Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā

ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តវណ្ណនា

Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā

១៣. ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តាតិ ទ្វេ ឥមេ, ភិក្ខវេ, កោដ្ឋាសា, ទ្វេ ភាគាតិ អត្ថោ។ ភាគវចនោ ហេត្ថ អន្ត-សទ្ទោ ‘‘បុព្ពន្តេ ញាណំ អបរន្តេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៦៣) វិយ។ ឥមស្ស បន បទស្ស ឧច្ចារណសមកាលំ បវត្តនិគ្ឃោសោ ពុទ្ធានុភាវេន ហេដ្ឋា អវីចិំ ឧបរិ ភវគ្គំ បត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ។ តស្មិំយេវ សមយេ បរិបក្កកុសលមូលា សច្ចាភិសម្ពោធាយ កតាធិការា អដ្ឋារសកោដិសង្ខា ព្រហ្មានោ សមាគច្ឆិំសុ។ បច្ឆិមទិសាយ សូរិយោ អត្ថមេតិ, បាចីនទិសាយ អាសាឡ្ហនក្ខត្តេន យុត្តោ បុណ្ណចន្ទោ ឧគ្គច្ឆតិ។ តស្មិំ សមយេ ភគវា ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តំ អារភន្តោ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា’’តិអាទិមាហ។

13.Dveme, bhikkhave, antāti dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā, dve bhāgāti attho. Bhāgavacano hettha anta-saddo ‘‘pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. 1063) viya. Imassa pana padassa uccāraṇasamakālaṃ pavattanigghoso buddhānubhāvena heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Tasmiṃyeva samaye paripakkakusalamūlā saccābhisambodhāya katādhikārā aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu. Pacchimadisāya sūriyo atthameti, pācīnadisāya āsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā dhammacakkappavattanasuttaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.

តត្ថ បព្ពជិតេនាតិ គិហិពន្ធនំ ឆេត្វា បព្ពជ្ជុបគតេន។ ន សេវិតព្ពាតិ ន វឡញ្ជេតព្ពា នានុយុញ្ជិតព្ពា។ យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោតិ យោ ច អយំ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមសុខស្ស អនុយោគោ, កិលេសកាមសំយុត្តស្ស សុខស្ស អនុគតោតិ អត្ថោ។ ហីនោតិ លាមកោ។ គម្មោតិ គាមវាសីនំ សន្តកោ តេហិ សេវិតព្ពតាយ។ បោថុជ្ជនិកោតិ បុថុជ្ជនេន អន្ធពាលជនេន អាចិណ្ណោ។ អនរិយោតិ ន អរិយោ ន វិសុទ្ធោ ន ឧត្តមោ, ន វា អរិយានំ សន្តកោ។ អនត្ថសំហិតោតិ ន អត្ថសំហិតោ, ហិតសុខាវហការណំ អនិស្សិតោតិ អត្ថោ។ អត្តកិលមថានុយោគោតិ អត្តនោ កិលមថស្ស អនុយោគោ, ទុក្ខករណំ ទុក្ខុប្បាទនន្តិ អត្ថោ។ ទុក្ខោតិ កណ្ដកាបស្សយសេយ្យាទីហិ អត្តពាធនេហិ ទុក្ខាវហោ។ មជ្ឈិមា បដិបទាតិ អរិយមគ្គំ សន្ធាយ វុត្តំ។ មគ្គោ ហិ កាមសុខល្លិកានុយោគោ ឯកោ អន្តោ, អត្តកិលមថានុយោគោ ឯកោ អន្តោ, ឯតេ ទ្វេ អន្តេ ន ឧបេតិ ន ឧបគច្ឆតិ, វិមុត្តោ ឯតេហិ អន្តេហិ, តស្មា ‘‘មជ្ឈិមា បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ។ ឯតេសំ មជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមា, វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ បដិបជ្ជិតព្ពតោ ច បដិបទាតិ, តថា លោភោ ឯកោ អន្តោ, ទោសោ ឯកោ អន្តោ។ សស្សតំ ឯកំ អន្តំ, ឧច្ឆេទោ ឯកោ អន្តោតិ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ។

Tattha pabbajitenāti gihibandhanaṃ chetvā pabbajjupagatena. Na sevitabbāti na vaḷañjetabbā nānuyuñjitabbā. Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo, kilesakāmasaṃyuttassa sukhassa anugatoti attho. Hīnoti lāmako. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako tehi sevitabbatāya. Pothujjanikoti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo. Anariyoti na ariyo na visuddho na uttamo, na vā ariyānaṃ santako. Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito, hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo, dukkhakaraṇaṃ dukkhuppādananti attho. Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attabādhanehi dukkhāvaho. Majjhimā paṭipadāti ariyamaggaṃ sandhāya vuttaṃ. Maggo hi kāmasukhallikānuyogo eko anto, attakilamathānuyogo eko anto, ete dve ante na upeti na upagacchati, vimutto etehi antehi, tasmā ‘‘majjhimā paṭipadā’’ti vuccati. Etesaṃ majjhe bhavattā majjhimā, vaṭṭadukkhanissaraṇatthikehi paṭipajjitabbato ca paṭipadāti, tathā lobho eko anto, doso eko anto. Sassataṃ ekaṃ antaṃ, ucchedo eko antoti purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

ចក្ខុករណីតិអាទីហិ តមេវ បដិបទំ ថោមេតិ។ បញ្ញាចក្ខុំ ករោតីតិ ចក្ខុករណី។ សា ហិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ទស្សនាយ សំវត្តតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិភេទស្ស ទស្សនស្ស បវត្តនដ្ឋេនាតិ ‘‘ចក្ខុករណី’’តិ វុច្ចតិ។ តយិទំ សតិបិ បដិបទាយ អនញ្ញត្តេ អវយវវសេន សិជ្ឈមានោ អត្ថោ សមុទាយេន កតោ នាម ហោតីតិ ឧបចារវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ទុតិយបទំ តស្សេវ វេវចនំ។ ឧបសមាយាតិ កិលេសុបសមត្ថាយ។ អភិញ្ញាយាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ អភិជាននត្ថាយ។ សម្ពោធាយាតិ តេសំយេវ សម្ពុជ្ឈនត្ថាយ។ និព្ពានាយាតិ និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ។ អថ វា និព្ពានាយាតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានាយ។ ‘‘ឧបសមាយា’’តិ ហិ ឥមិនា សឧបាទិសេសនិព្ពានំ គហិតំ។

Cakkhukaraṇītiādīhi tameva paṭipadaṃ thometi. Paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Sā hi catunnaṃ saccānaṃ dassanāya saṃvattati pariññābhisamayādibhedassa dassanassa pavattanaṭṭhenāti ‘‘cakkhukaraṇī’’ti vuccati. Tayidaṃ satipi paṭipadāya anaññatte avayavavasena sijjhamāno attho samudāyena kato nāma hotīti upacāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ. Upasamāyāti kilesupasamatthāya. Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya. Atha vā nibbānāyāti anupādisesanibbānāya. ‘‘Upasamāyā’’ti hi iminā saupādisesanibbānaṃ gahitaṃ.

ឥទានិ តំ មជ្ឈិមប្បដិបទំ សរូបតោ ទស្សេតុកាមោ ‘‘កតមា ច សា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អយមេវា’’តិអាទិនា នយេន វិស្សជ្ជេសិ។ តត្ថ អយមេវាតិ អវធារណវចនំ អញ្ញស្ស និព្ពានគាមិមគ្គស្ស អត្ថិភាវបដិសេធនត្ថំ។ សត្តាបដិក្ខេបោ ហិ ឥធ បដិសេធនំ អលព្ភមានត្តា អញ្ញស្ស មគ្គស្ស។ អរិយោតិ កិលេសានំ អារកត្តា អរិយោ និរុត្តិនយេន។ អរិបហានាយ សំវត្តតីតិបិ អរិយោ អរយោ បាបធម្មា យន្តិ អបគច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ កត្វា។ អរិយេន ភគវតា ទេសិតត្តា អរិយស្ស អយន្តិបិ អរិយោ, អរិយភាវប្បដិលាភាយ សំវត្តតីតិបិ អរិយោ។ ឯត្ថ បន អរិយករោ អរិយោតិបិ ឧត្តរបទលោបេន អរិយ-សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា។ អដ្ឋហិ អង្គេហិ ឧបេតត្តា អដ្ឋង្គិកោ។ មគ្គង្គសមុទាយេ ហិ មគ្គវោហារោ, សមុទាយោ ច សមុទាយីហិ សមន្នាគតោ នាម ហោតិ។ អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – អត្តនោ អវយវភូតានិ អដ្ឋង្គានិ ឯតស្ស សន្តីតិ អដ្ឋង្គិកោតិ។ បរមត្ថតោ បន អង្គានិយេវ មគ្គោ បញ្ចង្គិកតូរិយាទីនិ វិយ, ន ច អង្គវិនិមុត្តោ ឆឡង្គោ វេទោ វិយ។ កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ និរុត្តិនយេន, និព្ពានំ មគ្គតិ គវេសតីតិ វា មគ្គោ។ អរិយមគ្គោ ហិ និព្ពានំ អារម្មណំ ករោន្តោ គវេសន្តោ វិយ ហោតិ។ និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គីយតីតិ វា មគ្គោ វិវដ្ដូបនិស្សយបុញ្ញករណតោ បដ្ឋាយ តទត្ថបដិបត្តិតោ។ គម្មតិ វា តេហិ បដិបជ្ជីយតីតិ មគ្គោ។ ឯត្ថ បន អាទិអន្តវិបរិយាយេន សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា។

Idāni taṃ majjhimappaṭipadaṃ sarūpato dassetukāmo ‘‘katamā ca sā’’ti pucchitvā ‘‘ayamevā’’tiādinā nayena vissajjesi. Tattha ayamevāti avadhāraṇavacanaṃ aññassa nibbānagāmimaggassa atthibhāvapaṭisedhanatthaṃ. Sattāpaṭikkhepo hi idha paṭisedhanaṃ alabbhamānattā aññassa maggassa. Ariyoti kilesānaṃ ārakattā ariyo niruttinayena. Aripahānāya saṃvattatītipi ariyo arayo pāpadhammā yanti apagacchanti etenāti katvā. Ariyena bhagavatā desitattā ariyassa ayantipi ariyo, ariyabhāvappaṭilābhāya saṃvattatītipi ariyo. Ettha pana ariyakaro ariyotipi uttarapadalopena ariya-saddasiddhi veditabbā. Aṭṭhahi aṅgehi upetattā aṭṭhaṅgiko. Maggaṅgasamudāye hi maggavohāro, samudāyo ca samudāyīhi samannāgato nāma hoti. Ayaṃ panettha vacanattho – attano avayavabhūtāni aṭṭhaṅgāni etassa santīti aṭṭhaṅgikoti. Paramatthato pana aṅgāniyeva maggo pañcaṅgikatūriyādīni viya, na ca aṅgavinimutto chaḷaṅgo vedo viya. Kilese mārento gacchatīti maggo niruttinayena, nibbānaṃ maggati gavesatīti vā maggo. Ariyamaggo hi nibbānaṃ ārammaṇaṃ karonto gavesanto viya hoti. Nibbānatthikehi maggīyatīti vā maggo vivaṭṭūpanissayapuññakaraṇato paṭṭhāya tadatthapaṭipattito. Gammati vā tehi paṭipajjīyatīti maggo. Ettha pana ādiantavipariyāyena saddasiddhi veditabbā.

សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស កតមោ សោ ឥតិ ចេតិ អត្ថោ, កតមានិ វា តានិ អដ្ឋង្គានីតិ។ សព្ពលិង្គវិភត្តិវចនសាធារណោ ហិ អយំ និបាតោ។ ឯកមេកម្បិ អង្គំ មគ្គោយេវ។ យថាហ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ចា’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩)។ បោរាណាបិ ភណន្តិ ‘‘ទស្សនមគ្គោ សម្មាទិដ្ឋិ, អភិនិរោបនមគ្គោ សម្មាសង្កប្បោ…បេ.… អវិក្ខេបមគ្គោ សម្មាសមាធី’’តិ។ ននុ ច អង្គានិ សមុទិតានិ មគ្គោ អន្តមសោ សត្តង្គវិកលស្ស អរិយមគ្គស្ស អភាវតោតិ? សច្ចមេតំ សច្ចសម្បដិវេធេ, មគ្គប្បច្ចយតាយ បន យថាសកំ កិច្ចករណេន បច្ចេកម្បិ តានិ មគ្គោយេវ, អញ្ញថា សមុទិតានម្បិ តេសំ មគ្គកិច្ចំ ន សម្ភវេយ្យាតិ។ សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ សម្មា បស្សតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ, សម្មា សង្កប្បេតិ សម្បយុត្តធម្មេ និព្ពានសង្ខាតេ អារម្មណេ អភិនិរោបេតីតិ សម្មាសង្កប្បោ, សម្មា វទតិ ឯតាយាតិ សម្មាវាចា, សម្មា ករោតិ ឯតេនាតិ សម្មាកម្មំ, តទេវ សម្មាកម្មន្តោ, សម្មា អាជីវតិ ឯតេនាតិ សម្មាអាជីវោ, សម្មា វាយមតិ ឧស្សហតីតិ សម្មាវាយាមោ, សម្មា សរតិ អនុស្សរតីតិ សម្មាសតិ, សម្មា សមាធិយតិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ សម្មាសមាធីតិ ឯវំ និព្ពចនំ វេទិតព្ពំ។ ឥទានិ អយំ ខោ សា ភិក្ខវេតិ តមេវ បដិបទំ និគមេន្តោ អាហ។ តស្សត្ថោ – យ្វាយំ ចត្តារោបិ លោកុត្តរមគ្គេ ឯកតោ កត្វា កថិតោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, អយំ ខោ សា ភិក្ខវេ…បេ.… និព្ពានាយ សំវត្តតីតិ។

Seyyathidanti nipāto, tassa katamo so iti ceti attho, katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti. Sabbaliṅgavibhattivacanasādhāraṇo hi ayaṃ nipāto. Ekamekampi aṅgaṃ maggoyeva. Yathāha ‘‘sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’ti (dha. sa. 1039). Porāṇāpi bhaṇanti ‘‘dassanamaggo sammādiṭṭhi, abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo…pe… avikkhepamaggo sammāsamādhī’’ti. Nanu ca aṅgāni samuditāni maggo antamaso sattaṅgavikalassa ariyamaggassa abhāvatoti? Saccametaṃ saccasampaṭivedhe, maggappaccayatāya pana yathāsakaṃ kiccakaraṇena paccekampi tāni maggoyeva, aññathā samuditānampi tesaṃ maggakiccaṃ na sambhaveyyāti. Sammādiṭṭhiādīsu sammā passatīti sammādiṭṭhi, sammā saṅkappeti sampayuttadhamme nibbānasaṅkhāte ārammaṇe abhiniropetīti sammāsaṅkappo, sammā vadati etāyāti sammāvācā, sammā karoti etenāti sammākammaṃ, tadeva sammākammanto, sammā ājīvati etenāti sammāājīvo, sammā vāyamati ussahatīti sammāvāyāmo, sammā sarati anussaratīti sammāsati, sammā samādhiyati cittaṃ etenāti sammāsamādhīti evaṃ nibbacanaṃ veditabbaṃ. Idāni ayaṃ kho sā bhikkhaveti tameva paṭipadaṃ nigamento āha. Tassattho – yvāyaṃ cattāropi lokuttaramagge ekato katvā kathito aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ kho sā bhikkhave…pe… nibbānāya saṃvattatīti.

១៤. ឯវំ មជ្ឈិមបដិបទំ សរូបតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៣០) ទុក្ខន្តិ ឯត្ថ ទុ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ កុច្ឆិតេ ទិស្សតិ។ កុច្ឆិតញ្ហិ បុត្តំ ‘‘ទុបុត្តោ’’តិ វទន្តិ, ខំ-សទ្ទោ បន តុច្ឆេ។ តុច្ឆញ្ហិ អាកាសំ ‘‘ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ឥទញ្ច បឋមសច្ចំ កុច្ឆិតំ អនេកឧបទ្ទវាធិដ្ឋានតោ, តុច្ឆំ ពាលជនបរិកប្បិតធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតតោ, តស្មា កុច្ឆិតត្តា តុច្ឆត្តា ច ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ យស្មា បនេតំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា បដិវិជ្ឈន្តិ, តស្មា ‘‘អរិយសច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ។ អរិយបដិវិជ្ឈិតព្ពញ្ហិ សច្ចំ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘អរិយសច្ច’’ន្តិ វុត្តំ។ អរិយស្ស តថាគតស្ស សច្ចន្តិបិ អរិយសច្ចំ។ តថាគតេន ហិ សយំ អធិគតត្តា បវេទិតត្តា តតោ ឯវ ច អញ្ញេហិ អធិគមនីយត្តា តំ តស្ស ហោតីតិ។ អថ វា ឯតស្ស អភិសម្ពុទ្ធត្តា អរិយភាវសិទ្ធិតោ អរិយសាធកំ សច្ចន្តិបិ អរិយសច្ចំ បុព្ពេ វិយ ឧត្តរបទលោបេន ។ អវិតថភាវេន វា អរណីយត្តា អធិគន្តព្ពត្តា អរិយំ សច្ចន្តិបិ អរិយសច្ចំ។ សច្ចត្ថំ បន ចតុន្នម្បិ សច្ចានំ បរតោ ឯកជ្ឈំ ទស្សយិស្សាម។

14. Evaṃ majjhimapaṭipadaṃ sarūpato dassetvā idāni cattāri ariyasaccāni dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha (visuddhi. 2.530) dukkhanti ettha du-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitañhi puttaṃ ‘‘duputto’’ti vadanti, khaṃ-saddo pana tucche. Tucchañhi ākāsaṃ ‘‘kha’’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato, tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato, tasmā kucchitattā tucchattā ca ‘‘dukkha’’nti vuccati. Yasmā panetaṃ buddhādayo ariyā paṭivijjhanti, tasmā ‘‘ariyasacca’’nti vuccati. Ariyapaṭivijjhitabbañhi saccaṃ purimapade uttarapadalopena ‘‘ariyasacca’’nti vuttaṃ. Ariyassa tathāgatassa saccantipi ariyasaccaṃ. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā paveditattā tato eva ca aññehi adhigamanīyattā taṃ tassa hotīti. Atha vā etassa abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhito ariyasādhakaṃ saccantipi ariyasaccaṃ pubbe viya uttarapadalopena . Avitathabhāvena vā araṇīyattā adhigantabbattā ariyaṃ saccantipi ariyasaccaṃ. Saccatthaṃ pana catunnampi saccānaṃ parato ekajjhaṃ dassayissāma.

ឥទានិ តំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិមាហ។ តត្រាយំ ជាតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថោ។ តថា ហេស ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិ (ទី. និ. ១.៣១; ម. និ. ១.១៤៨) ឯត្ថ ភវេ អាគតោ។ ‘‘អត្ថិ, វិសាខេ, និគណ្ឋា នាម សមណជាតី’’តិ (អ. និ. ៣.៧១) ឯត្ថ និកាយេ។ ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតា’’តិ (ធាតុ. ៧១) ឯត្ថ សង្ខតលក្ខណេ។ ‘‘យំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បឋមំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ បឋមំ វិញ្ញាណំ បាតុភូតំ, តទុបាទាយ សាវស្ស ជាតី’’តិ (មហាវ. ១២៤) ឯត្ថ បដិសន្ធិយំ។ ‘‘សម្បតិជាតោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣១; ម. និ. ៣.២០៧) ឯត្ថ បសូតិយំ។ ‘‘អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ ជាតិវាទេនា’’តិ (ទី. និ. ១.៣០៣) ឯត្ថ កុលេ។ ស្វាយមិធ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមនំ, តាវ បវត្តេសុ ខន្ធេសុ, ឥតរេសំ បដិសន្ធិក្ខណេស្វេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ។ អយម្បិ ច បរិយាយកថាវ, និប្បរិយាយតោ បន តត្ថ តត្ថ និព្ពត្តមានានំ សត្តានំ យេ ខន្ធា បាតុភវន្តិ, តេសំ បឋមបាតុភាវោ ជាតិ នាម។

Idāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘jātipi dukkhā’’tiādimāha. Tatrāyaṃ jāti-saddo anekattho. Tathā hesa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti (dī. ni. 1.31; ma. ni. 1.148) ettha bhave āgato. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāye. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇe. ‘‘Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’ti (mahāva. 124) ettha paṭisandhiyaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) ettha pasūtiyaṃ. ‘‘Akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.303) ettha kule. Svāyamidha gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva mātukucchimhā nikkhamanaṃ, tāva pavattesu khandhesu, itaresaṃ paṭisandhikkhaṇesvevāti daṭṭhabbo. Ayampi ca pariyāyakathāva, nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma.

កស្មា បនេសា ទុក្ខាតិ ចេ? អនេកេសំ ទុក្ខានំ វត្ថុភាវតោ។ អនេកានិ ហិ ទុក្ខានិ។ សេយ្យថិទំ – ទុក្ខទុក្ខំ វិបរិណាមទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខំ បដិច្ឆន្នទុក្ខំ អប្បដិច្ឆន្នទុក្ខំ បរិយាយទុក្ខំ និប្បរិយាយទុក្ខន្តិ។ តត្ថ កាយិកចេតសិកា ទុក្ខា វេទនា សភាវតោ ច នាមតោ ច ទុក្ខត្តា ទុក្ខទុក្ខន្តិ វុច្ចតិ។ សុខា វេទនា វិបរិណាមទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ វិបរិណាមទុក្ខំ។ ឧបេក្ខា វេទនា ចេវ សេសា ច តេភូមកា សង្ខារា ឧទយព្ពយបីឡិតត្តា សង្ខារទុក្ខំ។ កណ្ណសូលទន្តសូលរាគជបរិឡាហទោសជបរិឡាហាទិកាយិកចេតសិកា អាពាធា បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពតោ ឧបក្កមស្ស ច អបាកដភាវតោ បដិច្ឆន្នទុក្ខំ។ ទ្វត្តិំសកម្មការណាទិសមុដ្ឋានោ អាពាធោ អបុច្ឆិត្វាវ ជានិតព្ពតោ ឧបក្កមស្ស ច បាកដភាវតោ អប្បដិច្ឆន្នទុក្ខំ។ ឋបេត្វា ទុក្ខទុក្ខំ សេសទុក្ខំ សច្ចវិភង្គេ អាគតំ ជាតិអាទិ សព្ពម្បិ តស្ស តស្ស ទុក្ខស្ស វត្ថុភាវតោ បរិយាយទុក្ខំ។ ទុក្ខទុក្ខំ បន និប្បរិយាយទុក្ខន្តិ វុច្ចតិ។ តត្រាយំ ជាតិ យំ តំ ពាលបណ្ឌិតសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.២៤៦ អាទយោ) ភគវតាបិ ឧបមាវសេន បកាសិតំ អាបាយិកំ ទុក្ខំ, យញ្ច សុគតិយម្បិ មនុស្សលោកេ គព្ភោក្កន្តិមូលកាទិភេទំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វត្ថុភាវតោ ទុក្ខា។ តេនាហុ បោរាណា –

Kasmā panesā dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ paṭicchannadukkhaṃ appaṭicchannadukkhaṃ pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti. Tattha kāyikacetasikā dukkhā vedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhanti vuccati. Sukhā vedanā vipariṇāmadukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ. Upekkhā vedanā ceva sesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ. Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādikāyikacetasikā ābādhā pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ. Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ. Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesadukkhaṃ saccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhanti vuccati. Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā. Tenāhu porāṇā –

‘‘ជាយេថ នោ ចេ នរកេសុ សត្តោ;

‘‘Jāyetha no ce narakesu satto;

តត្ថគ្គិទាហាទិកមប្បសយ្ហំ;

Tatthaggidāhādikamappasayhaṃ;

លភេថ ទុក្ខំ ន កុហិំ បតិដ្ឋំ;

Labhetha dukkhaṃ na kuhiṃ patiṭṭhaṃ;

ឥច្ចាហ ទុក្ខាតិ មុនីធ ជាតិំ។

Iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ.

‘‘ទុក្ខំ តិរច្ឆេសុ កសាបតោទ-

‘‘Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda-

ទណ្ឌាភិឃាតាទិភវំ អនេកំ;

Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ;

យំ តំ កថំ តត្ថ ភវេយ្យ ជាតិំ;

Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ;

វិនា តហិំ ជាតិ តតោបិ ទុក្ខា។

Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā.

‘‘បេតេសុ ទុក្ខំ បន ខុប្បិបាសា-

‘‘Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-

វាតាតបាទិប្បភវំ វិចិត្តំ;

Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ;

យស្មា អជាតស្ស ន តត្ថ អត្ថិ;

Yasmā ajātassa na tattha atthi;

តស្មាបិ ទុក្ខំ មុនិ ជាតិមាហ។

Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha.

‘‘តិព្ពន្ធការេ ច អសយ្ហ សីតេ;

‘‘Tibbandhakāre ca asayha sīte;

លោកន្តរេ យំ អសុរេសុ ទុក្ខំ;

Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ;

ន តំ ភវេ តត្ថ ន ចស្ស ជាតិ;

Na taṃ bhave tattha na cassa jāti;

យតោ អយំ ជាតិ តតោបិ ទុក្ខា។

Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā.

‘‘យញ្ចាបិ គូថនរកេ វិយ មាតុ គព្ភេ;

‘‘Yañcāpi gūthanarake viya mātu gabbhe;

សត្តោ វសំ ចិរមតោ ពហិ និក្ខមញ្ច;

Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca;

បប្បោតិ ទុក្ខមតិឃោរមិទម្បិ នត្ថិ;

Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi;

ជាតិំ វិនា ឥតិបិ ជាតិ អយញ្ហិ ទុក្ខា។

Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā.

‘‘កិំ ភាសិតេន ពហុនា ននុ យំ កុហិញ្ចិ;

‘‘Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci;

អត្ថីធ កិញ្ចិទបិ ទុក្ខមិទំ កទាចិ;

Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci;

នេវត្ថិ ជាតិវិរហេន យតោ មហេសិ;

Nevatthi jātivirahena yato mahesi;

ទុក្ខាតិ សព្ពបឋមំ ឥមមាហ ជាតិ’’ន្តិ។ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៤១; វិភ. អដ្ឋ. ១៩១; មហានិ. អដ្ឋ. ៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣២-៣៣);

Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jāti’’nti. (visuddhi. 2.541; vibha. aṭṭha. 191; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);

ជរាបិ ទុក្ខាតិ ឯត្ថ បន ទុវិធា ជរា សង្ខតលក្ខណញ្ច ខណ្ឌិច្ចាទិសម្មតោ សន្តតិយំ ឯកភវបរិយាបន្នក្ខន្ធបុរាណភាវោ ច, សា ឥធ អធិប្បេតា។ សា បនេសា ជរា សង្ខារទុក្ខភាវតោ ចេវ ទុក្ខវត្ថុតោ ច ទុក្ខា។ យញ្ហិ អង្គបច្ចង្គសិថិលភាវឥន្ទ្រិយវិការវិរូបតាយោព្ពនវិនាសវីរិយាវិសាទសតិមតិវិប្បវាសបរបរិភវាទិអនេកបច្ចយំ កាយិកចេតសិកំ ទុក្ខមុប្បជ្ជតិ, ជរា តស្ស វត្ថុ។ តេនាហុ បោរាណា –

Jarāpidukkhāti ettha pana duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakkhandhapurāṇabhāvo ca, sā idha adhippetā. Sā panesā jarā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca dukkhā. Yañhi aṅgapaccaṅgasithilabhāvaindriyavikāravirūpatāyobbanavināsavīriyāvisādasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikaṃ dukkhamuppajjati, jarā tassa vatthu. Tenāhu porāṇā –

‘‘អង្គានំ សិថិលីភាវា, ឥន្ទ្រិយានំ វិការតោ;

‘‘Aṅgānaṃ sithilībhāvā, indriyānaṃ vikārato;

យោព្ពនស្ស វិនាសេន, ពលស្ស ឧបឃាតតោ។

Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato.

‘‘វិប្បវាសា សតាទីនំ, បុត្តទារេហិ អត្តនោ;

‘‘Vippavāsā satādīnaṃ, puttadārehi attano;

អប្បសាទនីយតោ ចេវ, ភិយ្យោ ពាលត្តបត្តិយា។

Appasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā.

‘‘បប្បោតិ ទុក្ខំ យំ មច្ចោ, កាយិកំ មានសំ តថា;

‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā;

សព្ពមេតំ ជរាហេតុ, យស្មា តស្មា ជរា ទុខា’’តិ។ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៤២; វិភ. អដ្ឋ. ១៩២; មហានិ. អដ្ឋ. ៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣២-៣៣);

Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti. (visuddhi. 2.542; vibha. aṭṭha. 192; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);

ព្យាធិបិ ទុក្ខោតិ ឥទំ បទំ វិភង្គេ ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសបាឡិយំ ន អាគតំ, តេនេវ វិសុទ្ធិមគ្គេបិ ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសេ តំ ន ឧទ្ធដំ, ធម្មចក្កបវត្តនសុត្តន្តបាឡិយំយេវ បន ឧបលព្ភតិ, តស្មា តត្ថេវិមស្ស វចនេ អញ្ញត្ថ ច អវចនេ ការណំ វីមំសិតព្ពំ។

Byādhipi dukkhoti idaṃ padaṃ vibhaṅge dukkhasaccaniddesapāḷiyaṃ na āgataṃ, teneva visuddhimaggepi dukkhasaccaniddese taṃ na uddhaṭaṃ, dhammacakkapavattanasuttantapāḷiyaṃyeva pana upalabbhati, tasmā tatthevimassa vacane aññattha ca avacane kāraṇaṃ vīmaṃsitabbaṃ.

មរណម្បិ ទុក្ខន្តិ ឯត្ថាបិ ទុវិធំ មរណំ សង្ខតលក្ខណញ្ច។ យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ជរាមរណំ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ៧១)។ ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតិន្ទ្រិយប្បពន្ធវិច្ឆេទោ ច។ យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘និច្ចំ មរណតោ ភយ’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៨១; ជា. ១.១១.៨៨), តំ ឥធ អធិប្បេតំ។ ជាតិបច្ចយមរណំ ឧបក្កមមរណំ សរសមរណំ អាយុក្ខយមរណំ បុញ្ញក្ខយមរណន្តិបិ តស្សេវ នាមំ។ តយិទំ ទុក្ខស្ស វត្ថុភាវតោ ទុក្ខន្តិ វេទិតព្ពំ។ តេនាហុ បោរាណា –

Maraṇampi dukkhanti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581; jā. 1.11.88), taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Tayidaṃ dukkhassa vatthubhāvato dukkhanti veditabbaṃ. Tenāhu porāṇā –

‘‘បាបស្ស បាបកម្មាទិ-និមិត្តមនុបស្សតោ;

‘‘Pāpassa pāpakammādi-nimittamanupassato;

ភទ្ទស្សាបសហន្តស្ស, វិយោគំ បិយវត្ថុកំ;

Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ;

មីយមានស្ស យំ ទុក្ខំ, មានសំ អវិសេសតោ។

Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato.

‘‘សព្ពេសញ្ចាបិ យំ សន្ធិ-ពន្ធនច្ឆេទនាទិកំ;

‘‘Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ;

វិតុជ្ជមានមម្មានំ, ហោតិ ទុក្ខំ សរីរជំ។

Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ.

‘‘អសយ្ហមប្បដិការំ, ទុក្ខស្សេតស្សិទំ យតោ;

‘‘Asayhamappaṭikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato;

មរណំ វត្ថុ តេនេតំ, ទុក្ខមិច្ចេវ ភាសិត’’ន្តិ។ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៤៣; វិភ. អដ្ឋ. ១៩៣; មហានិ. អដ្ឋ. ៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣២-៣៣);

Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti. (visuddhi. 2.543; vibha. aṭṭha. 193; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);

ឥមស្មិញ្ច ឋានេ ‘‘សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសាបិ ទុក្ខា’’តិ វិភង្គេ ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសេ អាគតំ, ឥធ បន តំ នត្ថិ, តត្ថាបិ ការណំ បរិយេសិតព្ពំ។

Imasmiñca ṭhāne ‘‘sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā’’ti vibhaṅge dukkhasaccaniddese āgataṃ, idha pana taṃ natthi, tatthāpi kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ.

អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោតិ ឯត្ថ អប្បិយសម្បយោគោ នាម អមនាបេហិ សត្តសង្ខារេហិ សមោធានំ។ សោបិ ទុក្ខវត្ថុតោ ទុក្ខោ។ តេនាហុ បោរាណា –

Appiyehi sampayogo dukkhoti ettha appiyasampayogo nāma amanāpehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ. Sopi dukkhavatthuto dukkho. Tenāhu porāṇā –

‘‘ទិស្វាវ អប្បិយេ ទុក្ខំ, បឋមំ ហោតិ ចេតសិ;

‘‘Disvāva appiye dukkhaṃ, paṭhamaṃ hoti cetasi;

តទុបក្កមសម្ភូត-មថ កាយេ យតោ ឥធ។

Tadupakkamasambhūta-matha kāye yato idha.

‘‘តតោ ទុក្ខទ្វយស្សាបិ, វត្ថុតោ សោ មហេសិនា;

‘‘Tato dukkhadvayassāpi, vatthuto so mahesinā;

ទុក្ខោ វុត្តោតិ វិញ្ញេយ្យោ, អប្បិយេហិ សមាគមោ’’តិ។

Dukkho vuttoti viññeyyo, appiyehi samāgamo’’ti.

បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោតិ ឯត្ថ បន បិយវិប្បយោគោ នាម មនាបេហិ សត្តសង្ខារេហិ វិនាភាវោ។ សោបិ សោកទុក្ខស្ស វត្ថុតោ ទុក្ខោ។ តេនាហុ បោរាណា –

Piyehi vippayogo dukkhoti ettha pana piyavippayogo nāma manāpehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo. Sopi sokadukkhassa vatthuto dukkho. Tenāhu porāṇā –

‘‘ញាតិធនាទិវិយោគា;

‘‘Ñātidhanādiviyogā;

សោកសរសមប្បិតា វិតុជ្ជន្តិ;

Sokasarasamappitā vitujjanti;

ពាលា យតោ តតោយំ;

Bālā yato tatoyaṃ;

ទុក្ខោតិ មតោ បិយវិប្បយោគោ’’តិ។

Dukkhoti mato piyavippayogo’’ti.

យម្បិច្ឆំ ន លភតីតិ ឯត្ថ ‘‘អហោ វត មយំ ន ជាតិធម្មា អស្សាមា’’តិអាទីសុ អលព្ភនេយ្យវត្ថូសុ ឥច្ឆាវ ‘‘យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តម្បិ ទុក្ខ’’ន្តិ វុត្តា, សាបិ ទុក្ខវត្ថុតោ ទុក្ខា។ តេនាហុ បោរាណា –

Yampicchaṃ na labhatīti ettha ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāmā’’tiādīsu alabbhaneyyavatthūsu icchāva ‘‘yampicchaṃ na labhati, tampi dukkha’’nti vuttā, sāpi dukkhavatthuto dukkhā. Tenāhu porāṇā –

‘‘តំ តំ បត្ថយមានានំ, តស្ស តស្ស អលាភតោ;

‘‘Taṃ taṃ patthayamānānaṃ, tassa tassa alābhato;

យំ វិឃាតមយំ ទុក្ខំ, សត្តានំ ឥធ ជាយតិ។

Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ, sattānaṃ idha jāyati.

‘‘អលព្ភនេយ្យវត្ថូនំ, បត្ថនា តស្ស ការណំ;

‘‘Alabbhaneyyavatthūnaṃ, patthanā tassa kāraṇaṃ;

យស្មា តស្មា ជិនោ ទុក្ខំ, ឥច្ឆិតាលាភមព្រវី’’តិ។

Yasmā tasmā jino dukkhaṃ, icchitālābhamabravī’’ti.

សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខាតិ ឯត្ថ បន យស្មា ឥន្ធនមិវ បាវកោ, លក្ខមិវ បហរណានិ, គោរូបំ វិយ ឌំសមកសាទយោ, ខេត្តមិវ លាយកា, គាមំ វិយ គាមឃាតកា, ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកមេវ ជាតិអាទយោ នានប្បការេហិ វិពាធេន្តា តិណលតាទីនិ វិយ ភូមិយំ, បុប្ផផលបល្លវានិ វិយ រុក្ខេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុយេវ និព្ពត្តន្តិ, ឧបាទានក្ខន្ធានញ្ច អាទិទុក្ខំ ជាតិ, មជ្ឈេទុក្ខំ ជរា, បរិយោសានទុក្ខំ មរណំ, មនោរថវិឃាតប្បត្តានញ្ច ឥច្ឆាវិឃាតទុក្ខំ ឥច្ឆិតាលាភោតិ ឯវំ នានប្បការតោ ឧបបរិក្ខិយមានា ឧបាទានក្ខន្ធាវ ទុក្ខាតិ យទេតំ ឯកមេកំ ទស្សេត្វា វុច្ចមានំ អនេកេហិបិ កប្បេហិ ន សក្កា អនវសេសតោ វត្តុំ, តស្មា តំ សព្ពម្បិ ទុក្ខំ ឯកជលពិន្ទុម្ហិ សកលសមុទ្ទជលរសំ វិយ យេសុ កេសុចិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ សង្ខិបិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ ភគវា អវោច។ តេនាហុ បោរាណា –

Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhāti ettha pana yasmā indhanamiva pāvako, lakkhamiva paharaṇāni, gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo, khettamiva lāyakā, gāmaṃ viya gāmaghātakā, upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ, pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti, upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti, majjhedukkhaṃ jarā, pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ, manorathavighātappattānañca icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā anavasesato vattuṃ, tasmā taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcupādānakkhandhesu saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti bhagavā avoca. Tenāhu porāṇā –

‘‘ជាតិប្បភុតិកំ ទុក្ខំ, យំ វុត្តមិធ តាទិនា;

‘‘Jātippabhutikaṃ dukkhaṃ, yaṃ vuttamidha tādinā;

អវុត្តំ យញ្ច តំ សព្ពំ, វិនា ឯតេ ន វិជ្ជតិ។

Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ, vinā ete na vijjati.

‘‘យស្មា តស្មា ឧបាទាន-ក្ខន្ធា សង្ខេបតោ ឥមេ;

‘‘Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime;

ទុក្ខាតិ វុត្តា ទុក្ខន្ត-ទេសកេន មហេសិនា’’តិ។

Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā’’ti.

ឯវំ សរូបតោ ទុក្ខសច្ចំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សមុទយសច្ចំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខសមុទយ’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ សំ-ឥតិ អយំ សទ្ទោ ‘‘សមាគមោ សមេត’’ន្តិអាទីសុ សំយោគំ ទីបេតិ, -ឥតិ អយំ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧទិត’’ន្តិអាទីសុ ឧប្បត្តិំ។ អយ-សទ្ទោ បន ការណំ ទីបេតិ។ ឥទញ្ចាបិ ទុតិយសច្ចំ អវសេសបច្ចយសមាយោគេ សតិ ទុក្ខស្សុប្បត្តិការណន្តិ ទុក្ខស្ស សំយោគេ ឧប្បត្តិការណត្តា ‘‘ទុក្ខសមុទយ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ យាយំ តណ្ហាតិ យា អយំ តណ្ហា។ បោនោព្ភវិកាតិ បុនព្ភវករណំ បុនព្ភវោ ឧត្តរបទលោបេន, បុនព្ភវោ សីលមេតិស្សាតិ បោនោព្ភវិកា។ នន្ទីរាគេន សហគតាតិ នន្ទីរាគសហគតា។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘នន្ទនតោ រជ្ជនតោ ច នន្ទីរាគភាវំ សព្ពាសុ អវត្ថាសុ អប្បច្ចក្ខាយ វុត្តិយា នន្ទីរាគសហគតា’’តិ។ តត្រតត្រាភិនន្ទិនីតិ យត្រ យត្រ អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ, តត្រតត្រាភិនន្ទិនី។

Evaṃ sarūpato dukkhasaccaṃ dassetvā idāni samudayasaccaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhasamudaya’’ntiādimāha. Tattha saṃ-iti ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu saṃyogaṃ dīpeti, u-iti ayaṃ ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu uppattiṃ. Aya-saddo pana kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇanti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā ‘‘dukkhasamudaya’’nti vuccati. Yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlametissāti ponobbhavikā. Nandīrāgena sahagatāti nandīrāgasahagatā. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘nandanato rajjanato ca nandīrāgabhāvaṃ sabbāsu avatthāsu appaccakkhāya vuttiyā nandīrāgasahagatā’’ti. Tatratatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo nibbattati, tatratatrābhinandinī.

សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស សា កតមាតិ ចេតិ អយមត្ថោ។ រូបតណ្ហាទិភេទេន ឆព្ពិធាយេវ តណ្ហា បវត្តិអាការភេទតោ កាមតណ្ហាទិវសេន តិវិធា វុត្តា។ រូបតណ្ហាយេវ ហិ យទា ចក្ខុស្ស អាបាថមាគតំ រូបារម្មណំ កាមស្សាទវសេន អស្សាទយមានា បវត្តតិ, តទា កាមតណ្ហា នាម ហោតិ។ យទា តទេវារម្មណំ ធុវំ សស្សតន្តិ បវត្តាយ សស្សតទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ បវត្តតិ, តទា ភវតណ្ហា នាម ហោតិ។ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ ហិ រាគោ ‘‘ភវតណ្ហា’’តិ វុច្ចតិ។ យទា បន តទេវារម្មណំ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតីតិ បវត្តាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ បវត្តតិ, តទា វិភវតណ្ហា នាម ហោតិ។ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ ហិ រាគោ ‘‘វិភវតណ្ហា’’តិ វុច្ចតិ។ ឯស នយោ សទ្ទតណ្ហាទីសុបិ។

Seyyathidanti nipāto, tassa sā katamāti ceti ayamattho. Rūpataṇhādibhedena chabbidhāyeva taṇhā pavattiākārabhedato kāmataṇhādivasena tividhā vuttā. Rūpataṇhāyeva hi yadā cakkhussa āpāthamāgataṃ rūpārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayamānā pavattati, tadā kāmataṇhā nāma hoti. Yadā tadevārammaṇaṃ dhuvaṃ sassatanti pavattāya sassatadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā bhavataṇhā nāma hoti. Sassatadiṭṭhisahagato hi rāgo ‘‘bhavataṇhā’’ti vuccati. Yadā pana tadevārammaṇaṃ ucchijjati vinassatīti pavattāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā vibhavataṇhā nāma hoti. Ucchedadiṭṭhisahagato hi rāgo ‘‘vibhavataṇhā’’ti vuccati. Esa nayo saddataṇhādīsupi.

កស្មា បនេត្ថ តណ្ហាវ សមុទយសច្ចំ វុត្តាតិ? វិសេសហេតុភាវតោ។ អវិជ្ជា ហិ ភវេសុ អាទីនវំ បដិច្ឆាទេន្តី ទិដ្ឋិអាទិឧបាទានញ្ច តត្ថ តត្ថ អភិនិវិសមានំ តណ្ហំ អភិវឌ្ឍេតិ, ទោសាទយោបិ កម្មស្ស ការណំ ហោន្តិ, តណ្ហា បន តំតំភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាអាវាសសត្តនិកាយកុលភោគិស្សរិយាទិវិចិត្តតំ អភិបត្ថេន្តី កម្មវិចិត្តតាយ ឧបនិស្សយតំ កម្មស្ស ច សហាយភាវំ ឧបគច្ឆន្តី ភវាទិវិចិត្តតំ និយមេតិ, តស្មា ទុក្ខស្ស វិសេសហេតុភាវតោ អញ្ញេសុបិ អវិជ្ជាឧបាទានកម្មាទីសុ សុត្តេ អភិធម្មេ ច អវសេសកិលេសាកុសលមូលាទីសុ វុត្តេសុ ទុក្ខហេតូសុ វិជ្ជមានេសុ តណ្ហាវ ‘‘សមុទយសច្ច’’ន្តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ។

Kasmā panettha taṇhāva samudayasaccaṃ vuttāti? Visesahetubhāvato. Avijjā hi bhavesu ādīnavaṃ paṭicchādentī diṭṭhiādiupādānañca tattha tattha abhinivisamānaṃ taṇhaṃ abhivaḍḍheti, dosādayopi kammassa kāraṇaṃ honti, taṇhā pana taṃtaṃbhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāāvāsasattanikāyakulabhogissariyādivicittataṃ abhipatthentī kammavicittatāya upanissayataṃ kammassa ca sahāyabhāvaṃ upagacchantī bhavādivicittataṃ niyameti, tasmā dukkhassa visesahetubhāvato aññesupi avijjāupādānakammādīsu sutte abhidhamme ca avasesakilesākusalamūlādīsu vuttesu dukkhahetūsu vijjamānesu taṇhāva ‘‘samudayasacca’’nti vuttāti veditabbaṃ.

ឥទានិ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខនិរោធ’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ យស្មា និ-សទ្ទោ អភាវំ, រោធ-សទ្ទោ ច ចារកំ ទីបេតិ, តស្មា អភាវោ ឯត្ថ សំសារចារកសង្ខាតស្ស ទុក្ខរោធស្ស សព្ពគតិសុញ្ញត្តា, សមធិគតេ វា តស្មិំ សំសារចារកសង្ខាតស្ស ទុក្ខរោធស្ស អភាវោ ហោតិ តប្បដិបក្ខត្តាតិបិ ‘‘ទុក្ខនិរោធ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ទុក្ខស្ស វា អនុប្បាទនិរោធបច្ចយត្តា ទុក្ខនិរោធំ។ ទុក្ខនិរោធំ ទស្សេន្តេន ចេត្ថ ‘‘យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយា’’តិអាទិនា នយេន សមុទយនិរោធោ វុត្តោ, សោ កស្មា វុត្តោតិ ចេ? សមុទយនិរោធេន ទុក្ខនិរោធោ។ ព្យាធិនិមិត្តវូបសមេន ព្យាធិវូបសមោ វិយ ហិ ហេតុនិរោធេន ផលនិរោធោ, តស្មា សមុទយនិរោធេនេវ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, ន អញ្ញថា។ តេនាហ –

Idāni dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodha’’ntiādimāha. Tattha yasmā ni-saddo abhāvaṃ, rodha-saddo ca cārakaṃ dīpeti, tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi ‘‘dukkhanirodha’’nti vuccati. Dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhaṃ. Dukkhanirodhaṃ dassentena cettha ‘‘yo tassāyeva taṇhāyā’’tiādinā nayena samudayanirodho vutto, so kasmā vuttoti ce? Samudayanirodhena dukkhanirodho. Byādhinimittavūpasamena byādhivūpasamo viya hi hetunirodhena phalanirodho, tasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, na aññathā. Tenāha –

‘‘យថាបិ មូលេ អនុបទ្ទវេ ទឡ្ហេ;

‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe;

ឆិន្នោបិ រុក្ខោ បុនរេវ រូហតិ;

Chinnopi rukkho punareva rūhati;

ឯវម្បិ តណ្ហានុសយេ អនូហតេ;

Evampi taṇhānusaye anūhate;

និព្ពត្តតី ទុក្ខមិទំ បុនប្បុន’’ន្តិ។ (ធ. ប. ៣៣៨);

Nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti. (dha. pa. 338);

ឥតិ យស្មា សមុទយនិរោធេនេវ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, តស្មា ភគវា ទុក្ខនិរោធំ ទស្សេន្តោ សមុទយនិរោធេន ទេសេសិ។ សីហសមានវុត្តិនោ ហិ តថាគតា។ តេ ទុក្ខំ និរោធេន្តា ទុក្ខនិរោធញ្ច ទេសេន្តា ហេតុម្ហិ បដិបជ្ជន្តិ, ន ផលេ។ យថា ហិ សីហោ យេនត្តនិ សរោ ខិត្តោ, តត្ថេវ អត្តនោ ពលំ ទស្សេតិ, ន សរេ, តថា ពុទ្ធានំ ការណេ បដិបត្តិ, ន ផលេ។ តិត្ថិយា បន សុវានវុត្តិនោ។ តេ ទុក្ខំ និរោធេន្តា ទុក្ខនិរោធញ្ច ទេសេន្តា អត្តកិលមថានុយោគទេសនាទីហិ ផលេ បដិបជ្ជន្តិ, ន ហេតុម្ហិ។ យថា ហិ សុនខា កេនចិ លេឌ្ឌុប្បហារេ ទិន្នេ ភុស្សន្តា លេឌ្ឌុំ ខាទន្តិ, ន បហារទាយកេ ឧដ្ឋហន្តិ, ឯវំ អញ្ញតិត្ថិយា ទុក្ខំ និរោធេតុកាមា កាយខេទមនុយុជ្ជន្តិ, ន កិលេសនិរោធនំ, ឯវំ តាវ ទុក្ខនិរោធស្ស សមុទយនិរោធវសេន ទេសនាយ បយោជនំ វេទិតព្ពំ។

Iti yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, tasmā bhagavā dukkhanirodhaṃ dassento samudayanirodhena desesi. Sīhasamānavuttino hi tathāgatā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā hetumhi paṭipajjanti, na phale. Yathā hi sīho yenattani saro khitto, tattheva attano balaṃ dasseti, na sare, tathā buddhānaṃ kāraṇe paṭipatti, na phale. Titthiyā pana suvānavuttino. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā attakilamathānuyogadesanādīhi phale paṭipajjanti, na hetumhi. Yathā hi sunakhā kenaci leḍḍuppahāre dinne bhussantā leḍḍuṃ khādanti, na pahāradāyake uṭṭhahanti, evaṃ aññatitthiyā dukkhaṃ nirodhetukāmā kāyakhedamanuyujjanti, na kilesanirodhanaṃ, evaṃ tāva dukkhanirodhassa samudayanirodhavasena desanāya payojanaṃ veditabbaṃ.

អយំ បនេត្ថ អត្ថោ។ តស្សាយេវ តណ្ហាយាតិ តស្សា ‘‘បោនោព្ភវិកា’’តិ វត្វា កាមតណ្ហាទិវសេន វិភត្តតណ្ហាយ។ វិរាគោ វុច្ចតិ មគ្គោ។ ‘‘វិរាគា វិមុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤៥; សំ. និ. ៣.១២, ៥៩) ហិ វុត្តំ។ វិរាគេន និរោធោ វិរាគនិរោធោ, អនុសយសមុគ្ឃាតតោ អសេសោ វិរាគនិរោធោ អសេសវិរាគនិរោធោ។ អថ វា វិរាគោតិ បហានំ វុច្ចតិ, តស្មា អនុសយសមុគ្ឃាតតោ អសេសោ វិរាគោ អសេសោ និរោធោតិ ឯវម្បេត្ថ យោជនា ទដ្ឋព្ពា, អត្ថតោ បន សព្ពានេវ ឯតានិ និព្ពានស្ស វេវចនានិ។ បរមត្ថតោ ហិ ទុក្ខនិរោធោ អរិយសច្ចន្តិ និព្ពានំ វុច្ចតិ។ យស្មា បន តំ អាគម្ម តណ្ហា វិរជ្ជតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច, តស្មា ‘‘វិរាគោ’’តិ ច ‘‘និរោធោ’’តិ ច វុច្ចតិ។ យស្មា ច តទេវ អាគម្ម តស្សា ចាគាទយោ ហោន្តិ, កាមគុណាលយាទីសុ ចេត្ថ ឯកោបិ អាលយោ នត្ថិ, តស្មា ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោតិ វុច្ចតិ។

Ayaṃ panettha attho. Tassāyeva taṇhāyāti tassā ‘‘ponobbhavikā’’ti vatvā kāmataṇhādivasena vibhattataṇhāya. Virāgo vuccati maggo. ‘‘Virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245; saṃ. ni. 3.12, 59) hi vuttaṃ. Virāgena nirodho virāganirodho, anusayasamugghātato aseso virāganirodho asesavirāganirodho. Atha vā virāgoti pahānaṃ vuccati, tasmā anusayasamugghātato aseso virāgo aseso nirodhoti evampettha yojanā daṭṭhabbā, atthato pana sabbāneva etāni nibbānassa vevacanāni. Paramatthato hi dukkhanirodho ariyasaccanti nibbānaṃ vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma taṇhā virajjati ceva nirujjhati ca, tasmā ‘‘virāgo’’ti ca ‘‘nirodho’’ti ca vuccati. Yasmā ca tadeva āgamma tassā cāgādayo honti, kāmaguṇālayādīsu cettha ekopi ālayo natthi, tasmā cāgo paṭinissaggo mutti anālayoti vuccati.

ឥទានិ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទាអរិយសច្ចំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខនិរោធគាមិនី’’តិអាទិមាហ។ យស្មា បនេតំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតិ អារម្មណវសឯន តទភិមុខភូតត្តា, បដិបទា ច ហោតិ ទុក្ខនិរោធប្បត្តិយា, តស្មា ‘‘ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ។ សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ។ កោ បន នេសំ ទុក្ខាទីនំ សច្ចដ្ឋោតិ? យោ បញ្ញាចក្ខុនា ឧបបរិក្ខិយមានានំ មាយាវ វិបរីតោ, មរីចិវ វិសំវាទកោ, តិត្ថិយានំ អត្តា វិយ អនុបលព្ភសភាវោ ច ន ហោតិ, អថ ខោ ពាធនប្បភវសន្តិនិយ្យានប្បការេន តច្ឆាវិបរីតភូតភាវេន អរិយញាណស្ស គោចរោ ហោតិយេវ, ឯស អគ្គិលក្ខណំ វិយ លោកបកតិ វិយ ច តច្ឆាវិបរីតភូតភាវោ សច្ចដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ។ ឯត្ថ ច អគ្គិលក្ខណំ នាម ឧណ្ហត្តំ។ តញ្ហិ កត្ថចិ កដ្ឋាទិឧបាទានភេទេ វិសំវាទកំ វិបរីតំ អភូតំ វា កទាចិបិ ន ហោតិ, ‘‘ជាតិធម្មា ជរាធម្មា, អថោ មរណធម្មិនោ’’តិ (អ. និ. ៥.៥៧) ឯវំ វុត្តជាតិអាទិកា លោកបកតីតិ វេទិតព្ពា។ ‘‘ឯកច្ចានំ តិរច្ឆានានំ តិរិយំ ទីឃតា, មនុស្សាទីនំ ឧទ្ធំ ទីឃតា, វុទ្ធិនិដ្ឋប្បត្តានំ បុន អវឌ្ឍនន្តិ ឯវមាទិកា ច លោកបកតី’’តិ វទន្តិ។

Idāni dukkhanirodhagāminipaṭipadāariyasaccaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī’’tiādimāha. Yasmā panetaṃ ariyasaccaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasaena tadabhimukhabhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā, tasmā ‘‘dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti vuccati. Sesamettha vuttanayameva. Ko pana nesaṃ dukkhādīnaṃ saccaṭṭhoti? Yo paññācakkhunā upaparikkhiyamānānaṃ māyāva viparīto, marīciva visaṃvādako, titthiyānaṃ attā viya anupalabbhasabhāvo ca na hoti, atha kho bādhanappabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva, esa aggilakkhaṇaṃ viya lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo. Ettha ca aggilakkhaṇaṃ nāma uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhede visaṃvādakaṃ viparītaṃ abhūtaṃ vā kadācipi na hoti, ‘‘jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 5.57) evaṃ vuttajātiādikā lokapakatīti veditabbā. ‘‘Ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, manussādīnaṃ uddhaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhappattānaṃ puna avaḍḍhananti evamādikā ca lokapakatī’’ti vadanti.

អបិច –

Apica –

នាពាធកំ យតោ ទុក្ខំ, ទុក្ខា អញ្ញំ ន ពាធកំ;

Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ, dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ;

ពាធកត្តនិយាមេន, តតោ សច្ចមិទំ មតំ។

Bādhakattaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ.

តំ វិនា នាញ្ញតោ ទុក្ខំ, ន ហោតិ ន ច តំ តតោ;

Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ, na hoti na ca taṃ tato;

ទុក្ខហេតុនិយាមេន, ឥតិ សច្ចំ វិសត្តិកា។

Dukkhahetuniyāmena, iti saccaṃ visattikā.

នាញ្ញា និព្ពានតោ សន្តិ, សន្តំ ន ច ន តំ យតោ;

Nāññā nibbānato santi, santaṃ na ca na taṃ yato;

សន្តភាវនិយាមេន, តតោ សច្ចមិទំ មតំ។

Santabhāvaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ.

មគ្គា អញ្ញំ ន និយ្យានំ, អនិយ្យានោ ន ចាបិ សោ;

Maggā aññaṃ na niyyānaṃ, aniyyāno na cāpi so;

តច្ឆនិយ្យានភាវត្តា, ឥតិ សោ សច្ចសម្មតោ។

Tacchaniyyānabhāvattā, iti so saccasammato.

ឥតិ តច្ឆាវិបល្លាស-ភូតភាវំ ចតូសុបិ;

Iti tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsupi;

ទុក្ខាទីស្វវិសេសេន, សច្ចដ្ឋំ អាហុ បណ្ឌិតាតិ។ (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩);

Dukkhādīsvavisesena, saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti. (vibha. aṭṭha. 189);

១៥. បុព្ពេ អននុស្សុតេសូតិ ឥតោ បុព្ពេ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា ន អនុស្សុតេសុ អស្សុតបុព្ពេសុ ចតុសច្ចធម្មេសុ។ ចក្ខុន្តិអាទីនិ ញាណវេវចនានេវ។ ញាណមេវ ហេត្ថ បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ វិយាតិ ចក្ខុ, ញាណដ្ឋេន ញាណំ, បការតោ ជាននដ្ឋេន បញ្ញា, បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា, សច្ចប្បដិច្ឆាទកស្ស មោហន្ធការស្ស វិធមនតោ ឱភាសនដ្ឋេន អាលោកោតិ វុត្តំ។ តំ បនេតំ ចតូសុ សច្ចេសុ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ។

15.Pubbe ananussutesūti ito pubbe ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā na anussutesu assutapubbesu catusaccadhammesu. Cakkhuntiādīni ñāṇavevacanāneva. Ñāṇameva hettha paccakkhato dassanaṭṭhena cakkhu viyāti cakkhu, ñāṇaṭṭhena ñāṇaṃ, pakārato jānanaṭṭhena paññā, paṭivijjhanaṭṭhena vijjā, saccappaṭicchādakassa mohandhakārassa vidhamanato obhāsanaṭṭhena ālokoti vuttaṃ. Taṃ panetaṃ catūsu saccesu lokiyalokuttaramissakaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ.

១៦. យាវកីវញ្ចាតិ យត្តកំ កាលំ។ តិបរិវដ្ដន្តិ សច្ចញាណកិច្ចញាណកតញាណសង្ខាតានំ តិណ្ណំ បរិវដ្ដានំ វសេន តិបរិវដ្ដំ។ សច្ចញាណាទិវសេន ហិ តយោ បរិវដ្ដា ឯតស្សាតិ តិបរិវដ្ដន្តិ វុច្ចតិ ញាណទស្សនំ។ ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខសមុទយ’’ន្តិ ឯវំ ចតូសុ សច្ចេសុ យថាភូតញាណំ សច្ចញាណំ នាម។ តេសុយេវ ‘‘បរិញ្ញេយ្យំ បហាតព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ ភាវេតព្ព’’ន្តិ ឯវំ កត្តព្ពកិច្ចជាននញាណំ កិច្ចញាណំ នាម។ ‘‘បរិញ្ញាតំ បហីនំ សច្ឆិកតំ ភាវិត’’ន្តិ ឯវំ តស្ស កតភាវជាននញាណំ កតញាណំ នាម។ ទ្វាទសាការន្តិ តេសំយេវ ឯកេកស្មិំ សច្ចេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ អាការានំ វសេន ទ្វាទសាការំ។ ញាណទស្សនន្តិ ឯតេសំ តិបរិវដ្ដានំ ទ្វាទសន្នំ អាការានំ វសេន ឧប្បន្នញាណសង្ខាតំ ទស្សនំ។

16.Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Tiparivaṭṭanti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ. Saccañāṇādivasena hi tayo parivaṭṭā etassāti tiparivaṭṭanti vuccati ñāṇadassanaṃ. Ettha ca ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudaya’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti evaṃ tassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ. Ñāṇadassananti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannañāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ.

អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ ឧត្តរវិរហិតំ សព្ពសេដ្ឋំ សម្មា សាមញ្ច ពោធិំ។ អថ វា បសត្ថំ សុន្ទរញ្ច ពោធិំ។ ពោធីតិ ច ភគវតោ អរហត្តមគ្គោ ឥធាធិប្បេតោ។ សាវកានំ អរហត្តមគ្គោ អនុត្តរា ពោធិ ហោតិ, ន ហោតីតិ? ន ហោតិ។ កស្មា? អសព្ពគុណទាយកត្តា។ តេសញ្ហិ កស្សចិ អរហត្តមគ្គោ អរហត្តផលមេវ ទេតិ, កស្សចិ តិស្សោ វិជ្ជា, កស្សចិ ឆ អភិញ្ញា, កស្សចិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, កស្សចិ សាវកបារមីញាណំ។ បច្ចេកពុទ្ធានម្បិ បច្ចេកពោធិញាណមេវ ទេតិ, ពុទ្ធានំ បន សព្ពគុណសម្បត្តិំ ទេតិ អភិសេកោ វិយ រញ្ញោ សព្ពលោកិស្សរិយភាវំ។ តស្មា អញ្ញស្ស កស្សចិបិ អនុត្តរា ពោធិ ន ហោតីតិ។ អភិសម្ពុទ្ធោតិ បច្ចញ្ញាសិន្តិ អភិសម្ពុទ្ធោ អហំ បត្តោ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោតិ ឯវំ បដិជានិំ។ ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទីតិ អធិគតគុណានំ យាថាវតោ ទស្សនសមត្ថំ បច្ចវេក្ខណញាណញ្ច បន មេ ឧទបាទិ។ អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ អយំ មយ្ហំ អរហត្តផលវិមុត្តិ អកុប្បា បដិបក្ខេហិ ន កោបេតព្ពាតិ ឯវំ ញាណំ ឧទបាទិ។ តត្ថ ទ្វីហាការេហិ អកុប្បតា វេទិតព្ពា មគ្គសង្ខាតការណតោ ច អារម្មណតោ ច។ សា ហិ ចតូហិ មគ្គេហិ សមុច្ឆិន្នកិលេសានំ បុន អនិវត្តនតាយ ការណតោបិ អកុប្បា, អកុប្បធម្មំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តតាយ អារម្មណតោបិ អកុប្បា អនាកុប្បារម្មណានំ លោកិយសមាបត្តីនំ តទភាវតោ។ អន្តិមាតិ បច្ឆិមា។ នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ ឥទានិ បុន អញ្ញោ ភវោ នាម នត្ថីតិ។

Anuttaraṃ sammāsambodhinti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ. Atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Bodhīti ca bhagavato arahattamaggo idhādhippeto. Sāvakānaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti, buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti. Abhisambuddhoti paccaññāsinti abhisambuddho ahaṃ patto paṭivijjhitvā ṭhitoti evaṃ paṭijāniṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti adhigataguṇānaṃ yāthāvato dassanasamatthaṃ paccavekkhaṇañāṇañca pana me udapādi. Akuppā me vimuttīti ayaṃ mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppā paṭipakkhehi na kopetabbāti evaṃ ñāṇaṃ udapādi. Tattha dvīhākārehi akuppatā veditabbā maggasaṅkhātakāraṇato ca ārammaṇato ca. Sā hi catūhi maggehi samucchinnakilesānaṃ puna anivattanatāya kāraṇatopi akuppā, akuppadhammaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattatāya ārammaṇatopi akuppā anākuppārammaṇānaṃ lokiyasamāpattīnaṃ tadabhāvato. Antimāti pacchimā. Natthi dāni punabbhavoti idāni puna añño bhavo nāma natthīti.

ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិន្តិ ឥមស្មិំ និគ្គាថកេ សុត្តេ។ និគ្គាថកញ្ហិ សុត្តំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនសហិតំ ‘‘វេយ្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ ភញ្ញមានេតិ ភណិយមានេ, ទេសិយមានេតិ អត្ថោ។ វិរជន្តិ អបាយគមនីយរាគរជាទីនំ វិគមេន វិរជំ។ វីតមលន្តិ អនវសេសទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាមលាបគមេន វីតមលំ ។ បឋមមគ្គវជ្ឈកិលេសរជាភាវេន វា វិរជំ, បញ្ចវិធទុស្សីល្យមលាបគមេន វីតមលំ។ ធម្មចក្ខុន្តិ ព្រហ្មាយុសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៨៣ អាទយោ) ហេដ្ឋិមា តយោ មគ្គា វុត្តា, ចូឡរាហុលោវាទេ (ម. និ. ៣.៤១៦ អាទយោ) អាសវក្ខយោ, ឥធ បន សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ។ ចតុសច្ចសង្ខាតេសុ ធម្មេសុ តេសំ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខូតិ ធម្មចក្ខុ, ហេដ្ឋិមេសុ វា តីសុ មគ្គធម្មេសុ ឯកំ សោតាបត្តិមគ្គសង្ខាតំ ចក្ខូតិ ធម្មចក្ខុ, សមថវិបស្សនាធម្មនិព្ពត្តតាយ សីលាទិតិវិធធម្មក្ខន្ធភូតតាយ វា ធម្មមយំ ចក្ខូតិបិ ធម្មចក្ខុ, តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ អាហ។ ននុ ច មគ្គញាណំ អសង្ខតធម្មារម្មណំ, ន សង្ខតធម្មារម្មណន្តិ? សច្ចមេតំ, យស្មា តំ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន សព្ពសង្ខតំ អសម្មោហប្បដិវេធវសេន បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តថា វុត្តំ។

Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthake sutte. Niggāthakañhi suttaṃ pucchāvissajjanasahitaṃ ‘‘veyyākaraṇa’’nti vuccati. Bhaññamāneti bhaṇiyamāne, desiyamāneti attho. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Vītamalanti anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ . Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ, pañcavidhadussīlyamalāpagamena vītamalaṃ. Dhammacakkhunti brahmāyusutte (ma. ni. 2.383 ādayo) heṭṭhimā tayo maggā vuttā, cūḷarāhulovāde (ma. ni. 3.416 ādayo) āsavakkhayo, idha pana sotāpattimaggo adhippeto. Catusaccasaṅkhātesu dhammesu tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhūti dhammacakkhu, heṭṭhimesu vā tīsu maggadhammesu ekaṃ sotāpattimaggasaṅkhātaṃ cakkhūti dhammacakkhu, samathavipassanādhammanibbattatāya sīlāditividhadhammakkhandhabhūtatāya vā dhammamayaṃ cakkhūtipi dhammacakkhu, tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti? Saccametaṃ, yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ uppajjati, tasmā tathā vuttaṃ.

១៧. ធម្មចក្កេតិ បដិវេធញាណញ្ចេវ ទេសនាញាណញ្ច បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ។ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នស្ស ហិ ចតូសុ សច្ចេសុ ឧប្បន្នំ ទ្វាទសាការំ បដិវេធញាណម្បិ, ឥសិបតនេ និសិន្នស្ស ទ្វាទសាការាយ សច្ចទេសនាយ បវត្តកំ ទេសនាញាណម្បិ ធម្មចក្កំ នាម។ ឧភយម្បិ ហេតំ ទសពលស្ស ឧរេ បវត្តញាណមេវ។ តទុភយំ ឥមាយ ទេសនាយ បកាសេន្តេន ភគវតា ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ នាម។ តំ បនេតំ ធម្មចក្កំ យាវ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ អដ្ឋារសហិ ព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាតិ, តាវ ភគវា បវត្តេតិ នាម បវត្តនកិច្ចស្ស អនិដ្ឋិតត្តា។ បតិដ្ឋិតេ បវត្តិតំ នាម កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនន្តរធានតោ បដ្ឋាយ យាវ ពុទ្ធុប្បាទោ, ឯត្តកំ កាលំ អប្បវត្តបុព្ពស្ស បវត្តិតត្តា។ តំ សន្ធាយ ‘‘បវត្តិតេ ច បន ភគវតា ធម្មចក្កេ ភុម្មា ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ភុម្មាតិ ភូមដ្ឋកទេវតា។ សទ្ទមនុស្សាវេសុន្តិ ឯកប្បហារេនេវ សាធុការំ ទត្វា ‘‘ឯតំ ភគវតា’’តិអាទីនិ វទន្តា អនុស្សាវយិំសុ។ ឱភាសោតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណានុភាវេន បវត្តោ ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានោ ឱភាសោ។ សោ ហិ តទា ទេវានំ ទេវានុភាវំ អតិក្កមិត្វា វិរោចិត្ថ។ អញ្ញាសិ វត ភោ កោណ្ឌញ្ញោតិ ឥមស្សបិ ឧទានស្ស ឧទាហរណឃោសោ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ។ ភគវតោ ហិ ធម្មចក្កប្បវត្តនស្ស អារម្ភេ វិយ បរិសមាបនេបិ អតិវិយ ឧឡារតមំ បីតិសោមនស្សំ ឧទបាទិ។

17.Dhammacakketi paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Bodhipallaṅke nisinnassa hi catūsu saccesu uppannaṃ dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi, isipatane nisinnassa dvādasākārāya saccadesanāya pavattakaṃ desanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa ure pavattañāṇameva. Tadubhayaṃ imāya desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññāsikoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāti, tāva bhagavā pavatteti nāma pavattanakiccassa aniṭṭhitattā. Patiṭṭhite pavattitaṃ nāma kassapasammāsambuddhassa sāsanantaradhānato paṭṭhāya yāva buddhuppādo, ettakaṃ kālaṃ appavattapubbassa pavattitattā. Taṃ sandhāya ‘‘pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesu’’ntiādi vuttaṃ. Tattha bhummāti bhūmaṭṭhakadevatā. Saddamanussāvesunti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā ‘‘etaṃ bhagavatā’’tiādīni vadantā anussāvayiṃsu. Obhāsoti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto cittapaccayautusamuṭṭhāno obhāso. So hi tadā devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā virocittha. Aññāsi vata bho koṇḍaññoti imassapi udānassa udāharaṇaghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Bhagavato hi dhammacakkappavattanassa ārambhe viya parisamāpanepi ativiya uḷāratamaṃ pītisomanassaṃ udapādi.

១៨. ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ។ ឯស នយោ សេសបទេសុបិ។ ឯត្ថ ច ទស្សនំ នាម ញាណទស្សនតោ អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ តំនិវត្តនត្ថំ ‘‘បត្តធម្មោ’’តិ វុត្តំ។ បត្តិ ច ញាណសម្បត្តិតោ អញ្ញាបិ វិជ្ជតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘វិទិតធម្មោ’’តិ វុត្តំ។ សា បនេសា វិទិតធម្មតា ឯកទេសតោបិ ហោតីតិ និប្បទេសតោ វិទិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ វុត្តំ។ តេនស្ស សច្ចាភិសម្ពោធិំយេវ ទីបេតិ។ មគ្គញាណញ្ហិ ឯកាភិសមយវសេន បរិញ្ញាទិកិច្ចំ សាធេន្តំ និប្បទេសេន ចតុសច្ចធម្មំ សមន្តតោ ឱគាឡ្ហំ នាម ហោតិ។ សប្បដិភយកន្តារសទិសា សោឡសវត្ថុកា អដ្ឋវត្ថុកា ច តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា អនេនាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ។ បវត្តិអាទីសុ ‘‘ឯវំ នុខោ ន នុខោ’’តិ ឯវំ បវត្តិកា វិគតា សមុច្ឆិន្នា កថំកថា អស្សាតិ វិគតកថំកថោ។ វេសារជ្ជប្បត្តោតិ សារជ្ជករានំ បាបធម្មានំ បហីនត្តា តប្បដិបក្ខេសុ ច សីលាទីសុ គុណេសុ សុប្បតិដ្ឋិតត្តា វិសារទភាវំ វេយ្យត្តិយំ បត្តោ អធិគតោ។ ស្វាយំ វេសារជ្ជប្បត្តិសុប្បតិដ្ឋិតភាវោ កត្ថាតិ អាហ ‘‘សត្ថុសាសនេ’’តិ។ អត្តនា បច្ចក្ខតោ អធិគតត្តា ន បរំ បច្ចេតិ, បរស្ស សទ្ធាយ ឯត្ថ នប្បវត្តតិ, ន តស្ស បរោ បច្ចេតព្ពោ អត្ថីតិ អបរប្បច្ចយោ

18. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Ettha ca dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃnivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā ekadesatopi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhiṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti. Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Pavattiādīsu ‘‘evaṃ nukho na nukho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu ca sīlādīsu guṇesu suppatiṭṭhitattā visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto adhigato. Svāyaṃ vesārajjappattisuppatiṭṭhitabhāvo katthāti āha ‘‘satthusāsane’’ti. Attanā paccakkhato adhigatattā na paraṃ pacceti, parassa saddhāya ettha nappavattati, na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.

លភេយ្យាហន្តិ លភេយ្យំ អហំ, អាយាចនវចនមេតំ។ ឯហីតិ អាយាចិតានំ បព្ពជ្ជូបសម្បទានំ អនុមតភាវប្បកាសនវចនំ, តស្មា ឯហិ សម្បដិច្ឆាហិ យថាយាចិតំ បព្ពជ្ជូបសម្បទវិសេសន្តិ អត្ថោ។ ឥតិ-សទ្ទោ តស្ស ឯហិភិក្ខូបសម្បទាបដិលាភនិមិត្តវចនបរិយោសានទស្សនោ។ តទវសានោ ហិ តស្ស ភិក្ខុភាវោ។ តេនេវាហ ‘‘ឯហិ ភិក្ខូតិ ភគវតោ វចនេន អភិនិប្ផន្នា សាវ តស្ស អាយស្មតោ ឯហិភិក្ខូបសម្បទា អហោសី’’តិ។ ចរ ព្រហ្មចរិយន្តិ ឧបរិមគ្គត្តយសង្ខាតំ ព្រហ្មចរិយំ សមធិគច្ឆ។ កិមត្ថំ? សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយ។ ឥធាបិ ‘‘អវោចា’’តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ។ ‘‘នវ កោដិសហស្សានី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២០; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៧) វុត្តប្បភេទានំ អនេកសហស្សានំ សំវរវិនយានំ សមាទិយិត្វា វត្តនេន ឧបរិភូតា អគ្គភូតា សម្បទាតិ ឧបសម្បទា

Labheyyāhanti labheyyaṃ ahaṃ, āyācanavacanametaṃ. Ehīti āyācitānaṃ pabbajjūpasampadānaṃ anumatabhāvappakāsanavacanaṃ, tasmā ehi sampaṭicchāhi yathāyācitaṃ pabbajjūpasampadavisesanti attho. Iti-saddo tassa ehibhikkhūpasampadāpaṭilābhanimittavacanapariyosānadassano. Tadavasāno hi tassa bhikkhubhāvo. Tenevāha ‘‘ehi bhikkhūti bhagavato vacanena abhinipphannā sāva tassa āyasmato ehibhikkhūpasampadā ahosī’’ti. Cara brahmacariyanti uparimaggattayasaṅkhātaṃ brahmacariyaṃ samadhigaccha. Kimatthaṃ? Sammā dukkhassa antakiriyāya. Idhāpi ‘‘avocā’’ti sambandhitabbaṃ. ‘‘Nava koṭisahassānī’’tiādinā (visuddhi. 1.20; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37) vuttappabhedānaṃ anekasahassānaṃ saṃvaravinayānaṃ samādiyitvā vattanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti upasampadā.

១៩. នីហារភត្តោតិ នីហដភត្តោ, គាមតោ ភិក្ខំ នីហរិត្វា ភិក្ខូហិ ទិន្នភត្តោតិ អត្ថោ ។ ភគវា ហិ ទហរកុមារកេ វិយ តេ ភិក្ខូ បរិហរន្តោ បាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ បិណ្ឌបាតត្ថាយបិ គាមំ អបវិសិត្វា អន្តោវិហារេយេវ វសិ។

19.Nīhārabhattoti nīhaṭabhatto, gāmato bhikkhaṃ nīharitvā bhikkhūhi dinnabhattoti attho . Bhagavā hi daharakumārake viya te bhikkhū pariharanto pāṭipadadivasato paṭṭhāya piṇḍapātatthāyapi gāmaṃ apavisitvā antovihāreyeva vasi.

ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវគ្គបាឡិ • Mahāvaggapāḷi / ៦. បញ្ចវគ្គិយកថា • 6. Pañcavaggiyakathā

អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវគ្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvagga-aṭṭhakathā / បញ្ចវគ្គិយកថា • Pañcavaggiyakathā

ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា • Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā

ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា • Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā

ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ • Pācityādiyojanāpāḷi / ៦. បញ្ចវគ្គិយកថា • 6. Pañcavaggiyakathā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact