Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā

បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា

Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā

១០. ឥទានិ បន សព្ពោ ជនោ សទ្ធាភាជនំ ឧបនេតុ, បូរេស្សាមិ នេសំ សង្កប្បន្តិ។ អប្បរជក្ខជាតិកោតិ សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភិតកិលេសត្តា និក្កិលេសជាតិកោ។ អាជានិស្សតីតិ ចេ ន និដ្ឋានមកំសុ ធម្មសង្គាហកា តេ វិនយក្កមញ្ញា, អហំ ទេសេយ្យំ បដិវិជ្ឈិស្សតីតិ អធិប្បាយោ, ‘‘មុទ្ធាបិ តស្ស វិបតេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ២) ឯត្ថ វិយ អភូតបរិកប្បោ កិរេសោ។ លោកេ តស្ស អធិមុត្តភាវទីបនត្ថញ្ហិ ឥទំ វចនំ អត្តនោ តទុបទេសេន អវិទិតភាវទីបនត្ថំ។ តស្ស អនន្តេវាសិកភាវទីបនត្ថន្តិ ឯវមាទីនិ បនេត្ថ បយោជនានិ។ ភគវតោបិ ខោ ញាណន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ តស្ស មរណារម្មណំ ឧប្បជ្ជិ។ តេន តតោ បុព្ពេ តស្ស សតិ ធម្មទេសនាយ ខិប្បំ ជាននភាវារម្មណន្តិ ទីបេតិ។ បរោបទេសតោ អជានិត្វា បច្ចក្ខតោ មរណសច្ឆិកិរិយម្បិ ទស្សេតិ។ ពុទ្ធានម្បិ អនេកញាណសមោធានាភាវតោ សុវុត្តមេតំ។ ចិត្តបុព្ពិកា ហិ ចិត្តប្បវត្តិ, អញ្ញថា នវសត្តបាតុភាវប្បសង្គោ។ សព្ពធម្មានំ ឯកតោ គហណេ វិរុទ្ធកាលានំ ឯកតោ ជាននប្បសង្គោ។ តតោ ឯកញាណស្ស វិតថភាវប្បត្តិទោសោ, តស្មា សព្ពស្ស វិនានេកញាណសមោធានំ អាបជ្ជិតធម្មេសុ អប្បដិហតញាណវន្តត្តា បន សព្ពញ្ញូ ឯវ ភគវាតិ វេទិតព្ពំ, ន សព្ពកាលំ ឯកតោ។ អាឡារាទីនំ មរណាជាននតោតិ ចេ? ន, តស្ស ជាននេន បុថុជ្ជនស្សាបិ សព្ពញ្ញុតាបត្តិប្បសង្គតោ។ យទាភាវេន យទាភាវោ តព្ភាវេន តស្សាភាវប្បសង្គោ លោកេ សិទ្ធោតិ។ ‘‘ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទី’’តិ វចនតោ តស្ស មរណជាននំ សិទ្ធន្តិ កត្វា ភវំ មតេនេវ ភគវា សព្ពញ្ញូតិ សិទ្ធំ ន ទេវតារោចនតោ បុព្ពេ អជាននតោតិ ចេ? ន, វិសេសំ បរិគ្គហេត្វា អន្តរា បជាននតោ, ទេវតាយ សព្ពញ្ញុភាវប្បត្តិទោសតោ ច។ ន ហិ សោ កស្សចិ វចនេន អញ្ញាសីតិ។

10. Idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti. Apparajakkhajātikoti samāpattiyā vikkhambhitakilesattā nikkilesajātiko. Ājānissatīti ce na niṭṭhānamakaṃsu dhammasaṅgāhakā te vinayakkamaññā, ahaṃ deseyyaṃ paṭivijjhissatīti adhippāyo, ‘‘muddhāpi tassa vipateyyā’’ti (a. ni. 8.11; pārā. 2) ettha viya abhūtaparikappo kireso. Loke tassa adhimuttabhāvadīpanatthañhi idaṃ vacanaṃ attano tadupadesena aviditabhāvadīpanatthaṃ. Tassa anantevāsikabhāvadīpanatthanti evamādīni panettha payojanāni. Bhagavatopi kho ñāṇanti sabbaññutaññāṇaṃ tassa maraṇārammaṇaṃ uppajji. Tena tato pubbe tassa sati dhammadesanāya khippaṃ jānanabhāvārammaṇanti dīpeti. Paropadesato ajānitvā paccakkhato maraṇasacchikiriyampi dasseti. Buddhānampi anekañāṇasamodhānābhāvato suvuttametaṃ. Cittapubbikā hi cittappavatti, aññathā navasattapātubhāvappasaṅgo. Sabbadhammānaṃ ekato gahaṇe viruddhakālānaṃ ekato jānanappasaṅgo. Tato ekañāṇassa vitathabhāvappattidoso, tasmā sabbassa vinānekañāṇasamodhānaṃ āpajjitadhammesu appaṭihatañāṇavantattā pana sabbaññū eva bhagavāti veditabbaṃ, na sabbakālaṃ ekato. Āḷārādīnaṃ maraṇājānanatoti ce? Na, tassa jānanena puthujjanassāpi sabbaññutāpattippasaṅgato. Yadābhāvena yadābhāvo tabbhāvena tassābhāvappasaṅgo loke siddhoti. ‘‘Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti vacanato tassa maraṇajānanaṃ siddhanti katvā bhavaṃ mateneva bhagavā sabbaññūti siddhaṃ na devatārocanato pubbe ajānanatoti ce? Na, visesaṃ pariggahetvā antarā pajānanato, devatāya sabbaññubhāvappattidosato ca. Na hi so kassaci vacanena aññāsīti.

អបិច កិមិទំ តត្ថ ជាននំ នាម តទារម្មណញាណុប្បត្តីតិ ចេ? ន, លោកេ សព្ពញ្ញុនោ អច្ចន្តាភាវប្បសង្គតោ។ សាធិកា ហិ មយា ឯកញាណក្ខណេ សព្ពំ ញាណំ, តទញ្ញេសញ្ច តទញ្ញាណានុប្បត្តិ។ អបិច សព្ពញ្ញុនោ សព្ពធម្មវិសយេ ញាណបច្ចុបដ្ឋានសិទ្ធិ តស្ស ញាណស្ស អត្តនាវ អត្តនោ អវិសយោតិ ចេ? ន, ហេតុនិទស្សនានុប្បត្តិតោ។ អបិច ‘‘ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទី’’តិ ឯត្ថ វិសេសវចនំ អត្ថិ។ យេន ទេវតារោចនុត្តរកាលមេវ ភគវតោ ញាណំ ឧទបាទីតិ បញ្ញាយតិ។ ន ហិ វចនបុព្ពាបរិយភាវមត្តេន តទត្ថបុព្ពាបរិយតា ហោតិ, តស្មា អយុត្តមេតំ។ អភិទោសកាលំកតោតិ បឋមយាមេ កាលំកតោ។ ‘‘មជ្ឈិមយាមេ’’តិបិ វទន្តិ។ ឧភយត្ថបិ មហាជានិយោ។ សត្តទិវសព្ភន្តរេ, ឯកទិវសព្ភន្តរេ ច បត្តព្ពមគ្គផលតោ បរិហីនត្តា មហតី ជានិ អស្សាតិ មហាជានិ។ តេសុ ហិ ទ្វីសុ អាឡារោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនភវេ និព្ពត្តោ, ឧទកោ ភវគ្គេ, តស្មា នេសំ ធម្មទេសនាយ អក្ខណេ និព្ពត្តភាវំ សន្ធាយ ភគវា ឯវំ ចិន្តេសិ, ន ឥតោ មនុស្សលោកតោ ចុតិភាវំ សន្ធាយាតិ វេទិតព្ពំ។ អពុទ្ធវេនេយ្យតញ្ច សន្ធាយាតិ នោ តក្កោ, អញ្ញថា អនិដ្ឋប្បសង្គោតិ អាចរិយោ។

