| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā |
។ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
មហាវគ្គវណ្ណនា
Mahāvaggavaṇṇanā
១. មហាខន្ធកោ
1. Mahākhandhako
ពោធិកថាវណ្ណនា
Bodhikathāvaṇṇanā
មហាវគ្គេ ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានន្តិ ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខវិភង្គានំ។ យំ ខន្ធកំ សង្គាយិំសូតិ សម្ពន្ធោ។ ខន្ធានំ សមូហោ, ខន្ធានំ វា បកាសនតោ ខន្ធកោ។ ខន្ធាតិ ចេត្ថ បព្ពជ្ជាទិចារិត្តវារិត្តសិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមូហោ អធិប្បេតោ។ បទភាជនីយេ យេសំ បទានំ អត្ថា យេហិ អដ្ឋកថានយេហិ បកាសិតាតិ យោជនា។ អថ វា យេ អត្ថាតិ យោជេតព្ពំ។ ហិ-សទ្ទោ ចេត្ថ បទបូរណេ ទដ្ឋព្ពោ។
Mahāvagge ubhinnaṃ pātimokkhānanti ubhinnaṃ pātimokkhavibhaṅgānaṃ. Yaṃ khandhakaṃ saṅgāyiṃsūti sambandho. Khandhānaṃ samūho, khandhānaṃ vā pakāsanato khandhako. Khandhāti cettha pabbajjādicārittavārittasikkhāpadapaññattisamūho adhippeto. Padabhājanīye yesaṃ padānaṃ atthā yehi aṭṭhakathānayehi pakāsitāti yojanā. Atha vā ye atthāti yojetabbaṃ. Hi-saddo cettha padapūraṇe daṭṭhabbo.
១. វិសេសការណន្តិ ‘‘យេន សមយេន អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ, តេន សមយេនា’’តិអាទិនា វុត្តការណំ វិយ វិសេសការណំ ភុម្មវចននិវត្តនកការណន្តិ អត្ថោ។ ឯតស្សាតិ អភិសម្ពោធិតោ បដ្ឋាយ សត្ថុ ចរិយាវិភាវនស្ស វិនយបញ្ញត្តិយំ កិំ បយោជនំ? យទិ វិសេសការណំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ។ និទានទស្សនំ បយោជនន្តិ យោជនា។ និទានន្តិចេត្ថ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុភូតំ វត្ថុបុគ្គលាទិការណំ អធិប្បេតំ, ន បញ្ញត្តិដ្ឋានមេវ។ តេនាហ ‘‘យា ហី’’តិអាទិ។
1.Visesakāraṇanti ‘‘yena samayena āyasmato sāriputtattherassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūto parivitakko udapādi, tena samayenā’’tiādinā vuttakāraṇaṃ viya visesakāraṇaṃ bhummavacananivattanakakāraṇanti attho. Etassāti abhisambodhito paṭṭhāya satthu cariyāvibhāvanassa vinayapaññattiyaṃ kiṃ payojanaṃ? Yadi visesakāraṇaṃ natthīti adhippāyo. Nidānadassanaṃ payojananti yojanā. Nidānanticettha sikkhāpadapaññattihetubhūtaṃ vatthupuggalādikāraṇaṃ adhippetaṃ, na paññattiṭṭhānameva. Tenāha ‘‘yā hī’’tiādi.
ឧរុវេលាយន្តិ ឯត្ថ ឧរុ-សទ្ទោ មហន្តវាចី។ វេលា-សទ្ទោ តីរបរិយាយោ។ ឧន្នតត្តាទិនា វេលា វិយ វេលា។ ឧរុ មហន្តី វេលា ឧរុវេលា, តស្សំ។ តេនាហ ‘‘មហាវេលាយ’’ន្តិអាទិ។ មរិយាទាតិ សីលាទិគុណសីមា។ បត្តបុដេនាតិ តាលាទីនំ បណ្ណបុដេន។
Uruvelāyanti ettha uru-saddo mahantavācī. Velā-saddo tīrapariyāyo. Unnatattādinā velā viya velā. Uru mahantī velā uruvelā, tassaṃ. Tenāha ‘‘mahāvelāya’’ntiādi. Mariyādāti sīlādiguṇasīmā. Pattapuṭenāti tālādīnaṃ paṇṇapuṭena.
‘‘បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ អនុនាសិកលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ។ បឋមន្តិ ច ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ។ តស្មា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា សព្ពបឋមំ ពោធិរុក្ខមូលេ វិហរតីតិ យោជនា ទដ្ឋព្ពា។
‘‘Paṭhamābhisambuddho’’ti anunāsikalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘paṭhamaṃ abhisambuddho’’ti. Paṭhamanti ca bhāvanapuṃsakaniddeso. Tasmā abhisambuddho hutvā sabbapaṭhamaṃ bodhirukkhamūle viharatīti yojanā daṭṭhabbā.
បាឡិយំ អថ ខោតិ ឯត្ថ អថាតិ ឯតស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ អនេកត្ថត្តា និបាតានំ។ សត្តាហន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឯតំ ឧបយោគវចនំ។ អថ ខោតិ អធិការន្តរទស្សនេ និបាតោ។ តេន វិមុត្តិសុខបដិសំវេទនំ បហាយ បដិច្ចសមុប្បាទមនសិការេ អធិកតភាវំ ទស្សេតិ។ បដិច្ចាតិ បដិមុខំ គន្ត្វា, អញ្ញមញ្ញំ អបេក្ខិត្វាតិ អត្ថោ។ ឯតេន ការណពហុតា ទស្សិតា។ សហិតេតិ ការិយពហុតា។ អនុលោមន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ។ ស្វេវាតិ សោ ឯវ បច្ចយាការោ។ បុរិមនយេន វា វុត្តោតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ បច្ចយាការោ។ បវត្តិយាតិ សំសារប្បវត្តិយា។
Pāḷiyaṃ atha khoti ettha athāti etasmiṃ samayeti attho anekatthattā nipātānaṃ. Sattāhanti accantasaṃyoge etaṃ upayogavacanaṃ. Atha khoti adhikārantaradassane nipāto. Tena vimuttisukhapaṭisaṃvedanaṃ pahāya paṭiccasamuppādamanasikāre adhikatabhāvaṃ dasseti. Paṭiccāti paṭimukhaṃ gantvā, aññamaññaṃ apekkhitvāti attho. Etena kāraṇabahutā dassitā. Sahiteti kāriyabahutā. Anulomanti bhāvanapuṃsakaniddeso. Svevāti so eva paccayākāro. Purimanayena vā vuttoti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena vutto paccayākāro. Pavattiyāti saṃsārappavattiyā.
បាឡិយំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទីសុ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជា។ លោកិយកុសលាកុសលចេតនា សង្ខារា។ លោកិយវិបាកមេវ វិញ្ញាណំ។ លោកិយវេទនាទិក្ខន្ធត្តយំ នាមំ, ភូតុបាទាយភេទំ រូបំ។ បសាទវិញ្ញាណភេទំ សឡាយតនំ។ វិបាកភូតោ សព្ពោ ផស្សោ, វេទនា ច។ រាគោ តណ្ហា។ ពលវរាគោ, តិវិធា ច ទិដ្ឋិ ឧបាទានំ។ ភវោ បន ទុវិធោ កម្មភវោ, ឧបបត្តិភវោ ច។ តត្ថ កម្មភវោ សាសវកុសលាកុសលចេតនាវ, ឧបបត្តិភវោ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធា។ តេសំ ឧបបត្តិ ជាតិ។ បាកោ ជរា។ ភេទោ មរណំ។ តេ ឯវ និស្សាយ សោចនំ សោកោ។ កន្ទនំ បរិទេវោ។ ទុក្ខំ កាយិកំ។ ទោមនស្សំ ចេតសិកំ។ អតិវិយ សោកោ ឧបាយាសោ។
Pāḷiyaṃ ‘‘avijjāpaccayā’’tiādīsu dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā. Lokiyakusalākusalacetanā saṅkhārā. Lokiyavipākameva viññāṇaṃ. Lokiyavedanādikkhandhattayaṃ nāmaṃ, bhūtupādāyabhedaṃ rūpaṃ. Pasādaviññāṇabhedaṃ saḷāyatanaṃ. Vipākabhūto sabbo phasso, vedanā ca. Rāgo taṇhā. Balavarāgo, tividhā ca diṭṭhi upādānaṃ. Bhavo pana duvidho kammabhavo, upapattibhavo ca. Tattha kammabhavo sāsavakusalākusalacetanāva, upapattibhavo upādinnakakkhandhā. Tesaṃ upapatti jāti. Pāko jarā. Bhedo maraṇaṃ. Te eva nissāya socanaṃ soko. Kandanaṃ paridevo. Dukkhaṃ kāyikaṃ. Domanassaṃ cetasikaṃ. Ativiya soko upāyāso.
បច្ចេកញ្ច សម្ភវតិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ។ តេនាហ ‘‘ឥមិនា នយេនា’’តិអាទិ។ ‘‘ទុក្ខរាសិស្សា’’តិ ឥមិនា ន សត្តស្ស។ នាបិ សុភសុខាទីនន្តិ ទស្សេតិ។
Paccekañca sambhavati-saddo yojetabbo. Tenāha ‘‘iminā nayenā’’tiādi. ‘‘Dukkharāsissā’’ti iminā na sattassa. Nāpi subhasukhādīnanti dasseti.
ហវេតិ ព្យត្តន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ និបាតោ។ ‘‘អនុលោមបច្ចយាការបដិវេធសាធកា ពោធិបក្ខិយធម្មា’’តិ ឥទំ បឋមវារេ កិញ្ចាបិ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិអាទិនា បដិលោមបច្ចយាការោបិ អាគតោ, តថាបិ ‘‘យតោ បជានាតិ សហេតុធម្ម’’ន្តិ អនុលោមបច្ចយាការបដិវេធស្សេវ ការណត្តេន វុត្តន្តិ។ យថា ចេត្ថ, ឯវំ ទុតិយវារេបិ ‘‘យតោ ខយំ បច្ចយានំ អវេទី’’តិ គាថាយ វុត្តត្តា ‘‘បច្ចយានំ ខយសង្ខាត’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ នោ កល្លោ បញ្ហោតិ អយុត្តោ ន ព្យាកាតព្ពោ, អវិជ្ជមានំ អត្តានំ សិទ្ធំ កត្វា ‘‘កោ ផុសតី’’តិ តស្ស កិរិយាយ បុដ្ឋត្តា ‘‘កោ វញ្ឈាបុត្តោ ផុសតី’’តិអាទិ វិយាតិ អធិប្បាយោ។ សោឡស កង្ខាតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធានំ, ននុ ខោ អហោសិំ, កិំ នុ ខោ អហោសិំ, កថំ នុ ខោ អហោសិំ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធានំ, ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, ននុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) ឯវំ អាគតា អតីតេ បញ្ច, អនាគតេ បញ្ច, បច្ចុប្បន្នេ ឆាតិ សោឡសវិធា កង្ខា។
Haveti byattanti imasmiṃ atthe nipāto. ‘‘Anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā’’ti idaṃ paṭhamavāre kiñcāpi ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādinā paṭilomapaccayākāropi āgato, tathāpi ‘‘yato pajānāti sahetudhamma’’nti anulomapaccayākārapaṭivedhasseva kāraṇattena vuttanti. Yathā cettha, evaṃ dutiyavārepi ‘‘yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti gāthāya vuttattā ‘‘paccayānaṃ khayasaṅkhāta’’ntiādi vuttanti veditabbaṃ. No kallo pañhoti ayutto na byākātabbo, avijjamānaṃ attānaṃ siddhaṃ katvā ‘‘ko phusatī’’ti tassa kiriyāya puṭṭhattā ‘‘ko vañjhāputto phusatī’’tiādi viyāti adhippāyo. Soḷasa kaṅkhāti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, nanu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nanu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) evaṃ āgatā atīte pañca, anāgate pañca, paccuppanne chāti soḷasavidhā kaṅkhā.
តត្ថ កិំ នុ ខោតិ មនុស្សទេវាទីសុ, ខត្តិយាទីសុ វា អញ្ញតរំ និស្សាយ កង្ខតិ។ កថំ នុ ខោតិ បន សណ្ឋានាការាទីសុ ឥស្សរាទិជនកំ, ការណំ វា និស្សាយ។ កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិន្តិ ច មនុស្សាទីសុ បឋមំ កិំ ហុត្វា បច្ឆា កិំ អហោសិន្តិ កង្ខតិ។ អហំ នុ ខោស្មីតិអាទិ ឥទានិ អត្តនោ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានតំ, សរូបបការាទិកញ្ច កង្ខតិ។ វបយន្តីតិ វិអបយន្តិ ព្យបគច្ឆន្តិ។ តេនាហ ‘‘អបគច្ឆន្តិ និរុជ្ឈន្តី’’តិ។
Tattha kiṃ nu khoti manussadevādīsu, khattiyādīsu vā aññataraṃ nissāya kaṅkhati. Kathaṃ nu khoti pana saṇṭhānākārādīsu issarādijanakaṃ, kāraṇaṃ vā nissāya. Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti ca manussādīsu paṭhamaṃ kiṃ hutvā pacchā kiṃ ahosinti kaṅkhati. Ahaṃ nu khosmītiādi idāni attano vijjamānāvijjamānataṃ, sarūpapakārādikañca kaṅkhati. Vapayantīti viapayanti byapagacchanti. Tenāha ‘‘apagacchanti nirujjhantī’’ti.
៣. តស្ស វសេនាតិ តស្ស បច្ចយាការបជាននស្ស, បច្ចយក្ខយាធិគមស្ស ច វសេន។ ឯកេកមេវ កោដ្ឋាសន្តិ អនុលោមបដិលោមតោ ឯកេកមេវ កោដ្ឋាសំ។ បាដិបទរត្តិយា ឯវំ មនសាកាសីតិ រត្តិយា តីសុបិ យាមេសុ ឯវំ ឥធ ខន្ធកបាឡិយា អាគតនយេន អនុលោមបដិលោមំយេវ មនសាកាសិ។
3.Tassa vasenāti tassa paccayākārapajānanassa, paccayakkhayādhigamassa ca vasena. Ekekameva koṭṭhāsanti anulomapaṭilomato ekekameva koṭṭhāsaṃ. Pāṭipadarattiyā evaṃ manasākāsīti rattiyā tīsupi yāmesu evaṃ idha khandhakapāḷiyā āgatanayena anulomapaṭilomaṃyeva manasākāsi.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវគ្គបាឡិ • Mahāvaggapāḷi / ១. ពោធិកថា • 1. Bodhikathā
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវគ្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvagga-aṭṭhakathā / ពោធិកថា • Bodhikathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / ពោធិកថាវណ្ណនា • Bodhikathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / ពោធិកថាវណ្ណនា • Bodhikathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ • Pācityādiyojanāpāḷi / ១. ពោធិកថា • 1. Bodhikathā
