুত্তাতি অক্খেসু ধুত্তা, অক্খনিমিত্তং অত্থৰিনাসকা। ইত্থিসোণ্ডাতি ইত্থীসু সোণ্ডা, ইত্থিসম্ভোগনিমিত্তং আতপ্পনকা। তথা ভত্তসোণ্ডাদযো ৰেদিতব্বা। পিপাসাতি উপরূপরি সুরাপিপাসা। তেনাহ ‘‘পানসোণ্ডা’’তি। নেকতিকাদযো হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ। মেত্তিউপ্পত্তিট্ঠানতায মিত্তা হোন্তি। তস্মাতি পাপমিত্ততায।
252.Akkhadhuttāti akkhesu dhuttā, akkhanimittaṃ atthavināsakā. Itthisoṇḍāti itthīsu soṇḍā, itthisambhoganimittaṃ ātappanakā. Tathā bhattasoṇḍādayo veditabbā. Pipāsāti uparūpari surāpipāsā. Tenāha ‘‘pānasoṇḍā’’ti. Nekatikādayo heṭṭhā vuttā eva. Mettiuppattiṭṭhānatāya mittā honti. Tasmāti pāpamittatāya.
২৫৩. কম্মন্তন্তি কম্মং, যথা সুত্তংযেৰ সুত্তন্তো, এৰং কম্মংযেৰ কম্মন্তো, তং কাতুং গচ্ছামাতি ৰুত্তো। কম্মং ৰা অন্তো নিট্ঠানং গচ্ছতি এত্থাতি কম্মন্তো, কম্মকরণট্ঠানং, তং গচ্ছামাতি ৰুত্তো।
253.Kammantanti kammaṃ, yathā suttaṃyeva suttanto, evaṃ kammaṃyeva kammanto, taṃ kātuṃ gacchāmāti vutto. Kammaṃ vā anto niṭṭhānaṃ gacchati etthāti kammanto, kammakaraṇaṭṭhānaṃ, taṃ gacchāmāti vutto.
পন্নসখাতি সুরং পাতুং পন্নে পটিপজ্জন্তে এৰ সখাতি পন্নসখা। তেনাহ ‘‘অযমেৰত্থো’’তি। ‘‘সম্মিযসম্মিযো’’তি ৰচনমেত্থ অত্থীতি সম্মিযসম্মিযো। তেনাহ ‘‘সম্মসম্মাতি ৰদন্তো’’তি। সহাযো হোতীতি সহাযো ৰিয হোতি। ওতারমেৰ গৰেসতীতি রন্ধমেৰ পরিযেসতি অনত্থমস্স কাতুকামো। ৰেরপ্পসৰোতি পরেহি অত্তনি ৰেরস্স পসৰনং অনুপৰত্তনং। তেনাহ ‘‘ৰেরবহুলতা’’তি। পরেসং করিযমানো অনত্থো এত্থ অত্থীতি অনত্থো, তব্ভাৰো অনত্থতাতি আহ ‘‘অনত্থকারিতা’’তি। যো হি পরেসং অনত্থং করোতি, সো অত্থতো অত্তনো অনত্থকারো নাম, তস্মা অনত্থতাতি উভযানত্থকারিতা। অরিযো ৰুচ্চতি সত্তো, কুচ্ছিতো অরিযো কদরিযো। যস্স ধম্মস্স ৰসেন সো ‘‘কদরিযো’’তি ৰুচ্চতি, সো ধম্মো কদরিযতা, মচ্ছরিযং। তং পন দুব্বিসজ্জনীযভাৰে ঠিতং সন্ধাযাহ ‘‘সুট্ঠু কদরিযতা থদ্ধমচ্ছরিযভা’’ৰোতি। অৰিপণ্ণসভাৰতো উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো চ ইণং গণ্হন্তো সংসীদন্তোৰ ইণং ৰিগাহতি নাম। সূরিযে অনুগ্গতে এৰ কম্মন্তে অনারভন্তো রত্তিং অনুট্ঠানসীলো।
Pannasakhāti suraṃ pātuṃ panne paṭipajjante eva sakhāti pannasakhā. Tenāha ‘‘ayamevattho’’ti. ‘‘Sammiyasammiyo’’ti vacanamettha atthīti sammiyasammiyo. Tenāha ‘‘sammasammāti vadanto’’ti. Sahāyo hotīti sahāyo viya hoti. Otārameva gavesatīti randhameva pariyesati anatthamassa kātukāmo. Verappasavoti parehi attani verassa pasavanaṃ anupavattanaṃ. Tenāha ‘‘verabahulatā’’ti. Paresaṃ kariyamāno anattho ettha atthīti anattho, tabbhāvo anatthatāti āha ‘‘anatthakāritā’’ti. Yo hi paresaṃ anatthaṃ karoti, so atthato attano anatthakāro nāma, tasmā anatthatāti ubhayānatthakāritā. Ariyo vuccati satto, kucchito ariyo kadariyo. Yassa dhammassa vasena so ‘‘kadariyo’’ti vuccati, so dhammo kadariyatā, macchariyaṃ. Taṃ pana dubbisajjanīyabhāve ṭhitaṃ sandhāyāha ‘‘suṭṭhu kadariyatā thaddhamacchariyabhā’’voti. Avipaṇṇasabhāvato uṭṭhātuṃ asakkonto ca iṇaṃ gaṇhanto saṃsīdantova iṇaṃ vigāhati nāma. Sūriye anuggate eva kammante anārabhanto rattiṃ anuṭṭhānasīlo.
অত্থাতি ধনানি। অতিক্কমন্তীতি অপগচ্ছন্তি। অথ ৰা অত্থাতি কিচ্চানি। অতিক্কমন্তীতি অতিক্কন্তকালানি হোন্তি, তেসং অতিক্কমোপি অত্থতো ধনানমেৰ অতিক্কমো। ইমিনা কথামগ্গেনাতি ইমিনা ‘‘যতো খো গহপতিপুত্তা’’তিআদি (দী॰ নি॰ ৩.২৪৪) নযপ্পৰত্তেন কথাসঙ্খাতেন হিতাধিগমূপাযেন। এত্তকং কম্মন্তি চত্তারো কম্মকিলেসা, চত্তারি অগতিগমনানি, ছ ভোগানং অপাযমুখানীতি এৰং ৰুত্তং চুদ্দসৰিধং পাপকম্মং।
Atthāti dhanāni. Atikkamantīti apagacchanti. Atha vā atthāti kiccāni. Atikkamantīti atikkantakālāni honti, tesaṃ atikkamopi atthato dhanānameva atikkamo. Iminā kathāmaggenāti iminā ‘‘yato kho gahapatiputtā’’tiādi (dī. ni. 3.244) nayappavattena kathāsaṅkhātena hitādhigamūpāyena. Ettakaṃ kammanti cattāro kammakilesā, cattāri agatigamanāni, cha bhogānaṃ apāyamukhānīti evaṃ vuttaṃ cuddasavidhaṃ pāpakammaṃ.
মিত্তপতিরূপকৰণ্ণনা
Mittapatirūpakavaṇṇanā
২৫৪. অনত্থোতি ‘‘ভোগজানি, আযসক্যং, পরিসমজ্ঝে মঙ্কুভাৰো, সম্মূল়্হমরণ’’ন্তি এৰং আদিকো দিট্ঠধম্মিকো ‘‘দুগ্গতিপরিকিলেসো, সুগতিযঞ্চ অপ্পাযুকতা, বহ্ৰাবাধতা, অতিদলিদ্দতা, অপ্পন্নপানতা’’তি এৰং আদিকো চ অনত্থো উপ্পজ্জতি। যানি কানিচি ভযানীতি অত্তানুৰাদভযপরানুৰাদভযদণ্ডভযাদীনি লোকে লব্ভমানানি যানি কানিচি ভযানি। উপদ্দৰাতি অন্তরাযা। উপসগ্গাতি সরীরেন সংসট্ঠানি ৰিয উপরূপরি উপ্পজ্জনকানি ব্যসনানি। অঞ্ঞদত্থূতি একন্তেনাতি এতস্মিং অত্থে নিপাতো ‘‘অঞ্ঞদত্থুদসো’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ১.৪২) ৰিযাতি ৰুত্তং ‘‘একংসেনা’’তি। যং কিঞ্চি গহণযোগ্যং হরতিযেৰ গণ্হাতিযেৰ। ৰাচা এৰ পরমা এতস্স কম্মন্তি ৰচীপরমো। তেনাহ ‘‘ৰচনমত্তেনেৰা’’তিআদি। অনুপ্পিযন্তি তক্কনং, যং ৰা ‘‘রুচী’’তি ৰুচ্চতি যেহি সুরাপানাদীহি ভোগা অপেন্তি ৰিগচ্ছন্তি, তেসু তেসং অপাযেসু ব্যসনহেতূসু সহাযো হোতি।
254.Anatthoti ‘‘bhogajāni, āyasakyaṃ, parisamajjhe maṅkubhāvo, sammūḷhamaraṇa’’nti evaṃ ādiko diṭṭhadhammiko ‘‘duggatiparikileso, sugatiyañca appāyukatā, bahvābādhatā, atidaliddatā, appannapānatā’’ti evaṃ ādiko ca anattho uppajjati. Yāni kānici bhayānīti attānuvādabhayaparānuvādabhayadaṇḍabhayādīni loke labbhamānāni yāni kānici bhayāni. Upaddavāti antarāyā. Upasaggāti sarīrena saṃsaṭṭhāni viya uparūpari uppajjanakāni byasanāni. Aññadatthūti ekantenāti etasmiṃ atthe nipāto ‘‘aññadatthudaso’’tiādīsu (dī. ni. 1.42) viyāti vuttaṃ ‘‘ekaṃsenā’’ti. Yaṃ kiñci gahaṇayogyaṃ haratiyeva gaṇhātiyeva. Vācā eva paramā etassa kammanti vacīparamo. Tenāha ‘‘vacanamattenevā’’tiādi. Anuppiyanti takkanaṃ, yaṃ vā ‘‘rucī’’ti vuccati yehi surāpānādīhi bhogā apenti vigacchanti, tesu tesaṃ apāyesu byasanahetūsu sahāyo hoti.