Apica kimidaṃ tattha jānanaṃ nāma tadārammaṇañāṇuppattīti ce? Na, loke sabbaññuno accantābhāvappasaṅgato. Sādhikā hi mayā ekañāṇakkhaṇe sabbaṃ ñāṇaṃ, tadaññesañca tadaññāṇānuppatti. Apica sabbaññuno sabbadhammavisaye ñāṇapaccupaṭṭhānasiddhi tassa ñāṇassa attanāva attano avisayoti ce? Na, hetunidassanānuppattito. Apica ‘‘bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti ettha visesavacanaṃ atthi. Yena devatārocanuttarakālameva bhagavato ñāṇaṃ udapādīti paññāyati. Na hi vacanapubbāpariyabhāvamattena tadatthapubbāpariyatā hoti, tasmā ayuttametaṃ. Abhidosakālaṃkatoti paṭhamayāme kālaṃkato. ‘‘Majjhimayāme’’tipi vadanti. Ubhayatthapi mahājāniyo. Sattadivasabbhantare, ekadivasabbhantare ca pattabbamaggaphalato parihīnattā mahatī jāni assāti mahājāni. Tesu hi dvīsu āḷāro ākiñcaññāyatanabhave nibbatto, udako bhavagge, tasmā nesaṃ dhammadesanāya akkhaṇe nibbattabhāvaṃ sandhāya bhagavā evaṃ cintesi, na ito manussalokato cutibhāvaṃ sandhāyāti veditabbaṃ. Abuddhaveneyyatañca sandhāyāti no takko, aññathā aniṭṭhappasaṅgoti ācariyo.

ពោធិសត្តស្ស ជាតកាលេ សុបិនបដិគ្គាហកា ចេវ លក្ខណបរិគ្គាហកា ច អដ្ឋ ព្រាហ្មណា។ តេសុ តយោ ទ្វិធា ព្យាករិំសុ ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តិ, បព្ពជន្តោ ពុទ្ធោ’’តិ។ បញ្ច ព្រាហ្មណា ‘‘អគារេ ន តិដ្ឋតិ, ពុទ្ធោវ ហោតី’’តិ ឯកំសព្យាករណាវ អហេសុំ។ តេសុ បុរិមា តយោ យថាមន្តបារំ គតា។ ឥមេ បន មន្តបារំ អតិក្កមន្តា អត្តនា លទ្ធំ បុញ្ញមហត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា ពោធិសត្តំ ឧទ្ទិស្ស បុរេតរមេវ បព្ពជិំសុ។ ឥមេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បញ្ចវគ្គិយា’’តិ។ ‘‘តេសំ បុត្តា’’តិបិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តំ។ កស្មា បនេត្ថ ភគវា ‘‘ពហូបការា ខោ មេ’’តិ ចិន្តេសិ។ កិំ ឧបការកានំ ឯវ ឯស ធម្មំ ទេសេតិ, ឥតរេសំ ន ទេសេតីតិ? នោ ន ទេសេតិ។ ឧបការានុស្សរណមត្តកេនេវ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថានយោ។ អត្តនោ កតញ្ញុកតវេទិភាវប្បកាសនត្ថំ, កតញ្ញុតាទិបសំសនត្ថំ, បរេសញ្ច កតញ្ញុភាវាទិនិយោជនត្ថំ, ខិប្បជាននប្បសង្គនិវារណត្ថំ។

Bodhisattassa jātakāle supinapaṭiggāhakā ceva lakkhaṇapariggāhakā ca aṭṭha brāhmaṇā. Tesu tayo dvidhā byākariṃsu ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasanto rājā hoti cakkavatti, pabbajanto buddho’’ti. Pañca brāhmaṇā ‘‘agāre na tiṭṭhati, buddhova hotī’’ti ekaṃsabyākaraṇāva ahesuṃ. Tesu purimā tayo yathāmantapāraṃ gatā. Ime pana mantapāraṃ atikkamantā attanā laddhaṃ puññamahattaṃ vissajjetvā bodhisattaṃ uddissa puretarameva pabbajiṃsu. Ime sandhāya vuttaṃ ‘‘pañcavaggiyā’’ti. ‘‘Tesaṃ puttā’’tipi vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ. Kasmā panettha bhagavā ‘‘bahūpakārā kho me’’ti cintesi. Kiṃ upakārakānaṃ eva esa dhammaṃ deseti, itaresaṃ na desetīti? No na deseti. Upakārānussaraṇamattakeneva vuttanti aṭṭhakathānayo. Attano kataññukatavedibhāvappakāsanatthaṃ, kataññutādipasaṃsanatthaṃ, paresañca kataññubhāvādiniyojanatthaṃ, khippajānanappasaṅganivāraṇatthaṃ.

១១. អន្តរា ច គយំ អន្តរា ច ពោធិន្តិ គយាយ ច ពោធិយា ច មជ្ឈេ តិគាវុតន្តរេ ឋានេ។ ពោធិមណ្ឌតោ ហិ គយា តីណិ គាវុតានិ។ ពារាណសិនគរំ អដ្ឋារស យោជនានិ។ ឧបកោ បន ពោធិមណ្ឌស្ស ច គយាយ ច អន្តរេ ភគវន្តំ អទ្ទស។ អន្តរា-សទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ។ ឦទិសេសុ ច ឋានេសុ អក្ខរចិន្តកា ឯកមេវ អន្តរាសទ្ទំ បយុជ្ជន្តិ, សោ ទុតិយបទេបិ យោជេតព្ពោ។ អយោជិយមានេ បន ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ។ ឥធ បន យោជេត្វាវ វុត្តោតិ។

11.Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhinti gayāya ca bodhiyā ca majjhe tigāvutantare ṭhāne. Bodhimaṇḍato hi gayā tīṇi gāvutāni. Bārāṇasinagaraṃ aṭṭhārasa yojanāni. Upako pana bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadepi yojetabbo. Ayojiyamāne pana upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvāva vuttoti.

សព្ពាភិភូតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ អភិភវិត្វា ឋិតោ។ តណ្ហក្ខយេតិ និព្ពានេ។ វិមុត្តោតិ អារម្មណតោ វិមុត្តោ។ នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោតិ មយ្ហំ បដិបុគ្គលោ នាម នត្ថិ, អសទិសោតិ អត្ថោ, មម សព្ពញ្ញុភាវេ ទោសំ ទស្សេត្វា លោកេ ឋាតុំ អសមត្ថតាយ មម បច្ចត្ថិកបុគ្គលោ វា នត្ថីតិ អត្ថោ។ អាហញ្ឆំ អមតទុន្ទុភិន្តិ ធម្មចក្ខុបដិលាភាយ អមតភេរិំ បហរិស្សាមីតិ គច្ឆាមិ។

Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. Taṇhakkhayeti nibbāne. Vimuttoti ārammaṇato vimutto. Natthi me paṭipuggaloti mayhaṃ paṭipuggalo nāma natthi, asadisoti attho, mama sabbaññubhāve dosaṃ dassetvā loke ṭhātuṃ asamatthatāya mama paccatthikapuggalo vā natthīti attho. Āhañchaṃ amatadundubhinti dhammacakkhupaṭilābhāya amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmi.

អរហសិ អនន្តជិនោ ភវិតុំ យុត្តោ ត្វន្តិ អត្ថោ។ ឥទម្បិ អត្តនោ សត្ថុនាមំ។ ហុបេយ្យាសីតិ អាវុសោ ឯវម្បិ នាម ភវេយ្យ។ បក្កាមីតិ វង្កហារជនបទំ នាម អគមាសិ។ ភគវាបិ ‘‘តត្ថ តស្ស មិគលុទ្ទកស្ស ធីតុយា ចាបាយ ឧក្កណ្ឋិត្វា បុន អាគន្ត្វា អនាគាមី អយំ ភវិស្សតី’’តិ ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ទិស្វា តេន សទ្ធិំ អាលបិ។ សោ ច តថេវាគន្ត្វា បព្ពជិត្វា អនាគាមី ហុត្វា អនុក្កមេន កាលំ កត្វា អវិហេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ។

Arahasi anantajino bhavituṃ yutto tvanti attho. Idampi attano satthunāmaṃ. Hupeyyāsīti āvuso evampi nāma bhaveyya. Pakkāmīti vaṅkahārajanapadaṃ nāma agamāsi. Bhagavāpi ‘‘tattha tassa migaluddakassa dhītuyā cāpāya ukkaṇṭhitvā puna āgantvā anāgāmī ayaṃ bhavissatī’’ti upanissayasampattiṃ disvā tena saddhiṃ ālapi. So ca tathevāgantvā pabbajitvā anāgāmī hutvā anukkamena kālaṃ katvā avihesu uppajjitvā arahattaṃ pāpuṇi.

១២. សណ្ឋបេសុន្តិ កតិកំ អកំសុ។ បធានវិព្ភន្តោតិ បធានតោ ភដ្ឋោ បរិហីនោ។ ‘‘អភិជានាថ នុ ភាសិតមេត’’ន្តិ, ‘‘វាចំ ភាសិតមេវ’’ន្តិ ច ឯវរូបំ កញ្ចិ វចនភេទំ អកាសីតិ អធិប្បាយោ។ ភគវន្តំ សុស្សូសិំសូតិ ភគវតោ វចនំ សោតុកាមា អហេសុំ។ អញ្ញាតិ អញ្ញាយ, ជានិតុន្តិ អត្ថោ។

12.Saṇṭhapesunti katikaṃ akaṃsu. Padhānavibbhantoti padhānato bhaṭṭho parihīno. ‘‘Abhijānātha nu bhāsitameta’’nti, ‘‘vācaṃ bhāsitameva’’nti ca evarūpaṃ kañci vacanabhedaṃ akāsīti adhippāyo. Bhagavantaṃ sussūsiṃsūti bhagavato vacanaṃ sotukāmā ahesuṃ. Aññāti aññāya, jānitunti attho.

១៣. អថ កិមត្ថំ អាមន្តេសីតិ? តតោបិ សុដ្ឋុតរំ បដិជាននត្ថំ, ធម្មស្ស អភិភារិយទុល្លភភាវទីបនត្ថំ, អក្ខរវិក្ខេបនិវារណត្ថញ្ច។ តត្ថ ទ្វេមេតិ អន្តទ្វយវចនំ អញ្ញេសម្បិ តទន្តោគធភាវតោ។ អបិច យោជនាវសេន។ តណ្ហាអវិជ្ជាតិ ហិ សំសារប្បវត្តិយា សីសភូតា ទ្វេ កិលេសា។ តេ ច សមថវិបស្សនានំ បដិបក្ខភូតត្តា អន្តា នាម។ តេសុ តណ្ហាវសេន កាមសុខល្លិកានុយោគំ ភជន្តោ សមថំ បរិហាបេតិ ពាលោ, តថា អវិជ្ជាវសេន អត្តកិលមថានុយោគំ ភជន្តោ គច្ឆន្តោ វិបស្សនន្តិ ន សក្កា ឧភោ ទ្វេ អន្តេ អប្បហាយ អមតំ អធិគន្តុន្តិ ឯវំ វុត្តា។ អបិច លីនុទ្ធច្ចបហានទស្សនមេតំ។ លីនោ ហិ និក្ខិត្តវីរិយារម្ភោ កាមសុខញ្ច ភជតិ, ឥតរោ អច្ចារទ្ធវីរិយោ អត្តកិលមថំ។ ឧភោបិ តេ វីរិយសមតាយ បដិបក្ខត្តា អន្តា នាម។ អបិច តិស្សោ សាសនេ បដិបទា វុត្តា អាគាឡ្ហា, និជ្ឈាមា, មជ្ឈិមា ច។ តត្ថ អាគាឡ្ហា ‘‘បាណាតិបាតី ហោតិ, នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ ឯវមាទិកា។ និជ្ឈាមា ‘‘អចេលកោ ហោតិ, មុត្តាចារោ’’តិ ឯវមាទិកា, មជ្ឈិមា ‘‘អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ ឯវមាទិកា។ តត្ថ កាមសុខល្លិកានុយោគោ អាគាឡ្ហា នាម បដិបទា ហោតិ សព្ពាកុសលមូលត្តា។ អត្តកិលមថានុយោគោ និជ្ឈាមា នាម អត្តជ្ឈាបនតោ។ ឧភោបេតេ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ បដិបក្ខភូតត្តា អន្តា នាម, តស្មា ឥមេវ សន្ធាយ ទ្វេមេតិ។ កិមត្ថំ ភគវា ‘‘បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា’’តិ បព្ពជិតេ ឯវ អធិករោតិ, ន គហដ្ឋេតិ? បព្ពជិតានំ តទធិមុត្តត្តា, សុខបរិវជ្ជនសមត្ថតាយ, តទធិកតត្តា ច បព្ពជិតា ឯត្ថ អធិកតា, ន គហដ្ឋា។ យទិ ឯវំ កិមត្ថំ កាមសុខល្លិកានុយោគមាហ, ននុ តេ បកតិយាបិ កាមបរិច្ចាគំ កត្វា តំ និស្សរណត្ថំ បព្ពជិតាតិ? ន, តេសំ អន្តទ្វយនិស្សិតត្តា។ តេ ហិ ឥធ លោកេ កាមេន វិសុទ្ធិមិច្ឆន្តិ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា តស្សេវ តបស្ស ផលេន បេច្ច ទិព្ពេ កាមេ អាសីសមានា ទឡ្ហតរំ កាមសុខល្លិកានុយោគមនុយុត្តាតិ វេទិតព្ពា ។ អន្តត្ថោ បន ឥធ កុច្ឆិតដ្ឋេន វេទិតព្ពោ ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកានំ, យទិទំ បិណ្ឌោល្យ’’ន្តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៩១; សំ. និ. ៣.៨០) វិយ។

13. Atha kimatthaṃ āmantesīti? Tatopi suṭṭhutaraṃ paṭijānanatthaṃ, dhammassa abhibhāriyadullabhabhāvadīpanatthaṃ, akkharavikkhepanivāraṇatthañca. Tattha dvemeti antadvayavacanaṃ aññesampi tadantogadhabhāvato. Apica yojanāvasena. Taṇhāavijjāti hi saṃsārappavattiyā sīsabhūtā dve kilesā. Te ca samathavipassanānaṃ paṭipakkhabhūtattā antā nāma. Tesu taṇhāvasena kāmasukhallikānuyogaṃ bhajanto samathaṃ parihāpeti bālo, tathā avijjāvasena attakilamathānuyogaṃ bhajanto gacchanto vipassananti na sakkā ubho dve ante appahāya amataṃ adhigantunti evaṃ vuttā. Apica līnuddhaccapahānadassanametaṃ. Līno hi nikkhittavīriyārambho kāmasukhañca bhajati, itaro accāraddhavīriyo attakilamathaṃ. Ubhopi te vīriyasamatāya paṭipakkhattā antā nāma. Apica tisso sāsane paṭipadā vuttā āgāḷhā, nijjhāmā, majjhimā ca. Tattha āgāḷhā ‘‘pāṇātipātī hoti, natthi kāmesu doso’’ti evamādikā. Nijjhāmā ‘‘acelako hoti, muttācāro’’ti evamādikā, majjhimā ‘‘ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti evamādikā. Tattha kāmasukhallikānuyogo āgāḷhā nāma paṭipadā hoti sabbākusalamūlattā. Attakilamathānuyogo nijjhāmā nāma attajjhāpanato. Ubhopete majjhimāya paṭipadāya paṭipakkhabhūtattā antā nāma, tasmā imeva sandhāya dvemeti. Kimatthaṃ bhagavā ‘‘pabbajitena na sevitabbā’’ti pabbajite eva adhikaroti, na gahaṭṭheti? Pabbajitānaṃ tadadhimuttattā, sukhaparivajjanasamatthatāya, tadadhikatattā ca pabbajitā ettha adhikatā, na gahaṭṭhā. Yadi evaṃ kimatthaṃ kāmasukhallikānuyogamāha, nanu te pakatiyāpi kāmapariccāgaṃ katvā taṃ nissaraṇatthaṃ pabbajitāti? Na, tesaṃ antadvayanissitattā. Te hi idha loke kāmena visuddhimicchanti attakilamathānuyogamanuyuttā tasseva tapassa phalena pecca dibbe kāme āsīsamānā daḷhataraṃ kāmasukhallikānuyogamanuyuttāti veditabbā . Antattho pana idha kucchitaṭṭhena veditabbo ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ, yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādīsu (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) viya.

យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោតិ ឯត្ថ កាមេសូតិ វត្ថុកាមោ អធិប្បេតោ, ទុតិយោ កិលេសកាមោ ។ តំសម្បយុត្តសុខមេត្ថ កាមសុខំ នាម។ តេន វិបាកសុខស្ស និរវជ្ជភាវំ ទីបេតីតិ។ អល្លីយនំ នាម តទភិនន្ទនា។ អនុយោគោ នាម ភវន្តរេ តទនុយោគបត្ថនា។ ហានភាគិយករត្តា កុសលបក្ខស្ស, ហីនបុគ្គលភាវិតត្តា, ហីនធាតុបភវត្តា ច លាមកដ្ឋេន ហីនោ។ គាមនិវាសិសត្តធម្មត្តា គម្មោ។ បុថុជ្ជនសាធារណត្តា បោថុជ្ជនិកោអនរិយោតិ អរិយានំ អនធិប្បេតត្តា, អរិយធម្មបដិបក្ខត្តា, អនរិយករត្តា, អនរិយធម្មត្តា, អនរិយាចិណ្ណត្តា ច វេទិតព្ពោ។ អនត្ថសង្ខាតសំសារភយាវហត្តា, អនត្ថផលនិព្ពត្តកត្តា ច អនត្ថសំហិតោ។ អត្តនោ កេវលំ ខេទូបគមោ អត្តកិលមថោ នាម។ សោ ទិដ្ឋិគតបុព្ពកត្តតបានុក្កមកិរិយាវិសេសំ និស្សាយ បវត្តតិ, តស្ស ទិដ្ឋិវសេន អនុយោគោ អត្តកិលមថានុយោគោ នាម។ អត្តវិយោគវិត្តាបរិស្សមត្តា, អនុបាយបវត្តត្តា សម្បជ្ជមានោ មិគយោនិគោយោនិកុក្កុរយោនិសូករយោនីសុ បាតាយតិ។ វិបច្ចមានោ នរកំ នេតីតិ អនត្ថសំហិតោ។ ឯតេ ត្វាតិ ឯតេ តុ។ តថាគតេនាតិ អត្តានំ អវិតថាគមនំ អាវិ ករោតិ, តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘ន មយា បរិវិតក្កិតមត្តេន វិតក្កិតា, កិន្តុ មយា តថាគតេនេវ សតា អភិសម្ពោធិញាណេន អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ។ ចក្ខុករណីតិអាទីហិ បន តមេវ បដិបទំ ថោមេតិ។ ភេសជ្ជំ អាតុរស្ស វិយ ‘‘ចក្ខុករណី’’តិ ឥមិនា ញាណចក្ខុវិសោធនំ វុត្តំ។ ញាណករណីតិ ឥមិនា អន្ធការវិធមនំ វុត្តំ។ ឧបសមាយាតិ កិលេសបរិឡាហបដិប្បស្សទ្ធិ វុត្តា។ អភិញ្ញាយាតិ សច្ចបដិវេធនំ វុត្តំ។ សម្ពោធាយាតិ សច្ចបដិវិជ្ឈនំ វុត្តំ។ និព្ពានាយាតិ សោបាទិសេសនិព្ពានធាតុយា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុយាតិ ឯវំ យថាសម្ភវំ យោជេត្វា កថេតព្ពំ។

Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti ettha kāmesūti vatthukāmo adhippeto, dutiyo kilesakāmo . Taṃsampayuttasukhamettha kāmasukhaṃ nāma. Tena vipākasukhassa niravajjabhāvaṃ dīpetīti. Allīyanaṃ nāma tadabhinandanā. Anuyogo nāma bhavantare tadanuyogapatthanā. Hānabhāgiyakarattā kusalapakkhassa, hīnapuggalabhāvitattā, hīnadhātupabhavattā ca lāmakaṭṭhena hīno. Gāmanivāsisattadhammattā gammo. Puthujjanasādhāraṇattā pothujjaniko. Anariyoti ariyānaṃ anadhippetattā, ariyadhammapaṭipakkhattā, anariyakarattā, anariyadhammattā, anariyāciṇṇattā ca veditabbo. Anatthasaṅkhātasaṃsārabhayāvahattā, anatthaphalanibbattakattā ca anatthasaṃhito. Attano kevalaṃ khedūpagamo attakilamatho nāma. So diṭṭhigatapubbakattatapānukkamakiriyāvisesaṃ nissāya pavattati, tassa diṭṭhivasena anuyogo attakilamathānuyogo nāma. Attaviyogavittāparissamattā, anupāyapavattattā sampajjamāno migayonigoyonikukkurayonisūkarayonīsu pātāyati. Vipaccamāno narakaṃ netīti anatthasaṃhito. Ete tvāti ete tu. Tathāgatenāti attānaṃ avitathāgamanaṃ āvi karoti, tenetaṃ dasseti ‘‘na mayā parivitakkitamattena vitakkitā, kintu mayā tathāgateneva satā abhisambodhiñāṇena abhisambuddho’’ti. Cakkhukaraṇītiādīhi pana tameva paṭipadaṃ thometi. Bhesajjaṃ āturassa viya ‘‘cakkhukaraṇī’’ti iminā ñāṇacakkhuvisodhanaṃ vuttaṃ. Ñāṇakaraṇīti iminā andhakāravidhamanaṃ vuttaṃ. Upasamāyāti kilesapariḷāhapaṭippassaddhi vuttā. Abhiññāyāti saccapaṭivedhanaṃ vuttaṃ. Sambodhāyāti saccapaṭivijjhanaṃ vuttaṃ. Nibbānāyāti sopādisesanibbānadhātuyā anupādisesanibbānadhātuyāti evaṃ yathāsambhavaṃ yojetvā kathetabbaṃ.

១៤. កស្មា បនេត្ថ ភគវា អញ្ញត្ថ វិយ អនុបុព្ពិំ កថំ អកថេត្វា បឋមមេវ អសេវិតព្ពមន្តទ្វយំ វត្វា មជ្ឈិមបដិបទំ ទេសេសីតិ? អត្តាទិមិច្ឆាភិមាននិវារណត្ថំ, កុម្មគ្គបដិបត្តិនិវារណត្ថញ្ច អន្តទ្វយវជ្ជនំ វត្វា អត្តនោ វិសេសាធិគមទីបននយេន អពាហុល្លិកាទិភាវទស្សនត្ថំ, តេសញ្ច មជ្ឈិមបដិបទាទីបនេន តត្ថ អនុយោជនត្ថំ បច្ឆា សម្មាបដិបទំ ទេសេសិ, តតោ តស្ស មជ្ឈិមបដិបទាសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស វិសយទស្សនត្ថំ ចតុសច្ចធម្មំ សង្ខេបវិត្ថារវសេន ទេសេតុកាមោ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខ’’ន្តិអាទិមាហ, អយមេត្ថ អនុសន្ធិ។ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ មេ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ សុត្តានុសន្ធិបកអាសនត្ថំ អយមនុក្កមោ វេទិតព្ពោ។ យថាវុត្តំ បដិបទំ សុត្វា កិរ កោណ្ឌញ្ញោ អាហ ‘‘កថំ ភគវតា វុត្តបដិបទាយ ឧប្បត្តិ សិយា។ អយញ្ហិ បដិបទា កិលេសានំ អនុប្បត្តិយា សតិ សម្ភវតិ, ន អញ្ញថា។ កិលេសានញ្ច យទិ លោភតោ ឧប្បត្តិ ខុប្បិបាសានំ វិយ, តទាសេវនាយ អនុប្បត្តិ សិយា, តទវត្ថុស្ស វា តេសំ ឧប្បត្តិ។ តទវត្ថុវិបរីតកាយកិលមថាសេវនាយ អនុប្បត្តិ សិយា។ ឧភោបេតា ភគវតា ‘អន្តា’តិ វុត្តា, តស្មា កថំ បនេតិស្សាយ សម្មាបដិបទាយ ឧប្បត្តិ សម្ភវេយ្យា’’តិ។ ភគវា អាហ អនុបាយាសេវនតោ។ កថន្តិ ចេ? –

14. Kasmā panettha bhagavā aññattha viya anupubbiṃ kathaṃ akathetvā paṭhamameva asevitabbamantadvayaṃ vatvā majjhimapaṭipadaṃ desesīti? Attādimicchābhimānanivāraṇatthaṃ, kummaggapaṭipattinivāraṇatthañca antadvayavajjanaṃ vatvā attano visesādhigamadīpananayena abāhullikādibhāvadassanatthaṃ, tesañca majjhimapaṭipadādīpanena tattha anuyojanatthaṃ pacchā sammāpaṭipadaṃ desesi, tato tassa majjhimapaṭipadāsaṅkhātassa ariyamaggassa visayadassanatthaṃ catusaccadhammaṃ saṅkhepavitthāravasena desetukāmo ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkha’’ntiādimāha, ayamettha anusandhi. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhave’’tiādi suttānusandhipakaāsanatthaṃ ayamanukkamo veditabbo. Yathāvuttaṃ paṭipadaṃ sutvā kira koṇḍañño āha ‘‘kathaṃ bhagavatā vuttapaṭipadāya uppatti siyā. Ayañhi paṭipadā kilesānaṃ anuppattiyā sati sambhavati, na aññathā. Kilesānañca yadi lobhato uppatti khuppipāsānaṃ viya, tadāsevanāya anuppatti siyā, tadavatthussa vā tesaṃ uppatti. Tadavatthuviparītakāyakilamathāsevanāya anuppatti siyā. Ubhopetā bhagavatā ‘antā’ti vuttā, tasmā kathaṃ panetissāya sammāpaṭipadāya uppatti sambhaveyyā’’ti. Bhagavā āha anupāyāsevanato. Kathanti ce? –

‘‘សំសារមូលតោ ញាណំ, តញ្ច ញាណា បហិយ្យតិ;

‘‘Saṃsāramūlato ñāṇaṃ, tañca ñāṇā pahiyyati;

ជីវិតេ សតិ តំ ហោតិ, តញ្ច ជីវិតសាធនេ។

Jīvite sati taṃ hoti, tañca jīvitasādhane.

‘‘តស្មា ញាណាយ មេធាវី, រក្ខេ ជីវិតមត្តនោ;

‘‘Tasmā ñāṇāya medhāvī, rakkhe jīvitamattano;

ញាណសាធនភូតញ្ច, សីលញ្ច បរិបាលយេ។

Ñāṇasādhanabhūtañca, sīlañca paripālaye.

‘‘ជីវិតញ្ច យថា លោកេ, ភិន្នេ កាយេ ន វិជ្ជតិ;

‘‘Jīvitañca yathā loke, bhinne kāye na vijjati;

តថេវ ភិន្នសីលស្ស, នត្ថិ ញាណស្ស សម្ភវោ។

Tatheva bhinnasīlassa, natthi ñāṇassa sambhavo.

‘‘តស្មា អាយុញ្ច សីលញ្ច, ញាណត្ថំ រក្ខតា សតា;

‘‘Tasmā āyuñca sīlañca, ñāṇatthaṃ rakkhatā satā;

សេវិតព្ពា ន កាមាបិ, នាបិ កាយវិនាសនា។

Sevitabbā na kāmāpi, nāpi kāyavināsanā.

‘‘កាមេសុ គេធមុបគម្ម ហិនោ គម្មញ្ច,

‘‘Kāmesu gedhamupagamma hino gammañca,

អច្ចុទ្ធនោ កិលមថំ គមុបេតិ មូឡ្ហោ;

Accuddhano kilamathaṃ gamupeti mūḷho;

យោ មជ្ឈិមំ បដិបទំ បរមំ ឧបេតិ,

Yo majjhimaṃ paṭipadaṃ paramaṃ upeti,

សោ ខិប្បមេវ លភតេ បរមំ វិមោក្ខ’’ន្តិ។

So khippameva labhate paramaṃ vimokkha’’nti.

សុត្វា តទេតំ សុគតស្ស វាក្យំ,

Sutvā tadetaṃ sugatassa vākyaṃ,

បញ្ញំ មុនី សោ សុតជំ លភិត្វា;

Paññaṃ munī so sutajaṃ labhitvā;

ចិន្តាមយំ ញាណ បវេសមានោ,

Cintāmayaṃ ñāṇa pavesamāno,

ឧច្ឆិន្ទយំ បញ្ហមិមំ អបុច្ឆិ។

Ucchindayaṃ pañhamimaṃ apucchi.

‘‘និព្ពេធបទដ្ឋានំ បហាយ ឃោរំ,

‘‘Nibbedhapadaṭṭhānaṃ pahāya ghoraṃ,

តបំ កថមិវាតិ សោ ត្វំ;

Tapaṃ kathamivāti so tvaṃ;

ព្រូហិ តទេវ ហោតិ ភិក្ខុ ចរ,

Brūhi tadeva hoti bhikkhu cara,

វិរាគមុបយាតិ ច ទុក្ខសច្ចស្ស;

Virāgamupayāti ca dukkhasaccassa;

ទស្សនេនេវ ទុក្ខានុភវនា,

Dassaneneva dukkhānubhavanā,

តម្ហិ ទោសស្ស បច្ចយោ’’តិ។

Tamhi dosassa paccayo’’ti.

សុត្វាវ កោណ្ឌញ្ញោ មុនិវចនំ,

Sutvāva koṇḍañño munivacanaṃ,

វុដ្ឋាយ ហដ្ឋោ សហសា អវោច;

Vuṭṭhāya haṭṭho sahasā avoca;

‘‘ឧទាហរ ត្វំ ភគវា មមេតំ,

‘‘Udāhara tvaṃ bhagavā mametaṃ,

ភិក្ខុ យថា បស្សតិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ។

Bhikkhu yathā passati dukkhasacca’’nti.

ចិន្តាមយិស្ស បញ្ញាបរិបុណ្ណា ភាវនាមយិបញ្ញាសម្បត្តិ ជានិតព្ពា ឥមេហិ ឥតិ ភគវា សុត្តមិទមាហាតិ កិរ។ កស្មា ភគវា កោណ្ឌញ្ញស្ស បុរិមមេវ សច្ចទេសនំ អវឌ្ឍេត្វា អត្តនោ អធិគតក្កមមាហាតិ? នាហំ កស្សចិ អាគមំ ទេសេមិ, អបិច ខោ សយមេវ ឯវមធិគតោម្ហីតិ ទស្សនត្ថំ។ តត្ថ ‘‘បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសូ’’តិ ឥមិនា ឥទំ អត្ថទ្វយំ ទស្សេតិ, ន មយា អាឡារតោ, ឧទកតោ វា អយំ ធម្មោ សុតោ, កិន្តុ បុព្ពេ អននុស្សុតេស្វេវ ញាណំ មេ ឧទបាទីតិ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ អានុភាវំ បកាសេតិ។ អបិច យស្មា ឯវំ បដិបន្នោ វិនាបិ បរោបទេសេន អរិយសច្ចានិ បស្សតិ, តស្មា កថំ តុម្ហេវ មមាបទេសេន ន បស្សថាតិ។

Cintāmayissa paññāparipuṇṇā bhāvanāmayipaññāsampatti jānitabbā imehi iti bhagavā suttamidamāhāti kira. Kasmā bhagavā koṇḍaññassa purimameva saccadesanaṃ avaḍḍhetvā attano adhigatakkamamāhāti? Nāhaṃ kassaci āgamaṃ desemi, apica kho sayameva evamadhigatomhīti dassanatthaṃ. Tattha ‘‘pubbe ananussutesu dhammesū’’ti iminā idaṃ atthadvayaṃ dasseti, na mayā āḷārato, udakato vā ayaṃ dhammo suto, kintu pubbe ananussutesveva ñāṇaṃ me udapādīti majjhimāya paṭipadāya ānubhāvaṃ pakāseti. Apica yasmā evaṃ paṭipanno vināpi paropadesena ariyasaccāni passati, tasmā kathaṃ tumheva mamāpadesena na passathāti.

១៥. ចក្ខុន្តិអាទីនិ បញ្ច បទានិ ញាណវេវចនានេវ។ ញាណញ្ហិ សច្ចានំ អាលោចនតោ ចក្ខុភូតត្ថជាននតោ ញាណំ។ បការេហិ ជាននតោ បញ្ញា។ កិលេសវិទារណតោ, វិជ្ជនតោ ច វិជ្ជា។ សច្ចច្ឆាទកតមវិនាសនតោ, តេសំ គតិកោដិបកាសនតោ អាលោកោតិ វេទិតព្ពំ។ តត្ថ បឋមេន បរិវដ្ដេន សច្ចានំ អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ ឋបនបញ្ញំ ទស្សេតិ, ទុតិយេន តេសំ កត្តព្ពាការបរិច្ឆិន្ទនបញ្ញំ, តតិយេន សច្ចេសុ ញាណកិច្ចសន្និដ្ឋានំ ទស្សេតិ។

15.Cakkhuntiādīni pañca padāni ñāṇavevacanāneva. Ñāṇañhi saccānaṃ ālocanato cakkhubhūtatthajānanato ñāṇaṃ. Pakārehi jānanato paññā. Kilesavidāraṇato, vijjanato ca vijjā. Saccacchādakatamavināsanato, tesaṃ gatikoṭipakāsanato ālokoti veditabbaṃ. Tattha paṭhamena parivaṭṭena saccānaṃ aññamaññaṃ asaṅkarato ṭhapanapaññaṃ dasseti, dutiyena tesaṃ kattabbākāraparicchindanapaññaṃ, tatiyena saccesu ñāṇakiccasanniṭṭhānaṃ dasseti.

១៦. យាវកីវញ្ចាតិ ទ្វីហិ បទេហិ យាវឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ឥតិ ចិត្តមនោ’’តិអាទិ វិយ។ រាគាទីហិ អកុប្បតាយ អកុប្បា វិមុត្តិវេយ្យាករណន្តិ ធម្មទេសនា។ សា ហិ ធម្មានំ ព្យាករណតោ បកាសនតោ ‘‘វេយ្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ វិរជំ វីតមលន្តិ ឯត្ថ វិរជំ វិសមហេតុវាទវិគមតោ។ វីតមលំ អហេតុកវាទវិគមតោ។ វិរជំ សស្សតទិដ្ឋិប្បហានតោ។ វីតមលំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិប្បហានតោ។ វិរជំ បរិយុដ្ឋានប្បហានតោ។ វីតមលំ អនុសយប្បហានតោ។ ធម្មចក្ខុន្តិ ធម្មមត្តទស្សនំ, ន តត្ថ សត្តោ វា ជីវោ វា ការកោ វា វេទកោ វាតិ, តេនេវាហ ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពន្តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ។ ឥទញ្ហិ តស្ស ធម្មចក្ខុស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវ សង្ខតំ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ។

16.Yāvakīvañcāti dvīhi padehi yāvaicceva vuttaṃ hoti ‘‘iti cittamano’’tiādi viya. Rāgādīhi akuppatāya akuppā vimutti. Veyyākaraṇanti dhammadesanā. Sā hi dhammānaṃ byākaraṇato pakāsanato ‘‘veyyākaraṇa’’nti vuccati. Virajaṃ vītamalanti ettha virajaṃ visamahetuvādavigamato. Vītamalaṃ ahetukavādavigamato. Virajaṃ sassatadiṭṭhippahānato. Vītamalaṃ ucchedadiṭṭhippahānato. Virajaṃ pariyuṭṭhānappahānato. Vītamalaṃ anusayappahānato. Dhammacakkhunti dhammamattadassanaṃ, na tattha satto vā jīvo vā kārako vā vedako vāti, tenevāha ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbantaṃ nirodhadhamma’’nti. Idañhi tassa dhammacakkhussa uppattiākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena eva saṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.

១៧. ធម្មចក្កន្តិ ឯត្ថ ទេសនាញាណំ អធិប្បេតំ, បដិវេធញាណញ្ច លព្ភតេវ។ ឯត្ថ កិមត្ថំ ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុន្តិ? នានាទិដ្ឋិគតន្ធការវិធមនតោ លទ្ធាលោកត្តា, អបាយភយសមតិក្កមនតោ អស្សាសំ បត្តត្តា, ទេវកាយវិមានទស្សនតោ បីតិបាមោជ្ជចលិតត្តា ចាតិ ឯវមាទីនេត្ថ ការណានិ វទន្តិ។ បថវិកម្បនមហាសទ្ទបាតុភាវោ ច ធម្មតាវសេនេវ ហោតីតិ ឯកេ។ ទេវតានំ កីឡិតុកាមតាយ បថវិកម្បោ។ ពហុនោ ទេវសង្ឃស្ស សន្និបាតតោ, ភគវតោ សរីរប្បភាជាលវិសជ្ជនតោ ចាតិ ឯកច្ចេ។

17.Dhammacakkanti ettha desanāñāṇaṃ adhippetaṃ, paṭivedhañāṇañca labbhateva. Ettha kimatthaṃ devā saddamanussāvesunti? Nānādiṭṭhigatandhakāravidhamanato laddhālokattā, apāyabhayasamatikkamanato assāsaṃ pattattā, devakāyavimānadassanato pītipāmojjacalitattā cāti evamādīnettha kāraṇāni vadanti. Pathavikampanamahāsaddapātubhāvo ca dhammatāvaseneva hotīti eke. Devatānaṃ kīḷitukāmatāya pathavikampo. Bahuno devasaṅghassa sannipātato, bhagavato sarīrappabhājālavisajjanato cāti ekacce.

១៨. បព្ពជ្ជុបសម្បទាវិសេសន្តិ អត្ថោ។ តត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ តស្ស ឯហិភិក្ខូបសម្បទាបដិលាភនិមិត្តវចនបរិយោសានទស្សនោ។ តទវសានោ ហិ តស្ស ភិក្ខុភាវោ។ ស្វាក្ខាតោតិអាទិ ‘‘ឯហី’’តិ អាមន្តនាយ បយោជនទស្សនវចនំ។ ‘‘ឯហិភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ ចរ…បេ.… កិរិយាយា’’តិ ច អវោចាតិ បទសម្ពន្ធោ។ តត្ថ ចរ ព្រហ្មចរិយន្តិ អវសិដ្ឋំ មគ្គត្តយព្រហ្មចរិយំ សមធិគច្ឆ។ កិមត្ថំ? សម្មាទុក្ខស្សន្តកិរិយាយាតិ អត្ថោ។ ‘‘ឯហិភិក្ខូ’’តិ ឥមិនា ភគវតោ វចនេន និប្ផន្នត្តា ការណូបចារេន ‘‘ឯហិភិក្ខូបសម្បទា’’តិ វុត្តា។ សាវ តស្សាយស្មតោ យាវជីវំ ឧបសម្បទា អហោសីតិ អត្ថោ។ តេន តស្សា ឧបសម្បទាយ សិក្ខាបច្ចក្ខាតាទិនា វិច្ឆេទា វា តទញ្ញាយ ឧបសម្បទាយ កិច្ចំ វា នត្ថីតិ ឥទមត្ថទ្វយំ អដ្ឋកថាយំ ទស្សេតិ។ អដ្ឋន្នម្បិ ឧបសម្បទានំ ឯហិភិក្ខុឱវាទបដិគ្គហណបញ្ហព្យាករណគរុធម្មបដិគ្គហណូបសម្បទានំ ចតុន្នំ អញ្ញតរាយ ឧបសម្បន្នស្ស អន្តរា វិច្ឆេទោ វា តទញ្ញូបសម្បទាយ កិច្ចំ វា នត្ថិ, ឥតរស្សត្ថីតិ។ និកាយន្តរិកា បនាហុ ‘‘ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានំ និយាមោក្កន្តិសង្ខាតាយ ឧបសម្បទាយ ញត្តិចតុត្ថកម្មុបសម្បទញ្ច ទសវគ្គបញ្ចវគ្គករណីយវសេន ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទសវិធោបសម្បទា’’តិ។ កា បនេត្ថ អត្ថតោ ឧបសម្បទា នាមាតិ? តទធិគតកិរិយាវសេន និព្ពត្តិយា អសេក្ខា តទធិវាសនចេតនាយ បរិភាវិតបញ្ចក្ខន្ធិកា អជ្ឈត្តសន្តតិ។ កា បនេត្ថ បរិភាវនា នាម? តព្ពិបក្ខធម្មជ្ឈាចារវិរុទ្ធភាវោ, តស្ស បត្តិយា តាយ បរិភាវនាយ វសេន កត្ថចិ ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ វុច្ចតិ។ យថាហ ‘‘លោភេន សមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, អភព្ពោ ចត្តារិ សតិបដ្ឋានានិ ភាវេតុ’’ន្តិអាទិ។ ឯត្ថាហុ និកាយន្តរិកា ‘‘យថាវុត្តាយ ឧបសម្បទាយ បត្តិសង្ខាតោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ ធម្មោ អត្ថិ, តស្ស សន្តតិវសេន បុព្ពាបរិយំ ឧប្បជ្ជមានស្ស យាវ អវិច្ឆេទោ, តាវ ឧបសម្បន្នោតិ, អញ្ញថា តតោ ធម្មន្តរុប្បត្តិក្ខណេ តស្ស ឧបសម្បន្នស្ស អនុបសម្បន្នភាវប្បសង្គោ អាបជ្ជតី’’តិ។ តេ វត្តព្ពា ‘‘សុត្តំ អាហរថា’’តិ។ តេ ចេ វទេយ្យុំ ‘‘យោ តេសំ ទសន្នំ អសេក្ខានំ ធម្មានំ ឧបាទាយ បដិលាភសមន្នាគមោ អរិយោ ហោតិ វិប្បហីនោតិ ឯវមាទីនិ នោ សុត្តានី’’តិ។ ឯវំ សតិ អសន្តធម្មេហិ, បរសត្តេហិ ច សមន្នាគមទោសប្បសង្គោ នេសំ បាបុណាតិ។ កិំការណំ? សុត្តសម្ភវតោ។ យថាហ – ‘‘រាជា, ភិក្ខវេ, ចក្កវត្តី សត្តហិ រតនេហិ សមន្នាគតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៩៩-២០០ អត្ថតោ សមានំ) វិត្ថារោ។ វសិភាវោ តត្ថ សមន្នាគតសទ្ទេន វុត្តោ។ តស្សហិតេសុ រតនេសុ វសិភាវោ កាមចារោ អត្ថីតិ ចេ? ឯត្ថ វសិភាវោ សមន្នាគមសទ្ទេន វុត្តោ, អញ្ញត្ថ បត្តិសង្ខាតោ, តំ ធម្មន្តរន្តិ។ កិមេត្ថ វិសេសការណំ? នត្ថិ ច, តស្មា យថាវុត្តលក្ខណាវ ឧបសម្បទា។ អយមេវ នយោ បព្ពជ្ជាទីសុបិ នេតព្ពោ។

18. Pabbajjupasampadāvisesanti attho. Tattha iti-saddo tassa ehibhikkhūpasampadāpaṭilābhanimittavacanapariyosānadassano. Tadavasāno hi tassa bhikkhubhāvo. Svākkhātotiādi ‘‘ehī’’ti āmantanāya payojanadassanavacanaṃ. ‘‘Ehibhikkhū’’ti bhagavā avoca ‘‘svākkhāto dhammo cara…pe… kiriyāyā’’ti ca avocāti padasambandho. Tattha cara brahmacariyanti avasiṭṭhaṃ maggattayabrahmacariyaṃ samadhigaccha. Kimatthaṃ? Sammādukkhassantakiriyāyāti attho. ‘‘Ehibhikkhū’’ti iminā bhagavato vacanena nipphannattā kāraṇūpacārena ‘‘ehibhikkhūpasampadā’’ti vuttā. Sāva tassāyasmato yāvajīvaṃ upasampadā ahosīti attho. Tena tassā upasampadāya sikkhāpaccakkhātādinā vicchedā vā tadaññāya upasampadāya kiccaṃ vā natthīti idamatthadvayaṃ aṭṭhakathāyaṃ dasseti. Aṭṭhannampi upasampadānaṃ ehibhikkhuovādapaṭiggahaṇapañhabyākaraṇagarudhammapaṭiggahaṇūpasampadānaṃ catunnaṃ aññatarāya upasampannassa antarā vicchedo vā tadaññūpasampadāya kiccaṃ vā natthi, itarassatthīti. Nikāyantarikā panāhu ‘‘buddhapaccekabuddhānaṃ niyāmokkantisaṅkhātāya upasampadāya ñatticatutthakammupasampadañca dasavaggapañcavaggakaraṇīyavasena dvidhā bhinditvā dasavidhopasampadā’’ti. Kā panettha atthato upasampadā nāmāti? Tadadhigatakiriyāvasena nibbattiyā asekkhā tadadhivāsanacetanāya paribhāvitapañcakkhandhikā ajjhattasantati. Kā panettha paribhāvanā nāma? Tabbipakkhadhammajjhācāraviruddhabhāvo, tassa pattiyā tāya paribhāvanāya vasena katthaci ‘‘samannāgato’’ti vuccati. Yathāha ‘‘lobhena samannāgato, bhikkhave, abhabbo cattāri satipaṭṭhānāni bhāvetu’’ntiādi. Etthāhu nikāyantarikā ‘‘yathāvuttāya upasampadāya pattisaṅkhāto cittavippayutto saṅkhārakkhandhapariyāpanno dhammo atthi, tassa santativasena pubbāpariyaṃ uppajjamānassa yāva avicchedo, tāva upasampannoti, aññathā tato dhammantaruppattikkhaṇe tassa upasampannassa anupasampannabhāvappasaṅgo āpajjatī’’ti. Te vattabbā ‘‘suttaṃ āharathā’’ti. Te ce vadeyyuṃ ‘‘yo tesaṃ dasannaṃ asekkhānaṃ dhammānaṃ upādāya paṭilābhasamannāgamo ariyo hoti vippahīnoti evamādīni no suttānī’’ti. Evaṃ sati asantadhammehi, parasattehi ca samannāgamadosappasaṅgo nesaṃ pāpuṇāti. Kiṃkāraṇaṃ? Suttasambhavato. Yathāha – ‘‘rājā, bhikkhave, cakkavattī sattahi ratanehi samannāgato hotī’’ti (dī. ni. 3.199-200 atthato samānaṃ) vitthāro. Vasibhāvo tattha samannāgatasaddena vutto. Tassahitesu ratanesu vasibhāvo kāmacāro atthīti ce? Ettha vasibhāvo samannāgamasaddena vutto, aññattha pattisaṅkhāto, taṃ dhammantaranti. Kimettha visesakāraṇaṃ? Natthi ca, tasmā yathāvuttalakkhaṇāva upasampadā. Ayameva nayo pabbajjādīsupi netabbo.

១៩. កិញ្ចាបិ វប្បត្ថេរស្ស បាដិបទទិវសេ…បេ.… អស្សជិត្ថេរស្ស ចតុត្ថិយន្តិ ឯវំ នានាទិវសេសុ បាដេក្កំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ, តថាបិ ឱវាទសាមញ្ញេន វប្បភទ្ទិយានំ, មហានាមអស្សជីនញ្ចេត្ថ ឯកតោ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។

19. Kiñcāpi vappattherassa pāṭipadadivase…pe… assajittherassa catutthiyanti evaṃ nānādivasesu pāṭekkaṃ dhammacakkhuṃ udapādi, tathāpi ovādasāmaññena vappabhaddiyānaṃ, mahānāmaassajīnañcettha ekato vuttanti veditabbaṃ.

២០. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា’’តិ កិមត្ថំ អាទិតោវ អនត្តលក្ខណំ ទីបេតីតិ? តេសំ បុថុជ្ជនកាលេបិ ឥតរលក្ខណទ្វយស្ស បាកដត្តា។ តេ ហិ មនាបានំ កាមានំ អនិច្ចតាទស្សនេន សំវិគ្គា បព្ពជិំសូតិ អនិច្ចលក្ខណំ តាវ នេសំ ឯកទេសេន បាកដំ, បព្ពជិតានញ្ច អត្តកិលមថានុយោគតោ កាយិកទុក្ខំ, តញ្ច មានសស្ស បច្ចយោតិ មានសិកទុក្ខញ្ច បាកដំ, តស្មា តទុភយំ វជ្ជិត្វា អនត្តលក្ខណមេវ ទីបេតុំ អារភិ។ តញ្ច ទីបេន្តោ ទុក្ខលក្ខណេនេវ ទីបេតុំ ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្សា’’តិអាទិមាហ។ កិមត្ថន្តិ? អនិច្ចលក្ខណតោបិ តេសំ ទុក្ខលក្ខណស្ស សុដ្ឋុតរំ បាកដត្តា។ តេសញ្ហិ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តត្តា, តប្បរាយណភាវតោ ច ទុក្ខលក្ខណំ សុដ្ឋុ បាកដំ, តស្មា តេន តាវ សុដ្ឋុ បាកដេន អនត្តលក្ខណំ ទីបេត្វា បុន តទេវ តទុភយេនាបិ ទីបេតុំ ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ វក្ខតិ។ កល្លំ នូតិ យុត្តំ នុ។ ឯតំ មមាតិ តណ្ហាគ្គាហោ។ ឯសោហមស្មីតិ មានគ្គាហោ។ ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ។ តណ្ហាគ្គាហោ ចេត្ថ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតវសេន, មានគ្គាហោ នវវិធមានវសេន, ទិដ្ឋិគ្គាហោ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិវសេន វេទិតព្ពោ។

20. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’ti kimatthaṃ āditova anattalakkhaṇaṃ dīpetīti? Tesaṃ puthujjanakālepi itaralakkhaṇadvayassa pākaṭattā. Te hi manāpānaṃ kāmānaṃ aniccatādassanena saṃviggā pabbajiṃsūti aniccalakkhaṇaṃ tāva nesaṃ ekadesena pākaṭaṃ, pabbajitānañca attakilamathānuyogato kāyikadukkhaṃ, tañca mānasassa paccayoti mānasikadukkhañca pākaṭaṃ, tasmā tadubhayaṃ vajjitvā anattalakkhaṇameva dīpetuṃ ārabhi. Tañca dīpento dukkhalakkhaṇeneva dīpetuṃ ‘‘rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissā’’tiādimāha. Kimatthanti? Aniccalakkhaṇatopi tesaṃ dukkhalakkhaṇassa suṭṭhutaraṃ pākaṭattā. Tesañhi attakilamathānuyogamanuyuttattā, tapparāyaṇabhāvato ca dukkhalakkhaṇaṃ suṭṭhu pākaṭaṃ, tasmā tena tāva suṭṭhu pākaṭena anattalakkhaṇaṃ dīpetvā puna tadeva tadubhayenāpi dīpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti vakkhati. Kallaṃ nūti yuttaṃ nu. Etaṃ mamāti taṇhāggāho. Esohamasmīti mānaggāho. Eso me attāti diṭṭhiggāho. Taṇhāggāho cettha aṭṭhasatataṇhāvicaritavasena, mānaggāho navavidhamānavasena, diṭṭhiggāho dvāsaṭṭhidiṭṭhivasena veditabbo.

បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.







Related texts:



តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវគ្គបាឡិ • Mahāvaggapāḷi / ៦. បញ្ចវគ្គិយកថា • 6. Pañcavaggiyakathā

អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវគ្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvagga-aṭṭhakathā / បញ្ចវគ្គិយកថា • Pañcavaggiyakathā

ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា • Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā

ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ • Pācityādiyojanāpāḷi / ៦. បញ្ចវគ្គិយកថា • 6. Pañcavaggiyakathā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact