| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā |
។ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
មហាវគ្គវណ្ណនា
Mahāvaggavaṇṇanā
១. មហាខន្ធកវណ្ណនា
1. Mahākhandhakavaṇṇanā
ពោធិកថាវណ្ណនា
Bodhikathāvaṇṇanā
យំ ខន្ធកេ លីនបទាទិភេទ-បកាសនំ ទានិ សុបត្តកាលំ;
Yaṃ khandhake līnapadādibheda-pakāsanaṃ dāni supattakālaṃ;
តស្មា អបុព្ពំ វិនយត្ថមេវ, វក្ខាមិ សង្ខេបគហណត្ថំ។
Tasmā apubbaṃ vinayatthameva, vakkhāmi saṅkhepagahaṇatthaṃ.
តត្ថ កេនដ្ឋេនាយំ ខន្ធកោតិ? ខន្ធានំ សមូហត្តា វិភង្គោ វិយ។ តេ បន កថន្តិ? ខន្ធានំ បកាសនតោ ទីបនតោ។ ខន្ធាតិ ចេត្ថ បព្ពជ្ជាទិវិនយកម្មសង្ខាតា, ចារិត្តវារិត្តសិក្ខាបទសង្ខាតា ច បញ្ញត្តិយោ អធិប្បេតា។ បព្ពជ្ជាទីនិ ហិ ភគវតា បញ្ញត្តត្តា ‘‘បញ្ញត្តិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ។ បញ្ញត្តិយញ្ច ខន្ធ-សទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘ទារុក្ខន្ធោ អគ្គិក្ខន្ធោ ឧទកក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ។ តេសំ បញ្ញត្តិសង្ខាតានំ ខន្ធានំ បកាសនតោ វណ្ណនតោ បព្ពជ្ជក្ខន្ធកាទយោ វីសតិ ‘‘ខន្ធកា’’តិ វុត្តា, អវសានេ ទ្វេ តំសទិសត្តា វេលាយ សទិសត្តា សីលស្ស វេលាតិ វចនំ វិយ។ អបិច ភាគរាសត្ថតាបេត្ថ យុជ្ជតេ តេសំ បញ្ញត្តីនំ ភាគតោ ច រាសិតោ ច វិភត្តត្តា។ កិំ បនេតេសំ ខន្ធកានំ អនុបុព្ពការណន្តិ? នាយំ បុច្ឆា សម្ភវតិ, អញ្ញថា វុត្តេសុបិ តប្បសង្គានតិក្កមនតោ។ អថ វា បព្ពជ្ជុបសម្បទាបុព្ពង្គមត្តា សាសនប្បវេសនស្ស តទត្ថសង្គហកោ មហាខន្ធកោ បឋមំ វុត្តោ។ កេនាតិ ចេ? ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ។ ភគវតា បន តត្ថ តត្ថ ឧប្បន្នវត្ថុំ បដិច្ច តថា តថា វុត្តានិ, ន ឥមិនា អនុក្កមេន។ ថេរា បន តំ តំ បយោជនំ បដិច្ច សមានជាតិកេ ឯកជ្ឈំ កត្វា អនុក្កមេន សជ្ឈាយិំសុ។ សេសានំ បយោជនំ តត្ថ តត្ថេវ អាវិ ភវិស្សតិ។
Tattha kenaṭṭhenāyaṃ khandhakoti? Khandhānaṃ samūhattā vibhaṅgo viya. Te pana kathanti? Khandhānaṃ pakāsanato dīpanato. Khandhāti cettha pabbajjādivinayakammasaṅkhātā, cārittavārittasikkhāpadasaṅkhātā ca paññattiyo adhippetā. Pabbajjādīni hi bhagavatā paññattattā ‘‘paññattiyo’’ti vuccanti. Paññattiyañca khandha-saddo dissati ‘‘dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho’’tiādīsu viya. Tesaṃ paññattisaṅkhātānaṃ khandhānaṃ pakāsanato vaṇṇanato pabbajjakkhandhakādayo vīsati ‘‘khandhakā’’ti vuttā, avasāne dve taṃsadisattā velāya sadisattā sīlassa velāti vacanaṃ viya. Apica bhāgarāsatthatāpettha yujjate tesaṃ paññattīnaṃ bhāgato ca rāsito ca vibhattattā. Kiṃ panetesaṃ khandhakānaṃ anupubbakāraṇanti? Nāyaṃ pucchā sambhavati, aññathā vuttesupi tappasaṅgānatikkamanato. Atha vā pabbajjupasampadāpubbaṅgamattā sāsanappavesanassa tadatthasaṅgahako mahākhandhako paṭhamaṃ vutto. Kenāti ce? Dhammasaṅgāhakattherehi. Bhagavatā pana tattha tattha uppannavatthuṃ paṭicca tathā tathā vuttāni, na iminā anukkamena. Therā pana taṃ taṃ payojanaṃ paṭicca samānajātike ekajjhaṃ katvā anukkamena sajjhāyiṃsu. Sesānaṃ payojanaṃ tattha tattheva āvi bhavissati.
ខន្ធកោវិទាតិ បញ្ញត្តិភាគរាសដ្ឋេន នេសំ ខន្ធត្ថកោវិទា, និរុត្តិបដិសម្ភិទាបារប្បត្តាតិ អត្ថោ។ តេសំ អនុត្តានត្ថានំ បទានំ សំវណ្ណនា។ កស្មា បនេវំ វិសេសិតន្តិ? តតោ សេសភាគា យុត្តា។ មាតិកាដ្ឋុប្បត្តិគ្គហណម្បេត្ថ បទភាជនិយគ្គហណេនេវ វេទិតព្ពំ។ យេហិ អត្ថា យេសំ បទវិសេសានំ អដ្ឋកថាយំ បកាសិតា, តេសំ តេ បទវិសេសេ បុន ឥធ វទេយ្យាម, វណ្ណនាយ បរិយោសានំ កទា ភវេ តេ តេ អត្ថេតិ វុត្តំ, តំ តស្ស និទ្ទេសេន យុជ្ជតិ។ ឧត្តានា ចេវ យា បាឡិ, តស្សា សំវណ្ណនាយ កិន្តិ វត្តព្ពំ? ន ហិ អត្ថា ឧត្តានាតិ សម្ភវតិ។ អធិប្បាយានុសន្ធីហីតិអាទិវចនេហិបិ តំ វចនំ សម្ភវតីតិ ចេ? ន, អត្ថគ្គហណេន ចេត្ថ បទវិសេសានំ គហិតត្តា។ តេ ហិ អត្ថតោ អនបេតត្ថេន, អភិធានត្ថេន វា អត្ថោបចារេន វា អត្ថាតិ វេទិតព្ពា។ សំវណ្ណនានយោតិ សំវណ្ណនា នាម អវុត្តេសុ ឧហាបោហក្កមនិទស្សនតោ ‘‘នយោ’’តិ វុត្តោ។
Khandhakovidāti paññattibhāgarāsaṭṭhena nesaṃ khandhatthakovidā, niruttipaṭisambhidāpārappattāti attho. Tesaṃ anuttānatthānaṃ padānaṃ saṃvaṇṇanā. Kasmā panevaṃ visesitanti? Tato sesabhāgā yuttā. Mātikāṭṭhuppattiggahaṇampettha padabhājaniyaggahaṇeneva veditabbaṃ. Yehi atthā yesaṃ padavisesānaṃ aṭṭhakathāyaṃ pakāsitā, tesaṃ te padavisese puna idha vadeyyāma, vaṇṇanāya pariyosānaṃ kadā bhave te te attheti vuttaṃ, taṃ tassa niddesena yujjati. Uttānā ceva yā pāḷi, tassā saṃvaṇṇanāya kinti vattabbaṃ? Na hi atthā uttānāti sambhavati. Adhippāyānusandhīhītiādivacanehipi taṃ vacanaṃ sambhavatīti ce? Na, atthaggahaṇena cettha padavisesānaṃ gahitattā. Te hi atthato anapetatthena, abhidhānatthena vā atthopacārena vā atthāti veditabbā. Saṃvaṇṇanānayoti saṃvaṇṇanā nāma avuttesu uhāpohakkamanidassanato ‘‘nayo’’ti vutto.
១. ឧរុវេលាតិ យថាវុត្តវាលិករាសិវសេន លទ្ធនាមកោ គាមោ, តស្មា សមីបត្ថេ ឯតំ ភុម្មំ។ តថាភាវទស្សនត្ថំ ‘‘នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ’’តិអាទិ វុត្តំ។ អញ្ញថា តស្មិំ វាលិករាសិម្ហិ វិហរតីតិ អាបជ្ជតិ, ‘‘ឧរុវេលំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ យេន ឧរុវេលសេនានិគមោ’’តិអាទិវចនវិរោធោ ច។ អដ្ឋកថាយំ បន មូលការណមេវ ទស្សិតំ។ តត្ថ តំ សន្ធាយ វុត្តំ…បេ.… ទដ្ឋព្ពោតិ និគមនវចនំ។ តំ កិមត្ថន្តិ ចេ? គាមំ សន្ធាយ យថាវុត្តបទត្ថសម្ភវទស្សនត្ថំ។ ‘‘សោ បន គាមោ តទុបចារេន ឯវំ នាមំ លភតី’’តិ វចនំ បន អវុត្តសិទ្ធន្តិ កត្វា ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, អថ វា យស្ស ‘‘ឧរុវេលា’’តិ យថាវុត្តវាលិករាសិស្ស, តស្ស សមីបគាមស្សបិ នាមំ។ តត្ថ អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ន ឥធ គាមំ សន្ធាយ ‘‘ឧរុវេលាយំ វិហរតី’’តិ អាហ គោចរគាមបយោជនាភាវតោ។ ន ហិ ភគវា តំ គាមំ គោចរំ កត្វា តទា តត្ថ វិហាសិ, តស្មា ឯត្ថ វាលិករាសិស្ស សមីបេ ពោធិរុក្ខមូលេ វិហារំ សន្ធាយ សោ ឯវមាហាតិ ទស្សេតុកាមោ អដ្ឋកថាចរិយោ ឯវមាហាតិ វេទិតព្ពំ, តស្មា ភគវតោ គាមតោ ទូរតរេ អរញ្ញេ អភិសម្ពោធិទីបនេន ទុតិយុប្បត្តិដ្ឋាននិយមំ តីហិ បទេហិ អកាសិ ថេរោតិ វេទិតព្ពំ, អញ្ញថា បទត្តយវចនបយោជនាភាវតោ។ តត្ថ នទន្តា គច្ឆតីតិ នទី។ នេលញ្ជលាយាតិ វត្តព្ពេ ល-ការស្ស រ-ការំ កត្វា ‘‘នេរញ្ជរាយា’’តិ វុត្តំ, កទ្ទមសេវាលវិរហិតត្តា និទ្ទោសជលាយាតិ អត្ថោ, នីលជលាយាតិ តស្សា នាមមេវ វា ឯតំ។
1.Uruvelāti yathāvuttavālikarāsivasena laddhanāmako gāmo, tasmā samīpatthe etaṃ bhummaṃ. Tathābhāvadassanatthaṃ ‘‘najjā nerañjarāya tīre’’tiādi vuttaṃ. Aññathā tasmiṃ vālikarāsimhi viharatīti āpajjati, ‘‘uruvelaṃ piṇḍāya pāvisīti yena uruvelasenānigamo’’tiādivacanavirodho ca. Aṭṭhakathāyaṃ pana mūlakāraṇameva dassitaṃ. Tattha taṃ sandhāya vuttaṃ…pe… daṭṭhabboti nigamanavacanaṃ. Taṃ kimatthanti ce? Gāmaṃ sandhāya yathāvuttapadatthasambhavadassanatthaṃ. ‘‘So pana gāmo tadupacārena evaṃ nāmaṃ labhatī’’ti vacanaṃ pana avuttasiddhanti katvā na vuttanti veditabbaṃ, atha vā yassa ‘‘uruvelā’’ti yathāvuttavālikarāsissa, tassa samīpagāmassapi nāmaṃ. Tattha āyasmā upālitthero na idha gāmaṃ sandhāya ‘‘uruvelāyaṃ viharatī’’ti āha gocaragāmapayojanābhāvato. Na hi bhagavā taṃ gāmaṃ gocaraṃ katvā tadā tattha vihāsi, tasmā ettha vālikarāsissa samīpe bodhirukkhamūle vihāraṃ sandhāya so evamāhāti dassetukāmo aṭṭhakathācariyo evamāhāti veditabbaṃ, tasmā bhagavato gāmato dūratare araññe abhisambodhidīpanena dutiyuppattiṭṭhānaniyamaṃ tīhi padehi akāsi theroti veditabbaṃ, aññathā padattayavacanapayojanābhāvato. Tattha nadantā gacchatīti nadī. Nelañjalāyāti vattabbe la-kārassa ra-kāraṃ katvā ‘‘nerañjarāyā’’ti vuttaṃ, kaddamasevālavirahitattā niddosajalāyāti attho, nīlajalāyāti tassā nāmameva vā etaṃ.
ពោធិរុក្ខមូលេតិ ឯត្ថ ច ពោធិ វុច្ចតិ អភិសម្ពោធោ។ សោ ច អត្ថតោ ភគវតោ ចតុត្ថមគ្គញាណំ ហោតិ ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ នាម’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១៦២) បដិសម្ភិទាវចនតោ។ កិញ្ចាបិ តំ នាមករណភូតំ ចតុត្ថផលញាណម្បិ វត្តុំ សម្ភវតិ, កត្តព្ពកិច្ចានំ បន ករណតោ តំ ចតុត្ថមគ្គញាណមេវ ឯត្ថ ពោធីតិ វេទិតព្ពំ។ តេនេវ បាឡិយំ ‘‘តតិយវិជ្ជាយ អាសវានំ ខយញាណាយា’’តិ តទេវ ទស្សិតំ។ អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ពោជ្ឈង្គា’’តិ, ‘‘ពោធិបក្ខិយា ធម្មា’’តិ ច។ តត្ថ យស្មា ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា សាមញ្ញតោ វត្តុកាមតាធិប្បាយវសេន ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១) វុត្តំ ឥធាធិប្បេតញាណស្សបិ តទន្តោគធត្តា។ អថ វា បាឡិយំ ភគវតោ អាទិមគ្គត្តយវចនស្ស វុត្តដ្ឋានាភាវា ចតុត្ថមគ្គញាណមេវ ភគវតោ ឧប្បន្នំ, ន ភគវា សោតាបន្នាទិភាវំ បត្វា ពុទ្ធោ ជាតោតិ សមយន្តរប្បសង្គនិវារណត្ថំ ‘‘ចតូសូ’’តិ វុត្តំ អាទិត្តយស្ស ចតុត្ថឧបនិស្សយសម្ភវេន ពោធិបរិយាយសិទ្ធិតោ។ ‘‘បុគ្គលោបិ សេនាសនម្បិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៩ បច្ចយនិទ្ទេស) វចនតោ ផលហេតុកោ ផលជនកោ រុក្ខោ ផលរុក្ខោតិ វិយ ពោធិហេតុរុក្ខោ ពោធិរុក្ខោតិ វេទិតព្ពោ។ ឯត្ថ ‘‘យស្មា កេវលំ ពោធីតិ រុក្ខស្សបិ នាមំ, តស្មា ពោធី’’តិ បរតោ វុត្តំ។ និគ្រោធាទិរុក្ខតោ អស្ស វិសេសនវចនំ បន តទញ្ញពោធិមូលប្បសង្គនិវារណត្ថំ។ មគ្គញាណញ្ហិ កុសលមូលត្តា ពោធិ ច តំ មូលញ្ចាតិ សង្ខ្យំ លភេយ្យ។ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ និសីទតីតិ សម្ពន្ធោ។ តេន អភិសម្ពុទ្ធទិវសេន សទ្ធិំ អដ្ឋាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នភាវំ ទស្សេតិ។ ឯត្ថ ឯក-សទ្ទោ តស្ស និសជ្ជាសង្ខាតស្ស បព្ពជ្ជានុយោគានុរូបស្ស បល្លង្កស្ស អញ្ញេន ឥរិយាបថេន អនន្តរិយភាវំ អថស្ស អកោបិតភាវំ ទស្សេតិ។ វិមុត្តិសុខន្តិ ឯត្ថ វិមុត្តិយំ វា សុខន្តិ ន សម្ភវតិ។ បញ្ចមជ្ឈានិកត្តា ភគវតោ ផលសមាបត្តិសង្ខាតា វិមុត្តិ ឯវ អនុជង្ឃនដ្ឋេន និព្ពានសុខន្តិ វិមុត្តិសុខំ, តំ សមាបជ្ជនេន បដិសំវេទី អនុភវន្តោ និសីទិ។ វេនេយ្យកាលានតិក្កមនតោ តំ អបេក្ខមានោ និសីទិ, ន វិមុត្តិសុខសង្គេន។
Bodhirukkhamūleti ettha ca bodhi vuccati abhisambodho. So ca atthato bhagavato catutthamaggañāṇaṃ hoti ‘‘vimokkhantikametaṃ nāma’’nti (paṭi. ma. 1.162) paṭisambhidāvacanato. Kiñcāpi taṃ nāmakaraṇabhūtaṃ catutthaphalañāṇampi vattuṃ sambhavati, kattabbakiccānaṃ pana karaṇato taṃ catutthamaggañāṇameva ettha bodhīti veditabbaṃ. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘tatiyavijjāya āsavānaṃ khayañāṇāyā’’ti tadeva dassitaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘bojjhaṅgā’’ti, ‘‘bodhipakkhiyā dhammā’’ti ca. Tattha yasmā catūsu maggesu ñāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati, tasmā sāmaññato vattukāmatādhippāyavasena ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) vuttaṃ idhādhippetañāṇassapi tadantogadhattā. Atha vā pāḷiyaṃ bhagavato ādimaggattayavacanassa vuttaṭṭhānābhāvā catutthamaggañāṇameva bhagavato uppannaṃ, na bhagavā sotāpannādibhāvaṃ patvā buddho jātoti samayantarappasaṅganivāraṇatthaṃ ‘‘catūsū’’ti vuttaṃ ādittayassa catutthaupanissayasambhavena bodhipariyāyasiddhito. ‘‘Puggalopi senāsanampi upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.9 paccayaniddesa) vacanato phalahetuko phalajanako rukkho phalarukkhoti viya bodhiheturukkho bodhirukkhoti veditabbo. Ettha ‘‘yasmā kevalaṃ bodhīti rukkhassapi nāmaṃ, tasmā bodhī’’ti parato vuttaṃ. Nigrodhādirukkhato assa visesanavacanaṃ pana tadaññabodhimūlappasaṅganivāraṇatthaṃ. Maggañāṇañhi kusalamūlattā bodhi ca taṃ mūlañcāti saṅkhyaṃ labheyya. Paṭhamābhisambuddho nisīdatīti sambandho. Tena abhisambuddhadivasena saddhiṃ aṭṭhāhaṃ ekapallaṅkena nisinnabhāvaṃ dasseti. Ettha eka-saddo tassa nisajjāsaṅkhātassa pabbajjānuyogānurūpassa pallaṅkassa aññena iriyāpathena anantariyabhāvaṃ athassa akopitabhāvaṃ dasseti. Vimuttisukhanti ettha vimuttiyaṃ vā sukhanti na sambhavati. Pañcamajjhānikattā bhagavato phalasamāpattisaṅkhātā vimutti eva anujaṅghanaṭṭhena nibbānasukhanti vimuttisukhaṃ, taṃ samāpajjanena paṭisaṃvedī anubhavanto nisīdi. Veneyyakālānatikkamanato taṃ apekkhamāno nisīdi, na vimuttisukhasaṅgena.
អថ ខោតិ អធិការន្តរារម្ភេ និបាតទ្វយំ។ តេន វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទយមានោ ន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសាកាសិ, កិន្តុ តតោ វុដ្ឋាយាតិ ទស្សេតិ ។ បដិវេធវសេនេវ សុមនសិកតស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បុនប្បុនំ មនសិករណំ គម្ភីរត្តា អស្សាទជននតោ, ន អបុព្ពនយទស្សនាធិប្បាយតោ។ បច្ចក្ខភូតសព្ពធម្មត្តា ភគវតោ អសម្មោហតោ, បដិវិទ្ធស្ស វិសយតោ វា មនសិករណំ បន វិជិតទេសបច្ចវេក្ខណំ វិយ រញ្ញោ អបុព្ពំ បីតិំ ជនេតិ។ វុត្តញ្ហិ ‘‘អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ’’តិ (ធ. ប. ៣៧៣)។ រត្តិយា បឋមំ យាមន្តិ អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគវចនំ, តេន តស្ស វិកប្បនានត្តតំ ទស្សេតិ។ កិញ្ចាបិ ‘‘អនុលោមបដិលោមំ មនសាកាសី’’តិ ឯកតោវ វុត្តំ, តថាបិ ឥមិនា អនុក្កមេនាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទិ។ តត្ថ ច កិញ្ចាបិ បវត្តិមត្តបច្ចវេក្ខណា អធិប្បេតា កថំ បញ្ញាយតីតិ? បឋមភាវាយ, បដិលោមមនសិករណំ បន អនុលោមេ បច្ចយានំ, បច្ចយុប្បន្នានញ្ច តថាភាវសាធនត្ថំ។ យស្មា អវិជ្ជាយ ឯវ និរោធា សង្ខារនិរោធោ, ន អញ្ញថា, តស្មា សង្ខារានំ អវិជ្ជា បច្ចយោ, តស្សា ច សង្ខារា ផលន្តិ ទីបនតោ។ តថា និព្ពានបច្ចវេក្ខណាយ អនុលោមមនសិករណំ ការណនិរោធា ផលនិរោធសាធនត្ថំ។ ឯត្ថ ច អនុភាវតោ និព្ពានំ ទស្សិតំ។ ន ហិ តំ អវិជ្ជាទិនិរោធមត្តន្តិ។ តត្ថ ‘‘យតោ ខយំ បច្ចយានំ អវេទី’’តិ វចនេន អនុលោមោ នាធិប្បេតោតិ សិទ្ធំ។ មគ្គបច្ចវេក្ខណាយ វត្តព្ពំ នត្ថិ, ឧភយត្ថបិ កិច្ចតោ, អារម្មណតោ ច តស្ស មគ្គស្ស វិសយតោ ច តត្ថ មគ្គោ ទស្សិតោ។
Atha khoti adhikārantarārambhe nipātadvayaṃ. Tena vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno na paṭiccasamuppādaṃ manasākāsi, kintu tato vuṭṭhāyāti dasseti . Paṭivedhavaseneva sumanasikatassa paṭiccasamuppādassa punappunaṃ manasikaraṇaṃ gambhīrattā assādajananato, na apubbanayadassanādhippāyato. Paccakkhabhūtasabbadhammattā bhagavato asammohato, paṭividdhassa visayato vā manasikaraṇaṃ pana vijitadesapaccavekkhaṇaṃ viya rañño apubbaṃ pītiṃ janeti. Vuttañhi ‘‘amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti (dha. pa. 373). Rattiyā paṭhamaṃ yāmanti accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ, tena tassa vikappanānattataṃ dasseti. Kiñcāpi ‘‘anulomapaṭilomaṃ manasākāsī’’ti ekatova vuttaṃ, tathāpi iminā anukkamenāti dassanatthaṃ ‘‘avijjāpaccayā’’tiādi. Tattha ca kiñcāpi pavattimattapaccavekkhaṇā adhippetā kathaṃ paññāyatīti? Paṭhamabhāvāya, paṭilomamanasikaraṇaṃ pana anulome paccayānaṃ, paccayuppannānañca tathābhāvasādhanatthaṃ. Yasmā avijjāya eva nirodhā saṅkhāranirodho, na aññathā, tasmā saṅkhārānaṃ avijjā paccayo, tassā ca saṅkhārā phalanti dīpanato. Tathā nibbānapaccavekkhaṇāya anulomamanasikaraṇaṃ kāraṇanirodhā phalanirodhasādhanatthaṃ. Ettha ca anubhāvato nibbānaṃ dassitaṃ. Na hi taṃ avijjādinirodhamattanti. Tattha ‘‘yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti vacanena anulomo nādhippetoti siddhaṃ. Maggapaccavekkhaṇāya vattabbaṃ natthi, ubhayatthapi kiccato, ārammaṇato ca tassa maggassa visayato ca tattha maggo dassito.
តត្ថាហ – ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ បដិលោមំ មនសាកាសី’’តិ ន យុជ្ជតិ, ន ហិ បដិលោមាបទេសេន និទ្ទិដ្ឋំ និព្ពានំ បដិច្ចសមុប្បាទោ ភវិតុមរហតីតិ? វុច្ចតេ – ន, តទត្ថជាននតោ។ អនុលោមបដិលោមន្តិ ហិ ភាវនបុំសកំ។ អនុលោមតោ, បដិលោមតោ ច តំ បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសាកាសីតិ ហិ តត្ថ អត្ថោ។ អញ្ញថា និរោធស្ស បដិលោមប្បសង្គាបត្តិយេវាបជ្ជតិ។ បដិលោមេ ច បនេតស្មិំ អនុក្កមនិយមោ អនុលោមេ អនុក្កមនិយមតោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពំ។ ឯវំ សតិ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បដិលោមោ នាម អបដិច្ចសមុប្បាទោតិ សិទ្ធំ ហោតិ។ តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតី’’តិអាទិ។ ឯវំ សន្តេ បុព្ពាបរវិរោធោ ហោតិ។ កថំ? បដិច្ចាតិ ហិ ឥមិនា ផលស្ស បច្ចយបរិគ្គហេន, បច្ចយានញ្ច បច្ចយាយត្តុបគមនេន តស្ស ឧប្បាទាភិមុខភាវទីបនតោ អសមុប្បាទោ ន សម្ភវតិ, តស្មា អបដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឯវំ ឧភយបដិក្ខេបេន បនស្ស បដិលោមតា វេទិតព្ពាតិ ឯកេ។ តំ អយុត្តំ តស្ស អនុលោមភាវនិយមនតោ, អត្ថាតិសយាភាវតោ, តស្មា អប្បដិច្ចសមុប្បាទោ តស្ស បដិលោមោតិ វេទិតព្ពំ។ តេនេវ ភគវតា បាឡិយំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្ននិរោធោ វុត្តោ។ តត្ថ ហិ ‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិ ឯវំ បច្ចយស្ស សមុច្ឆិន្នបច្ចយភាវវសេន បច្ចយនិរោធំ, ផលស្ស បច្ចយបដិគ្គហាភាវវសេន បច្ចយុប្បន្ននិរោធញ្ច ទីបេតិ។ ទុវិធោ បាឡិយំ និរោធោ អត្ថតោ អនុប្បាទោ នាម ហោតីតិ កត្វា អដ្ឋកថាយំ ‘‘និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតី’’តិ វុត្តំ។ ឯវំ សន្តេ និព្ពានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ និរោធមត្តន្តិ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន, តស្សានុភាវទីបនាធិប្បាយតោ។ វិទិតវេលាយន្តិ មនសិកតវេលាយន្តិ អត្ថោ, អញ្ញថា តតោ បុព្ពេ អវិទិតប្បសង្គតោ។
Tatthāha – ‘‘paṭiccasamuppādaṃ paṭilomaṃ manasākāsī’’ti na yujjati, na hi paṭilomāpadesena niddiṭṭhaṃ nibbānaṃ paṭiccasamuppādo bhavitumarahatīti? Vuccate – na, tadatthajānanato. Anulomapaṭilomanti hi bhāvanapuṃsakaṃ. Anulomato, paṭilomato ca taṃ paṭiccasamuppādaṃ manasākāsīti hi tattha attho. Aññathā nirodhassa paṭilomappasaṅgāpattiyevāpajjati. Paṭilome ca panetasmiṃ anukkamaniyamo anulome anukkamaniyamato siddhoti veditabbaṃ. Evaṃ sati paṭiccasamuppādassa paṭilomo nāma apaṭiccasamuppādoti siddhaṃ hoti. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’tiādi. Evaṃ sante pubbāparavirodho hoti. Kathaṃ? Paṭiccāti hi iminā phalassa paccayapariggahena, paccayānañca paccayāyattupagamanena tassa uppādābhimukhabhāvadīpanato asamuppādo na sambhavati, tasmā apaṭiccasamuppādoti evaṃ ubhayapaṭikkhepena panassa paṭilomatā veditabbāti eke. Taṃ ayuttaṃ tassa anulomabhāvaniyamanato, atthātisayābhāvato, tasmā appaṭiccasamuppādo tassa paṭilomoti veditabbaṃ. Teneva bhagavatā pāḷiyaṃ paccayapaccayuppannanirodho vutto. Tattha hi ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā’’ti evaṃ paccayassa samucchinnapaccayabhāvavasena paccayanirodhaṃ, phalassa paccayapaṭiggahābhāvavasena paccayuppannanirodhañca dīpeti. Duvidho pāḷiyaṃ nirodho atthato anuppādo nāma hotīti katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’ti vuttaṃ. Evaṃ sante nibbānaṃ paccayapaccayuppannānaṃ nirodhamattanti āpajjatīti ce? Na, tassānubhāvadīpanādhippāyato. Viditavelāyanti manasikatavelāyanti attho, aññathā tato pubbe aviditappasaṅgato.
ឈាយតោតិ ឯត្ថ កាមំ លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ឈាយតោ ពោធិបក្ខិយធម្មា បាតុភវន្តិ, ចតុអរិយសច្ចធម្មា វា បកាសន្តិ, តថាបិ បុព្ពភាគេ សមថាទិយានិកវិភាគទស្សនត្ថំ អារម្មណូបនិជ្ឈានគ្គហណំ។ ចតុសច្ចធម្មគ្គហណំ កាមំ អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទទស្សនាធិការេន វិរុជ្ឈតិ, តថាបិ ‘‘យោ ទុក្ខំ បរិជានាតិ, សោ សមុទយំ បជហតី’’តិ លទ្ធិវសេន កតន្តិ វេទិតព្ពំ។
Jhāyatoti ettha kāmaṃ lakkhaṇūpanijjhānena jhāyato bodhipakkhiyadhammā pātubhavanti, catuariyasaccadhammā vā pakāsanti, tathāpi pubbabhāge samathādiyānikavibhāgadassanatthaṃ ārammaṇūpanijjhānaggahaṇaṃ. Catusaccadhammaggahaṇaṃ kāmaṃ anulomapaṭiccasamuppādadassanādhikārena virujjhati, tathāpi ‘‘yo dukkhaṃ parijānāti, so samudayaṃ pajahatī’’ti laddhivasena katanti veditabbaṃ.
២. ‘‘បច្ចយក្ខយស្សា’’តិ កិច្ចបរិយាយវសេន វុត្តំ។ តេន បច្ចយនិព្ពានំ, តទុបនិស្សយនិព្ពានញ្ចាតិ ទុវិធំ និព្ពានំ ទស្សិតំ ហោតីតិ។ កាមញ្ច តំ ន កេវលំ បច្ចយក្ខយមត្តំ ករោតិ, អថ ខោ បច្ចយុប្បន្នក្ខយម្បិ ករោតិ។ យតោ ឧភិន្នម្បិ និរោធោ ទស្សិតោ, តថាបិ ហេតុនិរោធា ផលនិរោធោតិ កត្វា ‘‘បច្ចយក្ខយស្សា’’តិ វុត្តំ។ វុត្តប្បការា ធម្មាតិ ឯត្ថ ចតុសច្ចគ្គហណំ បឋមគាថាយំ វុត្តនយវិបល្លាសេន កតន្តិ វេទិតព្ពំ។
2.‘‘Paccayakkhayassā’’ti kiccapariyāyavasena vuttaṃ. Tena paccayanibbānaṃ, tadupanissayanibbānañcāti duvidhaṃ nibbānaṃ dassitaṃ hotīti. Kāmañca taṃ na kevalaṃ paccayakkhayamattaṃ karoti, atha kho paccayuppannakkhayampi karoti. Yato ubhinnampi nirodho dassito, tathāpi hetunirodhā phalanirodhoti katvā ‘‘paccayakkhayassā’’ti vuttaṃ. Vuttappakārā dhammāti ettha catusaccaggahaṇaṃ paṭhamagāthāyaṃ vuttanayavipallāsena katanti veditabbaṃ.
៣. សមុទយនិរោធសង្ខាតោ អត្ថោតិ ឯត្ថ សមុទយោ កិច្ចវសេន, និរោធោ អារម្មណកិរិយាយ។ ឯតេន ទ្វិប្បការា និរោធា ទស្សិតា ហោន្តិ តស្ស អនុភាវស្ស វសេនាតិ អត្ថោ។ យស្មា បល្លង្កាភុជិតដ្ឋានញ្ច ‘‘បល្លង្កោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា ផលាធិគមដ្ឋានំ ‘‘បល្លង្ក’’ន្តិ វុត្តំ។
3.Samudayanirodhasaṅkhāto atthoti ettha samudayo kiccavasena, nirodho ārammaṇakiriyāya. Etena dvippakārā nirodhā dassitā honti tassa anubhāvassa vasenāti attho. Yasmā pallaṅkābhujitaṭṭhānañca ‘‘pallaṅko’’ti vuccati, tasmā phalādhigamaṭṭhānaṃ ‘‘pallaṅka’’nti vuttaṃ.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវគ្គបាឡិ • Mahāvaggapāḷi / ១. ពោធិកថា • 1. Bodhikathā
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវគ្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvagga-aṭṭhakathā / ពោធិកថា • Bodhikathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / ពោធិកថាវណ្ណនា • Bodhikathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / ពោធិកថាវណ្ណនា • Bodhikathāvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ • Pācityādiyojanāpāḷi / ១. ពោធិកថា • 1. Bodhikathā