২৫৫. হারকোযেৰ হোতি, ন দাযকো, তমস্স একংসতো হারকভাৰং দস্সেতুং ‘‘সহাযস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। যং কিঞ্চি অপ্পকন্তি পুপ্ফফলাদি যং কিঞ্চি পরিত্তং ৰত্থুং দত্ৰা, বহুং পত্থেতি বহুং মহগ্ঘং ৰত্থযুগাদিং পচ্চাসীসতি। দাসো ৰিয হুত্ৰা মিত্তস্স তং তং কিচ্চং করোন্তো কথং অমিত্তো নাম জাতোতি আহ ‘‘অয’’ন্তিআদি। যস্স কিচ্চং করোতি অনত্থপরিহারত্থং, অত্তনো মিত্তভাৰদস্সনত্থঞ্চ, তং সেৰতি। অত্থকারণাতি ৰড্ঢিনিমিত্তং, অযমেতেসং ভেদো।
255.Hārakoyeva hoti, na dāyako, tamassa ekaṃsato hārakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sahāyassā’’tiādi vuttaṃ. Yaṃ kiñci appakanti pupphaphalādi yaṃ kiñci parittaṃ vatthuṃ datvā, bahuṃ pattheti bahuṃ mahagghaṃ vatthayugādiṃ paccāsīsati. Dāso viya hutvā mittassa taṃ taṃ kiccaṃ karonto kathaṃ amitto nāma jātoti āha ‘‘aya’’ntiādi. Yassa kiccaṃ karoti anatthaparihāratthaṃ, attano mittabhāvadassanatthañca, taṃ sevati. Atthakāraṇāti vaḍḍhinimittaṃ, ayametesaṃ bhedo.
২৫৬. পরেতি পরদিৰসে। ন আগতো সীতি আগতো নাহোসি। খীণন্তি তাদিসস্স, অসুকস্স চ দিন্নত্তা। সস্সসঙ্গহেতি সস্সতো কাতব্বধঞ্ঞসঙ্গহে কতে।
256.Pareti paradivase. Na āgato sīti āgato nāhosi. Khīṇanti tādisassa, asukassa ca dinnattā. Sassasaṅgaheti sassato kātabbadhaññasaṅgahe kate.
২৫৭. ‘‘দানাদীসু যং কিঞ্চি করোমা’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু সম্ম করোমা’’তি অনুজানাতীতি ইমমত্থং ‘‘কল্যাণেপি এসেৰ নযো’’তি অতিদিসতি। ননু এৰং অনুজানন্তো অযং মিত্তো এৰ, ন অমিত্তো মিত্তপতিরূপকোতি? অনুপ্পিযভাণীদস্সনমত্তমেতং। সহাযেন ৰা দেসকালং, তস্মিং ৰা কতে উপ্পজ্জনকৰিরোধাদিং অসল্লক্খেত্ৰা ‘‘করোমা’’তি ৰুত্তে যো তং জানন্তো এৰ ‘‘সাধু সম্ম করোমা’’তি অনুপ্পিযং ভণতি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘কল্যাণং পিস্স অনুজানাতী’’তি। তেন ৰুত্তং ‘‘কল্যাণেপি এসেৰ নযো’’তি।
257. ‘‘Dānādīsu yaṃ kiñci karomā’’ti vutte ‘‘sādhu samma karomā’’ti anujānātīti imamatthaṃ ‘‘kalyāṇepi eseva nayo’’ti atidisati. Nanu evaṃ anujānanto ayaṃ mitto eva, na amitto mittapatirūpakoti? Anuppiyabhāṇīdassanamattametaṃ. Sahāyena vā desakālaṃ, tasmiṃ vā kate uppajjanakavirodhādiṃ asallakkhetvā ‘‘karomā’’ti vutte yo taṃ jānanto eva ‘‘sādhu samma karomā’’ti anuppiyaṃ bhaṇati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kalyāṇaṃ pissa anujānātī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘kalyāṇepi eseva nayo’’ti.
২৫৯. মিত্তপতিরূপকা এতে মিত্তাতি এৰং জানিত্ৰা।
259.Mittapatirūpakā ete mittāti evaṃ jānitvā.
সুহদমিত্তৰণ্ণনা
Suhadamittavaṇṇanā
২৬০. সুন্দরহদযাতি পেমস্স অত্থিৰসেন ভদ্দচিত্তা।
260.Sundarahadayāti pemassa atthivasena bhaddacittā.
২৬১. পমত্তং রক্খতীতি এত্থ পমাদৰসেন কিঞ্চি অযুত্তে কতে তাদিসে কালে রক্খণং ‘‘ভীতস্স সরণং হোতী’’তি ইমিনাৰ তং গহিতন্তি ততো অঞ্ঞমেৰ পমত্তস্স রক্খণৰিধিং দস্সেতুং ‘‘মজ্জং পিৰিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং। গেহে আরক্খং অসংৰিহিতস্স বহিগমনম্পি পমাদপক্খিকমেৰাতি ‘‘সহাযো বহিগতো ৰা হোতী’’তি ৰুত্তং। ভযং হরন্তোতি ভযং পটিবাহন্তো। ভোগহেতুতায ফলূপচারেন ধনং ‘‘ভোগ’’ন্তি ৰদতি। কিচ্চকরণীযেতি খুদ্দকে, মহন্তে চ কাতব্বে উপ্পন্নে।
261.Pamattaṃ rakkhatīti ettha pamādavasena kiñci ayutte kate tādise kāle rakkhaṇaṃ ‘‘bhītassa saraṇaṃ hotī’’ti imināva taṃ gahitanti tato aññameva pamattassa rakkhaṇavidhiṃ dassetuṃ ‘‘majjaṃ pivitvā’’tiādi vuttaṃ. Gehe ārakkhaṃ asaṃvihitassa bahigamanampi pamādapakkhikamevāti ‘‘sahāyo bahigato vā hotī’’ti vuttaṃ. Bhayaṃ harantoti bhayaṃ paṭibāhanto. Bhogahetutāya phalūpacārena dhanaṃ ‘‘bhoga’’nti vadati. Kiccakaraṇīyeti khuddake, mahante ca kātabbe uppanne.
২৬২. নিগূহিতুং যুত্তকথন্তি নিগূহিতুং ছাদেতুং যুত্তকথং, নিগূহিতুং ৰা যুত্তা কথা এতস্সাতি নিগূহিতুং যুত্তকথং, অত্তনো কম্মং। রক্খতীতি অনাৰিকরোন্তো ছাদেতি। জীৰিতম্পীতি পি-সদ্দেন কিমঙ্গং পন অঞ্ঞং পরিগ্গহিতৰত্থুন্তি দস্সেতি।
262.Nigūhituṃ yuttakathanti nigūhituṃ chādetuṃ yuttakathaṃ, nigūhituṃ vā yuttā kathā etassāti nigūhituṃ yuttakathaṃ, attano kammaṃ. Rakkhatīti anāvikaronto chādeti. Jīvitampīti pi-saddena kimaṅgaṃ pana aññaṃ pariggahitavatthunti dasseti.
২৬৩. পস্সন্তেসু পস্সন্তেসূতি আমেডিতৰচনেন নিৰারিযমানস্স পাপস্স পুনপ্পুনং করণং দীপেতি। পুনপ্পুনং করোন্তো হি পাপতো ৰিসেসেন নিৰারেতব্বো হোতি। সরণেসূতি সরণেসু ৰত্তস্সু অভিন্নানি কত্ৰা পটিপজ্জ, সরণেসু ৰা উপাসকভাৰেন ৰত্তস্সু। নিপুণন্তি সণ্হং। কারণন্তি কম্মস্সকতাদিভেদযুত্তং। ইদং কম্মন্তি ইমং দানাদিভেদং কুসলকম্মং। ‘‘কম্ম’’ন্তি সাধারণতো ৰুত্তস্সাপি তস্স ‘‘সগ্গে নিব্বত্তন্তী’’তি পদন্তরসন্নিধানেন সদ্ধাহিরোত্তপ্পালোভাদিগুণধম্মসমঙ্গিতা ৰিয কুসলভাৰো জোতিতো হোতি। সদ্ধাদযো হি ধম্মা সগ্গগামিমগ্গো। যথাহ –
263.Passantesu passantesūti āmeḍitavacanena nivāriyamānassa pāpassa punappunaṃ karaṇaṃ dīpeti. Punappunaṃ karonto hi pāpato visesena nivāretabbo hoti. Saraṇesūti saraṇesu vattassu abhinnāni katvā paṭipajja, saraṇesu vā upāsakabhāvena vattassu. Nipuṇanti saṇhaṃ. Kāraṇanti kammassakatādibhedayuttaṃ. Idaṃ kammanti imaṃ dānādibhedaṃ kusalakammaṃ. ‘‘Kamma’’nti sādhāraṇato vuttassāpi tassa ‘‘sagge nibbattantī’’ti padantarasannidhānena saddhāhirottappālobhādiguṇadhammasamaṅgitā viya kusalabhāvo jotito hoti. Saddhādayo hi dhammā saggagāmimaggo. Yathāha –
‘‘সদ্ধা হিরিযং কুসলঞ্চ দানং,
‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ,
ধম্মা এতে সপ্পুরিসানুযাতা।
Dhammā ete sappurisānuyātā;
এতঞ্হি মগ্গং দিৰিযং ৰদন্তি,
Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti,
এতেন হি গচ্ছতি দেৰলোক’’ন্তি॥ (অ॰ নি॰ ৮.৩২)।
Etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32);
২৬৪. ভৰনং সম্পত্তিৰড্ঢনং ভৰোতি অত্থো, তপ্পটিক্খেপেন অভৰোতি আহ ‘‘অভৰেন অৰুড্ঢিযা’’তি। পারিজুঞ্ঞন্তি জানি। অনত্তমনো হোতীতি অত্তমনো ন হোতি অনুকম্পকভাৰতো। অঞ্ঞদত্থু তং অভৰং অত্তনি আপতিতং ৰিয মঞ্ঞতি। ইদানি তং ভৰং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘তথারূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং। ৰিরূপোতি বীভচ্ছো। ন পাসাদিকোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং। সুজাতোতি সুন্দরজাতিকো জাতিসম্পন্নো।
264. Bhavanaṃ sampattivaḍḍhanaṃ bhavoti attho, tappaṭikkhepena abhavoti āha ‘‘abhavena avuḍḍhiyā’’ti. Pārijuññanti jāni. Anattamano hotīti attamano na hoti anukampakabhāvato. Aññadatthu taṃ abhavaṃ attani āpatitaṃ viya maññati. Idāni taṃ bhavaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘tathārūpa’’ntiādi vuttaṃ. Virūpoti bībhaccho. Na pāsādikoti tasseva vevacanaṃ. Sujātoti sundarajātiko jātisampanno.
২৬৫. জলন্তি জলন্তো। অগ্গীৰাতি অগ্গিক্খন্ধো ৰিয। ভাসতীতি ৰিরোচতি। যস্মাস্স ভগৰতা সৰিসেসং ৰিরোচনং লোকে পাকটভাৰঞ্চ দস্সেতুং ‘‘জলং অগ্গীৰ ভাসতী’’তি ৰুত্তং, তস্মা যদা অগ্গি সৰিসেসং ৰিরোচতি, যত্থ চ ঠিতো দূরে ঠিতানম্পি পঞ্ঞাযতি, তং দস্সনাদিৰসেন তমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘রত্তি’’ন্তিআদি ৰুত্তং।
265.Jalanti jalanto. Aggīvāti aggikkhandho viya. Bhāsatīti virocati. Yasmāssa bhagavatā savisesaṃ virocanaṃ loke pākaṭabhāvañca dassetuṃ ‘‘jalaṃ aggīva bhāsatī’’ti vuttaṃ, tasmā yadā aggi savisesaṃ virocati, yattha ca ṭhito dūre ṭhitānampi paññāyati, taṃ dassanādivasena tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ratti’’ntiādi vuttaṃ.
‘‘ভমরস্সেৰ ইরীযতো’’তি এতেনেৰস্স ভোগসংহরণং ধম্মিকং ঞাযোপেতন্তি দস্সেন্তো ‘‘অত্তানম্পী’’তিআদিমাহ। রাসিং করোন্তস্সাতি যথাস্স ধনধঞ্ঞাদিভোগজাতং সম্পিণ্ডিতং রাসিভূতং হুত্ৰা তিট্ঠতি, এৰং ইরীযতো আযূহন্তস্স চ। চক্কপ্পমাণন্তি রথচক্কপ্পমাণং। নিচযন্তি ৰুড্ঢিং পরিৰুড্ঢিং। ‘‘ভোগা সন্নিচযং যন্তী’’তি কেচি পঠন্তি।
‘‘Bhamarasseva irīyato’’ti etenevassa bhogasaṃharaṇaṃ dhammikaṃ ñāyopetanti dassento ‘‘attānampī’’tiādimāha. Rāsiṃ karontassāti yathāssa dhanadhaññādibhogajātaṃ sampiṇḍitaṃ rāsibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ irīyato āyūhantassa ca. Cakkappamāṇanti rathacakkappamāṇaṃ. Nicayanti vuḍḍhiṃ parivuḍḍhiṃ. ‘‘Bhogā sannicayaṃ yantī’’ti keci paṭhanti.
সমাহত্ৰাতি সংহরিত্ৰা। অলং-সদ্দো ‘‘অলমেৰ সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৰিরজ্জিতু’’ন্তিআদীসু (দী॰ নি॰ ২.২৭২; সং॰ নি॰ ২.১২৪, ১২৯, ১৩৪, ১৪৩) যুত্তন্তি ইমমত্থং জোতেতি, ‘‘অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেস’’ন্তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.৩২৮) পরিযত্তন্তি। যো ৰেঠিতত্তোতিআদীসু (সু॰ নি॰ ২১৭) ৰিয অত্ত-সদ্দো সভাৰপরিযাযোতি তং সব্বং দস্সেন্তো ‘‘যুত্তসভাৰো’’তিআদিমাহ। সণ্ঠপেতুন্তি সম্মা ঠপেতুং, সম্মদেৰ পৰত্তেতুন্তি অত্থো।
Samāhatvāti saṃharitvā. Alaṃ-saddo ‘‘alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 129, 134, 143) yuttanti imamatthaṃ joteti, ‘‘alamariyañāṇadassanavisesa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.328) pariyattanti. Yo veṭhitattotiādīsu (su. ni. 217) viya atta-saddo sabhāvapariyāyoti taṃ sabbaṃ dassento ‘‘yuttasabhāvo’’tiādimāha. Saṇṭhapetunti sammā ṭhapetuṃ, sammadeva pavattetunti attho.
এৰং ৰিভজন্তোতি এৰং ৰুত্তনযেন অত্তনো ধনং চতুধা ৰিভজন্তো ৰিভজনহেতু মিত্তানি গন্থতি সোল়স কল্যাণমিত্তানি মেত্তায অজীরাপনেন পবন্ধতি। তেনাহ ‘‘অভেজ্জমানানি ঠপেতী’’তি । কথং পন ৰুত্তনযেন চতুধা ভোগানং ৰিভজনেন মিত্তানি গন্থতীতি আহ ‘‘যস্স হী’’তিআদি। তেনাহ ভগৰা ‘‘দদং মিত্তানি গন্থতী’’তি (সং॰ নি॰ ১.২৪৬)। ভুঞ্জেয্যাতি উপভুঞ্জেয্য, উপযুঞ্জেয্য চাতি অত্থো। সমণব্রাহ্মণকপণদ্ধিকাদীনং দানৰসেন চেৰ অধিৰত্থদেৰতাদীনং পেতবলিৰসেন, ন্হাপিতাদীনং ৰেতনৰসেন চ ৰিনিযোগোপি উপযোগো এৰ। তথা হি ৰক্খতি ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি আযো নাম হেট্ঠিমন্তেন ৰযতো চতুগ্গুণো ইচ্ছিতব্বো, অঞ্ঞথা ৰযো অৰিচ্ছেদৰসেন ন সন্তানেয্য, নিধেয্য, ভাজেয্য চ অসম্ভতেতি ৰুত্তং ‘‘দ্ৰীহি কম্মং পযোজযে’’তি। নিধেত্ৰাতি নিদহিত্ৰা, ভূমিগতং কত্ৰাতি অত্থো। রাজাদিৰসেনাতি আদি-সদ্দেন অগ্গিউদকচোরদুব্ভিক্খাদিকে সঙ্গণ্হাতি। ন্হাপিতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন কুলালরজকাদীনং সঙ্গহো।
Evaṃ vibhajantoti evaṃ vuttanayena attano dhanaṃ catudhā vibhajanto vibhajanahetu mittāni ganthati soḷasa kalyāṇamittāni mettāya ajīrāpanena pabandhati. Tenāha ‘‘abhejjamānāni ṭhapetī’’ti . Kathaṃ pana vuttanayena catudhā bhogānaṃ vibhajanena mittāni ganthatīti āha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tenāha bhagavā ‘‘dadaṃ mittāni ganthatī’’ti (saṃ. ni. 1.246). Bhuñjeyyāti upabhuñjeyya, upayuñjeyya cāti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānavasena ceva adhivatthadevatādīnaṃ petabalivasena, nhāpitādīnaṃ vetanavasena ca viniyogopi upayogo eva. Tathā hi vakkhati ‘‘imesu panā’’tiādi āyo nāma heṭṭhimantena vayato catugguṇo icchitabbo, aññathā vayo avicchedavasena na santāneyya, nidheyya, bhājeyya ca asambhateti vuttaṃ ‘‘dvīhi kammaṃ payojaye’’ti. Nidhetvāti nidahitvā, bhūmigataṃ katvāti attho. Rājādivasenāti ādi-saddena aggiudakacoradubbhikkhādike saṅgaṇhāti. Nhāpitādīnanti ādi-saddena kulālarajakādīnaṃ saṅgaho.
ছদ্দিসাপটিচ্ছাদনকণ্ডৰণ্ণনা
Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍavaṇṇanā
২৬৬. চতূহি কারণেহীতি ন ছন্দগমনাদীহি চতূহি কারণেহি । অকুসলং পহাযাতি ‘‘চত্তারো কম্মকিলেসা’’তি ৰুত্তং অকুসলঞ্চেৰ অগতিগমনাকুসলঞ্চ পজহিত্ৰা। ছহি কারণেহীতি সুরাপানাদীসু আদীনৰদস্সনসঙ্খাতেহি ছহি কারণেহি। সুরাপানানুযোগাদিভেদং ছব্বিধং ভোগানং অপাযমুখং ৰিনাসমুখং ৰজ্জেত্ৰা। সোল়স মিত্তানীতি উপকারাদিৰসেন চত্তারো, পমত্তরক্খণাদিকিচ্চৰিসেসৰসেন পচ্চেকং চত্তারো চত্তারো কত্ৰা সোল়সৰিধে কল্যাণমিত্তে সেৰন্তো ভজন্তো। সত্থৰাণিজ্জাদিমিচ্ছাজীৰং পহায ঞাযেনেৰ ৰত্তনতো ধম্মিকেন আজীৰেন জীৰতি। নমস্সিতব্বাতি উপকারৰসেন, গুণৰসেন চ নমস্সিতব্বা সব্বদা নতেন হুত্ৰা ৰত্তিতব্বা। দিসা-সদ্দস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তো এৰ। আগমনভযন্তি তত্থ সম্মা অপ্পটিপত্তিযা, মিচ্ছাপটিপত্তিযা চ উপ্পজ্জনকঅনত্থো। সো হি ভাযন্তি এতস্মাতি ‘‘ভয’’ন্তি ৰুচ্চতি। যেন কারণেন মাতাপিতুআদযো পুরত্থিমাদিভাৰেন অপদিট্ঠা, তং দস্সেতুং ‘‘পুব্বুপকারিতাযা’’তিআদি ৰুত্তং, তেন অত্থসরিক্খতায নেসং পুরত্থিমাদিভাৰোতি দস্সেতি। তথা হি মাতাপিতরো পুত্তানং পুরত্থিমভাৰেন তাৰ উপকারিভাৰেন দিস্সনতো, অপদিস্সনতো চ পুরত্থিমা দিসা। আচরিযা অন্তেৰাসিকস্স দক্খিণভাৰেন, হিতাহিতং পতিকুসলভাৰেন দক্খিণারহতায চ ৰুত্তনযেন দক্খিণা দিসা। ইমিনা নযেন ‘‘পচ্ছিমা দিসা’’তিআদীসু যথারহং অত্থো ৰেদিতব্বো। ঘরাৰাসস্স দুক্খবহুলতায তে তে চ কিচ্চৰিসেসা যথাউপ্পতিতদুক্খনিত্থরণত্থাতি ৰুত্তং ‘‘তে তে দুক্খৰিসেসে উত্তরতী’’তি। যস্মা দাসকম্মকরা সামিকস্স পাদানং পযিরুপাসনৰসেন চেৰ তদনুচ্ছৰিককিচ্চসাধনৰসেন চ যেভুয্যেন সন্তিকাৰচরা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পাদমূলে পতিট্ঠানৰসেনা’’তি। গুণেহীতি উপরিভাৰাৰহেহি গুণেহি। উপরি ঠিতভাৰেনাতি সগ্গমগ্গে মোক্খমগ্গে চ পতিট্ঠিতভাৰেন।
266.Catūhi kāraṇehīti na chandagamanādīhi catūhi kāraṇehi . Akusalaṃ pahāyāti ‘‘cattāro kammakilesā’’ti vuttaṃ akusalañceva agatigamanākusalañca pajahitvā. Chahi kāraṇehīti surāpānādīsu ādīnavadassanasaṅkhātehi chahi kāraṇehi. Surāpānānuyogādibhedaṃ chabbidhaṃ bhogānaṃ apāyamukhaṃ vināsamukhaṃ vajjetvā. Soḷasa mittānīti upakārādivasena cattāro, pamattarakkhaṇādikiccavisesavasena paccekaṃ cattāro cattāro katvā soḷasavidhe kalyāṇamitte sevanto bhajanto. Satthavāṇijjādimicchājīvaṃ pahāya ñāyeneva vattanato dhammikena ājīvena jīvati. Namassitabbāti upakāravasena, guṇavasena ca namassitabbā sabbadā natena hutvā vattitabbā. Disā-saddassa attho heṭṭhā vutto eva. Āgamanabhayanti tattha sammā appaṭipattiyā, micchāpaṭipattiyā ca uppajjanakaanattho. So hi bhāyanti etasmāti ‘‘bhaya’’nti vuccati. Yena kāraṇena mātāpituādayo puratthimādibhāvena apadiṭṭhā, taṃ dassetuṃ ‘‘pubbupakāritāyā’’tiādi vuttaṃ, tena atthasarikkhatāya nesaṃ puratthimādibhāvoti dasseti. Tathā hi mātāpitaro puttānaṃ puratthimabhāvena tāva upakāribhāvena dissanato, apadissanato ca puratthimā disā. Ācariyā antevāsikassa dakkhiṇabhāvena, hitāhitaṃ patikusalabhāvena dakkhiṇārahatāya ca vuttanayena dakkhiṇā disā. Iminā nayena ‘‘pacchimā disā’’tiādīsu yathārahaṃ attho veditabbo. Gharāvāsassa dukkhabahulatāya te te ca kiccavisesā yathāuppatitadukkhanittharaṇatthāti vuttaṃ ‘‘te te dukkhavisese uttaratī’’ti. Yasmā dāsakammakarā sāmikassa pādānaṃ payirupāsanavasena ceva tadanucchavikakiccasādhanavasena ca yebhuyyena santikāvacarā, tasmā vuttaṃ ‘‘pādamūle patiṭṭhānavasenā’’ti. Guṇehīti uparibhāvāvahehi guṇehi. Upari ṭhitabhāvenāti saggamagge mokkhamagge ca patiṭṭhitabhāvena.
