| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / চূল়নিদ্দেস-অট্ঠকথা • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā |
১১. জতুকণ্ণিমাণৰসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
11. Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
৬৫. একাদসমে জতুকণ্ণিসুত্তে – সুত্ৰানহং ৰীর অকামকামিন্তি অহং ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা (পারা॰ ১; দী॰ নি॰ ১.১৫৭, ২৫৫, ৩০১; অ॰ নি॰ ৬.১০; সং॰ নি॰ ৫.৯৯৭) নযেন ৰীর কামানং অকামনতো অকামকামিং বুদ্ধং সুত্ৰা। অকামমাগমন্তি নিক্কামং ভগৰন্তং পুচ্ছিতুং আগতোম্হি। সহজনেত্তাতি সহজাতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণচক্খু । যথাতচ্ছন্তি যথাতথং। ব্রূহি মেতি পুন যাচন্তো ভণতি। যাচন্তো হি সহস্সক্খত্তুম্পি ভণেয্য, কো পন ৰাদো দ্ৰিক্খত্তুং।
65. Ekādasame jatukaṇṇisutte – sutvānahaṃ vīra akāmakāminti ahaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā (pārā. 1; dī. ni. 1.157, 255, 301; a. ni. 6.10; saṃ. ni. 5.997) nayena vīra kāmānaṃ akāmanato akāmakāmiṃ buddhaṃ sutvā. Akāmamāgamanti nikkāmaṃ bhagavantaṃ pucchituṃ āgatomhi. Sahajanettāti sahajātasabbaññutaññāṇacakkhu . Yathātacchanti yathātathaṃ. Brūhi meti puna yācanto bhaṇati. Yācanto hi sahassakkhattumpi bhaṇeyya, ko pana vādo dvikkhattuṃ.
ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি ইমেসং পদানং অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোৰ। ৰিজ্জাহি পন চরণেন চ সম্পন্নত্তা ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো। তত্থ ৰিজ্জাতি তিস্সোপি ৰিজ্জা অট্ঠপি ৰিজ্জা। তিস্সো ৰিজ্জা ভযভেরৰসুত্তে (ম॰ নি॰ ১.৩৪ আদযো) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা, অট্ঠ অম্বট্ঠসুত্তে (দী॰ নি॰ ১.২৫৪ আদযো)। তত্থ হি ৰিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ ছ অভিঞ্ঞা পরিগ্গহেত্ৰা অট্ঠ ৰিজ্জা ৰুত্তা। চরণন্তি সীলসংৰরো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা জাগরিযানুযোগো সত্ত সদ্ধম্মা চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানীতি ইমে পন্নরস ধম্মা ৰেদিতব্বা। ইমেযেৰ হি পন্নরস ধম্মা যস্মা এতেহি চরতি অরিযসাৰকো গচ্ছতি অমতং দিসং, তস্মা ‘‘চরণ’’ন্তি ৰুত্তা। যথাহ – ‘‘ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলৰা হোতী’’তি (ম॰ নি॰ ২.২৪) সব্বং মজ্ঝিমপণ্ণাসকে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং। ভগৰা ইমাহি ৰিজ্জাহি ইমিনা চ চরণেন সমন্নাগতো, তেন ৰুচ্চতি ৰিজ্জাচরণসম্পন্নোতি। তত্থ ৰিজ্জাসম্পদা ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতং পূরেত্ৰা ঠিতা, চরণসম্পদা মহাকারুণিকতং। সো সব্বঞ্ঞুতায সব্বসত্তানং অত্থানত্থং ঞত্ৰা মহাকারুণিকতায অনত্থং পরিৰজ্জেত্ৰা অত্থে নিযোজেতি, যথা তং ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো। তেনস্স সাৰকা সুপ্পটিপন্না হোন্তি, নো দুপ্পটিপন্না, ৰিজ্জাচরণৰিপন্নানঞ্হি সাৰকা অত্তন্তপাদযো ৰিয (পারা॰ অট্ঠ॰ ১.১)।
Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddhoti imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttova. Vijjāhi pana caraṇena ca sampannattā vijjācaraṇasampanno. Tattha vijjāti tissopi vijjā aṭṭhapi vijjā. Tisso vijjā bhayabheravasutte (ma. ni. 1.34 ādayo) vuttanayena veditabbā, aṭṭha ambaṭṭhasutte (dī. ni. 1.254 ādayo). Tattha hi vipassanāñāṇena manomayiddhiyā ca saha cha abhiññā pariggahetvā aṭṭha vijjā vuttā. Caraṇanti sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satta saddhammā cattāri rūpāvacarajjhānānīti ime pannarasa dhammā veditabbā. Imeyeva hi pannarasa dhammā yasmā etehi carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ, tasmā ‘‘caraṇa’’nti vuttā. Yathāha – ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlavā hotī’’ti (ma. ni. 2.24) sabbaṃ majjhimapaṇṇāsake vuttanayena veditabbaṃ. Bhagavā imāhi vijjāhi iminā ca caraṇena samannāgato, tena vuccati vijjācaraṇasampannoti. Tattha vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā, caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ. So sabbaññutāya sabbasattānaṃ atthānatthaṃ ñatvā mahākāruṇikatāya anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojeti, yathā taṃ vijjācaraṇasampanno. Tenassa sāvakā suppaṭipannā honti, no duppaṭipannā, vijjācaraṇavipannānañhi sāvakā attantapādayo viya (pārā. aṭṭha. 1.1).