২৬৭. ভতোতি পোসিতো, তং পন ভরণং জাতকালতো পট্ঠায সুখপচ্চযূপহরণেন দুক্খপচ্চযাপহরণেন চ তেহি পৰত্তিতন্তি দস্সেতুং ‘‘থঞ্ঞং পাযেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং। জগ্গিতোতি পটিজগ্গিতো। তেতি মাতাপিতরো।
267.Bhatoti posito, taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca tehi pavattitanti dassetuṃ ‘‘thaññaṃ pāyetvā’’tiādi vuttaṃ. Jaggitoti paṭijaggito. Teti mātāpitaro.
মাতাপিতূনং সন্তকং খেত্তাদিং অৰিনাসেত্ৰা রক্খিতং তেসং পরম্পরায ঠিতিযা কারণং হোতীতি ‘‘তং রক্খন্তো কুলৰংসং সণ্ঠপেতি নামা’’তি ৰুত্তং। অধম্মিকৰংসতোতি ‘‘কুলপ্পদেসাদিনা অত্তনা সদিসং একং পুরিসং ঘটেত্ৰা ৰা গীৰাযং ৰা হত্থে ৰা বন্ধমণিযং ৰা হারেতব্ব’’ন্তি এৰং আদিনা পৰত্তঅধম্মিকপৰেণিতো। হারেত্ৰাতি অপনেত্ৰা তং গাহং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা। মাতাপিতরো ততো গাহতো ৰিৰেচনেনেৰ হি আযতিং তেসং পরম্পরাহারিকা সিযা। ধম্মিকৰংসেতি হিংসাদিৰিরতিযা ধম্মিকে ৰংসে ধম্মিকায পৰেণিযং। ঠপেন্তোতি পতিট্ঠপেন্তো। সলাকভত্তাদীনি অনুপচ্ছিন্দিত্ৰাতি সলাকভত্তদানাদীনি অৰিচ্ছিন্দিত্ৰা।
Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti ‘‘taṃ rakkhanto kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāmā’’ti vuttaṃ. Adhammikavaṃsatoti ‘‘kulappadesādinā attanā sadisaṃ ekaṃ purisaṃ ghaṭetvā vā gīvāyaṃ vā hatthe vā bandhamaṇiyaṃ vā hāretabba’’nti evaṃ ādinā pavattaadhammikapaveṇito. Hāretvāti apanetvā taṃ gāhaṃ vissajjāpetvā. Mātāpitaro tato gāhato vivecaneneva hi āyatiṃ tesaṃ paramparāhārikā siyā. Dhammikavaṃseti hiṃsādiviratiyā dhammike vaṃse dhammikāya paveṇiyaṃ. Ṭhapentoti patiṭṭhapento. Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattadānādīni avicchinditvā.
দাযজ্জং পটিপজ্জামীতি এত্থ যস্মা দাযপটিলাভস্স যোগ্যভাৰেন ৰত্তমানোযেৰ দাযজ্জং পটিপজ্জতি নাম, ন ইতরো, তস্মা তমত্থং দস্সেতুং ‘‘মাতাপিতরো’’তিআদি ৰুত্তং। দারকেতি পুত্তে। ৰিনিচ্ছযং পত্ৰাতি ‘‘পুত্তস্স চজৰিস্সজ্জন’’ন্তি এৰং আগতং ৰিনিচ্ছযং আগম্ম। দাযজ্জং পটিপজ্জামীতি ৰুত্তন্তি ‘‘দাযজ্জং পটিপজ্জামী’’ তি ইদং চতুত্থং ৰত্তনট্ঠানং ৰুত্তং। তেসন্তি মাতাপিতূনং। ততিযদিৰসতো পট্ঠাযাতি মতদিৰসতো ততিযদিৰসতো পট্ঠায।
Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti ettha yasmā dāyapaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyajjaṃ paṭipajjati nāma, na itaro, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘mātāpitaro’’tiādi vuttaṃ. Dāraketi putte. Vinicchayaṃ patvāti ‘‘puttassa cajavissajjana’’nti evaṃ āgataṃ vinicchayaṃ āgamma. Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti vuttanti ‘‘dāyajjaṃ paṭipajjāmī’’ ti idaṃ catutthaṃ vattanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Tesanti mātāpitūnaṃ. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya.
পাপতো নিৰারণং নাম অনাগতৰিসযং। সম্পত্তৰত্থুতোপি হি নিৰারণং ৰীতিক্কমে অনাগতে এৰ সিযা, ন ৰত্তমানে। নিব্বত্তিতা পন পাপকিরিযা গরহণমত্তপটিকারাতি আহ ‘‘কতম্পি গরহন্তী’’তি। নিৰেসেন্তীতি পতিট্ঠপেন্তি। ৰুত্তপ্পকারা মাতাপিতরো অনৰজ্জমেৰ সিপ্পং সিক্খাপেন্তীতি ৰুত্তং ‘‘মুদ্দাগণনাদিসিপ্প’’ন্তি। রূপাদীহীতি আদি-সদ্দেন ভোগপরিৰারাদিং সঙ্গণ্হাতি। অনুরূপেনাতি অনুচ্ছৰিকেন।
Pāpato nivāraṇaṃ nāma anāgatavisayaṃ. Sampattavatthutopi hi nivāraṇaṃ vītikkame anāgate eva siyā, na vattamāne. Nibbattitā pana pāpakiriyā garahaṇamattapaṭikārāti āha ‘‘katampi garahantī’’ti. Nivesentīti patiṭṭhapenti. Vuttappakārā mātāpitaro anavajjameva sippaṃ sikkhāpentīti vuttaṃ ‘‘muddāgaṇanādisippa’’nti. Rūpādīhīti ādi-saddena bhogaparivārādiṃ saṅgaṇhāti. Anurūpenāti anucchavikena.
নিচ্চভূতো সমযো অভিণ্হকরণকালো। অভিণ্হত্থো হি অযং নিচ্চ-সদ্দো ‘‘নিচ্চপহংসিতো নিচ্চপহট্ঠো’’তিআদীসু ৰিয। যুত্তপত্তকালো এৰ সমযো কালসমযো। ‘‘উট্ঠায সমুট্ঠাযা’’তি ইমিনাস্স নিচ্চমেৰ দানে তেসং যুত্তপযুত্ততং দস্সেতি। সিখাঠপনং দারককালে। আৰাহৰিৰাহং পুত্তধীতূনং যোব্বনপ্পত্তকালে।
Niccabhūto samayo abhiṇhakaraṇakālo. Abhiṇhattho hi ayaṃ nicca-saddo ‘‘niccapahaṃsito niccapahaṭṭho’’tiādīsu viya. Yuttapattakālo eva samayo kālasamayo. ‘‘Uṭṭhāya samuṭṭhāyā’’ti imināssa niccameva dāne tesaṃ yuttapayuttataṃ dasseti. Sikhāṭhapanaṃ dārakakāle. Āvāhavivāhaṃ puttadhītūnaṃ yobbanappattakāle.
তং ভযং যথা নাগচ্ছতি, এৰং পিহিতা হোতি ‘‘পুরত্থিমা দিসা’’তি ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা যোজনা। যথা পন তং ভযং আগচ্ছেয্য, যথা চ নাগচ্ছেয্য, তদুভযং দস্সেতুং ‘‘সচে হী’’তিআদি ৰুত্তং। ৰিপ্পটিপন্নাতি ‘‘ভতো নে ভরিস্সামী’’তিআদিনা উত্তসম্মাপটিপত্তিযা অকারণেন চেৰ তপ্পটিপক্খমিচ্ছাপটিপত্তিযা অকরণেন চ ৰিপ্পটিপন্না পুত্তা অস্সু। এতং ভযন্তি এতং ‘‘মাতাপিতূনং অপ্পতিরূপাতি ৰিঞ্ঞূনং গরহিতব্বতাভযং, পরৰাদভয’’ন্তি এৰমাদি আগচ্ছেয্য পুত্তেসু। পুত্তানং নানুরূপাতি এত্থ ‘‘পুত্তান’’ন্তি পদং এতং ভযং পুত্তানং আগচ্ছেয্যাতি এৰং ইধাপি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং। তাদিসানঞ্হি মাতাপিতূনং পুত্তানং ওৰাদানুসাসনিযো দাতুং সমত্থকালতো পট্ঠায তা তেসং দাতব্বা এৰাতি কত্ৰা তথা ৰুত্তং। পুত্তানঞ্হি ৰসেনাযং দেসনা অনাগতা সম্মাপটিপন্নেসু উভোসু অত্তনো, মাতাপিতূনঞ্চ ৰসেন উপ্পজ্জনকতায সব্বং ভযং ন হোতি সম্মাপটিপন্নত্তা। এৰং পটিপন্নত্তা এৰ পটিচ্ছন্না হোতি তত্থ কাতব্বপটিসন্থারস্স সম্মদেৰ কতত্তা। খেমাতি অনুপদ্দৰা। যথাৰুত্তসম্মাপটিপত্তিযা অকরণেন হি উপ্পজ্জনকউপদ্দৰা করণেন ন হোন্তীতি।
Taṃ bhayaṃ yathā nāgacchati, evaṃ pihitā hoti ‘‘puratthimā disā’’ti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Yathā pana taṃ bhayaṃ āgaccheyya, yathā ca nāgaccheyya, tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Vippaṭipannāti ‘‘bhato ne bharissāmī’’tiādinā uttasammāpaṭipattiyā akāraṇena ceva tappaṭipakkhamicchāpaṭipattiyā akaraṇena ca vippaṭipannā puttā assu. Etaṃ bhayanti etaṃ ‘‘mātāpitūnaṃ appatirūpāti viññūnaṃ garahitabbatābhayaṃ, paravādabhaya’’nti evamādi āgaccheyya puttesu. Puttānaṃ nānurūpāti ettha ‘‘puttāna’’nti padaṃ etaṃ bhayaṃ puttānaṃ āgaccheyyāti evaṃ idhāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Tādisānañhi mātāpitūnaṃ puttānaṃ ovādānusāsaniyo dātuṃ samatthakālato paṭṭhāya tā tesaṃ dātabbā evāti katvā tathā vuttaṃ. Puttānañhi vasenāyaṃ desanā anāgatā sammāpaṭipannesu ubhosu attano, mātāpitūnañca vasena uppajjanakatāya sabbaṃ bhayaṃ na hoti sammāpaṭipannattā. Evaṃ paṭipannattā eva paṭicchannā hoti tattha kātabbapaṭisanthārassa sammadeva katattā. Khemāti anupaddavā. Yathāvuttasammāpaṭipattiyā akaraṇena hi uppajjanakaupaddavā karaṇena na hontīti.
‘‘ন খো তে’’তিআদিনা ৰুত্তো সঙ্গীতিঅনারুল়্হো ভগৰতা তদা তস্স ৰুত্তো পরম্পরাগতো অত্থো ৰেদিতব্বো। তেনাহ ‘‘ভগৰা সিঙ্গালকং এতদৰোচা’’তি। অযঞ্হীতি এত্থ হি-সদ্দো অৰধারণে। তথা হি ‘‘নো অঞ্ঞা’’তি অঞ্ঞদিসং নিৰত্তেতি।
‘‘Na kho te’’tiādinā vutto saṅgītianāruḷho bhagavatā tadā tassa vutto paramparāgato attho veditabbo. Tenāha ‘‘bhagavā siṅgālakaṃ etadavocā’’ti. Ayañhīti ettha hi-saddo avadhāraṇe. Tathā hi ‘‘no aññā’’ti aññadisaṃ nivatteti.
২৬৮. আচরিযং দূরতোৰ দিস্ৰা উট্ঠানৰচনেনেৰ তস্স পচ্চুগ্গমনাদিসামীচিকিরিযা অৰুত্তসিদ্ধাতি তং দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা’’তিআদিমাহ। উপট্ঠানেনাতি পযিরুপাসনেন। তিক্খত্তুংউপট্ঠানগমনেনাতি পাতো, মজ্ঝন্হিকে, সাযন্তি তীসু কালেসু উপট্ঠানত্থং উপগমনেন। সিপ্পুগ্গহণত্থং পন উপগমনং উপট্ঠানন্তোগধং পযোজনৰসেন গমনভাৰতোতি আহ ‘‘সিপ্পুগ্গহণ…পে॰… হোতী’’তি। সোতুং ইচ্ছা সুস্সূসা, সা পন আচরিযে সিক্খিতব্বসিক্খে চ আদরগারৰপুব্বিকা ইচ্ছিতব্বা ‘‘অদ্ধা ইমিনা সিপ্পেন সিক্খিতেন এৰরূপংগুণং পটিলভিস্সামী’’তি। তথাভূতঞ্চ তং সৰনং সদ্ধাপুব্বঙ্গমং হোতীতি আহ ‘‘সদ্দহিত্ৰা সৰনেনা’’তি। ৰুত্তমেৰত্থং ব্যতিরেকৰসেন দস্সেতুং ‘‘অসদ্দহিত্ৰা…পে॰… নাধিগচ্ছতী’’তি ৰুত্তং। তস্মা তস্সত্থো ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো। যং সন্ধায ‘‘অৰসেসখুদ্দকপারিচরিযাযা’’তি ৰুত্তং, তং ৰিভজনং অনৰসেসতো দস্সেতুং ‘‘অন্তেৰাসিকেন হী’’তিআদি ৰুত্তং। পচ্চুপট্ঠানাদীনীতি আদি-সদ্দেন আসনপঞ্ঞাপনং বীজনন্তি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি। অন্তেৰাসিকৰত্তন্তি অন্তেৰাসিকেন আচরিযম্হি সম্মাৰত্তিতব্বৰত্তং। সিপ্পপটিগ্গহণেনাতি সিপ্পগন্থস্স সক্কচ্চং উগ্গহণেন। তস্স হি সুট্ঠু উগ্গহণেন তদনুসারেনস্স পযোগোপি সম্মদেৰ উগ্গহিতো হোতীতি। তেনাহ ‘‘থোকং গহেত্ৰা’’তিআদি।
268. Ācariyaṃ dūratova disvā uṭṭhānavacaneneva tassa paccuggamanādisāmīcikiriyā avuttasiddhāti taṃ dassento ‘‘paccuggamanaṃ katvā’’tiādimāha. Upaṭṭhānenāti payirupāsanena. Tikkhattuṃupaṭṭhānagamanenāti pāto, majjhanhike, sāyanti tīsu kālesu upaṭṭhānatthaṃ upagamanena. Sippuggahaṇatthaṃ pana upagamanaṃ upaṭṭhānantogadhaṃ payojanavasena gamanabhāvatoti āha ‘‘sippuggahaṇa…pe… hotī’’ti. Sotuṃ icchā sussūsā, sā pana ācariye sikkhitabbasikkhe ca ādaragāravapubbikā icchitabbā ‘‘addhā iminā sippena sikkhitena evarūpaṃguṇaṃ paṭilabhissāmī’’ti. Tathābhūtañca taṃ savanaṃ saddhāpubbaṅgamaṃ hotīti āha ‘‘saddahitvā savanenā’’ti. Vuttamevatthaṃ byatirekavasena dassetuṃ ‘‘asaddahitvā…pe… nādhigacchatī’’ti vuttaṃ. Tasmā tassattho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Yaṃ sandhāya ‘‘avasesakhuddakapāricariyāyā’’ti vuttaṃ, taṃ vibhajanaṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘antevāsikena hī’’tiādi vuttaṃ. Paccupaṭṭhānādīnīti ādi-saddena āsanapaññāpanaṃ bījananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Antevāsikavattanti antevāsikena ācariyamhi sammāvattitabbavattaṃ. Sippapaṭiggahaṇenāti sippaganthassa sakkaccaṃ uggahaṇena. Tassa hi suṭṭhu uggahaṇena tadanusārenassa payogopi sammadeva uggahito hotīti. Tenāha ‘‘thokaṃ gahetvā’’tiādi.
সুৰিনীতং ৰিনেন্তীতি ইধ আচারৰিনযো অধিপ্পেতো। সিপ্পস্মিং পন সিক্খাপনৰিনযো ‘‘সুগ্গহিতং গাহাপেন্তী’’তি ইমিনাৰ সঙ্গহিতোতি ৰুত্তং ‘‘এৰং তে নিসীদিতব্ব’’ন্তিআদি। আচরিযা হি নাম অন্তেৰাসিকে ন দিট্ঠধম্মিকে এৰ ৰিনেন্তি, অথ খো সম্পরাযিকেপীতি আহ ‘‘পাপমিত্তা ৰজ্জেতব্বা’’তি। সিপ্পগন্থস্স উগ্গণ্হনং নাম যাৰদেৰ পযোগসম্পাদনত্থন্তি আহ ‘‘পযোগং দস্সেত্ৰা গণ্হাপেন্তী’’তি। মিত্তামচ্চেসূতি অত্তনো মিত্তামচ্চেসু। পটিযাদেন্তীতি পরিগ্গহেত্ৰা নং মমত্তৰসেন পটিযাদেন্তি। ‘‘অযং অম্হাকং অন্তেৰাসিকো’’তিআদিনা হি অত্তনো পরিগ্গহিতদস্সনমুখেন চেৰ ‘‘বহুস্সুতো’’তিআদিনা তস্স গুণপরিগ্গণ্হনমুখে চ তং তেসং পটিযাদেন্তি। সব্বদিসাসু রক্খং করোন্তি চাতুদ্দিসভাৰসম্পাদনেনস্স সব্বত্থ সুখজীৰিভাৰসাধনতো। তেনাহ ‘‘উগ্গহিতসিপ্পো হী’’তিআদি। সত্তানঞ্হি দুৰিধা সরীররক্খা অব্ভন্তরপরিস্সযপটিঘাতেন, বাহিরপরিস্সযপটিঘাতেন চ। তত্থ অব্ভন্তরপরিস্সযো খুপ্পিপাসাদিভেদো, সো লাভসিদ্ধিযা পটিহঞ্ঞতি তায তজ্জাপরিহারসংৰিধানতো। বাহিরপরিস্সযো চোরঅমনুস্সাদিহেতুকো, সো ৰিজ্জাসিদ্ধিযা পটিহঞ্ঞতি তায তজ্জাপরিহারসংৰিধানতো। তেন ৰুত্তং ‘‘যং যং দিস’’ন্তিআদি।
Suvinītaṃ vinentīti idha ācāravinayo adhippeto. Sippasmiṃ pana sikkhāpanavinayo ‘‘suggahitaṃ gāhāpentī’’ti imināva saṅgahitoti vuttaṃ ‘‘evaṃ te nisīditabba’’ntiādi. Ācariyā hi nāma antevāsike na diṭṭhadhammike eva vinenti, atha kho samparāyikepīti āha ‘‘pāpamittā vajjetabbā’’ti. Sippaganthassa uggaṇhanaṃ nāma yāvadeva payogasampādanatthanti āha ‘‘payogaṃ dassetvā gaṇhāpentī’’ti. Mittāmaccesūti attano mittāmaccesu. Paṭiyādentīti pariggahetvā naṃ mamattavasena paṭiyādenti. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ antevāsiko’’tiādinā hi attano pariggahitadassanamukhena ceva ‘‘bahussuto’’tiādinā tassa guṇapariggaṇhanamukhe ca taṃ tesaṃ paṭiyādenti. Sabbadisāsu rakkhaṃ karonti cātuddisabhāvasampādanenassa sabbattha sukhajīvibhāvasādhanato. Tenāha ‘‘uggahitasippo hī’’tiādi. Sattānañhi duvidhā sarīrarakkhā abbhantaraparissayapaṭighātena, bāhiraparissayapaṭighātena ca. Tattha abbhantaraparissayo khuppipāsādibhedo, so lābhasiddhiyā paṭihaññati tāya tajjāparihārasaṃvidhānato. Bāhiraparissayo coraamanussādihetuko, so vijjāsiddhiyā paṭihaññati tāya tajjāparihārasaṃvidhānato. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ yaṃ disa’’ntiādi.
পুব্বে ‘‘উগ্গহিতসিপ্পো হী’’তিআদিনা সিপ্পসিক্খাপনেনেৰ লাভুপ্পত্তিযা দিসাসু পরিত্তাণকরণং দস্সিতং, ইদানি ‘‘যং ৰা সো’’তিআদিনা তস্স উগ্গহিতসিপ্পস্স নিপ্ফত্তিৰসেন গুণকিত্তনমুখেন পগ্গণ্হনেনপি লাভুপ্পত্তিযাতি অযমেতেসং ৰিকপ্পানং ভেদো। সেসন্তি ‘‘পটিচ্ছন্না হোতী’’তিআদিকং পাল়িআগতং, ‘‘এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা’’তিআদিকং অট্ঠকথাগতঞ্চ। এত্থাতি এতস্মিং দুতিযদিসাৰারে। পুরিমনযেনেৰাতি পুব্বে পঠমদিসাৰারে ৰুত্তনযেনেৰ।
Pubbe ‘‘uggahitasippo hī’’tiādinā sippasikkhāpaneneva lābhuppattiyā disāsu parittāṇakaraṇaṃ dassitaṃ, idāni ‘‘yaṃ vā so’’tiādinā tassa uggahitasippassa nipphattivasena guṇakittanamukhena paggaṇhanenapi lābhuppattiyāti ayametesaṃ vikappānaṃ bhedo. Sesanti ‘‘paṭicchannā hotī’’tiādikaṃ pāḷiāgataṃ, ‘‘evañca pana vatvā’’tiādikaṃ aṭṭhakathāgatañca. Etthāti etasmiṃ dutiyadisāvāre. Purimanayenevāti pubbe paṭhamadisāvāre vuttanayeneva.
২৬৯. সম্মাননা নাম সম্ভাৰনা, সা পন অত্থচরিযালক্খণা চ দানলক্খণা চ চতুত্থপঞ্চমট্ঠানেহেৰ সঙ্গহিতাতি পিযৰচনলক্খণং তং দস্সেতুং ‘‘সম্ভাৰিতকথাকথনেনা’’তি ৰুত্তং। ৰিগতমাননা ৰিমাননা, ন ৰিমাননা অৰিমাননা, ৰিমাননায অকরণং। তেনাহ ‘‘যথা দাসকম্মকরাদযো’’তিআদি। সামিকেন হি ৰিমানিতানং ইত্থীনং সব্বো পরিজনো ৰিমানেতিযেৰ । পরিচরন্তোতি ইন্দ্রিযানি পরিচরন্তো। তং অতিচরতি নাম তং অত্তনো গিহিনিং অতিমঞ্ঞিত্ৰা অগণেত্ৰা ৰত্তনতো। ইস্সরিযৰোস্সগ্গেনাতি এত্থ যাদিসো ইস্সরিযৰোস্সগ্গো গিহিনিযা অনুচ্ছৰিকো, তং দস্সেন্তো ‘‘ভত্তগেহে ৰিস্সট্ঠে’’তি আহ। গেহে এৰ ঠত্ৰা ৰিচারেতব্বম্পি হি কসিৰাণিজ্জাদিকম্মং কুলিত্থিযা ভারো ন হোতি, সামিকস্সেৰ ভারো, ততো আগতসাপতেয্যং পন তায সুগুত্তং কত্ৰা ঠপেতব্বং হোতি। ‘‘সব্বং ইস্সরিযং ৰিস্সট্ঠং নাম হোতী’’তি এতা মঞ্ঞন্তীতি অধিপ্পাযো। ইত্থিযো নাম পুত্তলাভেন ৰিয মহগ্ঘৰিপুলালঙ্কারলাভেনপি ন সন্তুস্সন্তেৰাতি তাসং তোসনং অলঙ্কারদানন্তি আহ ‘‘অত্তনো ৰিভৰানুরূপেনা’’তি।
269.Sammānanā nāma sambhāvanā, sā pana atthacariyālakkhaṇā ca dānalakkhaṇā ca catutthapañcamaṭṭhāneheva saṅgahitāti piyavacanalakkhaṇaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘sambhāvitakathākathanenā’’ti vuttaṃ. Vigatamānanā vimānanā, na vimānanā avimānanā, vimānanāya akaraṇaṃ. Tenāha ‘‘yathā dāsakammakarādayo’’tiādi. Sāmikena hi vimānitānaṃ itthīnaṃ sabbo parijano vimānetiyeva . Paricarantoti indriyāni paricaranto. Taṃ aticarati nāma taṃ attano gihiniṃ atimaññitvā agaṇetvā vattanato. Issariyavossaggenāti ettha yādiso issariyavossaggo gihiniyā anucchaviko, taṃ dassento ‘‘bhattagehe vissaṭṭhe’’ti āha. Gehe eva ṭhatvā vicāretabbampi hi kasivāṇijjādikammaṃ kulitthiyā bhāro na hoti, sāmikasseva bhāro, tato āgatasāpateyyaṃ pana tāya suguttaṃ katvā ṭhapetabbaṃ hoti. ‘‘Sabbaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ nāma hotī’’ti etā maññantīti adhippāyo. Itthiyo nāma puttalābhena viya mahagghavipulālaṅkāralābhenapi na santussantevāti tāsaṃ tosanaṃ alaṅkāradānanti āha ‘‘attano vibhavānurūpenā’’ti.
কুলিত্থিযা সংৰিহিতব্বকম্মন্তা নাম আহারসম্পাদনৰিচারপ্পকারাতি আহ ‘‘যাগুভত্তপচনকালাদীনী’’তিআদি। সম্মাননাদীহি যথারহং পিযৰচনেহি চেৰ ভোজনদানাদীহি চ পহেণকপেসনাদীহি অঞ্ঞতো, তত্থেৰ ৰা উপ্পন্নস্স পণ্ণাকারস্স ছণদিৰসাদীসু পেসেতব্বপিযভণ্ডেহি চ সঙ্গহিতপরিজনা। গেহসামিনিযা অন্তোগেহজনো নিচ্চং সঙ্গহিতো এৰাতি ৰুত্তং ‘‘ইধ পরিজনো নাম…পে॰… ঞাতিজনো’’তি। আভতধনন্তি বাহিরতো অন্তোগেহং পৰেসিতধনং। গিহিনিযা নাম পঠমং আহারসম্পাদনে কোসল্লং ইচ্ছিতব্বং, তত্থ চ যুত্তপযুত্ততা, ততো সামিকস্স ইত্থিজনাযত্তেসু কিচ্চাকিচ্চেসু, ততো পুত্তানং পরিজনস্স কাতব্বকিচ্চেসূতি আহ ‘‘যাগুভত্তসম্পাদনাদীসূ’’তিআদি। ‘‘নিক্কোসজ্জা’’তি ৰত্ৰা তমেৰ নিক্কোসজ্জতং ব্যতিরেকতো, অন্ৰযতো চ ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং। ইধাতি ইমস্মিং ততিযদিসাৰারে। পুরিমনযেনেৰাতি পঠমদিসাৰারে ৰুত্তনযেনেৰ। ইতি ভগৰা ‘‘পচ্ছিমা দিসা পুত্তদারা’’তি উদ্দিসিত্ৰাপি দারৰসেনেৰ পচ্ছিমং দিসং ৰিস্সজ্জেসি, ন পুত্তৰসেন। কস্মা? পুত্তা হি দারককালে অত্তনো মাতু অনুগ্গণ্হনেনেৰ অনুগ্গহিতা হোন্তি অনুকম্পিতা, ৰিঞ্ঞুতং পত্তকালে পন যথা তেপি তদা অনুগ্গহেতব্বা, স্ৰাযং ৰিধি ‘‘পাপা নিৰারেন্তী’’তিআদিনা পঠমদিসাৰারে দস্সিতো এৰাতি কিং পুন ৰিস্সজ্জনেনাতি। দানাদিসঙ্গহৰত্থূসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰাতি।
Kulitthiyā saṃvihitabbakammantā nāma āhārasampādanavicārappakārāti āha ‘‘yāgubhattapacanakālādīnī’’tiādi. Sammānanādīhi yathārahaṃ piyavacanehi ceva bhojanadānādīhi ca paheṇakapesanādīhi aññato, tattheva vā uppannassa paṇṇākārassa chaṇadivasādīsu pesetabbapiyabhaṇḍehi ca saṅgahitaparijanā. Gehasāminiyā antogehajano niccaṃ saṅgahito evāti vuttaṃ ‘‘idha parijano nāma…pe… ñātijano’’ti. Ābhatadhananti bāhirato antogehaṃ pavesitadhanaṃ. Gihiniyā nāma paṭhamaṃ āhārasampādane kosallaṃ icchitabbaṃ, tattha ca yuttapayuttatā, tato sāmikassa itthijanāyattesu kiccākiccesu, tato puttānaṃ parijanassa kātabbakiccesūti āha ‘‘yāgubhattasampādanādīsū’’tiādi. ‘‘Nikkosajjā’’ti vatvā tameva nikkosajjataṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ tatiyadisāvāre. Purimanayenevāti paṭhamadisāvāre vuttanayeneva. Iti bhagavā ‘‘pacchimā disā puttadārā’’ti uddisitvāpi dāravaseneva pacchimaṃ disaṃ vissajjesi, na puttavasena. Kasmā? Puttā hi dārakakāle attano mātu anuggaṇhaneneva anuggahitā honti anukampitā, viññutaṃ pattakāle pana yathā tepi tadā anuggahetabbā, svāyaṃ vidhi ‘‘pāpā nivārentī’’tiādinā paṭhamadisāvāre dassito evāti kiṃ puna vissajjanenāti. Dānādisaṅgahavatthūsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.
২৭০. চত্তারিপি ঠানানি লঙ্ঘিত্ৰা পঞ্চমমেৰ ঠানং ৰিৰরিতুং ‘‘অৰিসংৰাদনতাযা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ যস্স যস্স নামং গণ্হাতীতি সহাযো অত্থিকভাৰেন যস্স যস্স ৰত্থুনো নামং কথেতি। অৰিসংৰাদেত্ৰাতি এত্থ দুৰিধং অৰিসংৰাদনং ৰাচায, পযোগেন চাতি তং দুৰিধম্পি দস্সেতুং ‘‘ইদম্পী’’তিআদি ৰুত্তং। ‘‘দানেনা’’তি চ ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং ইতরসঙ্গহৰত্থুৰসেনপি অৰিসংৰাদেত্ৰা সঙ্গণ্হনস্স লব্ভনতো, ইচ্ছিতব্বতো চ। অপরা পচ্ছিমা পজা অপরপজা, অপরাপরং উপ্পন্না ৰা পজা অপরপজা। পটিপূজনা নাম মমাযনা, সক্কারকিরিযা চাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘কেলাযন্তী’’তিআদি ৰুত্তং। মমাযন্তীতি মমত্তং করোন্তি।
270. Cattāripi ṭhānāni laṅghitvā pañcamameva ṭhānaṃ vivarituṃ ‘‘avisaṃvādanatāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yassa yassa nāmaṃ gaṇhātīti sahāyo atthikabhāvena yassa yassa vatthuno nāmaṃ katheti. Avisaṃvādetvāti ettha duvidhaṃ avisaṃvādanaṃ vācāya, payogena cāti taṃ duvidhampi dassetuṃ ‘‘idampī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Dānenā’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ itarasaṅgahavatthuvasenapi avisaṃvādetvā saṅgaṇhanassa labbhanato, icchitabbato ca. Aparā pacchimā pajā aparapajā, aparāparaṃ uppannā vā pajā aparapajā. Paṭipūjanā nāma mamāyanā, sakkārakiriyā cāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘kelāyantī’’tiādi vuttaṃ. Mamāyantīti mamattaṃ karonti.
২৭১. যথাবলং কম্মন্তসংৰিধানেনাতি দাসকম্মকরানং যথাবলং বলানুরূপং তেসং তেসং কম্মন্তানং সংৰিদহনেন ৰিচারণেন, কারাপনেনাতি অত্থো। তেনাহ ‘‘দহরেহী’’তিআদি। ভত্তৰেতনানুপ্পদানেনাতি তস্স তস্স দাসকম্মকরস্স অনুরূপং ভত্তস্স, ৰেতনস্স চ পদানেন । তেনেৰাহ ‘‘অযং খুদ্দকপুত্তো’’তিআদি। ভেসজ্জাদীনীতি আদি-সদ্দেন সপ্পাযাহারৰসনট্ঠানাদিং সঙ্গণ্হাতি। সাতভাৰো এৰ রসানং অচ্ছরিযতাতি আহ ‘‘অচ্ছরিযে মধুররসে’’তি। তেসন্তি দাসকম্মকরানং। ৰোস্সজ্জনেনাতি কম্মকরণতো ৰিস্সজ্জনেন। ৰেলং ঞত্ৰাতি ‘‘পহারাৰসেসো, উপড্ঢপহারাৰসেসো ৰা দিৰসো’’তি ৰেলং জানিত্ৰা। যো কোচি মহুস্সৰো ছণো নাম। কত্তিকুস্সৰো, ফগ্গুণুস্সৰোতি এৰং নক্খত্তসল্লক্খিতো মহুস্সৰো নক্খত্তং। পুব্বুট্ঠাযিতা, পচ্ছানিপাতিতা চ মহাসুদস্সনে ৰুত্তা এৰাতি ইধ অনামট্ঠা।
271.Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenāti dāsakammakarānaṃ yathābalaṃ balānurūpaṃ tesaṃ tesaṃ kammantānaṃ saṃvidahanena vicāraṇena, kārāpanenāti attho. Tenāha ‘‘daharehī’’tiādi. Bhattavetanānuppadānenāti tassa tassa dāsakammakarassa anurūpaṃ bhattassa, vetanassa ca padānena . Tenevāha ‘‘ayaṃ khuddakaputto’’tiādi. Bhesajjādīnīti ādi-saddena sappāyāhāravasanaṭṭhānādiṃ saṅgaṇhāti. Sātabhāvo eva rasānaṃ acchariyatāti āha ‘‘acchariye madhurarase’’ti. Tesanti dāsakammakarānaṃ. Vossajjanenāti kammakaraṇato vissajjanena. Velaṃ ñatvāti ‘‘pahārāvaseso, upaḍḍhapahārāvaseso vā divaso’’ti velaṃ jānitvā. Yo koci mahussavo chaṇo nāma. Kattikussavo, phagguṇussavoti evaṃ nakkhattasallakkhito mahussavo nakkhattaṃ.Pubbuṭṭhāyitā, pacchānipātitā ca mahāsudassane vuttā evāti idha anāmaṭṭhā.
দিন্নাদাযিনোতি পুব্বপদাৰধারণৰসেন সাৰধারণৰচনন্তি অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেতুং ‘‘চোরিকায কিঞ্চি অগ্গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং। তেনাহ ‘‘সামিকেহি দিন্নস্সেৰ আদাযিনো’’তি। ন মযং কিঞ্চি লভামাতি অনুজ্ঝাযিত্ৰাতি পটিসেধদ্ৰযেন তেহি লদ্ধব্বস্স লাভং দস্সেতি। ‘‘কিং এতস্স কম্মেন কতেনাতি অনুজ্ঝাযিত্ৰা’’তি ইদং তুট্ঠহদযতায কারণদস্সনং পটিপক্খদূরীভাৰতো। তুট্ঠহদযতাদস্সনম্পি কম্মস্স সুকতকারিতায কারণদস্সনং। কিত্তি এৰ ৰণ্ণো কিত্তিৰণ্ণো, তং কিত্তিৰণ্ণং গুণকথং হরন্তি, তং তং দিসং উপাহরন্তীতি কিত্তিৰণ্ণহরা। তথা তথা কিত্তেতব্বতো হি কিত্তি , গুণো, তেসং ৰণ্ণনং কথনং ৰণ্ণো। তেনাহ ‘‘গুণকথাহারকা’’তি।
Dinnādāyinoti pubbapadāvadhāraṇavasena sāvadhāraṇavacananti avadhāraṇena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘corikāya kiñci aggahetvā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘sāmikehi dinnasseva ādāyino’’ti. Na mayaṃ kiñci labhāmāti anujjhāyitvāti paṭisedhadvayena tehi laddhabbassa lābhaṃ dasseti. ‘‘Kiṃ etassa kammena katenāti anujjhāyitvā’’ti idaṃ tuṭṭhahadayatāya kāraṇadassanaṃ paṭipakkhadūrībhāvato. Tuṭṭhahadayatādassanampi kammassa sukatakāritāya kāraṇadassanaṃ. Kitti eva vaṇṇo kittivaṇṇo, taṃ kittivaṇṇaṃ guṇakathaṃ haranti, taṃ taṃ disaṃ upāharantīti kittivaṇṇaharā. Tathā tathā kittetabbato hi kitti, guṇo, tesaṃ vaṇṇanaṃ kathanaṃ vaṇṇo. Tenāha ‘‘guṇakathāhārakā’’ti.
২৭২. কারণভূতা মেত্তা এতেসং অত্থীতি মেত্তানি, কাযকম্মাদীনি। যানি পন তানি যথা যথা চ সম্ভৰন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং। ‘‘ৰিহারগমন’’ন্তিআদীসু ‘‘মেত্তচিত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা’’তি পদং আহরিত্ৰা যোজেতব্বং। অনাৰটদ্ৰারতাযাতি এত্থ দ্ৰারং নাম অলোভজ্ঝাসযতা দানস্স মুখভাৰতো। তস্স সতো দেয্যধম্মস্স দাতুকামতা অনাৰটতা এৰঞ্হি ঘরমাৰসন্তো কুলপুত্তো গেহদ্ৰারে পিহিতেপি অনাৰটদ্ৰারো এৰ, অঞ্ঞথা অপিহিতেপি ঘরদ্ৰারে আৰটদ্ৰারো এৰাতি। তেন ৰুত্তং ‘‘তত্থা’’তিআদি। ৰিৰরিত্ৰাপি ৰসন্তোতি ৰচনসেসো। পিদহিত্ৰাপীতি এত্থাপি এসেৰ নযো। ‘‘সীলৰন্তেসূ’’তি ইদং পটিগ্গাহকতো দক্খিণৰিসুদ্ধিদস্সনত্থং ৰুত্তং। করুণাখেত্তেপি দানেন অনাৰটদ্ৰারতা এৰ। ‘‘সন্তঞ্ঞেৰা’’তি ইমিনা অসন্তং নত্থিৰচনং পুচ্ছিতপটিৰচনং ৰিয ইচ্ছিতব্বং এৰাতি দস্সেতি ৰিঞ্ঞূনং অত্থিকানং চিত্তমদ্দৰকরণতো। ‘‘পুরেভত্তং পরিভুঞ্জিতব্বক’’ন্তি ইদং যাৰকালিকে এৰ আমিসভাৰস্স নিরুল়্হতায ৰুত্তং।
272. Kāraṇabhūtā mettā etesaṃ atthīti mettāni, kāyakammādīni. Yāni pana tāni yathā yathā ca sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vihāragamana’’ntiādīsu ‘‘mettacittaṃ paccupaṭṭhāpetvā’’ti padaṃ āharitvā yojetabbaṃ. Anāvaṭadvāratāyāti ettha dvāraṃ nāma alobhajjhāsayatā dānassa mukhabhāvato. Tassa sato deyyadhammassa dātukāmatā anāvaṭatā evañhi gharamāvasanto kulaputto gehadvāre pihitepi anāvaṭadvāro eva, aññathā apihitepi gharadvāre āvaṭadvāro evāti. Tena vuttaṃ ‘‘tatthā’’tiādi. Vivaritvāpi vasantoti vacanaseso. Pidahitvāpīti etthāpi eseva nayo. ‘‘Sīlavantesū’’ti idaṃ paṭiggāhakato dakkhiṇavisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. Karuṇākhettepi dānena anāvaṭadvāratā eva. ‘‘Santaññevā’’ti iminā asantaṃ natthivacanaṃ pucchitapaṭivacanaṃ viya icchitabbaṃ evāti dasseti viññūnaṃ atthikānaṃ cittamaddavakaraṇato. ‘‘Purebhattaṃ paribhuñjitabbaka’’nti idaṃ yāvakālike eva āmisabhāvassa niruḷhatāya vuttaṃ.
‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইদং তেসং সমণব্রাহ্মণানং অজ্ঝাসযসম্পত্তিদস্সনং পক্খপাতাভাৰদীপনতো, ওধিসো ফরণাযপি মেত্তাভাৰনায লব্ভনতো। যায কুসলাভিৰড্ঢিআকঙ্খায তেসং উপট্ঠাকানং, তথা নেসং গেহপৰিসনং, তং সন্ধাযাহ ‘‘পৰিসন্তাপি কল্যাণেন চেতসা অনুকম্পন্তি নামা’’তি। সুতস্স পরিযোদাপনং নাম তস্স যাথাৰতো অত্থং ৰিভাৰেত্ৰা ৰিচিকিচ্ছাতমৰিধমনেন ৰিসোধনন্তি আহ ‘‘অত্থং কথেত্ৰা কঙ্খং ৰিনোদেন্তী’’তি। সৰনং নাম ধম্মস্স যাৰদেৰ সম্মাপটিপজ্জনায অসতি তস্মিং তস্স নিরত্থকভাৰতো, তস্মা সুতস্স পরিযোদাপনং নাম সম্মাপটিপজ্জাপনন্তি আহ ‘‘তথত্তায ৰা পটিপজ্জাপেন্তী’’তি।
‘‘Sabbe sattā’’ti idaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajjhāsayasampattidassanaṃ pakkhapātābhāvadīpanato, odhiso pharaṇāyapi mettābhāvanāya labbhanato. Yāya kusalābhivaḍḍhiākaṅkhāya tesaṃ upaṭṭhākānaṃ, tathā nesaṃ gehapavisanaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘pavisantāpi kalyāṇena cetasā anukampanti nāmā’’ti. Sutassa pariyodāpanaṃ nāma tassa yāthāvato atthaṃ vibhāvetvā vicikicchātamavidhamanena visodhananti āha ‘‘atthaṃ kathetvā kaṅkhaṃ vinodentī’’ti. Savanaṃ nāma dhammassa yāvadeva sammāpaṭipajjanāya asati tasmiṃ tassa niratthakabhāvato, tasmā sutassa pariyodāpanaṃ nāma sammāpaṭipajjāpananti āha ‘‘tathattāya vā paṭipajjāpentī’’ti.
২৭৩. অলমত্তোতি সমত্থসভাৰো, সো চ অত্থতো সমত্থো এৰাতি ‘‘অগারং অজ্ঝাৰসনসমত্থো’’তি ৰুত্তং। দিসানমস্সনট্ঠানেতি যথাৰুত্তদিসানং পচ্চুপট্ঠানসঞ্ঞিতে নমস্সনকারণে। পণ্ডিতো হুত্ৰা কুসলো ছেকো লভতে যসন্তি যোজনা। সণ্হগুণযোগতো সণ্হো, সণ্হগুণোতি পনেত্থ সুখুমনিপুণপঞ্ঞা, মুদুৰাচাতি দস্সেন্তো ‘‘সুখুম…পে॰… ভণনেন ৰা’’তি ৰুত্তং। দিসানমস্সনট্ঠানেনাতি যেন ঞাণেন যথাৰুত্তা ছ দিসা ৰুত্তনযেন পটিপজ্জন্তো নমস্সতি নাম, তং ঞাণং দিসানমস্সনট্ঠানং, তেন পটিভানৰা। তেন হি তংতংকিচ্চযুত্তপত্তৰসেন পটিপজ্জন্তো ইধ ‘‘পটিভানৰা’’তি ৰুত্তো। নিৰাতৰুত্তীতি পণিপাতসীলো। অত্থদ্ধোতি ন থদ্ধো থম্ভরহিতোতি চিত্তস্স উদ্ধুমাতলক্খণেন থম্ভিতভাৰেন ৰিরহিতো। উট্ঠানৰীরিযসম্পন্নোতি কাযিকেন ৰীরিযেন সমন্নাগতো। নিরন্তরকরণৰসেনাতি আরদ্ধস্স কম্মস্স সততকারিতাৰসেন। ঠানুপ্পত্তিযা পঞ্ঞাযাতি তস্মিং তস্মিং অত্থকিচ্চে উপট্ঠিতে ঠানসো তঙ্খণে এৰ উপ্পজ্জনকপঞ্ঞায।
273.Alamattoti samatthasabhāvo, so ca atthato samattho evāti ‘‘agāraṃ ajjhāvasanasamattho’’ti vuttaṃ. Disānamassanaṭṭhāneti yathāvuttadisānaṃ paccupaṭṭhānasaññite namassanakāraṇe. Paṇḍito hutvā kusalo cheko labhate yasanti yojanā. Saṇhaguṇayogato saṇho, saṇhaguṇoti panettha sukhumanipuṇapaññā, muduvācāti dassento ‘‘sukhuma…pe… bhaṇanena vā’’ti vuttaṃ. Disānamassanaṭṭhānenāti yena ñāṇena yathāvuttā cha disā vuttanayena paṭipajjanto namassati nāma, taṃ ñāṇaṃ disānamassanaṭṭhānaṃ, tena paṭibhānavā. Tena hi taṃtaṃkiccayuttapattavasena paṭipajjanto idha ‘‘paṭibhānavā’’ti vutto. Nivātavuttīti paṇipātasīlo. Atthaddhoti na thaddho thambharahitoti cittassa uddhumātalakkhaṇena thambhitabhāvena virahito. Uṭṭhānavīriyasampannoti kāyikena vīriyena samannāgato. Nirantarakaraṇavasenāti āraddhassa kammassa satatakāritāvasena. Ṭhānuppattiyā paññāyāti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce upaṭṭhite ṭhānaso taṅkhaṇe eva uppajjanakapaññāya.
সঙ্গহকরোতি যথারহং সত্তানং সঙ্গণ্হনকো। মিত্তকরোতি মিত্তভাৰকরো, সো পন অত্থতো মিত্তে পরিযেসনকো নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘মিত্তগৰেসনো’’তি। যথাৰুত্তং ৰদং ৰচনং জানাতীতি ৰদঞ্ঞূতি আহ ‘‘পুব্বকারিনা ৰুত্তৰচনং জানাতী’’তি। ইদানি তমেৰত্থং সঙ্খেপেন ৰুত্তং ৰিত্থারৰসেন দস্সেতুং ‘‘সহাযকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। পুব্বে যথাপৰত্তায ৰাচায জাননে ৰদঞ্ঞুতং দস্সেত্ৰা ইদানি আকারসল্লক্খণেন অপ্পৰত্তায ৰাচায জাননেপি ৰদঞ্ঞুতং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং। ‘‘যেন যেন ৰা পনা’’তিআদিনা ৰচনীযত্থতং ৰদঞ্ঞূ-সদ্দস্স দস্সেতি। নেতাতি যথাধিপ্পেতমত্থং পচ্চক্খতো পাপেতা। তেনাহ ‘‘তং তমত্থং দস্সেন্তো পঞ্ঞায নেতা’’তি। নেতি তং তমত্থন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো। পুনপ্পুনং নেতীতি অনু অনু নেতি, তং তমত্থন্তি আনেত্ৰা যোজনা।
Saṅgahakaroti yathārahaṃ sattānaṃ saṅgaṇhanako. Mittakaroti mittabhāvakaro, so pana atthato mitte pariyesanako nāma hotīti vuttaṃ ‘‘mittagavesano’’ti. Yathāvuttaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti vadaññūti āha ‘‘pubbakārinā vuttavacanaṃ jānātī’’ti. Idāni tamevatthaṃ saṅkhepena vuttaṃ vitthāravasena dassetuṃ ‘‘sahāyakassā’’tiādi vuttaṃ. Pubbe yathāpavattāya vācāya jānane vadaññutaṃ dassetvā idāni ākārasallakkhaṇena appavattāya vācāya jānanepi vadaññutaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yena yena vā panā’’tiādinā vacanīyatthataṃ vadaññū-saddassa dasseti. Netāti yathādhippetamatthaṃ paccakkhato pāpetā. Tenāha ‘‘taṃ tamatthaṃ dassento paññāya netā’’ti. Neti taṃ tamatthanti ānetvā sambandho. Punappunaṃ netīti anu anu neti, taṃ tamatthanti ānetvā yojanā.
তস্মিং তস্মিন্তি তস্মিং তস্মিং দানাদীহি সঙ্গহেহি সঙ্গহেতব্বে পুগ্গলে। আণিযাতি অক্খসীসগতায আণিযা। যাযতোতি গচ্ছতো। পুত্তকারণাতি পুত্তনিমিত্তং। পুত্তহেতুকঞ্হি পুত্তেন কত্তব্বং মানং ৰা পূজং ৰা।
Tasmiṃ tasminti tasmiṃ tasmiṃ dānādīhi saṅgahehi saṅgahetabbe puggale. Āṇiyāti akkhasīsagatāya āṇiyā. Yāyatoti gacchato. Puttakāraṇāti puttanimittaṃ. Puttahetukañhi puttena kattabbaṃ mānaṃ vā pūjaṃ vā.
উপযোগৰচনেতি উপযোগত্থে। ৰুচ্চতীতি ৰচনং, অত্থো। উপযোগৰচনে ৰা ৰত্তব্বে। পচ্চত্তন্তি পচ্চত্তৰচনং। সম্মা পেক্খন্তীতি সম্মদেৰ কাতব্বে পেক্খন্তি। পসংসনীযাতি পসংসিতব্বা। ভৰন্তি এতে সঙ্গহেতব্বে তত্থ পুগ্গলে যথারহং পৰত্তেন্তাতি অধিপ্পাযো।
Upayogavacaneti upayogatthe. Vuccatīti vacanaṃ, attho. Upayogavacane vā vattabbe. Paccattanti paccattavacanaṃ. Sammā pekkhantīti sammadeva kātabbe pekkhanti. Pasaṃsanīyāti pasaṃsitabbā. Bhavanti ete saṅgahetabbe tattha puggale yathārahaṃ pavattentāti adhippāyo.
২৭৪. ‘‘ইতি ভগৰা’’তিআদি নিগমনং। যা দিসাতি যা মাতাপিতুআদিলক্খণা পুরত্থিমাদিদিসা। নমস্সাতি নমস্সেয্যাসীতি অত্থো ‘‘যথা কথং পনা’’তিআদিকায গহপতিপুত্তস্স পুচ্ছায ৰসেন দেসনায আরদ্ধত্তা ‘‘পুচ্ছায ঠত্ৰা’’তি ৰুত্তং। অকথিতং নত্থি গিহীহি কত্তব্বকম্মে অপ্পমাদপটিপত্তিযা অনৰসেসতো কথিতত্তা। মাতাপিতুআদীসু হি তেহি চ পটিপজ্জিতব্বপটিপত্তিযা নিরৰসেসতো কথনেনেৰ রাজাদীসুপি পটিপজ্জিতব্বৰিধি অত্থতো কথিতো এৰ হোতীতি। গিহিনো ৰিনীযন্তি, ৰিনযং উপেন্তি এতেনাতি গিহিৰিনযো। যথানুসিট্ঠন্তি যথা ইধ সত্থারা অনুসিট্ঠং গিহিচারিত্তং , তথা তেন পকারেন তং অৰিরাধেত্ৰা। পটিপজ্জমানস্স ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি ৰুদ্ধিযেৰ ইচ্ছিতব্বা অৰস্সম্ভাৰিনীতি।
274.‘‘Iti bhagavā’’tiādi nigamanaṃ. Yā disāti yā mātāpituādilakkhaṇā puratthimādidisā. Namassāti namasseyyāsīti attho ‘‘yathā kathaṃ panā’’tiādikāya gahapatiputtassa pucchāya vasena desanāya āraddhattā ‘‘pucchāya ṭhatvā’’ti vuttaṃ. Akathitaṃ natthi gihīhi kattabbakamme appamādapaṭipattiyā anavasesato kathitattā. Mātāpituādīsu hi tehi ca paṭipajjitabbapaṭipattiyā niravasesato kathaneneva rājādīsupi paṭipajjitabbavidhi atthato kathito eva hotīti. Gihino vinīyanti, vinayaṃ upenti etenāti gihivinayo. Yathānusiṭṭhanti yathā idha satthārā anusiṭṭhaṃ gihicārittaṃ , tathā tena pakārena taṃ avirādhetvā. Paṭipajjamānassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi vuddhiyeva icchitabbā avassambhāvinīti.
সিঙ্গালসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।
Siṅgālasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৮. সিঙ্গালসুত্তং • 8. Siṅgālasuttaṃ
অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৮. সিঙ্গালসুত্তৰণ্ণনা • 8. Siṅgālasuttavaṇṇanā