সোভনগমনত্তা সুন্দরং ঠানং গতত্তা সম্মা গতত্তা সম্মা চ গদত্তা সুগতো। গমনম্পি হি গতন্তি ৰুচ্চতি। তঞ্চ ভগৰতো সোভনং পরিসুদ্ধমনৰজ্জং। কিং পন তন্তি? অরিযমগ্গো। তেন হেস গমনেন খেমং দিসং অসজ্জমানো গতোতি সোভনগমনত্তা সুগতো। সুন্দরঞ্চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বানন্তি সুন্দরং ঠানং গতত্তাপি সুগতো। সম্মা চ গতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো। ৰুত্তঞ্হেতং –
Sobhanagamanattā sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā sammā gatattā sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati. Tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo. Tena hesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato. Sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbānanti sundaraṃ ṭhānaṃ gatattāpi sugato. Sammā ca gato tena tena maggena pahīne kilese puna apaccāgacchanto. Vuttañhetaṃ –
‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো…পে॰… অরহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তি (মহানি॰ ৩৮; চূল়নি॰ মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২৭)।
‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato…pe… arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’ti (mahāni. 38; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).
সম্মা ৰা গতো দীপঙ্করপাদমূলতো পভুতি যাৰ বোধিমণ্ডা তাৰ সমতিংসপারমীপূরিকায সম্মা পটিপত্তিযা সব্বলোকস্স হিতসুখমেৰ করোন্তো সস্সতং উচ্ছেদং কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে চ অন্তে অনুপগচ্ছন্তো গতোতি সম্মা গতত্তাপি সুগতো। সম্মা চেস গদতি যুত্তট্ঠানেসু যুত্তমেৰ ৰাচং ভাসতীতি সম্মা গদত্তাপি সুগতো।
Sammā vā gato dīpaṅkarapādamūlato pabhuti yāva bodhimaṇḍā tāva samatiṃsapāramīpūrikāya sammā paṭipattiyā sabbalokassa hitasukhameva karonto sassataṃ ucchedaṃ kāmasukhaṃ attakilamathanti ime ca ante anupagacchanto gatoti sammā gatattāpi sugato. Sammā cesa gadati yuttaṭṭhānesu yuttameva vācaṃ bhāsatīti sammā gadattāpi sugato.
তত্রিদং সাধকসুত্তং –
Tatridaṃ sādhakasuttaṃ –
‘‘যং তথাগতো ৰাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, ন তং তথাগতো ৰাচং ভাসতি। যম্পি তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, তম্পি তথাগতো ৰাচং ন ভাসতি। যঞ্চ খো তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং, সা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, তত্র কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৰাচায ৰেয্যাকরণায। যং তথাগতো ৰাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসংহিতং। সা চ পরেসং পিযা মনাপা, ন তং তথাগতো ৰাচং ভাসতি। যম্পি তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পরেসং পিযা মনাপা, তম্পি তথাগতো ৰাচং ন ভাসতি। যঞ্চ খো তথাগতো ৰাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং, সা চ পরেসং পিযা মনাপা, তত্র কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৰাচায ৰেয্যাকরণাযা’’তি (ম॰ নি॰ ২.৮৬)।
‘‘Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya. Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ. Sā ca paresaṃ piyā manāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāyā’’ti (ma. ni. 2.86).
এৰং সম্মা গদত্তাপি সুগতোতি ৰেদিতব্বো।
Evaṃ sammā gadattāpi sugatoti veditabbo.
সব্বথা ৰিদিতলোকত্তা পন লোকৰিদূ। সো হি ভগৰা সভাৰতো সমুদযতো নিরোধতো নিরোধূপাযতোতি সব্বথা লোকং অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি। যথাহ –
Sabbathā viditalokattā pana lokavidū. So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā lokaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi. Yathāha –
‘‘যত্থ খো, আৰুসো, ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতি ন চৰতি ন উপপজ্জতি, নাহং তং গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং দট্ঠেয্যং পত্তেয্যন্তি ৰদামি। ন চাহং, আৰুসো, অপ্পত্ৰাৰ লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিরিযং ৰদামি। অপি চাহং, আৰুসো, ইমস্মিংযেৰ ব্যামমত্তে কল়েৰরে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিরোধঞ্চ লোকনিরোধগামিনিঞ্চ পটিপদং (সং॰ নি॰ ১.১০৭; অ॰ নি॰ ৪.৪৫)।
‘‘Yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi. Na cāhaṃ, āvuso, appatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Api cāhaṃ, āvuso, imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadaṃ (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45).
‘‘গমনেন ন পত্তব্বো, লোকস্সন্তো কুদাচনং।
‘‘Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ;
ন চ অপ্পত্ৰা লোকন্তং, দুক্খা অত্থি পমোচনং॥
Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ.
‘‘তস্মা হৰে লোকৰিদূ সুমেধো, লোকন্তগূ ৰুসিতব্রহ্মচরিযো।
‘‘Tasmā have lokavidū sumedho, lokantagū vusitabrahmacariyo;
লোকস্স অন্তং সমিতাৰি ঞত্ৰা, নাসীসতী লোকমিমং পরঞ্চা’’তি॥ (সং॰ নি॰ ১.১০৭; অ॰ নি॰ ৪.৪৫)।
Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā, nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti. (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45);
অপি চ – তযো লোকা সঙ্খারলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকোতি। তত্থ ‘‘একো লোকো সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি (পটি॰ ম॰ ১.১১২) আগতট্ঠানে সঙ্খারলোকো ৰেদিতব্বো। ‘‘সস্সতো লোকোতি ৰা অসস্সতো লোকোতি ৰা’’তি (দী॰ নি॰ ১.৪২১; ম॰ নি॰ ১.২৬৯; সং॰ নি॰ ৪.৪১৬; ৰিভ॰ ৯৩৭) আগতট্ঠানে সত্তলোকো।
Api ca – tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (paṭi. ma. 1.112) āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato lokoti vā asassato lokoti vā’’ti (dī. ni. 1.421; ma. ni. 1.269; saṃ. ni. 4.416; vibha. 937) āgataṭṭhāne sattaloko.
‘‘যাৰতা চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি, দিসা ভন্তি ৰিরোচমানা।
‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā;
তাৰ সহস্সধা লোকো, এত্থ তে ৰত্ততী ৰসো’’তি॥ (ম॰ নি॰ ১.৫০৩) –
Tāva sahassadhā loko, ettha te vattatī vaso’’ti. (ma. ni. 1.503) –
আগতট্ঠানে ওকাসলোকো। তম্পি ভগৰা সব্বথা অৰেদি। তথা হিস্স ‘‘একো লোকো সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা। দ্ৰে লোকা নামঞ্চ রূপঞ্চ। তযো লোকা তিস্সো ৰেদনা। চত্তারো লোকা চত্তারো আহারা। পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা। ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি। সত্ত লোকা সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো। অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা। নৰ লোকা নৰ সত্তাৰাসা। দস লোকা দসাযতনানি। দ্ৰাদস লোকা দ্ৰাদসাযতনানি। অট্ঠারসলোকা অট্ঠারস ধাতুযো’’তি (পটি॰ ম॰ ১.১১২) অযং সঙ্খারলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো।
Āgataṭṭhāne okāsaloko. Tampi bhagavā sabbathā avedi. Tathā hissa ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā cattāro āhārā. Pañca lokā pañcupādānakkhandhā. Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava lokā nava sattāvāsā. Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasalokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (paṭi. ma. 1.112) ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito.
যস্মা পনেস সব্বেসম্পি সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে, স্ৰাকারে দ্ৰাকারে, সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে, ভব্বে অভব্বে সত্তে জানাতি। তস্মাস্স সত্তলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো। যথা চ সত্তলোকো, এৰং ওকাসলোকোপি। তথা হেস একং চক্কৰাল়ং আযামতো চ ৰিত্থারতো চ যোজনানং দ্ৰাদস সতসহস্সানি চতুতিংস সতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি। পরিক্খেপতো –
Yasmā panesa sabbesampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye, svākāre dvākāre, suviññāpaye duviññāpaye, bhabbe abhabbe satte jānāti. Tasmāssa sattalokopi sabbathā vidito. Yathā ca sattaloko, evaṃ okāsalokopi. Tathā hesa ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni catutiṃsa satāni ca paññāsañca yojanāni. Parikkhepato –
সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংস পরিমণ্ডলং।
Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsa parimaṇḍalaṃ;
দস চেৰ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ॥
Dasa ceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni ca.
তত্থ –
Tattha –
দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ।
Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;
এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরা॥
Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā.
তস্সাযেৰ সন্ধারকং –
Tassāyeva sandhārakaṃ –
চত্তারি সতসহস্সানি, অট্ঠেৰ নহুতানি চ।
Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca;
এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৰাতে পতিট্ঠিতং॥
Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ.
তস্সাপি সন্ধারকো –
Tassāpi sandhārako –
নৰ সতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো।
Nava satasahassāni, māluto nabhamuggato;
সট্ঠি চেৰ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি॥
Saṭṭhi ceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti.
এৰং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –
Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –
চতুরাসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে।
Caturāsīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;
অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, সিনেরু পব্বতুত্তমো॥
Accuggato tāvadeva, sineru pabbatuttamo.
ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং।
Tato upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ;
অজ্ঝোগাল়্হুগ্গতা দিব্বা, নানারতনচিত্তিতা॥
Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā.
যুগন্ধরো ঈসধরো, করৰীকো সুদস্সনো।
Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano;
নেমিন্ধরো ৰিনতকো, অস্সকণ্ণো গিরি ব্রহা॥
Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā.
এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেরুস্স সমন্ততো।
Ete satta mahāselā, sinerussa samantato;
মহারাজানমাৰাসা, দেৰযক্খনিসেৰিতা॥
Mahārājānamāvāsā, devayakkhanisevitā.
যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চ পব্বতো।
Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato;
যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৰিত্থতো॥
Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato.
চতুরাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো।
Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito;
তিপঞ্চযোজনক্খন্ধ-পরিক্খেপা নগৰ্হযা॥
Tipañcayojanakkhandha-parikkhepā nagavhayā.
পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধ-সাখাযামা সমন্ততো।
Paññāsayojanakkhandha-sākhāyāmā samantato;
সতযোজনৰিত্থিণ্ণা, তাৰদেৰ চ উগ্গতা।
Satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā;
জম্বূ যস্সানুভাৰেন, জম্বুদীপো পকাসিতো॥ (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৩৭; ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ৫৮৪)।
Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito. (visuddhi. 1.137; dha. sa. aṭṭha. 584);
যঞ্চেতং জম্বুযা পমাণং, এতদেৰ অসুরানং চিত্তপাটলিযা, গরুল়ানং সিম্বলিরুক্খস্স, অপরগোযানে কদম্বস্স, উত্তরকুরূসু কপ্পরুক্খস্স, পুব্বৰিদেহে সিরীসস্স, তাৰতিংসেসু পারিচ্ছত্তকস্সাতি। তেনাহু পোরাণা –
Yañcetaṃ jambuyā pamāṇaṃ, etadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, aparagoyāne kadambassa, uttarakurūsu kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā –
‘‘পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৰানং পারিচ্ছত্তকো।
‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pāricchattako;
কদম্বো কপ্পরুক্খো চ, সিরীসেন ভৰতি সত্তমং॥
Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattamaṃ.
‘‘দ্ৰে অসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে।
‘‘Dve asīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;
অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, চক্কৰাল়সিলুচ্চযো।
Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo;
পরিক্খিপিত্ৰা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতো’’তি॥ (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৩৭; ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ৫৮৪)।
Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhito’’ti. (visuddhi. 1.137; dha. sa. aṭṭha. 584);
তত্থ চন্দমণ্ডলং একূনপঞ্ঞাসযোজনং, সূরিযমণ্ডলং পঞ্ঞাসযোজনং, তাৰতিংসভৰনং দসসহস্সযোজনং, তথা অসুরভৰনং অৰীচিমহানিরযো জম্বুদীপো চ। অপরগোযানং সত্তসহস্সযোজনং। তথা পুব্বৰিদেহো। উত্তরকুরু অট্ঠসহস্সযোজনো। একমেকো চেত্থ মহাদীপো পঞ্চসতপঞ্চসতপরিত্তদীপপরিৰারো। তং সব্বম্পি একং চক্কৰাল়ং একা লোকধাতু। তদন্তরেসু লোকন্তরিকনিরযা । এৰং অনন্তানি চক্কৰাল়ানি অনন্তা লোকধাতুযো ভগৰা অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি। এৰমস্স ওকাসলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো। এৰম্পি সব্বথা ৰিদিতলোকত্তা লোকৰিদূ।
Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ, sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ, tathā asurabhavanaṃ avīcimahānirayo jambudīpo ca. Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ. Tathā pubbavideho. Uttarakuru aṭṭhasahassayojano. Ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro. Taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ ekā lokadhātu. Tadantaresu lokantarikanirayā . Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo bhagavā anantena buddhañāṇena avedi aññāsi paṭivijjhi. Evamassa okāsalokopi sabbathā vidito. Evampi sabbathā viditalokattā lokavidū.
অত্তনো পন গুণেহি ৰিসিট্ঠতরস্স কস্সচি অভাৰতো নত্থি এতস্স উত্তরোতি অনুত্তরো। তথা হেস সীলগুণেনপি সব্বং লোকং অভিভৰতি সমাধি…পে॰… পঞ্ঞা… ৰিমুত্তি… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনপি। সীলগুণেনপি অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো…পে॰… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনপি। যথাহ – ‘‘ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে লোকে…পে॰… সদেৰমনুস্সায অত্তনা সীলসম্পন্নতর’’ন্তি (সং॰ নি॰ ১.১৭৩; অ॰ নি॰ ৪.২১) ৰিত্থারো।
Attano pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvato natthi etassa uttaroti anuttaro. Tathā hesa sīlaguṇenapi sabbaṃ lokaṃ abhibhavati samādhi…pe… paññā… vimutti… vimuttiñāṇadassanaguṇenapi. Sīlaguṇenapi asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo…pe… vimuttiñāṇadassanaguṇenapi. Yathāha – ‘‘na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke…pe… sadevamanussāya attanā sīlasampannatara’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vitthāro.
এৰং অগ্গপসাদসুত্তাদীনি (অ॰ নি॰ ৪.৩৪; ইতিৰু॰ ৯০) ‘‘ন মে আচরিযো অত্থী’’তিআদিকা (ম॰ নি॰ ১.২৮৫; মহাৰ॰ ১১; কথা॰ ৪০৫; মি॰ প॰ ৪.৫.১১) গাথাযো চ ৰিত্থারেতব্বা।
Evaṃ aggapasādasuttādīni (a. ni. 4.34; itivu. 90) ‘‘na me ācariyo atthī’’tiādikā (ma. ni. 1.285; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11) gāthāyo ca vitthāretabbā.
পুরিসদম্মে সারেতীতি পুরিসদম্মসারথি, দমেতি ৰিনেতীতি ৰুত্তং হোতি। তত্থ পুরিসদম্মাতি অদন্তা দমেতুং যুত্তা তিরচ্ছানপুরিসাপি মনুস্সপুরিসাপি অমনুস্সপুরিসাপি । তথা হি ভগৰতা তিরচ্ছানপুরিসাপি অপলালো নাগরাজা চূল়োদরো মহোদরো অগ্গিসিখো ধূমসিখো অরৰাল়ো নাগরাজা ধনপালকো হত্থীতি এৰমাদযো দমিতা নিব্বিসা কতা, সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপিতা। মনুস্সপুরিসাপি সচ্চকনিগণ্ঠপুত্তঅম্বট্ঠমাণৰপোক্খরসাতিসোণদন্তকূটদন্তাদযো। অমনুস্সপুরিসাপি আল়ৰকসূচিলোমখরলোমযক্খসক্কদেৰরাজাদযো দমিতা ৰিনীতা ৰিচিত্রেহি ৰিনযনূপাযেহি। ‘‘অহং খো কেসি পুরিসদম্মে সণ্হেনপি ৰিনেমি, ফরুসেনপি ৰিনেমি, সণ্হফরুসেনপি ৰিনেমী’’তি (অ॰ নি॰ ৪.১১১) ইদঞ্চেত্থ সুত্তং ৰিত্থারেতব্বং। অপি চ ভগৰা ৰিসুদ্ধসীলাদীনং পঠমজ্ঝানাদীনি সোতাপন্নাদীনঞ্চ উত্তরিমগ্গপটিপদং আচিক্খন্তো দন্তেপি দমেতিযেৰ।
Purisadamme sāretīti purisadammasārathi, dameti vinetīti vuttaṃ hoti. Tattha purisadammāti adantā dametuṃ yuttā tiracchānapurisāpi manussapurisāpi amanussapurisāpi . Tathā hi bhagavatā tiracchānapurisāpi apalālo nāgarājā cūḷodaro mahodaro aggisikho dhūmasikho aravāḷo nāgarājā dhanapālako hatthīti evamādayo damitā nibbisā katā, saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā. Manussapurisāpi saccakanigaṇṭhaputtaambaṭṭhamāṇavapokkharasātisoṇadantakūṭadantādayo. Amanussapurisāpi āḷavakasūcilomakharalomayakkhasakkadevarājādayo damitā vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi. ‘‘Ahaṃ kho kesi purisadamme saṇhenapi vinemi, pharusenapi vinemi, saṇhapharusenapi vinemī’’ti (a. ni. 4.111) idañcettha suttaṃ vitthāretabbaṃ. Api ca bhagavā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttarimaggapaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyeva.
অথ ৰা অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথীতি একমেৰিদং অত্থপদং। ভগৰা হি তথা পুরিসদম্মে সারেতি, যথা একপল্লঙ্কেনেৰ নিসিন্না অট্ঠ দিসা অসজ্জমানা ধাৰন্তি। তস্মা ‘‘অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথী’’তি ৰুচ্চতি। ‘‘হত্থিদমকেন, ভিক্খৰে, হত্থি দম্মো সারিতো একংযেৰ দিসং ধাৰতী’’তি ইদঞ্চেত্থ সুত্তং (ম॰ নি॰ ৩.৩১২) ৰিত্থারেতব্বং।
Atha vā anuttaro purisadammasārathīti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Bhagavā hi tathā purisadamme sāreti, yathā ekapallaṅkeneva nisinnā aṭṭha disā asajjamānā dhāvanti. Tasmā ‘‘anuttaro purisadammasārathī’’ti vuccati. ‘‘Hatthidamakena, bhikkhave, hatthi dammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvatī’’ti idañcettha suttaṃ (ma. ni. 3.312) vitthāretabbaṃ.
ৰীরিযৰাতি অরিযমগ্গেন সব্বপাপকেহি ৰিরতো। পহূতি পভূ। ৰিসৰীতি পরসন্তানে ৰীরিযুপ্পাদকো। অলমত্তোতি সমত্থচিত্তো।
Vīriyavāti ariyamaggena sabbapāpakehi virato. Pahūti pabhū. Visavīti parasantāne vīriyuppādako. Alamattoti samatthacitto.
ৰিরতোতি অরিযমগ্গেন ৰিরতত্তা আযতিং অপ্পটিসন্ধিকো। সব্বপাপকেহি নিরযদুক্খং অতিচ্চাতি আযতিং অপ্পটিসন্ধিতায নিরযদুক্খং অতিচ্চ ঠিতো। ৰীরিযৰাসোতি ৰীরিযনিকেতো। সো ৰীরিযৰাতি সো খীণাসৰো ‘‘ৰীরিযৰা’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি। পধানৰা ৰীরো তাদীতি ইমানি পনস্স থুতিৰচনানি। সো হি পধানৰা মগ্গজ্ঝানপধানেন, ৰীরো কিলেসারিৰিদ্ধংসনসমত্থতায, তাদি নিব্বিকারতায পৰুচ্চতে তথত্তাতি তথারূপো ‘‘ৰীরিযৰা’’তি পৰুচ্চতি।
Viratoti ariyamaggena viratattā āyatiṃ appaṭisandhiko. Sabbapāpakehi nirayadukkhaṃ aticcāti āyatiṃ appaṭisandhitāya nirayadukkhaṃ aticca ṭhito. Vīriyavāsoti vīriyaniketo. So vīriyavāti so khīṇāsavo ‘‘vīriyavā’’ti vattabbataṃ arahati. Padhānavā vīro tādīti imāni panassa thutivacanāni. So hi padhānavā maggajjhānapadhānena, vīro kilesārividdhaṃsanasamatthatāya, tādi nibbikāratāya pavuccate tathattāti tathārūpo ‘‘vīriyavā’’ti pavuccati.
তে কামকামিনোতি এতে রূপাদিৰত্থুকামে ইচ্ছন্তা। রাগরাগিনোতি রাগেন রঞ্জিতা। সঞ্ঞাসঞ্ঞিনোতি রাগসঞ্ঞায সঞ্ঞিনো। ন কামে কামেতীতি রূপাদিৰত্থুকামে ন পত্থেতি। অকামোতি কামেহি ৰিরহিতো। নিক্কামোতি নিক্কন্তকামো।
Te kāmakāminoti ete rūpādivatthukāme icchantā. Rāgarāginoti rāgena rañjitā. Saññāsaññinoti rāgasaññāya saññino. Nakāme kāmetīti rūpādivatthukāme na pattheti. Akāmoti kāmehi virahito. Nikkāmoti nikkantakāmo.
সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তি তিযদ্ধগতং সব্বনেয্যপথং জানাতীতি সব্বঞ্ঞূ, তস্স ভাৰো সব্বঞ্ঞুতা, সব্বঞ্ঞুতা এৰ ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং নেত্তঞ্চ ৰাসনায সহ কিলেসে পরাজেত্ৰা জিতত্তা জিনভাৰো চ অপুব্বং অচরিমং অপুরে অপচ্ছা একস্মিং খণে একস্মিং কালে উপ্পন্নো পুব্বন্ততো উদ্ধং পন্নোতি উপ্পন্নো।
Sabbaññutaññāṇanti tiyaddhagataṃ sabbaneyyapathaṃ jānātīti sabbaññū, tassa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ nettañca vāsanāya saha kilese parājetvā jitattā jinabhāvo ca apubbaṃ acarimaṃ apure apacchā ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃ kāle uppanno pubbantato uddhaṃ pannoti uppanno.
৬৬. তেজী তেজসাতি তেজেন সমন্নাগতো তেজসা অভিভুয্য। যমহং ৰিজঞ্ঞং জাতিজরায ইধ ৰিপ্পহানন্তি যং অহং জাতিজরায পহানভূতং ধম্মং ইধেৰ জানেয্যং।
66.Tejī tejasāti tejena samannāgato tejasā abhibhuyya. Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānanti yaṃ ahaṃ jātijarāya pahānabhūtaṃ dhammaṃ idheva jāneyyaṃ.
জগতীতি পথৰী। সব্বং আকাসগতন্তি সকলং আকাসে পৰত্তং পত্থটং। তমগতন্তি তমমেৰ তমগতং অন্ধকারং যথা গূথগতং মুত্তগতন্তি। অভিৰিহচ্চাতি নাসেত্ৰা। অন্ধকারং ৰিধমিত্ৰাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৰারকং অন্ধকারং পলাপেত্ৰা। আলোকং দস্সযিত্ৰাতি সূরিযালোকং দস্সযিত্ৰা। আকাসেতি অজটাকাসে। অন্তলিক্খেতি অন্তরধাতুসমত্থতুচ্ছোকাসে। গগনপথেতি দেৰতানং গমনমগ্গে গচ্ছতি। সব্বং অভিসঙ্খারসমুদযন্তি সকলং কম্মং সমুদযং উপ্পাদং, তণ্হন্তি অত্থো। কিলেসতমং অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰাতি কিলেসতমসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অৰিজ্জন্ধকারং নীহরিত্ৰা নাসেত্ৰা। ঞাণালোকং পঞ্ঞালোকং দস্সযিত্ৰা। ৰত্থুকামে পরিজানিত্ৰাতি রূপাদিৰত্থুকামে ঞাততীরণপরিঞ্ঞায জানিত্ৰা। কিলেসকামে পহাযাতি উপতাপনসঙ্খাতে কিলেসকামে পহানপরিঞ্ঞায পজহিত্ৰা।
Jagatīti pathavī. Sabbaṃ ākāsagatanti sakalaṃ ākāse pavattaṃ patthaṭaṃ. Tamagatanti tamameva tamagataṃ andhakāraṃ yathā gūthagataṃ muttagatanti. Abhivihaccāti nāsetvā. Andhakāraṃ vidhamitvāti cakkhuviññāṇuppattinivārakaṃ andhakāraṃ palāpetvā. Ālokaṃ dassayitvāti sūriyālokaṃ dassayitvā. Ākāseti ajaṭākāse. Antalikkheti antaradhātusamatthatucchokāse. Gaganapatheti devatānaṃ gamanamagge gacchati. Sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayanti sakalaṃ kammaṃ samudayaṃ uppādaṃ, taṇhanti attho. Kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvāti kilesatamasaṅkhātaṃ aññāṇaṃ avijjandhakāraṃ nīharitvā nāsetvā. Ñāṇālokaṃ paññālokaṃ dassayitvā. Vatthukāme parijānitvāti rūpādivatthukāme ñātatīraṇapariññāya jānitvā. Kilesakāme pahāyāti upatāpanasaṅkhāte kilesakāme pahānapariññāya pajahitvā.
৬৭. অথস্স ভগৰা তং ধম্মং আচিক্খন্তো উপরূপরিগাথাযো অভাসি। তত্থ নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতোতি নিব্বানঞ্চ নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদং ‘‘খেম’’ন্তি দিস্ৰা। উগ্গহিতন্তি তণ্হাৰসেন দিট্ঠিৰসেন গহিতং। নিরত্তং ৰাতি নিরস্সিতব্বং ৰা, মুঞ্চিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি। মা তে ৰিজ্জিত্থাতি মা তে অহোসি। কিঞ্চনন্তি রাগাদিকিঞ্চনং, তম্পি তে মা ৰিজ্জিত্থ।
67. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto uparūparigāthāyo abhāsi. Tattha nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ‘‘khema’’nti disvā. Uggahitanti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ. Nirattaṃ vāti nirassitabbaṃ vā, muñcitabbanti vuttaṃ hoti. Mā te vijjitthāti mā te ahosi. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, tampi te mā vijjittha.
মুঞ্চিতব্বন্তি মুঞ্চিত্ৰা ন পুন গহেতব্বং। ৰিজহিতব্বন্তি চজিতব্বং। ৰিনোদেতব্বন্তি খিপিতব্বং। ব্যন্তীকাতব্বন্তি ৰিগতন্তং কাতব্বং । অনভাৰং গমেতব্বন্তি অনু অনু অভাৰং গমেতব্বং।
Muñcitabbanti muñcitvā na puna gahetabbaṃ. Vijahitabbanti cajitabbaṃ. Vinodetabbanti khipitabbaṃ. Byantīkātabbanti vigatantaṃ kātabbaṃ . Anabhāvaṃ gametabbanti anu anu abhāvaṃ gametabbaṃ.
৬৮-৯. পুব্বেতি অতীতে সঙ্খারে আরব্ভ উপ্পন্নকিলেসা। ব্রাহ্মণাতি ভগৰা জতুকণ্ণিং আলপতি। সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ।
68-9.Pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppannakilesā. Brāhmaṇāti bhagavā jatukaṇṇiṃ ālapati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
এৰং ভগৰা ইদম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি, দেসনাপরিযোসানে চ পুব্বসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি।
Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi, desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায চূল়নিদ্দেস-অট্ঠকথায
Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya
জতুকণ্ণিমাণৰসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / চূল়নিদ্দেসপাল়ি • Cūḷaniddesapāḷi
১১. জতুকণ্ণিমাণৰপুচ্ছা • 11. Jatukaṇṇimāṇavapucchā
১১. জতুকণ্ণিমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো • 11. Jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso
