| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๑. ยมกวโคฺค
1. Yamakavaggo
๑. จกฺขุปาลเตฺถรวตฺถุ
1. Cakkhupālattheravatthu
๑.
1.
‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฎฺฐา มโนมยา;
‘‘Manopubbaṅgamādhammā, manoseṭṭhā manomayā;
มนสา เจ ปทุเฎฺฐน, ภาสติ วา กโรติ วา;
Manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā;
ตโต นํ ทุกฺขมเนฺวติ, จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติฯ –
Tato naṃ dukkhamanveti, cakkaṃva vahato pada’’nti. –
อยํ ธมฺมเทสนา กตฺถ ภาสิตาติ? สาวตฺถิยํฯ กํ อารพฺภาติ? จกฺขุปาลเตฺถรํฯ
Ayaṃ dhammadesanā kattha bhāsitāti? Sāvatthiyaṃ. Kaṃ ārabbhāti? Cakkhupālattheraṃ.
สาวตฺถิยํ กิร มหาสุวโณฺณ นาม กุฎุมฺพิโก อโหสิ อโฑฺฒ มหทฺธโน มหาโภโค อปุตฺตโกฯ โส เอกทิวสํ นฺหานติตฺถํ นฺหตฺวา นตฺวา อาคจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค สมฺปนฺนปตฺตสาขํ เอกํ วนปฺปติํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มเหสกฺขาย เทวตาย ปริคฺคหิโต ภวิสฺสตี’’ติ ตสฺส เหฎฺฐาภาคํ โสธาเปตฺวา ปาการปริเกฺขปํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ธชปฎากํ อุสฺสาเปตฺวา วนปฺปติํ อลงฺกริตฺวา อญฺชลิํ กริตฺวา ‘‘สเจ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลเภยฺยํ, ตุมฺหากํ มหาสกฺการํ กริสฺสามี’’ติ ปตฺถนํ กตฺวา ปกฺกามิฯ
Sāvatthiyaṃ kira mahāsuvaṇṇo nāma kuṭumbiko ahosi aḍḍho mahaddhano mahābhogo aputtako. So ekadivasaṃ nhānatitthaṃ nhatvā natvā āgacchanto antarāmagge sampannapattasākhaṃ ekaṃ vanappatiṃ disvā ‘‘ayaṃ mahesakkhāya devatāya pariggahito bhavissatī’’ti tassa heṭṭhābhāgaṃ sodhāpetvā pākāraparikkhepaṃ kārāpetvā vālukaṃ okirāpetvā dhajapaṭākaṃ ussāpetvā vanappatiṃ alaṅkaritvā añjaliṃ karitvā ‘‘sace puttaṃ vā dhītaraṃ vā labheyyaṃ, tumhākaṃ mahāsakkāraṃ karissāmī’’ti patthanaṃ katvā pakkāmi.
อถสฺส น จิรเสฺสว ภริยาย กุจฺฉิยํ คโพฺภ ปติฎฺฐาสิฯ สา คพฺภสฺส ปติฎฺฐิตภาวํ ญตฺวา ตสฺส อาโรเจสิฯ โส ตสฺสา คพฺภสฺส ปริหารมทาสิฯ สา ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิฯ ตํ นามคฺคหณทิวเส เสฎฺฐิ อตฺตนา ปาลิตํ วนปฺปติํ นิสฺสาย ลทฺธตฺตา ตสฺส ปาโลติ นามํ อกาสิฯ สา อปรภาเค อญฺญมฺปิ ปุตฺตํ ลภิฯ ตสฺส จูฬปาโลติ นามํ กตฺวา อิตรสฺส มหาปาโลติ นามํ อกาสิฯ เต วยปฺปเตฺต ฆรพนฺธเนน พนฺธิํสุฯ อปรภาเค มาตาปิตโร กาลมกํสุฯ สพฺพมฺปิ วิภวํ อิตเรเยว วิจาริํสุฯ
Athassa na cirasseva bhariyāya kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā tassa ārocesi. So tassā gabbhassa parihāramadāsi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi. Taṃ nāmaggahaṇadivase seṭṭhi attanā pālitaṃ vanappatiṃ nissāya laddhattā tassa pāloti nāmaṃ akāsi. Sā aparabhāge aññampi puttaṃ labhi. Tassa cūḷapāloti nāmaṃ katvā itarassa mahāpāloti nāmaṃ akāsi. Te vayappatte gharabandhanena bandhiṃsu. Aparabhāge mātāpitaro kālamakaṃsu. Sabbampi vibhavaṃ itareyeva vicāriṃsu.
ตสฺมิํ สมเย สตฺถา ปวตฺติตวรธมฺมจโกฺก อนุปุเพฺพนาคนฺตฺวา อนาถปิณฺฑิเกน มหาเสฎฺฐินา จตุปณฺณาสโกฎิธนํ วิสฺสเชฺชตฺวา การิเต เชตวนมหาวิหาเร วิหรติ มหาชนํ สคฺคมเคฺค จ โมกฺขมเคฺค จ ปติฎฺฐาปยมาโนฯ ตถาคโต หิ มาติปกฺขโต อสีติยา, ปิติปกฺขโต อสีติยาติ เทฺวอสีติญาติกุลสหเสฺสหิ การิเต นิโคฺรธมหาวิหาเร เอกเมว วสฺสาวาสํ วสิ, อนาถปิณฺฑิเกน การิเต เชตวนมหาวิหาเร เอกูนวีสติวสฺสานิ, วิสาขาย สตฺตวีสติโกฎิธนปริจฺจาเคน การิเต ปุพฺพาราเม ฉพฺพสฺสานีติ ทฺวินฺนํ กุลานํ คุณมหตฺตตํ ปฎิจฺจ สาวตฺถิํ นิสฺสาย ปญฺจวีสติวสฺสานิ วสฺสาวาสํ วสิฯ อนาถปิณฺฑิโกปิ วิสาขาปิ มหาอุปาสิกา นิพทฺธํ ทิวสสฺส เทฺว วาเร ตถาคตสฺส อุปฎฺฐานํ คจฺฉนฺติ, คจฺฉนฺตา จ ‘‘ทหรสามเณรา โน หเตฺถ โอโลเกสฺสนฺตี’’ติ ตุจฺฉหตฺถา น คตปุพฺพาฯ ปุเรภตฺตํ คจฺฉนฺตา ขาทนียโภชนียาทีนิ คเหตฺวาว คจฺฉนฺติ, ปจฺฉาภตฺตํ คจฺฉนฺตา ปญฺจ เภสชฺชานิ อฎฺฐ จ ปานานิฯ นิเวสเนสุ ปน เตสํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขุสหสฺสานํ นิจฺจํ ปญฺญตฺตาสนาเนว โหนฺติฯ อนฺนปานเภสเชฺชสุ โย ยํ อิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ยถิจฺฉิตเมว สมฺปชฺชติฯ เตสุ อนาถปิณฺฑิเกน เอกทิวสมฺปิ สตฺถา ปญฺหํ น ปุจฺฉิตปุโพฺพฯ โส กิร ‘‘ตถาคโต พุทฺธสุขุมาโล ขตฺติยสุขุมาโล, ‘พหูปกาโร เม, คหปตี’ติ มยฺหํ ธมฺมํ เทเสโนฺต กิลเมยฺยา’’ติ สตฺถริ อธิมตฺตสิเนเหน ปญฺหํ น ปุจฺฉติฯ สตฺถา ปน ตสฺมิํ นิสินฺนมเตฺตเยว ‘‘อยํ เสฎฺฐิ มํ อรกฺขิตพฺพฎฺฐาเน รกฺขติฯ อหญฺหิ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสเงฺขฺยยฺยานิ อลงฺกตปฎิยตฺตํ อตฺตโน สีสํ ฉินฺทิตฺวา อกฺขีนิ อุปฺปาเฎตฺวา หทยมํสํ อุปฺปาเฎตฺวา ปาณสมํ ปุตฺตทารํ ปริจฺจชิตฺวา ปารมิโย ปูเรโนฺต ปเรสํ ธมฺมเทสนตฺถเมว ปูเรสิํฯ เอส มํ อรกฺขิตพฺพฎฺฐาเน รกฺขตี’’ติ เอกํ ธมฺมเทสนํ กเถติเยวฯ
Tasmiṃ samaye satthā pavattitavaradhammacakko anupubbenāgantvā anāthapiṇḍikena mahāseṭṭhinā catupaṇṇāsakoṭidhanaṃ vissajjetvā kārite jetavanamahāvihāre viharati mahājanaṃ saggamagge ca mokkhamagge ca patiṭṭhāpayamāno. Tathāgato hi mātipakkhato asītiyā, pitipakkhato asītiyāti dveasītiñātikulasahassehi kārite nigrodhamahāvihāre ekameva vassāvāsaṃ vasi, anāthapiṇḍikena kārite jetavanamahāvihāre ekūnavīsativassāni, visākhāya sattavīsatikoṭidhanapariccāgena kārite pubbārāme chabbassānīti dvinnaṃ kulānaṃ guṇamahattataṃ paṭicca sāvatthiṃ nissāya pañcavīsativassāni vassāvāsaṃ vasi. Anāthapiṇḍikopi visākhāpi mahāupāsikā nibaddhaṃ divasassa dve vāre tathāgatassa upaṭṭhānaṃ gacchanti, gacchantā ca ‘‘daharasāmaṇerā no hatthe olokessantī’’ti tucchahatthā na gatapubbā. Purebhattaṃ gacchantā khādanīyabhojanīyādīni gahetvāva gacchanti, pacchābhattaṃ gacchantā pañca bhesajjāni aṭṭha ca pānāni. Nivesanesu pana tesaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ bhikkhusahassānaṃ niccaṃ paññattāsanāneva honti. Annapānabhesajjesu yo yaṃ icchati, tassa taṃ yathicchitameva sampajjati. Tesu anāthapiṇḍikena ekadivasampi satthā pañhaṃ na pucchitapubbo. So kira ‘‘tathāgato buddhasukhumālo khattiyasukhumālo, ‘bahūpakāro me, gahapatī’ti mayhaṃ dhammaṃ desento kilameyyā’’ti satthari adhimattasinehena pañhaṃ na pucchati. Satthā pana tasmiṃ nisinnamatteyeva ‘‘ayaṃ seṭṭhi maṃ arakkhitabbaṭṭhāne rakkhati. Ahañhi kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni alaṅkatapaṭiyattaṃ attano sīsaṃ chinditvā akkhīni uppāṭetvā hadayamaṃsaṃ uppāṭetvā pāṇasamaṃ puttadāraṃ pariccajitvā pāramiyo pūrento paresaṃ dhammadesanatthameva pūresiṃ. Esa maṃ arakkhitabbaṭṭhāne rakkhatī’’ti ekaṃ dhammadesanaṃ kathetiyeva.
ตทา สาวตฺถิยํ สตฺต มนุสฺสโกฎิโย วสนฺติฯ เตสุ สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา ปญฺจโกฎิมตฺตา มนุสฺสา อริยสาวกา ชาตา, เทฺวโกฎิมตฺตา มนุสฺสา ปุถุชฺชนาฯ เตสุ อริยสาวกานํ เทฺวเยว กิจฺจานิ อเหสุํ – ปุเรภตฺตํ ทานํ เทนฺติ, ปจฺฉาภตฺตํ คนฺธมาลาทิหตฺถา วตฺถเภสชฺชปานกาทีนิ คาหาเปตฺวา ธมฺมสฺสวนตฺถาย คจฺฉนฺติฯ อเถกทิวสํ มหาปาโล อริยสาวเก คนฺธมาลาทิหเตฺถ วิหารํ คจฺฉเนฺต ทิสฺวา ‘‘อยํ มหาชโน กุหิํ คจฺฉตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ธมฺมสฺสวนายา’’ติ สุตฺวา ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปริสปริยเนฺต นิสีทิฯ
Tadā sāvatthiyaṃ satta manussakoṭiyo vasanti. Tesu satthu dhammakathaṃ sutvā pañcakoṭimattā manussā ariyasāvakā jātā, dvekoṭimattā manussā puthujjanā. Tesu ariyasāvakānaṃ dveyeva kiccāni ahesuṃ – purebhattaṃ dānaṃ denti, pacchābhattaṃ gandhamālādihatthā vatthabhesajjapānakādīni gāhāpetvā dhammassavanatthāya gacchanti. Athekadivasaṃ mahāpālo ariyasāvake gandhamālādihatthe vihāraṃ gacchante disvā ‘‘ayaṃ mahājano kuhiṃ gacchatī’’ti pucchitvā ‘‘dhammassavanāyā’’ti sutvā ‘‘ahampi gamissāmī’’ti gantvā satthāraṃ vanditvā parisapariyante nisīdi.
พุทฺธา จ นาม ธมฺมํ เทเสนฺตา สรณสีลปพฺพชฺชาทีนํ อุปนิสฺสยํ โอโลเกตฺวา อชฺฌาสยวเสน ธมฺมํ เทเสนฺติ, ตสฺมา ตํ ทิวสํ สตฺถา ตสฺส อุปนิสฺสยํ โอโลเกตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อนุปุพฺพิกถํ กเถสิฯ เสยฺยถิทํ – ทานกถํ, สีลกถํ, สคฺคกถํ, กามานํ อาทีนวํ, โอการํ สํกิเลสํ, เนกฺขเมฺม อานิสํสํ ปกาเสสิฯ ตํ สุตฺวา มหาปาโล กุฎุมฺพิโก จิเนฺตสิ – ‘‘ปรโลกํ คจฺฉนฺตํ ปุตฺตธีตโร วา ภาตโร วา โภคา วา นานุคจฺฉนฺติ, สรีรมฺปิ อตฺตนา สทฺธิํ น คจฺฉติ, กิํ เม ฆราวาเสน ปพฺพชิสฺสามี’’ติฯ โส เทสนาปริโยสาเน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิฯ อถ นํ สตฺถา – ‘‘อตฺถิ เต โกจิ อาปุจฺฉิตพฺพยุตฺตโก ญาตี’’ติ อาหฯ ‘‘กนิฎฺฐภาตา เม อตฺถิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เตน หิ ตํ อาปุจฺฉาหี’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา กนิฎฺฐํ ปโกฺกสาเปตฺวา – ‘‘ตาต, ยํ มยฺหํ อิมสฺมิํ เคเห สวิญฺญาณกมฺปิ อวิญฺญาณกมฺปิ ธนํ กิญฺจิ อตฺถิ, สพฺพํ ตํ ตว ภาโร, ปฎิปชฺชาหิ น’’นฺติฯ ‘‘ตุเมฺห ปน กิํ กริสฺสถา’’ติ อาหฯ ‘‘อหํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติฯ ‘‘กิํ กเถสิ ภาติก, ตฺวํ เม มาตริ มตาย มาตา วิย, ปิตริ มเต ปิตา วิย ลโทฺธ, เคเห เต มหาวิภโว, สกฺกา เคหํ อชฺฌาวสเนฺตเหว ปุญฺญานิ กาตุํ , มา เอวํ กริตฺถา’’ติฯ ‘‘ตาต, อหํ สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ฆราวาเส วสิตุํ น สโกฺกมิฯ สตฺถารา หิ อติสณฺหสุขุมํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาโณ ธโมฺม เทสิโต, น สกฺกา โส อคารมเชฺฌ วสเนฺตน ปูเรตุํ , ปพฺพชิสฺสามิ, ตาตา’’ติฯ ‘‘ภาติก, ตรุณาเยว ตาวตฺถ, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิสฺสถา’’ติฯ ‘‘ตาต, มหลฺลกสฺส หิ อตฺตโน หตฺถปาทาปิ อนสฺสวา โหนฺติ, น อตฺตโน วเส วตฺตนฺติ, กิมงฺคํ ปน ญาตกา, สฺวาหํ ตว กถํ น กโรมิ, สมณปฎิปตฺติํเยว ปูเรสฺสามิ’’ฯ
Buddhā ca nāma dhammaṃ desentā saraṇasīlapabbajjādīnaṃ upanissayaṃ oloketvā ajjhāsayavasena dhammaṃ desenti, tasmā taṃ divasaṃ satthā tassa upanissayaṃ oloketvā dhammaṃ desento anupubbikathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ, sīlakathaṃ, saggakathaṃ, kāmānaṃ ādīnavaṃ, okāraṃ saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Taṃ sutvā mahāpālo kuṭumbiko cintesi – ‘‘paralokaṃ gacchantaṃ puttadhītaro vā bhātaro vā bhogā vā nānugacchanti, sarīrampi attanā saddhiṃ na gacchati, kiṃ me gharāvāsena pabbajissāmī’’ti. So desanāpariyosāne satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ satthā – ‘‘atthi te koci āpucchitabbayuttako ñātī’’ti āha. ‘‘Kaniṭṭhabhātā me atthi, bhante’’ti. ‘‘Tena hi taṃ āpucchāhī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā satthāraṃ vanditvā gehaṃ gantvā kaniṭṭhaṃ pakkosāpetvā – ‘‘tāta, yaṃ mayhaṃ imasmiṃ gehe saviññāṇakampi aviññāṇakampi dhanaṃ kiñci atthi, sabbaṃ taṃ tava bhāro, paṭipajjāhi na’’nti. ‘‘Tumhe pana kiṃ karissathā’’ti āha. ‘‘Ahaṃ satthu santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Kiṃ kathesi bhātika, tvaṃ me mātari matāya mātā viya, pitari mate pitā viya laddho, gehe te mahāvibhavo, sakkā gehaṃ ajjhāvasanteheva puññāni kātuṃ , mā evaṃ karitthā’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā gharāvāse vasituṃ na sakkomi. Satthārā hi atisaṇhasukhumaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā ādimajjhapariyosānakalyāṇo dhammo desito, na sakkā so agāramajjhe vasantena pūretuṃ , pabbajissāmi, tātā’’ti. ‘‘Bhātika, taruṇāyeva tāvattha, mahallakakāle pabbajissathā’’ti. ‘‘Tāta, mahallakassa hi attano hatthapādāpi anassavā honti, na attano vase vattanti, kimaṅgaṃ pana ñātakā, svāhaṃ tava kathaṃ na karomi, samaṇapaṭipattiṃyeva pūressāmi’’.
‘‘ชราชชฺชริตา โหนฺติ, หตฺถปาทา อนสฺสวา;
‘‘Jarājajjaritā honti, hatthapādā anassavā;
ยสฺส โส วิหตตฺถาโม, กถํ ธมฺมํ จริสฺสติ’’ฯ –
Yassa so vihatatthāmo, kathaṃ dhammaṃ carissati’’. –
ปพฺพชิสฺสาเมวาหํ, ตาตาติ ตสฺส วิรวนฺตเสฺสว สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ลทฺธปพฺพชฺชูปสมฺปโท อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก ปญฺจ วสฺสานิ วสิตฺวา วุฎฺฐวโสฺส ปวาเรตฺวา สตฺถารมุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, อิมสฺมิํ สาสเน กติ ธุรานี’’ติ? ‘‘คนฺถธุรํ, วิปสฺสนาธุรนฺติ เทฺวเยว ธุรานิ ภิกฺขู’’ติฯ ‘‘กตมํ ปน, ภเนฺต, คนฺถธุรํ, กตมํ วิปสฺสนาธุร’’นฺติ? ‘‘อตฺตโน ปญฺญานุรูเปน เอกํ วา เทฺว วา นิกาเย สกลํ วา ปน เตปิฎกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา ตสฺส ธารณํ, กถนํ, วาจนนฺติ อิทํ คนฺถธุรํ นาม, สลฺลหุกวุตฺติโน ปน ปนฺตเสนาสนาภิรตสฺส อตฺตภาเว ขยวยํ ปฎฺฐเปตฺวา สาตจฺจกิริยวเสน วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา อรหตฺตคฺคหณนฺติ อิทํ วิปสฺสนาธุรํ นามา’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, อหํ มหลฺลกกาเล ปพฺพชิโต คนฺถธุรํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสามิ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามิ, กมฺมฎฺฐานํ เม กเถถา’’ติฯ อถสฺส สตฺถา ยาว อรหตฺตํ กมฺมฎฺฐานํ กเถสิฯ
Pabbajissāmevāhaṃ, tātāti tassa viravantasseva satthu santikaṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā laddhapabbajjūpasampado ācariyupajjhāyānaṃ santike pañca vassāni vasitvā vuṭṭhavasso pavāretvā satthāramupasaṅkamitvā vanditvā pucchi – ‘‘bhante, imasmiṃ sāsane kati dhurānī’’ti? ‘‘Ganthadhuraṃ, vipassanādhuranti dveyeva dhurāni bhikkhū’’ti. ‘‘Katamaṃ pana, bhante, ganthadhuraṃ, katamaṃ vipassanādhura’’nti? ‘‘Attano paññānurūpena ekaṃ vā dve vā nikāye sakalaṃ vā pana tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā tassa dhāraṇaṃ, kathanaṃ, vācananti idaṃ ganthadhuraṃ nāma, sallahukavuttino pana pantasenāsanābhiratassa attabhāve khayavayaṃ paṭṭhapetvā sātaccakiriyavasena vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaggahaṇanti idaṃ vipassanādhuraṃ nāmā’’ti. ‘‘Bhante, ahaṃ mahallakakāle pabbajito ganthadhuraṃ pūretuṃ na sakkhissāmi, vipassanādhuraṃ pana pūressāmi, kammaṭṭhānaṃ me kathethā’’ti. Athassa satthā yāva arahattaṃ kammaṭṭhānaṃ kathesi.
โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อตฺตนา สหคามิโน ภิกฺขู ปริเยสโนฺต สฎฺฐิ ภิกฺขู ลภิตฺวา เตหิ สทฺธิํ นิกฺขมิตฺวา วีสโยชนสตมคฺคํ คนฺตฺวา เอกํ มหนฺตํ ปจฺจนฺตคามํ ปตฺวา ตตฺถ สปริวาโร ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ มนุสฺสา วตฺตสมฺปเนฺน ภิกฺขู ทิสฺวาว ปสนฺนจิตฺตา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทาเปตฺวา ปณีเตนาหาเรน ปริวิสิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, กุหิํ อยฺยา คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ยถาผาสุกฎฺฐานํ อุปาสกา’’ติ วุเตฺต ปณฺฑิตา มนุสฺสา ‘‘วสฺสาวาสํ เสนาสนํ ปริเยสนฺติ ภทนฺตา’’ติ ญตฺวา, ‘‘ภเนฺต, สเจ อยฺยา อิมํ เตมาสํ อิธ วเสยฺยุํ, มยํ สรเณสุ ปติฎฺฐาย สีลานิ คเณฺหยฺยามา’’ติ อาหํสุฯ เตปิ ‘‘มยํ อิมานิ กุลานิ นิสฺสาย ภวนิสฺสรณํ กริสฺสามา’’ติ อธิวาเสสุํฯ
So satthāraṃ vanditvā attanā sahagāmino bhikkhū pariyesanto saṭṭhi bhikkhū labhitvā tehi saddhiṃ nikkhamitvā vīsayojanasatamaggaṃ gantvā ekaṃ mahantaṃ paccantagāmaṃ patvā tattha saparivāro piṇḍāya pāvisi. Manussā vattasampanne bhikkhū disvāva pasannacittā āsanāni paññāpetvā nisīdāpetvā paṇītenāhārena parivisitvā, ‘‘bhante, kuhiṃ ayyā gacchantī’’ti pucchitvā ‘‘yathāphāsukaṭṭhānaṃ upāsakā’’ti vutte paṇḍitā manussā ‘‘vassāvāsaṃ senāsanaṃ pariyesanti bhadantā’’ti ñatvā, ‘‘bhante, sace ayyā imaṃ temāsaṃ idha vaseyyuṃ, mayaṃ saraṇesu patiṭṭhāya sīlāni gaṇheyyāmā’’ti āhaṃsu. Tepi ‘‘mayaṃ imāni kulāni nissāya bhavanissaraṇaṃ karissāmā’’ti adhivāsesuṃ.
มนุสฺสา เตสํ ปฎิญฺญํ คเหตฺวา วิหารํ ปฎิชคฺคิตฺวา รตฺติฎฺฐานทิวาฎฺฐานานิ สมฺปาเทตฺวา อทํสุฯ เต นิพทฺธํ ตเมว คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺติฯ อถ เน เอโก เวโชฺช อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, พหูนํ วสนฎฺฐาเน อผาสุกมฺปิ นาม โหติ, ตสฺมิํ อุปฺปเนฺน มยฺหํ กเถยฺยาถ, เภสชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ปวาเรสิฯ เถโร วสฺสูปนายิกทิวเส เต ภิกฺขู อามเนฺตตฺวา ปุจฺฉิ, ‘‘อาวุโส , อิมํ เตมาสํ กติหิ อิริยาปเถหิ วีตินาเมสฺสถา’’ติ? ‘‘จตูหิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กิํ ปเนตํ, อาวุโส, ปติรูปํ, นนุ อปฺปมเตฺตหิ ภวิตพฺพํ’’? ‘‘มยญฺหิ ธรมานกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติกา กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อาคตา, พุทฺธา จ นาม น สกฺกา ปมาเทน อาราเธตุํ, กลฺยาณชฺฌาสเยน เต โว อาราเธตพฺพาฯ ปมตฺตสฺส จ นาม จตฺตาโร อปายา สกเคหสทิสา, อปฺปมตฺตา โหถาวุโส’’ติฯ ‘‘กิํ ตุเมฺห ปน, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อหํ ตีหิ อิริยาปเถหิ วีตินาเมสฺสามิ, ปิฎฺฐิํ น ปสาเรสฺสามิ, อาวุโส’’ติฯ ‘‘สาธุ, ภเนฺต, อปฺปมตฺตา โหถา’’ติฯ
Manussā tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā vihāraṃ paṭijaggitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni sampādetvā adaṃsu. Te nibaddhaṃ tameva gāmaṃ piṇḍāya pavisanti. Atha ne eko vejjo upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, bahūnaṃ vasanaṭṭhāne aphāsukampi nāma hoti, tasmiṃ uppanne mayhaṃ katheyyātha, bhesajjaṃ karissāmī’’ti pavāresi. Thero vassūpanāyikadivase te bhikkhū āmantetvā pucchi, ‘‘āvuso , imaṃ temāsaṃ katihi iriyāpathehi vītināmessathā’’ti? ‘‘Catūhi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ panetaṃ, āvuso, patirūpaṃ, nanu appamattehi bhavitabbaṃ’’? ‘‘Mayañhi dharamānakassa buddhassa santikā kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgatā, buddhā ca nāma na sakkā pamādena ārādhetuṃ, kalyāṇajjhāsayena te vo ārādhetabbā. Pamattassa ca nāma cattāro apāyā sakagehasadisā, appamattā hothāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ tumhe pana, bhante’’ti? ‘‘Ahaṃ tīhi iriyāpathehi vītināmessāmi, piṭṭhiṃ na pasāressāmi, āvuso’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, appamattā hothā’’ti.
อถ เถรสฺส นิทฺทํ อโนกฺกมนฺตสฺส ปฐมมาเส อติกฺกเนฺต มชฺฌิมมาเส สมฺปเตฺต อกฺขิโรโค อุปฺปชฺชิฯ ฉิทฺทฆฎโต อุทกธารา วิย อกฺขีหิ อสฺสุธารา ปคฺฆรนฺติฯ โส สพฺพรตฺติํ สมณธมฺมํ กตฺวา อรุณุคฺคมเน คพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทิฯ ภิกฺขู ภิกฺขาจารเวลาย เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ภิกฺขาจารเวลา, ภเนฺต’’ติ อาหํสุฯ ‘‘เตน หิ, อาวุโส, คณฺหถ ปตฺตจีวร’’นฺติฯ อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา นิกฺขมิฯ ภิกฺขู ตสฺส อกฺขีหิ อสฺสูนิ ปคฺฆรเนฺต ทิสฺวา, ‘‘กิเมตํ, ภเนฺต’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ ‘‘อกฺขีนิ เม, อาวุโส, วาตา วิชฺฌนฺตี’’ติฯ ‘‘นนุ, ภเนฺต, เวเชฺชน ปวาริตมฺหา, ตสฺส กเถมา’’ติฯ ‘‘สาธาวุโส’’ติ เต เวชฺชสฺส กถยิํสุฯ โส เตลํ ปจิตฺวา เปเสสิฯ เถโร นาสาย เตลํ อาสิญฺจโนฺต นิสินฺนโกว อาสิญฺจิตฺวา อโนฺตคามํ ปาวิสิฯ เวโชฺช ตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, อยฺยสฺส กิร อกฺขีนิ วาโต วิชฺฌตี’’ติ? ‘‘อาม, อุปาสกา’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, มยา เตลํ ปจิตฺวา เปสิตํ, นาสาย โว เตลํ อาสิตฺต’’นฺติ? ‘‘อาม, อุปาสกา’’ติฯ ‘‘อิทานิ กีทิส’’นฺติ? ‘‘รุชฺชเตว อุปาสกา’’ติฯ เวโชฺช ‘‘มยา เอกวาเรเนว วูปสมนสมตฺถํ เตลํ ปหิตํ, กิํ นุ โข โรโค น วูปสโนฺต’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘ภเนฺต, นิสีทิตฺวา โว เตลํ อาสิตฺตํ, นิปชฺชิตฺวา’’ติ ปุจฺฉิฯ เถโร ตุณฺหี อโหสิ, ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิยมาโนปิ น กเถสิฯ โส ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส วสนฎฺฐานํ โอโลเกสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา – ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, คจฺฉถา’’ติ เถรํ วิสฺสเชฺชตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส วสนฎฺฐานํ โอโลเกโนฺต จงฺกมนนิสีทนฎฺฐานเมว ทิสฺวา สยนฎฺฐานํ อทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, นิสิเนฺนหิ โว อาสิตฺตํ, นิปเนฺนหี’’ติ ปุจฺฉิฯ เถโร ตุณฺหี อโหสิฯ ‘‘มา, ภเนฺต, เอวํ กริตฺถ, สมณธโมฺม นาม สรีรํ ยาเปเนฺตน สกฺกา กาตุํ, นิปชฺชิตฺวา อาสิญฺจถา’’ติ ปุนปฺปุนํ ยาจิฯ ‘‘คจฺฉ ตฺวํ ตาวาวุโส, มเนฺตตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ เวชฺชํ อุโยฺยเชสิฯ เถรสฺส จ ตตฺถ เนว ญาตี, น สาโลหิตา อตฺถิ, เตน สทฺธิํ มเนฺตยฺย? กรชกาเยน ปน สทฺธิํ มเนฺตโนฺต ‘‘วเทหิ ตาว, อาวุโส ปาลิต, ตฺวํ กิํ อกฺขีนิ โอโลเกสฺสสิ, อุทาหุ พุทฺธสาสนํ? อนมตคฺคสฺมิญฺหิ สํสารวเฎฺฎ ตว อกฺขิกาณสฺส คณนา นาม นตฺถิ, อเนกานิ ปน พุทฺธสตานิ พุทฺธสหสฺสานิ อตีตานิฯ เตสุ เต เอกพุโทฺธปิ น ปริจิโณฺณ, อิทานิ อิมํ อโนฺตวสฺสํ ตโย มาเส น นิปชฺชิสฺสามีติ เตมาสํ นิพทฺธวีริยํ กริสฺสามิฯ ตสฺมา เต จกฺขูนิ นสฺสนฺตุ วา ภิชฺชนฺตุ วา, พุทฺธสาสนเมว ธาเรหิ, มา จกฺขูนี’’ติ ภูตกายํ โอวทโนฺต อิมา คาถาโย อภาสิ –
Atha therassa niddaṃ anokkamantassa paṭhamamāse atikkante majjhimamāse sampatte akkhirogo uppajji. Chiddaghaṭato udakadhārā viya akkhīhi assudhārā paggharanti. So sabbarattiṃ samaṇadhammaṃ katvā aruṇuggamane gabbhaṃ pavisitvā nisīdi. Bhikkhū bhikkhācāravelāya therassa santikaṃ gantvā, ‘‘bhikkhācāravelā, bhante’’ti āhaṃsu. ‘‘Tena hi, āvuso, gaṇhatha pattacīvara’’nti. Attano pattacīvaraṃ gāhāpetvā nikkhami. Bhikkhū tassa akkhīhi assūni paggharante disvā, ‘‘kimetaṃ, bhante’’ti pucchiṃsu. ‘‘Akkhīni me, āvuso, vātā vijjhantī’’ti. ‘‘Nanu, bhante, vejjena pavāritamhā, tassa kathemā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti te vejjassa kathayiṃsu. So telaṃ pacitvā pesesi. Thero nāsāya telaṃ āsiñcanto nisinnakova āsiñcitvā antogāmaṃ pāvisi. Vejjo taṃ disvā āha – ‘‘bhante, ayyassa kira akkhīni vāto vijjhatī’’ti? ‘‘Āma, upāsakā’’ti. ‘‘Bhante, mayā telaṃ pacitvā pesitaṃ, nāsāya vo telaṃ āsitta’’nti? ‘‘Āma, upāsakā’’ti. ‘‘Idāni kīdisa’’nti? ‘‘Rujjateva upāsakā’’ti. Vejjo ‘‘mayā ekavāreneva vūpasamanasamatthaṃ telaṃ pahitaṃ, kiṃ nu kho rogo na vūpasanto’’ti cintetvā, ‘‘bhante, nisīditvā vo telaṃ āsittaṃ, nipajjitvā’’ti pucchi. Thero tuṇhī ahosi, punappunaṃ pucchiyamānopi na kathesi. So ‘‘vihāraṃ gantvā therassa vasanaṭṭhānaṃ olokessāmī’’ti cintetvā – ‘‘tena hi, bhante, gacchathā’’ti theraṃ vissajjetvā vihāraṃ gantvā therassa vasanaṭṭhānaṃ olokento caṅkamananisīdanaṭṭhānameva disvā sayanaṭṭhānaṃ adisvā, ‘‘bhante, nisinnehi vo āsittaṃ, nipannehī’’ti pucchi. Thero tuṇhī ahosi. ‘‘Mā, bhante, evaṃ karittha, samaṇadhammo nāma sarīraṃ yāpentena sakkā kātuṃ, nipajjitvā āsiñcathā’’ti punappunaṃ yāci. ‘‘Gaccha tvaṃ tāvāvuso, mantetvā jānissāmī’’ti vejjaṃ uyyojesi. Therassa ca tattha neva ñātī, na sālohitā atthi, tena saddhiṃ manteyya? Karajakāyena pana saddhiṃ mantento ‘‘vadehi tāva, āvuso pālita, tvaṃ kiṃ akkhīni olokessasi, udāhu buddhasāsanaṃ? Anamataggasmiñhi saṃsāravaṭṭe tava akkhikāṇassa gaṇanā nāma natthi, anekāni pana buddhasatāni buddhasahassāni atītāni. Tesu te ekabuddhopi na pariciṇṇo, idāni imaṃ antovassaṃ tayo māse na nipajjissāmīti temāsaṃ nibaddhavīriyaṃ karissāmi. Tasmā te cakkhūni nassantu vā bhijjantu vā, buddhasāsanameva dhārehi, mā cakkhūnī’’ti bhūtakāyaṃ ovadanto imā gāthāyo abhāsi –
‘‘จกฺขูนิ หายนฺตุ มมายิตานิ,
‘‘Cakkhūni hāyantu mamāyitāni,
โสตานิ หายนฺตุ ตเถว กาโย;
Sotāni hāyantu tatheva kāyo;
สพฺพมฺปิทํ หายตุ เทหนิสฺสิตํ,
Sabbampidaṃ hāyatu dehanissitaṃ,
กิํ การณา ปาลิต ตฺวํ ปมชฺชสิฯ
Kiṃ kāraṇā pālita tvaṃ pamajjasi.
‘‘จกฺขูนิ ชีรนฺตุ มมายิตานิ,
‘‘Cakkhūni jīrantu mamāyitāni,
โสตานิ ชีรนฺตุ ตเถว กาโย;
Sotāni jīrantu tatheva kāyo;
สพฺพมฺปิทํ ชีรตุ เทหนิสฺสิตํ,
Sabbampidaṃ jīratu dehanissitaṃ,
กิํ การณา ปาลิต ตฺวํ ปมชฺชสิฯ
Kiṃ kāraṇā pālita tvaṃ pamajjasi.
‘‘จกฺขูนิ ภิชฺชนฺตุ มมายิตานิ,
‘‘Cakkhūni bhijjantu mamāyitāni,
โสตานิ ภิชฺชนฺตุ ตเถว กาโย;
Sotāni bhijjantu tatheva kāyo;
สพฺพมฺปิทํ ภิชฺชตุ เทหนิสฺสิตํ,
Sabbampidaṃ bhijjatu dehanissitaṃ,
กิํ การณา ปาลิต ตฺวํ ปมชฺชสี’’ติฯ
Kiṃ kāraṇā pālita tvaṃ pamajjasī’’ti.
เอวํ ตีหิ คาถาหิ อตฺตโน โอวาทํ ทตฺวา นิสินฺนโกว นตฺถุกมฺมํ กตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ เวโชฺช ตํ ทิสฺวา ‘‘กิํ, ภเนฺต, นตฺถุกมฺมํ กต’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, อุปาสกา’’ติฯ ‘‘กีทิสํ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘รุชฺชเตว อุปาสกา’’ติฯ ‘‘นิสีทิตฺวา โว, ภเนฺต, นตฺถุกมฺมํ กตํ, นิปชฺชิตฺวา’’ติฯ เถโร ตุณฺหี อโหสิ, ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิยมาโนปิ น กิญฺจิ กเถสิฯ อถ นํ เวโชฺช, ‘‘ภเนฺต, ตุเมฺห สปฺปายํ น กโรถ, อชฺชโต ปฎฺฐาย ‘อสุเกน เม เตลํ ปกฺก’นฺติ มา วทิตฺถ, อหมฺปิ ‘มยา โว เตลํ ปกฺก’นฺติ น วกฺขามี’’ติ อาหฯ โส เวเชฺชน ปจฺจกฺขาโต วิหารํ คนฺตฺวา ตฺวํ เวเชฺชนาปิ ปจฺจกฺขาโตสิ, อิริยาปถํ มา วิสฺสชฺชิ สมณาติฯ
Evaṃ tīhi gāthāhi attano ovādaṃ datvā nisinnakova natthukammaṃ katvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Vejjo taṃ disvā ‘‘kiṃ, bhante, natthukammaṃ kata’’nti pucchi. ‘‘Āma, upāsakā’’ti. ‘‘Kīdisaṃ, bhante’’ti? ‘‘Rujjateva upāsakā’’ti. ‘‘Nisīditvā vo, bhante, natthukammaṃ kataṃ, nipajjitvā’’ti. Thero tuṇhī ahosi, punappunaṃ pucchiyamānopi na kiñci kathesi. Atha naṃ vejjo, ‘‘bhante, tumhe sappāyaṃ na karotha, ajjato paṭṭhāya ‘asukena me telaṃ pakka’nti mā vadittha, ahampi ‘mayā vo telaṃ pakka’nti na vakkhāmī’’ti āha. So vejjena paccakkhāto vihāraṃ gantvā tvaṃ vejjenāpi paccakkhātosi, iriyāpathaṃ mā vissajji samaṇāti.
‘‘ปฎิกฺขิโตฺต ติกิจฺฉาย, เวเชฺชนาปิ วิวชฺชิโต;
‘‘Paṭikkhitto tikicchāya, vejjenāpi vivajjito;
นิยโต มจฺจุราชสฺส, กิํ ปาลิต ปมชฺชสี’’ติฯ –
Niyato maccurājassa, kiṃ pālita pamajjasī’’ti. –
อิมาย คาถาย อตฺตานํ โอวทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิฯ อถสฺส มชฺฌิมยาเม อติกฺกเนฺต อปุพฺพํ อจริมํ อกฺขีนิ เจว กิเลสา จ ภิชฺชิํสุฯ โส สุกฺขวิปสฺสโก อรหา หุตฺวา คพฺภํ ปวิสิตฺวา นิสีทิฯ
Imāya gāthāya attānaṃ ovaditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Athassa majjhimayāme atikkante apubbaṃ acarimaṃ akkhīni ceva kilesā ca bhijjiṃsu. So sukkhavipassako arahā hutvā gabbhaṃ pavisitvā nisīdi.
ภิกฺขู ภิกฺขาจารเวลาย อาคนฺตฺวา ‘‘ภิกฺขาจารกาโล, ภเนฺต’’ติ อาหํสุฯ ‘‘กาโล, อาวุโส’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เตน หิ คจฺฉถา’’ติฯ ‘‘กิํ ตุเมฺห ปน, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อกฺขีนิ เม, อาวุโส, ปริหีนานี’’ติฯ เต ตสฺส อกฺขีนิ โอโลเกตฺวา อสฺสุปุณฺณเนตฺตา หุตฺวา, ‘‘ภเนฺต, มา จินฺตยิตฺถ, มยํ โว ปฎิชคฺคิสฺสามา’’ติ เถรํ สมสฺสาเสตฺวา กตฺตพฺพยุตฺตกํ วตฺตปฎิวตฺตํ กตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิํสุฯ มนุสฺสา เถรํ อทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, อมฺหากํ อโยฺย กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา ยาคุํ เปเสตฺวา สยํ ปิณฺฑปาตมาทาย คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ปาทมูเล ปริวตฺตมานา โรทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, มยํ โว ปฎิชคฺคิสฺสาม, ตุเมฺห มา จินฺตยิตฺถา’’ติ สมสฺสาเสตฺวา ปกฺกมิํสุฯ
Bhikkhū bhikkhācāravelāya āgantvā ‘‘bhikkhācārakālo, bhante’’ti āhaṃsu. ‘‘Kālo, āvuso’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Tena hi gacchathā’’ti. ‘‘Kiṃ tumhe pana, bhante’’ti? ‘‘Akkhīni me, āvuso, parihīnānī’’ti. Te tassa akkhīni oloketvā assupuṇṇanettā hutvā, ‘‘bhante, mā cintayittha, mayaṃ vo paṭijaggissāmā’’ti theraṃ samassāsetvā kattabbayuttakaṃ vattapaṭivattaṃ katvā gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Manussā theraṃ adisvā, ‘‘bhante, amhākaṃ ayyo kuhi’’nti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā yāguṃ pesetvā sayaṃ piṇḍapātamādāya gantvā theraṃ vanditvā pādamūle parivattamānā roditvā, ‘‘bhante, mayaṃ vo paṭijaggissāma, tumhe mā cintayitthā’’ti samassāsetvā pakkamiṃsu.
ตโต ปฎฺฐาย นิพทฺธํ ยาคุภตฺตํ วิหารเมว เปเสนฺติฯ เถโรปิ อิตเร สฎฺฐิ ภิกฺขู นิรนฺตรํ โอวทติฯ เต ตโสฺสวาเท ฐตฺวา อุปกฎฺฐาย ปวารณาย สเพฺพว สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิํสุ ฯ เต วุฎฺฐวสฺสา จ ปน สตฺถารํ ทฎฺฐุกามา หุตฺวา เถรมาหํสุ, ‘‘ภเนฺต, สตฺถารํ ทฎฺฐุกามมฺหา’’ติ ฯ เถโร เตสํ วจนํ สุตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ ทุพฺพโล, อนฺตรามเคฺค จ อมนุสฺสปริคฺคหิตา อฎวี อตฺถิ, มยิ เอเตหิ สทฺธิํ คจฺฉเนฺต สเพฺพ กิลมิสฺสนฺติ, ภิกฺขมฺปิ ลภิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, อิเม ปุเรตรเมว เปเสสฺสามี’’ติฯ อถ เน อาห – ‘‘อาวุโส, ตุเมฺห ปุรโต คจฺฉถา’’ติฯ ‘‘ตุเมฺห ปน ภเนฺต’’ติ? ‘‘อหํ ทุพฺพโล, อนฺตรามเคฺค จ อมนุสฺสปริคฺคหิตา อฎวี อตฺถิ, มยิ ตุเมฺหหิ สทฺธิํ คจฺฉเนฺต สเพฺพ กิลมิสฺสถ, ตุเมฺห ปุรโต คจฺฉถา’’ติฯ ‘‘มา, ภเนฺต, เอวํ กริตฺถ, มยํ ตุเมฺหหิ สทฺธิํเยว คมิสฺสามา’’ติฯ ‘‘มา โว, อาวุโส, เอวํ รุจฺจิตฺถ, เอวํ สเนฺต มยฺหํ อผาสุกํ ภวิสฺสติ, มยฺหํ กนิโฎฺฐ ปน ตุเมฺห ทิสฺวา ปุจฺฉิสฺสติ, อถสฺส มม จกฺขูนํ ปริหีนภาวํ อาโรเจยฺยาถ, โส มยฺหํ สนฺติกํ กญฺจิเทว ปหิณิสฺสติ, เตน สทฺธิํ อาคจฺฉิสฺสามิ, ตุเมฺห มม วจเนน ทสพลญฺจ อสีติมหาเถเร จ วนฺทถา’’ติ เต อุโยฺยเชสิฯ
Tato paṭṭhāya nibaddhaṃ yāgubhattaṃ vihārameva pesenti. Theropi itare saṭṭhi bhikkhū nirantaraṃ ovadati. Te tassovāde ṭhatvā upakaṭṭhāya pavāraṇāya sabbeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu . Te vuṭṭhavassā ca pana satthāraṃ daṭṭhukāmā hutvā theramāhaṃsu, ‘‘bhante, satthāraṃ daṭṭhukāmamhā’’ti . Thero tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ dubbalo, antarāmagge ca amanussapariggahitā aṭavī atthi, mayi etehi saddhiṃ gacchante sabbe kilamissanti, bhikkhampi labhituṃ na sakkhissanti, ime puretarameva pesessāmī’’ti. Atha ne āha – ‘‘āvuso, tumhe purato gacchathā’’ti. ‘‘Tumhe pana bhante’’ti? ‘‘Ahaṃ dubbalo, antarāmagge ca amanussapariggahitā aṭavī atthi, mayi tumhehi saddhiṃ gacchante sabbe kilamissatha, tumhe purato gacchathā’’ti. ‘‘Mā, bhante, evaṃ karittha, mayaṃ tumhehi saddhiṃyeva gamissāmā’’ti. ‘‘Mā vo, āvuso, evaṃ ruccittha, evaṃ sante mayhaṃ aphāsukaṃ bhavissati, mayhaṃ kaniṭṭho pana tumhe disvā pucchissati, athassa mama cakkhūnaṃ parihīnabhāvaṃ āroceyyātha, so mayhaṃ santikaṃ kañcideva pahiṇissati, tena saddhiṃ āgacchissāmi, tumhe mama vacanena dasabalañca asītimahāthere ca vandathā’’ti te uyyojesi.
เต เถรํ ขมาเปตฺวา อโนฺตคามํ ปวิสิํสุฯ มนุสฺสา เต ทิสฺวา นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา ‘‘กิํ, ภเนฺต, อยฺยานํ คมนากาโร ปญฺญายตี’’ติ? ‘‘อาม, อุปาสกา, สตฺถารํ ทฎฺฐุกามมฺหา’’ติฯ เต ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวา เตสํ คมนฉนฺทเมว ญตฺวา อนุคนฺตฺวา ปริเทวิตฺวา นิวตฺติํสุฯ เตปิ อนุปุเพฺพน เชตวนํ คนฺตฺวา สตฺถารญฺจ อสีติมหาเถเร จ เถรสฺส วจเนน วนฺทิตฺวา ปุนทิวเส ยตฺถ เถรสฺส กนิโฎฺฐ วสติ, ตํ วีถิํ ปิณฺฑาย ปวิสิํสุฯ กุฎุมฺพิโก เต สญฺชานิตฺวา นิสีทาเปตฺวา กตปฎิสนฺถาโร ‘‘ภาติกเตฺถโร เม, ภเนฺต, กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิฯ อถสฺส เต ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสุํฯ โส ตํ สุตฺวาว เตสํ ปาทมูเล ปริวเตฺตโนฺต โรทิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อิทานิ, ภเนฺต, กิํ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘เถโร อิโต กสฺสจิ อาคมนํ ปจฺจาสีสติ, ตสฺส คตกาเล เตน สทฺธิํ อาคมิสฺสตี’’ติฯ ‘‘อยํ เม, ภเนฺต, ภาคิเนโยฺย ปาลิโต นาม, เอตํ เปเสถา’’ติฯ ‘‘เอวํ เปเสตุํ น สกฺกา, มเคฺค ปริปโนฺถ อตฺถิ, ตํ ปพฺพาเชตฺวา เปเสตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ‘‘เอวํ กตฺวา เปเสถ, ภเนฺต’’ติฯ อถ นํ ปพฺพาเชตฺวา อฑฺฒมาสมตฺตํ ปตฺตจีวรคฺคหณาทีนิ สิกฺขาเปตฺวา มคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา ปหิณิํสุฯ
Te theraṃ khamāpetvā antogāmaṃ pavisiṃsu. Manussā te disvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ datvā ‘‘kiṃ, bhante, ayyānaṃ gamanākāro paññāyatī’’ti? ‘‘Āma, upāsakā, satthāraṃ daṭṭhukāmamhā’’ti. Te punappunaṃ yācitvā tesaṃ gamanachandameva ñatvā anugantvā paridevitvā nivattiṃsu. Tepi anupubbena jetavanaṃ gantvā satthārañca asītimahāthere ca therassa vacanena vanditvā punadivase yattha therassa kaniṭṭho vasati, taṃ vīthiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Kuṭumbiko te sañjānitvā nisīdāpetvā katapaṭisanthāro ‘‘bhātikatthero me, bhante, kuhi’’nti pucchi. Athassa te taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. So taṃ sutvāva tesaṃ pādamūle parivattento roditvā pucchi – ‘‘idāni, bhante, kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Thero ito kassaci āgamanaṃ paccāsīsati, tassa gatakāle tena saddhiṃ āgamissatī’’ti. ‘‘Ayaṃ me, bhante, bhāgineyyo pālito nāma, etaṃ pesethā’’ti. ‘‘Evaṃ pesetuṃ na sakkā, magge paripantho atthi, taṃ pabbājetvā pesetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Evaṃ katvā pesetha, bhante’’ti. Atha naṃ pabbājetvā aḍḍhamāsamattaṃ pattacīvaraggahaṇādīni sikkhāpetvā maggaṃ ācikkhitvā pahiṇiṃsu.
โส อนุปุเพฺพน ตํ คามํ ปตฺวา คามทฺวาเร เอกํ มหลฺลกํ ทิสฺวา, ‘‘อิมํ คามํ นิสฺสาย โกจิ อารญฺญโก วิหาโร อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อตฺถิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘โก นาม ตตฺถ วสตี’’ติ? ‘‘ปาลิตเตฺถโร นาม, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘มคฺคํ เม อาจิกฺขถา’’ติฯ ‘‘โกสิ ตฺวํ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘เถรสฺส ภาคิเนโยฺยมฺหี’’ติฯ อถ นํ คเหตฺวา วิหารํ เนสิฯ โส เถรํ วนฺทิตฺวา อฑฺฒมาสมตฺตํ วตฺตปฎิวตฺตํ กตฺวา เถรํ สมฺมา ปฎิชคฺคิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, มาตุลกุฎุมฺพิโก เม ตุมฺหากํ อาคมนํ ปจฺจาสีสติ, เอถ, คจฺฉามา’’ติ อาหฯ ‘‘เตน หิ อิมํ เม ยฎฺฐิโกฎิํ คณฺหาหี’’ติฯ โส ยฎฺฐิโกฎิํ คเหตฺวา เถเรน สทฺธิํ อโนฺตคามํ ปาวิสิฯ มนุสฺสา เถรํ นิสีทาเปตฺวา ‘‘กิํ, ภเนฺต, คมนากาโร โว ปญฺญายตี’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ ‘‘อาม, อุปาสกา, คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิสฺสามี’’ติฯ เต นานปฺปกาเรน ยาจิตฺวา อลภนฺตา เถรํ อุโยฺยเชตฺวา อุปฑฺฒปถํ คนฺตฺวา โรทิตฺวา นิวตฺติํสุฯ สามเณโร เถรํ ยฎฺฐิโกฎิยา อาทาย คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค อฎวิยํ กฎฺฐนครํ นาม เถเรน อุปนิสฺสาย วุฎฺฐปุพฺพํ คามํ สมฺปาปุณิ, โส คามโต นิกฺขมิตฺวา อรเญฺญ คีตํ คายิตฺวา ทารูนิ อุทฺธรนฺติยา เอกิสฺสา อิตฺถิยา คีตสทฺทํ สุตฺวา สเร นิมิตฺตํ คณฺหิฯ อิตฺถิสโทฺท วิย หิ อโญฺญ สโทฺท ปุริสานํ สกลสรีรํ ผริตฺวา ฐาตุํ สมโตฺถ นาม นตฺถิฯ เตนาห ภควา –
So anupubbena taṃ gāmaṃ patvā gāmadvāre ekaṃ mahallakaṃ disvā, ‘‘imaṃ gāmaṃ nissāya koci āraññako vihāro atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Ko nāma tattha vasatī’’ti? ‘‘Pālitatthero nāma, bhante’’ti. ‘‘Maggaṃ me ācikkhathā’’ti. ‘‘Kosi tvaṃ, bhante’’ti? ‘‘Therassa bhāgineyyomhī’’ti. Atha naṃ gahetvā vihāraṃ nesi. So theraṃ vanditvā aḍḍhamāsamattaṃ vattapaṭivattaṃ katvā theraṃ sammā paṭijaggitvā, ‘‘bhante, mātulakuṭumbiko me tumhākaṃ āgamanaṃ paccāsīsati, etha, gacchāmā’’ti āha. ‘‘Tena hi imaṃ me yaṭṭhikoṭiṃ gaṇhāhī’’ti. So yaṭṭhikoṭiṃ gahetvā therena saddhiṃ antogāmaṃ pāvisi. Manussā theraṃ nisīdāpetvā ‘‘kiṃ, bhante, gamanākāro vo paññāyatī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Āma, upāsakā, gantvā satthāraṃ vandissāmī’’ti. Te nānappakārena yācitvā alabhantā theraṃ uyyojetvā upaḍḍhapathaṃ gantvā roditvā nivattiṃsu. Sāmaṇero theraṃ yaṭṭhikoṭiyā ādāya gacchanto antarāmagge aṭaviyaṃ kaṭṭhanagaraṃ nāma therena upanissāya vuṭṭhapubbaṃ gāmaṃ sampāpuṇi, so gāmato nikkhamitvā araññe gītaṃ gāyitvā dārūni uddharantiyā ekissā itthiyā gītasaddaṃ sutvā sare nimittaṃ gaṇhi. Itthisaddo viya hi añño saddo purisānaṃ sakalasarīraṃ pharitvā ṭhātuṃ samattho nāma natthi. Tenāha bhagavā –
‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกสทฺทมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฎฺฐติ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิสโทฺท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒)ฯ
‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekasaddampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, yathayidaṃ, bhikkhave, itthisaddo’’ti (a. ni. 1.2).
สามเณโร ตตฺถ นิมิตฺตํ คเหตฺวา ยฎฺฐิโกฎิํ วิสฺสเชฺชตฺวา ‘‘ติฎฺฐถ ตาว, ภเนฺต, กิจฺจํ เม อตฺถี’’ติ ตสฺสา สนฺติกํ คโตฯ สา ตํ ทิสฺวา ตุณฺหี อโหสิฯ โส ตาย สทฺธิํ สีลวิปตฺติํ ปาปุณิฯ เถโร จิเนฺตสิ – ‘‘อิทาเนว เอโก คีตสโทฺท สุยฺยิตฺถฯ โส จ โข อิตฺถิยา สโทฺท ฉิชฺชิ, สามเณโรปิ จิรายติ, โส ตาย สทฺธิํ สีลวิปตฺติํ ปโตฺต ภวิสฺสตี’’ติฯ โสปิ อตฺตโน กิจฺจํ นิฎฺฐาเปตฺวา อาคนฺตฺวา ‘‘คจฺฉาม, ภเนฺต’’ติ อาหฯ อถ นํ เถโร ปุจฺฉิ – ‘‘ปาโปชาโตสิ สามเณรา’’ติฯ โส ตุณฺหี หุตฺวา เถเรน ปุนปฺปุนํ ปุโฎฺฐปิ น กิญฺจิ กเถสิฯ อถ นํ เถโร อาห – ‘‘ตาทิเสน ปาเปน มม ยฎฺฐิโกฎิคฺคหณกิจฺจํ นตฺถี’’ติฯ โส สํเวคปฺปโตฺต กาสายานิ อปเนตฺวา คิหินิยาเมน ปริทหิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อหํ ปุเพฺพ สามเณโร, อิทานิ ปนมฺหิ คิหี ชาโต, ปพฺพชโนฺตปิ จ สฺวาหํ น สทฺธาย ปพฺพชิโต, มคฺคปริปนฺถภเยน ปพฺพชิโต, เอถ คจฺฉามา’’ติ อาหฯ ‘‘อาวุโส, คิหิปาโปปิ สมณปาโปปิ ปาโปเยว, ตฺวํ สมณภาเว ฐตฺวาปิ สีลมตฺตํ ปูเรตุํ นาสกฺขิ, คิหี หุตฺวา กิํ นาม กลฺยาณํ กริสฺสสิ, ตาทิเสน ปาเปน มม ยฎฺฐิโกฎิคฺคหณกิจฺจํ นตฺถี’’ติ อาหฯ ‘‘ภเนฺต, อมนุสฺสุปทฺทโว มโคฺค, ตุเมฺห จ อนฺธา อปริณายกา, กถํ อิธ วสิสฺสถา’’ติ? อถ นํ เถโร, ‘‘อาวุโส, ตฺวํ มา เอวํ จินฺตยิ, อิเธว เม นิปชฺชิตฺวา มรนฺตสฺสาปิ อปราปรํ ปริวตฺตนฺตสฺสาปิ ตยา สทฺธิํ คมนํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Sāmaṇero tattha nimittaṃ gahetvā yaṭṭhikoṭiṃ vissajjetvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante, kiccaṃ me atthī’’ti tassā santikaṃ gato. Sā taṃ disvā tuṇhī ahosi. So tāya saddhiṃ sīlavipattiṃ pāpuṇi. Thero cintesi – ‘‘idāneva eko gītasaddo suyyittha. So ca kho itthiyā saddo chijji, sāmaṇeropi cirāyati, so tāya saddhiṃ sīlavipattiṃ patto bhavissatī’’ti. Sopi attano kiccaṃ niṭṭhāpetvā āgantvā ‘‘gacchāma, bhante’’ti āha. Atha naṃ thero pucchi – ‘‘pāpojātosi sāmaṇerā’’ti. So tuṇhī hutvā therena punappunaṃ puṭṭhopi na kiñci kathesi. Atha naṃ thero āha – ‘‘tādisena pāpena mama yaṭṭhikoṭiggahaṇakiccaṃ natthī’’ti. So saṃvegappatto kāsāyāni apanetvā gihiniyāmena paridahitvā, ‘‘bhante, ahaṃ pubbe sāmaṇero, idāni panamhi gihī jāto, pabbajantopi ca svāhaṃ na saddhāya pabbajito, maggaparipanthabhayena pabbajito, etha gacchāmā’’ti āha. ‘‘Āvuso, gihipāpopi samaṇapāpopi pāpoyeva, tvaṃ samaṇabhāve ṭhatvāpi sīlamattaṃ pūretuṃ nāsakkhi, gihī hutvā kiṃ nāma kalyāṇaṃ karissasi, tādisena pāpena mama yaṭṭhikoṭiggahaṇakiccaṃ natthī’’ti āha. ‘‘Bhante, amanussupaddavo maggo, tumhe ca andhā apariṇāyakā, kathaṃ idha vasissathā’’ti? Atha naṃ thero, ‘‘āvuso, tvaṃ mā evaṃ cintayi, idheva me nipajjitvā marantassāpi aparāparaṃ parivattantassāpi tayā saddhiṃ gamanaṃ nāma natthī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
‘‘หนฺทาหํ หตจกฺขุสฺมิ, กนฺตารทฺธานมาคโต;
‘‘Handāhaṃ hatacakkhusmi, kantāraddhānamāgato;
เสยฺยมาโน น คจฺฉามิ, นตฺถิ พาเล สหายตาฯ
Seyyamāno na gacchāmi, natthi bāle sahāyatā.
‘‘หนฺทาหํ หตจกฺขุสฺมิ, กนฺตารทฺธานมาคโต;
‘‘Handāhaṃ hatacakkhusmi, kantāraddhānamāgato;
มริสฺสามิ โน คมิสฺสามิ, นตฺถิ พาเล สหายตา’’ติฯ
Marissāmi no gamissāmi, natthi bāle sahāyatā’’ti.
ตํ สุตฺวา อิตโร สํเวคชาโต ‘‘ภาริยํ วต เม สาหสิกํ อนนุจฺฉวิกํ กมฺมํ กต’’นฺติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทโนฺต วนสณฺฑํ ปกฺขนฺทิตฺวา ตถา ปกฺกโนฺตว อโหสิฯ เถรสฺสาปิ สีลเตเชน สฎฺฐิโยชนายามํ ปญฺญาสโยชนวิตฺถตํ ปนฺนรสโยชนพหลํ ชยสุมนปุปฺผวณฺณํ นิสีทนุฎฺฐหนกาเลสุ โอนมนุนฺนมนปกติกํ สกฺกสฺส เทวรโญฺญ ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทเสฺสสิฯ สโกฺก ‘‘โก นุ โข มํ ฐานา จาเวตุกาโม’’ติ โอโลเกโนฺต ทิเพฺพน จกฺขุนา เถรํ อทฺทสฯ เตนาหุ โปราณา –
Taṃ sutvā itaro saṃvegajāto ‘‘bhāriyaṃ vata me sāhasikaṃ ananucchavikaṃ kammaṃ kata’’nti bāhā paggayha kandanto vanasaṇḍaṃ pakkhanditvā tathā pakkantova ahosi. Therassāpi sīlatejena saṭṭhiyojanāyāmaṃ paññāsayojanavitthataṃ pannarasayojanabahalaṃ jayasumanapupphavaṇṇaṃ nisīdanuṭṭhahanakālesu onamanunnamanapakatikaṃ sakkassa devarañño paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko ‘‘ko nu kho maṃ ṭhānā cāvetukāmo’’ti olokento dibbena cakkhunā theraṃ addasa. Tenāhu porāṇā –
‘‘สหสฺสเนโตฺต เทวิโนฺท, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยิ;
‘‘Sahassanetto devindo, dibbacakkhuṃ visodhayi;
ปาปครหี อยํ ปาโล, อาชีวํ ปริโสธยิฯ
Pāpagarahī ayaṃ pālo, ājīvaṃ parisodhayi.
‘‘สหสฺสเนโตฺต เทวิโนฺท, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยิ;
‘‘Sahassanetto devindo, dibbacakkhuṃ visodhayi;
ธมฺมครุโก อยํ ปาโล, นิสิโนฺน สาสเน รโต’’ติฯ
Dhammagaruko ayaṃ pālo, nisinno sāsane rato’’ti.
อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สจาหํ เอวรูปสฺส ปาปครหิโน ธมฺมครุกสฺส อยฺยสฺส สนฺติกํ น คมิสฺสามิ, มุทฺธา เม สตฺตธา ผเลยฺย, คมิสฺสามิ ตสฺส สนฺติก’’นฺติฯ ตโต –
Athassa etadahosi – ‘‘sacāhaṃ evarūpassa pāpagarahino dhammagarukassa ayyassa santikaṃ na gamissāmi, muddhā me sattadhā phaleyya, gamissāmi tassa santika’’nti. Tato –
‘‘สหสฺสเนโตฺต เทวิโนฺท, เทวรชฺชสิรินฺธโร;
‘‘Sahassanetto devindo, devarajjasirindharo;
ตงฺขเณน อาคนฺตฺวาน, จกฺขุปาลมุปาคมิ’’ฯ –
Taṅkhaṇena āgantvāna, cakkhupālamupāgami’’. –
อุปคนฺตฺวา จ ปน เถรสฺส อวิทูเร ปทสทฺทมกาสิฯ อถ นํ เถโร ปุจฺฉิ – ‘‘โก เอโส’’ติ? ‘‘อหํ, ภเนฺต, อทฺธิโก’’ติฯ ‘‘กุหิํ ยาสิ อุปาสกา’’ติ ? ‘‘สาวตฺถิยํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ยาหิ, อาวุโส’’ติฯ ‘‘อโยฺย ปน, ภเนฺต, กุหิํ คมิสฺสตี’’ติ? ‘‘อหมฺปิ ตเตฺถว คมิสฺสามี’’ติฯ ‘‘เตน หิ เอกโตว คจฺฉาม, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อหํ, อาวุโส, ทุพฺพโล, มยา สทฺธิํ คจฺฉนฺตสฺส ตว ปปโญฺจ ภวิสฺสตี’’ติฯ ‘‘มยฺหํ อจฺจายิกํ นตฺถิ, อหมฺปิ อเยฺยน สทฺธิํ คจฺฉโนฺต ทสสุ ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ เอกํ ลภิสฺสามิ, เอกโตว คจฺฉาม, ภเนฺต’’ติฯ เถโร ‘‘เอโส สปฺปุริโส ภวิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา – ‘‘เตน หิ สทฺธิํ คมิสฺสามิ, ยฎฺฐิโกฎิํ คณฺห อุปาสกา’’ติ อาหฯ สโกฺก ตถา กตฺวา ปถวิํ สงฺขิปโนฺต สายนฺหสมเย เชตวนํ สมฺปาเปสิฯ เถโร สงฺขปณวาทิสทฺทํ สุตฺวา ‘‘กเตฺถโส สโทฺท’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สาวตฺถิยํ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘ปุเพฺพ มยํ คมนกาเล จิเรน คมิมฺหา’’ติฯ ‘‘อหํ อุชุมคฺคํ ชานามิ, ภเนฺต’’ติฯ ตสฺมิํ ขเณ เถโร ‘‘นายํ มนุโสฺส, เทวตา ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลเกฺขสิฯ
Upagantvā ca pana therassa avidūre padasaddamakāsi. Atha naṃ thero pucchi – ‘‘ko eso’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, addhiko’’ti. ‘‘Kuhiṃ yāsi upāsakā’’ti ? ‘‘Sāvatthiyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Yāhi, āvuso’’ti. ‘‘Ayyo pana, bhante, kuhiṃ gamissatī’’ti? ‘‘Ahampi tattheva gamissāmī’’ti. ‘‘Tena hi ekatova gacchāma, bhante’’ti. ‘‘Ahaṃ, āvuso, dubbalo, mayā saddhiṃ gacchantassa tava papañco bhavissatī’’ti. ‘‘Mayhaṃ accāyikaṃ natthi, ahampi ayyena saddhiṃ gacchanto dasasu puññakiriyavatthūsu ekaṃ labhissāmi, ekatova gacchāma, bhante’’ti. Thero ‘‘eso sappuriso bhavissatī’’ti cintetvā – ‘‘tena hi saddhiṃ gamissāmi, yaṭṭhikoṭiṃ gaṇha upāsakā’’ti āha. Sakko tathā katvā pathaviṃ saṅkhipanto sāyanhasamaye jetavanaṃ sampāpesi. Thero saṅkhapaṇavādisaddaṃ sutvā ‘‘kattheso saddo’’ti pucchi. ‘‘Sāvatthiyaṃ, bhante’’ti? ‘‘Pubbe mayaṃ gamanakāle cirena gamimhā’’ti. ‘‘Ahaṃ ujumaggaṃ jānāmi, bhante’’ti. Tasmiṃ khaṇe thero ‘‘nāyaṃ manusso, devatā bhavissatī’’ti sallakkhesi.
‘‘สหสฺสเนโตฺต เทวิโนฺท, เทวรชฺชสิรินฺธโร;
‘‘Sahassanetto devindo, devarajjasirindharo;
สงฺขิปิตฺวาน ตํ มคฺคํ, ขิปฺปํ สาวตฺถิมาคมี’’ติฯ
Saṅkhipitvāna taṃ maggaṃ, khippaṃ sāvatthimāgamī’’ti.
โส เถรํ เนตฺวา เถรเสฺสวตฺถาย กนิฎฺฐกุฎุมฺพิเกน การิตํ ปณฺณสาลํ เนตฺวา ผลเก นิสีทาเปตฺวา ปิยสหายกวเณฺณน ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘สมฺม, จูฬปาลา’’ติ ปโกฺกสิฯ ‘‘กิํ, สมฺมา’’ติ? ‘‘เถรสฺสาคตภาวํ ชานาสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ, กิํ ปน เถโร อาคโต’’ติ? ‘‘อาม, สมฺม, อิทานิ อหํ วิหารํ คนฺตฺวา เถรํ ตยา การิตปณฺณสาลาย นิสินฺนกํ ทิสฺวา อาคโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ กุฎุมฺพิโกปิ วิหารํ คนฺตฺวา เถรํ ทิสฺวา ปาทมูเล ปริวตฺตโนฺต โรทิตฺวา ‘‘อิทํ ทิสฺวา อหํ, ภเนฺต, ตุมฺหากํ ปพฺพชิตุํ นาทาสิ’’นฺติอาทีนิ วตฺวา เทฺว ทาสทารเก ภุชิเสฺส กตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชตฺวา ‘‘อโนฺตคามโต ยาคุภตฺตาทีนิ อาหริตฺวา เถรํ อุปฎฺฐหถา’’ติ ปฎิยาเทสิฯ สามเณรา วตฺตปฎิวตฺตํ กตฺวา เถรํ อุปฎฺฐหิํสุฯ
So theraṃ netvā therassevatthāya kaniṭṭhakuṭumbikena kāritaṃ paṇṇasālaṃ netvā phalake nisīdāpetvā piyasahāyakavaṇṇena tassa santikaṃ gantvā, ‘‘samma, cūḷapālā’’ti pakkosi. ‘‘Kiṃ, sammā’’ti? ‘‘Therassāgatabhāvaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Na jānāmi, kiṃ pana thero āgato’’ti? ‘‘Āma, samma, idāni ahaṃ vihāraṃ gantvā theraṃ tayā kāritapaṇṇasālāya nisinnakaṃ disvā āgatomhī’’ti vatvā pakkāmi. Kuṭumbikopi vihāraṃ gantvā theraṃ disvā pādamūle parivattanto roditvā ‘‘idaṃ disvā ahaṃ, bhante, tumhākaṃ pabbajituṃ nādāsi’’ntiādīni vatvā dve dāsadārake bhujisse katvā therassa santike pabbājetvā ‘‘antogāmato yāgubhattādīni āharitvā theraṃ upaṭṭhahathā’’ti paṭiyādesi. Sāmaṇerā vattapaṭivattaṃ katvā theraṃ upaṭṭhahiṃsu.
อเถกทิวสํ ทิสาวาสิโน ภิกฺขู ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ เชตวนํ อาคนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา อสีติมหาเถเร จ, วนฺทิตฺวา วิหารจาริกํ จรนฺตา จกฺขุปาลเตฺถรสฺส วสนฎฺฐานํ ปตฺวา ‘‘อิทมฺปิ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สายํ ตทภิมุขา อเหสุํฯ ตสฺมิํ ขเณ มหาเมโฆ อุฎฺฐหิฯ เต ‘‘อิทานิ อติสายโนฺห, เมโฆ จ อุฎฺฐิโต, ปาโตว คนฺตฺวา ปสฺสิสฺสามา’’ติ นิวตฺติํสุฯ เทโว ปฐมยามํ วสฺสิตฺวา มชฺฌิมยาเม วิคโตฯ เถโร อารทฺธวีริโย อาจิณฺณจงฺกมโน, ตสฺมา ปจฺฉิมยาเม จงฺกมนํ โอตริฯ ตทา จ ปน นววุฎฺฐาย ภูมิยา พหู อินฺทโคปกา อุฎฺฐหิํสุฯ เต เถเร จงฺกมเนฺต เยภุเยฺยน วิปชฺชิํสุฯ อเนฺตวาสิกา เถรสฺส จงฺกมนฎฺฐานํ กาลเสฺสว น สมฺมชฺชิํสุฯ อิตเร ภิกฺขู ‘‘เถรสฺส วสนฎฺฐานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อาคนฺตฺวา จงฺกมเน มตปาณเก ทิสฺวา ‘‘โก อิมสฺมิํ จงฺกมตี’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ ‘‘อมฺหากํ อุปชฺฌาโย, ภเนฺต’’ติฯ เต อุชฺฌายิํสุ ‘‘ปสฺสถาวุโส, สมณสฺส กมฺมํ, สจกฺขุกกาเล นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายโนฺต กิญฺจิ อกตฺวา อิทานิ จกฺขุวิกลกาเล ‘จงฺกมามี’ติ เอตฺตเก ปาณเก มาเรสิ ‘อตฺถํ กริสฺสามี’ติ อนตฺถํ กโรตี’’ติฯ
Athekadivasaṃ disāvāsino bhikkhū ‘‘satthāraṃ passissāmā’’ti jetavanaṃ āgantvā tathāgataṃ vanditvā asītimahāthere ca, vanditvā vihāracārikaṃ carantā cakkhupālattherassa vasanaṭṭhānaṃ patvā ‘‘idampi passissāmā’’ti sāyaṃ tadabhimukhā ahesuṃ. Tasmiṃ khaṇe mahāmegho uṭṭhahi. Te ‘‘idāni atisāyanho, megho ca uṭṭhito, pātova gantvā passissāmā’’ti nivattiṃsu. Devo paṭhamayāmaṃ vassitvā majjhimayāme vigato. Thero āraddhavīriyo āciṇṇacaṅkamano, tasmā pacchimayāme caṅkamanaṃ otari. Tadā ca pana navavuṭṭhāya bhūmiyā bahū indagopakā uṭṭhahiṃsu. Te there caṅkamante yebhuyyena vipajjiṃsu. Antevāsikā therassa caṅkamanaṭṭhānaṃ kālasseva na sammajjiṃsu. Itare bhikkhū ‘‘therassa vasanaṭṭhānaṃ passissāmā’’ti āgantvā caṅkamane matapāṇake disvā ‘‘ko imasmiṃ caṅkamatī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Amhākaṃ upajjhāyo, bhante’’ti. Te ujjhāyiṃsu ‘‘passathāvuso, samaṇassa kammaṃ, sacakkhukakāle nipajjitvā niddāyanto kiñci akatvā idāni cakkhuvikalakāle ‘caṅkamāmī’ti ettake pāṇake māresi ‘atthaṃ karissāmī’ti anatthaṃ karotī’’ti.
อถ โข เต คนฺตฺวา ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ, ‘‘ภเนฺต, จกฺขุปาลเตฺถโร ‘จงฺกมามี’ติ พหู ปาณเก มาเรสี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน โส ตุเมฺหหิ มาเรโนฺต ทิโฎฺฐ’’ติ? ‘‘น ทิโฎฺฐ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ยเถว ตุเมฺห ตํ น ปสฺสถ, ตเถว โสปิ เต ปาเณ น ปสฺสติฯ ขีณาสวานํ มรณเจตนา นาม นตฺถิ, ภิกฺขเว’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสเย สติ กสฺมา อโนฺธ ชาโต’’ติ? ‘‘อตฺตโน กตกมฺมวเสน, ภิกฺขเว’’ติฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, เตน กต’’นฺติ? เตน หิ, ภิกฺขเว, สุณาถ –
Atha kho te gantvā tathāgatassa ārocesuṃ, ‘‘bhante, cakkhupālatthero ‘caṅkamāmī’ti bahū pāṇake māresī’’ti. ‘‘Kiṃ pana so tumhehi mārento diṭṭho’’ti? ‘‘Na diṭṭho, bhante’’ti. ‘‘Yatheva tumhe taṃ na passatha, tatheva sopi te pāṇe na passati. Khīṇāsavānaṃ maraṇacetanā nāma natthi, bhikkhave’’ti. ‘‘Bhante, arahattassa upanissaye sati kasmā andho jāto’’ti? ‘‘Attano katakammavasena, bhikkhave’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, tena kata’’nti? Tena hi, bhikkhave, suṇātha –
อตีเต พาราณสิยํ กาสิรเญฺญ รชฺชํ กาเรเนฺต เอโก เวโชฺช คามนิคเมสุ จริตฺวา เวชฺชกมฺมํ กโรโนฺต เอกํ จกฺขุทุพฺพลํ อิตฺถิํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ เต อผาสุก’’นฺติ? ‘‘อกฺขีหิ น ปสฺสามี’’ติฯ ‘‘เภสชฺชํ เต กริสฺสามี’’ติ? ‘‘กโรหิ, สามี’’ติฯ ‘‘กิํ เม ทสฺสสี’’ติ? ‘‘สเจ เม อกฺขีนิ ปากติกานิ กาตุํ สกฺขิสฺสสิ, อหํ เต สทฺธิํ ปุตฺตธีตาหิ ทาสี ภวิสฺสามี’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ เภสชฺชํ สํวิทหิ, เอกเภสเชฺชเนว อกฺขีนิ ปากติกานิ อเหสุํฯ สา จิเนฺตสิ – ‘‘อหเมตสฺส สปุตฺตธีตา ทาสี ภวิสฺสามี’’ติ ปฎิชานิํ, ‘‘น โข ปน มํ สเณฺหน สมฺมาจาเรน สมุทาจริสฺสติ, วเญฺจสฺสามิ น’’นฺติฯ สา เวเชฺชนาคนฺตฺวา ‘‘กีทิสํ, ภเทฺท’’ติ ปุฎฺฐา ‘‘ปุเพฺพ เม อกฺขีนิ โถกํ รุชฺชิํสุ, อิทานิ ปน อติเรกตรํ รุชฺชนฺตี’’ติ อาหฯ เวโชฺช ‘‘อยํ มํ วเญฺจตฺวา กิญฺจิ อทาตุกามา, น เม เอตาย ทินฺนาย ภติยา อโตฺถ, อิทาเนว นํ อนฺธํ กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ภริยาย เอตมตฺถํ อาจิกฺขิฯ สา ตุณฺหี อโหสิฯ โส เอกํ เภสชฺชํ โยเชตฺวา ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภเทฺท, อิมํ เภสชฺชํ อเญฺชหี’’ติ อญฺชาเปสิฯ อถสฺสา เทฺว อกฺขีนิ ทีปสิขา วิย วิชฺฌายิํสุฯ โส เวโชฺช จกฺขุปาโล อโหสิฯ
Atīte bārāṇasiyaṃ kāsiraññe rajjaṃ kārente eko vejjo gāmanigamesu caritvā vejjakammaṃ karonto ekaṃ cakkhudubbalaṃ itthiṃ disvā pucchi – ‘‘kiṃ te aphāsuka’’nti? ‘‘Akkhīhi na passāmī’’ti. ‘‘Bhesajjaṃ te karissāmī’’ti? ‘‘Karohi, sāmī’’ti. ‘‘Kiṃ me dassasī’’ti? ‘‘Sace me akkhīni pākatikāni kātuṃ sakkhissasi, ahaṃ te saddhiṃ puttadhītāhi dāsī bhavissāmī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti bhesajjaṃ saṃvidahi, ekabhesajjeneva akkhīni pākatikāni ahesuṃ. Sā cintesi – ‘‘ahametassa saputtadhītā dāsī bhavissāmī’’ti paṭijāniṃ, ‘‘na kho pana maṃ saṇhena sammācārena samudācarissati, vañcessāmi na’’nti. Sā vejjenāgantvā ‘‘kīdisaṃ, bhadde’’ti puṭṭhā ‘‘pubbe me akkhīni thokaṃ rujjiṃsu, idāni pana atirekataraṃ rujjantī’’ti āha. Vejjo ‘‘ayaṃ maṃ vañcetvā kiñci adātukāmā, na me etāya dinnāya bhatiyā attho, idāneva naṃ andhaṃ karissāmī’’ti cintetvā gehaṃ gantvā bhariyāya etamatthaṃ ācikkhi. Sā tuṇhī ahosi. So ekaṃ bhesajjaṃ yojetvā tassā santikaṃ gantvā ‘‘bhadde, imaṃ bhesajjaṃ añjehī’’ti añjāpesi. Athassā dve akkhīni dīpasikhā viya vijjhāyiṃsu. So vejjo cakkhupālo ahosi.
ภิกฺขเว, ตทา มม ปุเตฺตน กตกมฺมํ ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธิฯ ปาปกมฺมญฺหิ นาเมตํ ธุรํ วหโต พลิพทฺทสฺส ปทํ จกฺกํ วิย อนุคจฺฉตีติ อิทํ วตฺถุํ กเถตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ปติฎฺฐาปิตมตฺติกํ สาสนํ ราชมุทฺทาย ลญฺฉโนฺต วิย ธมฺมราชา อิมํ คาถมาห –
Bhikkhave, tadā mama puttena katakammaṃ pacchato pacchato anubandhi. Pāpakammañhi nāmetaṃ dhuraṃ vahato balibaddassa padaṃ cakkaṃ viya anugacchatīti idaṃ vatthuṃ kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā patiṭṭhāpitamattikaṃ sāsanaṃ rājamuddāya lañchanto viya dhammarājā imaṃ gāthamāha –
๑.
1.
‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฎฺฐา มโนมยา;
‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;
มนสา เจ ปทุเฎฺฐน, ภาสติ วา กโรติ วา;
Manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā;
ตโต นํ ทุกฺขมเนฺวติ, จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติฯ
Tato naṃ dukkhamanveti, cakkaṃva vahato pada’’nti.
ตตฺถ มโนติ กามาวจรกุสลาทิเภทํ สพฺพมฺปิ จตุภูมิกจิตฺตํฯ อิมสฺมิํ ปน ปเท ตทา ตสฺส เวชฺชสฺส อุปฺปนฺนจิตฺตวเสน นิยมิยมานํ ววตฺถาปิยมานํ ปริจฺฉิชฺชิยมานํ โทมนสฺสสหคตํ ปฎิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตเมว ลพฺภติฯ ปุพฺพงฺคมาติ เตน ปฐมคามินา หุตฺวา สมนฺนาคตาฯ ธมฺมาติ คุณเทสนาปริยตฺตินิสฺสตฺตนิชฺชีววเสน จตฺตาโร ธมฺมา นามฯ เตสุ –
Tattha manoti kāmāvacarakusalādibhedaṃ sabbampi catubhūmikacittaṃ. Imasmiṃ pana pade tadā tassa vejjassa uppannacittavasena niyamiyamānaṃ vavatthāpiyamānaṃ paricchijjiyamānaṃ domanassasahagataṃ paṭighasampayuttacittameva labbhati. Pubbaṅgamāti tena paṭhamagāminā hutvā samannāgatā. Dhammāti guṇadesanāpariyattinissattanijjīvavasena cattāro dhammā nāma. Tesu –
‘‘น หิ ธโมฺม อธโมฺม จ, อุโภ สมวิปากิโน;
‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;
อธโมฺม นิรยํ เนติ, ธโมฺม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติฯ (เถรคา. ๓๐๔; ชา. ๑.๑๕.๓๘๖) –
Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304; jā. 1.15.386) –
อยํ คุณธโมฺม นามฯ ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๔๒๐) อยํ เทสนาธโมฺม นามฯ ‘‘อิธ ปน, ภิกฺขเว, เอกเจฺจ กุลปุตฺตา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๓๙) อยํ ปริยตฺติธโมฺม นามฯ ‘‘ตสฺมิํ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ, ขนฺธา โหนฺตี’’ติ (ธ. ส. ๑๒๑) อยํ นิสฺสตฺตธโมฺม นาม, นิชฺชีวธโมฺมติปิ เอโส เอวฯ เตสุ อิมสฺมิํ ฐาเน นิสฺสตฺตนิชฺชีวธโมฺม อธิเปฺปโตฯ โส อตฺถโต ตโย อรูปิโน ขนฺธา เวทนากฺขโนฺธ สญฺญากฺขโนฺธ สงฺขารกฺขโนฺธติฯ เอเต หิ มโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมา นามฯ
Ayaṃ guṇadhammo nāma. ‘‘Dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’nti (ma. ni. 3.420) ayaṃ desanādhammo nāma. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ geyya’’nti (ma. ni. 1.239) ayaṃ pariyattidhammo nāma. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’ti (dha. sa. 121) ayaṃ nissattadhammo nāma, nijjīvadhammotipi eso eva. Tesu imasmiṃ ṭhāne nissattanijjīvadhammo adhippeto. So atthato tayo arūpino khandhā vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandhoti. Ete hi mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā nāma.
กถํ ปเนเตหิ สทฺธิํ เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณ อปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโน มโน ปุพฺพงฺคโม นาม โหตีติ? อุปฺปาทปจฺจยเฎฺฐนฯ ยถา หิ พหูสุ เอกโต คามฆาตาทีนิ กมฺมานิ กโรเนฺตสุ ‘‘โก เอเตสํ ปุพฺพงฺคโม’’ติ วุเตฺต โย เนสํ ปจฺจโย โหติ, ยํ นิสฺสาย เต ตํ กมฺมํ กโรนฺติ, โส ทโตฺต วา มิโตฺต วา เตสํ ปุพฺพงฺคโมติ วุจฺจติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํฯ อิติ อุปฺปาทปจฺจยเฎฺฐน มโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมาฯ น หิ เต มเน อนุปฺปชฺชเนฺต อุปฺปชฺชิตุํ สโกฺกนฺติ, มโน ปน เอกเจฺจสุ เจตสิเกสุ อนุปชฺชเนฺตสุปิ อุปฺปชฺชติเยวฯ อธิปติวเสน ปน มโน เสโฎฺฐ เอเตสนฺติ มโนเสโฎฺฐฯ ยถา หิ โจราทีนํ โจรเชฎฺฐกาทโย อธิปติโน เสฎฺฐาฯ ตถา เตสมฺปิ มโน อธิปติ มโนว เสฎฺฐาฯ ยถา ปน ทารุอาทีหิ นิปฺผนฺนานิ ตานิ ตานิ ภณฺฑานิ ทารุมยาทีนิ นาม โหนฺติ, ตถา เตปิ มนโต นิปฺผนฺนตฺตา มโนมยา นามฯ
Kathaṃ panetehi saddhiṃ ekavatthuko ekārammaṇo apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe uppajjamāno mano pubbaṅgamo nāma hotīti? Uppādapaccayaṭṭhena. Yathā hi bahūsu ekato gāmaghātādīni kammāni karontesu ‘‘ko etesaṃ pubbaṅgamo’’ti vutte yo nesaṃ paccayo hoti, yaṃ nissāya te taṃ kammaṃ karonti, so datto vā mitto vā tesaṃ pubbaṅgamoti vuccati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Iti uppādapaccayaṭṭhena mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā. Na hi te mane anuppajjante uppajjituṃ sakkonti, mano pana ekaccesu cetasikesu anupajjantesupi uppajjatiyeva. Adhipativasena pana mano seṭṭho etesanti manoseṭṭho. Yathā hi corādīnaṃ corajeṭṭhakādayo adhipatino seṭṭhā. Tathā tesampi mano adhipati manova seṭṭhā. Yathā pana dāruādīhi nipphannāni tāni tāni bhaṇḍāni dārumayādīni nāma honti, tathā tepi manato nipphannattā manomayā nāma.
ปทุเฎฺฐนาติ อาคนฺตุเกหิ อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ ปทุเฎฺฐนฯ ปกติมโน หิ ภวงฺคจิตฺตํ, ตํ อปทุฎฺฐํฯ ยถา หิ ปสนฺนํ อุทกํ อาคนฺตุเกหิ นีลาทีหิ อุปกฺกิลิฎฺฐํ นีโลทกาทิเภทํ โหติ, น จ นวํ อุทกํ, นาปิ ปุริมํ ปสนฺนอุทกเมว, ตถา ตมฺปิ อาคนฺตุเกหิ อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ ปทุฎฺฐํ โหติ, น จ นวํ จิตฺตํ, นาปิ ปุริมํ ภวงฺคจิตฺตเมว, เตนาห ภควา – ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฎฺฐ’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๙)ฯ เอวํ มนสา เจ ปทุเฎฺฐน, ภาสติ วา กโรติ วา โส ภาสมาโน จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตเมว ภาสติ, กโรโนฺต ติวิธํ กายทุจฺจริตเมว กโรติ, อภาสโนฺต อกโรโนฺต ตาย อภิชฺฌาทีหิ ปทุฎฺฐมานสตาย ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ ปูเรติฯ เอวมสฺส ทส อกุสลกมฺมปถา ปาริปูริํ คจฺฉนฺติฯ
Paduṭṭhenāti āgantukehi abhijjhādīhi dosehi paduṭṭhena. Pakatimano hi bhavaṅgacittaṃ, taṃ apaduṭṭhaṃ. Yathā hi pasannaṃ udakaṃ āgantukehi nīlādīhi upakkiliṭṭhaṃ nīlodakādibhedaṃ hoti, na ca navaṃ udakaṃ, nāpi purimaṃ pasannaudakameva, tathā tampi āgantukehi abhijjhādīhi dosehi paduṭṭhaṃ hoti, na ca navaṃ cittaṃ, nāpi purimaṃ bhavaṅgacittameva, tenāha bhagavā – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Evaṃ manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā so bhāsamāno catubbidhaṃ vacīduccaritameva bhāsati, karonto tividhaṃ kāyaduccaritameva karoti, abhāsanto akaronto tāya abhijjhādīhi paduṭṭhamānasatāya tividhaṃ manoduccaritaṃ pūreti. Evamassa dasa akusalakammapathā pāripūriṃ gacchanti.
ตโต นํ ทุกฺขมเนฺวตีติ ตโต ติวิธทุจฺจริตโต ตํ ปุคฺคลํ ทุกฺขํ อเนฺวติ, ทุจฺจริตานุภาเวน จตูสุ อปาเยสุ, มนุเสฺสสุ วา ตมตฺตภาวํ คจฺฉนฺตํ กายวตฺถุกมฺปิ อิตรมฺปีติ อิมินา ปริยาเยน กายิกเจตสิกํ วิปากทุกฺขํ อนุคจฺฉติฯ ยถา กิํ? จกฺกํว วหโต ปทนฺติ ธุเร ยุตฺตสฺส ธุรํ วหโต พลิพทฺทสฺส ปทํ จกฺกํ วิยฯ ยถา หิ โส เอกมฺปิ ทิวสํ เทฺวปิ ปญฺจปิ ทสปิ อฑฺฒมาสมฺปิ มาสมฺปิ วหโนฺต จกฺกํ นิวเตฺตตุํ ชหิตุํ น สโกฺกติ , อถ ขฺวสฺส ปุรโต อภิกฺกมนฺตสฺส ยุคํ คีวํ พาธติ, ปจฺฉโต ปฎิกฺกมนฺตสฺส จกฺกํ อูรุมํสํ ปฎิหนติฯ อิเมหิ ทฺวีหิ อากาเรหิ พาธนฺตํ จกฺกํ ตสฺส ปทานุปทิกํ โหติ; ตเถว มนสา ปทุเฎฺฐน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา ฐิตํ ปุคฺคลํ นิรยาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ คตคตฎฺฐาเน ทุจฺจริตมูลกํ กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ ทุกฺขมนุพนฺธตีติฯ
Tato naṃ dukkhamanvetīti tato tividhaduccaritato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti, duccaritānubhāvena catūsu apāyesu, manussesu vā tamattabhāvaṃ gacchantaṃ kāyavatthukampi itarampīti iminā pariyāyena kāyikacetasikaṃ vipākadukkhaṃ anugacchati. Yathā kiṃ? Cakkaṃva vahato padanti dhure yuttassa dhuraṃ vahato balibaddassa padaṃ cakkaṃ viya. Yathā hi so ekampi divasaṃ dvepi pañcapi dasapi aḍḍhamāsampi māsampi vahanto cakkaṃ nivattetuṃ jahituṃ na sakkoti , atha khvassa purato abhikkamantassa yugaṃ gīvaṃ bādhati, pacchato paṭikkamantassa cakkaṃ ūrumaṃsaṃ paṭihanati. Imehi dvīhi ākārehi bādhantaṃ cakkaṃ tassa padānupadikaṃ hoti; tatheva manasā paduṭṭhena tīṇi duccaritāni pūretvā ṭhitaṃ puggalaṃ nirayādīsu tattha tattha gatagataṭṭhāne duccaritamūlakaṃ kāyikampi cetasikampi dukkhamanubandhatīti.
คาถาปริโยสาเน ติํสสหสฺสา ภิกฺขู สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิํสุฯ สมฺปตฺตปริภายปิ เทสนา สาตฺถิกา สผลา อโหสีติฯ
Gāthāpariyosāne tiṃsasahassā bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sampattaparibhāyapi desanā sātthikā saphalā ahosīti.
จกฺขุปาลเตฺถรวตฺถุ ปฐมํ
Cakkhupālattheravatthu paṭhamaṃ
๒. มฎฺฐกุณฺฑลีวตฺถุ
2. Maṭṭhakuṇḍalīvatthu
๒. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ ทุติยคาถาปิ สาวตฺถิยํเยว มฎฺฐกุณฺฑลิํ อารพฺภ ภาสิตาฯ
2.Manopubbaṅgamādhammāti dutiyagāthāpi sāvatthiyaṃyeva maṭṭhakuṇḍaliṃ ārabbha bhāsitā.
สาวตฺถิยํ กิร อทินฺนปุพฺพโก นาม พฺราหฺมโณ อโหสิฯ เตน กสฺสจิ กิญฺจิ น ทินฺนปุพฺพํ, เตน ตํ ‘‘อทินฺนปุพฺพโก’’เตฺวว สญฺชานิํสุฯ ตสฺส เอกปุตฺตโก อโหสิ ปิโย มนาโปฯ อถสฺส ปิลนฺธนํ กาเรตุกาโม ‘‘สเจ สุวณฺณกาเร กาเรสฺสามิ, ภตฺตเวตนํ ทาตพฺพํ ภวิสฺสตี’’ติ สยเมว สุวณฺณํ โกเฎฺฎตฺวา มฎฺฐานิ กุณฺฑลานิ กตฺวา อทาสิฯ เตนสฺส ปุโตฺต มฎฺฐกุณฺฑลีเตฺวว ปญฺญายิตฺถฯ ตสฺส โสฬสวสฺสิกกาเล ปณฺฑุโรโค อุทปาทิฯ ตสฺส มาตา ปุตฺตํ โอโลเกตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, ปุตฺตสฺส เต โรโค อุปฺปโนฺน, ติกิจฺฉาเปหิ น’’นฺติ อาหฯ ‘‘โภติ สเจ เวชฺชํ อาเนสฺสามิ, ภตฺตเวตนํ ทาตพฺพํ ภวิสฺสติ; กิํ ตฺวํ มม ธนเจฺฉทํ น โอโลเกสฺสสี’’ติ? ‘‘อถ นํ กิํ กริสฺสสิ, พฺราหฺมณา’’ติ? ‘‘ยถา เม ธนเจฺฉโท น โหติ, ตถา กริสฺสามี’’ติฯ โส เวชฺชานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อสุกโรคสฺส นาม ตุเมฺห กิํ เภสชฺชํ กโรถา’’ติ ปุจฺฉิฯ อถสฺส เต ยํ วา ตํ วา รุกฺขตจาทิํ อาจิกฺขนฺติฯ โส ตมาหริตฺวา ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ กโรติฯ ตํ กโรนฺตเสฺสวสฺส โรโค พลวา อโหสิ, อเตกิจฺฉภาวํ อุปาคมิฯ พฺราหฺมโณ ตสฺส ทุพฺพลภาวํ ญตฺวา เอกํ เวชฺชํ ปโกฺกสิฯ โส ตํ โอโลเกตฺวาว ‘‘อมฺหากํ เอกํ กิจฺจํ อตฺถิ, อญฺญํ เวชฺชํ ปโกฺกสิตฺวา ติกิจฺฉาเปหี’’ติ ตํ ปหาย นิกฺขมิฯ พฺราหฺมโณ ตสฺส มรณสมยํ ญตฺวา ‘‘อิมสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคตา อโนฺตเคเห สาปเตยฺยํ ปสฺสิสฺสนฺติ, พหิ นํ กริสฺสามี’’ติ ปุตฺตํ นีหริตฺวา พหิอาฬิเนฺท นิปชฺชาเปสิฯ
Sāvatthiyaṃ kira adinnapubbako nāma brāhmaṇo ahosi. Tena kassaci kiñci na dinnapubbaṃ, tena taṃ ‘‘adinnapubbako’’tveva sañjāniṃsu. Tassa ekaputtako ahosi piyo manāpo. Athassa pilandhanaṃ kāretukāmo ‘‘sace suvaṇṇakāre kāressāmi, bhattavetanaṃ dātabbaṃ bhavissatī’’ti sayameva suvaṇṇaṃ koṭṭetvā maṭṭhāni kuṇḍalāni katvā adāsi. Tenassa putto maṭṭhakuṇḍalītveva paññāyittha. Tassa soḷasavassikakāle paṇḍurogo udapādi. Tassa mātā puttaṃ oloketvā, ‘‘brāhmaṇa, puttassa te rogo uppanno, tikicchāpehi na’’nti āha. ‘‘Bhoti sace vejjaṃ ānessāmi, bhattavetanaṃ dātabbaṃ bhavissati; kiṃ tvaṃ mama dhanacchedaṃ na olokessasī’’ti? ‘‘Atha naṃ kiṃ karissasi, brāhmaṇā’’ti? ‘‘Yathā me dhanacchedo na hoti, tathā karissāmī’’ti. So vejjānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘asukarogassa nāma tumhe kiṃ bhesajjaṃ karothā’’ti pucchi. Athassa te yaṃ vā taṃ vā rukkhatacādiṃ ācikkhanti. So tamāharitvā puttassa bhesajjaṃ karoti. Taṃ karontassevassa rogo balavā ahosi, atekicchabhāvaṃ upāgami. Brāhmaṇo tassa dubbalabhāvaṃ ñatvā ekaṃ vejjaṃ pakkosi. So taṃ oloketvāva ‘‘amhākaṃ ekaṃ kiccaṃ atthi, aññaṃ vejjaṃ pakkositvā tikicchāpehī’’ti taṃ pahāya nikkhami. Brāhmaṇo tassa maraṇasamayaṃ ñatvā ‘‘imassa dassanatthāya āgatā antogehe sāpateyyaṃ passissanti, bahi naṃ karissāmī’’ti puttaṃ nīharitvā bahiāḷinde nipajjāpesi.
ตํ ทิวสํ ภควา พลวปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฎฺฐาย ปุพฺพพุเทฺธสุ กตาธิการานํ อุสฺสนฺนกุสลมูลานํ เวเนยฺยพนฺธวานํ ทสฺสนตฺถํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกโนฺต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ ญาณชาลํ ปตฺถริฯ มฎฺฐกุณฺฑลี พหิอาฬิเนฺท นิปนฺนากาเรเนว ตสฺส อโนฺต ปญฺญายิฯ สตฺถา ตํ ทิสฺวา ตสฺส อโนฺตเคหา นีหริตฺวา ตตฺถ นิปชฺชาปิตภาวํ ญตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข มยฺหํ เอตฺถ คตปจฺจเยน อโตฺถ’’ติ อุปธาเรโนฺต อิทํ อทฺทส – อยํ มาณโว มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา กาลํ กตฺวา ตาวติํสเทวโลเก ติํสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติสฺสติ, อจฺฉราสหสฺสปริวาโร ภวิสฺสติ, พฺราหฺมโณปิ ตํ ฌาเปตฺวา โรทโนฺต อาฬาหเน วิจริสฺสติฯ เทวปุโตฺต ติคาวุตปฺปมาณํ สฎฺฐิสกฎภาราลงฺการปฎิมณฺฑิตํ อจฺฉราสหสฺสปริวารํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา ‘‘เกน นุ โข กเมฺมน มยา อยํ สิริสมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ โอโลเกตฺวา มยิ จิตฺตปฺปสาเทน ลทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ธนเจฺฉทภเยน มม เภสชฺชมกตฺวา อิทานิ อาฬาหนํ คนฺตฺวา โรทติ, วิปฺปการปฺปตฺตํ นํ กริสฺสามี’’ติ ปิตริ โรทเนฺต มฎฺฐกุณฺฑลิวเณฺณน อาคนฺตฺวา อาฬาหนสฺสาวิทูเร นิปชฺชิตฺวา โรทิสฺสติฯ อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิสฺสติฯ ‘‘อหํ เต ปุโตฺต มฎฺฐกุณฺฑลี’’ติ อาจิกฺขิสฺสติฯ ‘‘กุหิํ นิพฺพโตฺตสี’’ติ? ‘‘ตาวสิํสภวเน’’ติฯ ‘‘กิํ กมฺมํ กตฺวา’’ติ วุเตฺต มยิ จิตฺตปฺปสาเทน นิพฺพตฺตภาวํ อาจิกฺขิสฺสติฯ พฺราหฺมโณ ‘‘ตุเมฺหสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา สเคฺค นิพฺพโตฺต นาม อตฺถี’’ติ มํ ปุจฺฉิสฺสติฯ อถสฺสาหํ ‘‘เอตฺตกานิ สตานิ วา สหสฺสานิ วา สตสหสฺสานิ วาติ น สกฺกา คณนา ปริจฺฉินฺทิตุ’’นฺติ วตฺวา ธมฺมปเท คาถํ ภาสิสฺสามิฯ คาถาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสติ, มฎฺฐ กุณฺฑลี โสตาปโนฺน ภวิสฺสติฯ ตถา อทินฺนปุพฺพโก พฺราหฺมโณฯ อิติ อิมํ กุลปุตฺตํ นิสฺสาย มหาธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตีติ ทิสฺวา ปุนทิวเส กตสรีรปฎิชคฺคโน มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต สาวตฺถิํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา อนุปุเพฺพน พฺราหฺมณสฺส เคหทฺวารํ คโตฯ
Taṃ divasaṃ bhagavā balavapaccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya pubbabuddhesu katādhikārānaṃ ussannakusalamūlānaṃ veneyyabandhavānaṃ dassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ volokento dasasahassacakkavāḷesu ñāṇajālaṃ patthari. Maṭṭhakuṇḍalī bahiāḷinde nipannākāreneva tassa anto paññāyi. Satthā taṃ disvā tassa antogehā nīharitvā tattha nipajjāpitabhāvaṃ ñatvā ‘‘atthi nu kho mayhaṃ ettha gatapaccayena attho’’ti upadhārento idaṃ addasa – ayaṃ māṇavo mayi cittaṃ pasādetvā kālaṃ katvā tāvatiṃsadevaloke tiṃsayojanike kanakavimāne nibbattissati, accharāsahassaparivāro bhavissati, brāhmaṇopi taṃ jhāpetvā rodanto āḷāhane vicarissati. Devaputto tigāvutappamāṇaṃ saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ accharāsahassaparivāraṃ attabhāvaṃ oloketvā ‘‘kena nu kho kammena mayā ayaṃ sirisampatti laddhā’’ti oloketvā mayi cittappasādena laddhabhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo dhanacchedabhayena mama bhesajjamakatvā idāni āḷāhanaṃ gantvā rodati, vippakārappattaṃ naṃ karissāmī’’ti pitari rodante maṭṭhakuṇḍalivaṇṇena āgantvā āḷāhanassāvidūre nipajjitvā rodissati. Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘kosi tva’’nti pucchissati. ‘‘Ahaṃ te putto maṭṭhakuṇḍalī’’ti ācikkhissati. ‘‘Kuhiṃ nibbattosī’’ti? ‘‘Tāvasiṃsabhavane’’ti. ‘‘Kiṃ kammaṃ katvā’’ti vutte mayi cittappasādena nibbattabhāvaṃ ācikkhissati. Brāhmaṇo ‘‘tumhesu cittaṃ pasādetvā sagge nibbatto nāma atthī’’ti maṃ pucchissati. Athassāhaṃ ‘‘ettakāni satāni vā sahassāni vā satasahassāni vāti na sakkā gaṇanā paricchinditu’’nti vatvā dhammapade gāthaṃ bhāsissāmi. Gāthāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissati, maṭṭha kuṇḍalī sotāpanno bhavissati. Tathā adinnapubbako brāhmaṇo. Iti imaṃ kulaputtaṃ nissāya mahādhammābhisamayo bhavissatīti disvā punadivase katasarīrapaṭijaggano mahābhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā anupubbena brāhmaṇassa gehadvāraṃ gato.
ตสฺมิํ ขเณ มฎฺฐกุณฺฑลี อโนฺตเคหาภิมุโข นิปโนฺน โหติฯ อถสฺส สตฺถา อตฺตโน อปสฺสนภาวํ ญตฺวา เอกํ รสฺมิํ วิสฺสเชฺชสิฯ มาณโว ‘‘กิํ โอภาโส นาเมโส’’ติ ปริวเตฺตตฺวา นิปโนฺนว สตฺถารํ ทิสฺวา, ‘‘อนฺธพาลปิตรํ นิสฺสาย เอวรูปํ พุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา กายเวยฺยาวฎิกํ วา กาตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถํ, อิทานิ เม หตฺถาปิ อนธิปเตยฺยา, อญฺญํ กตฺตพฺพํ นตฺถี’’ติ มนเมว ปสาเทสิฯ สตฺถา ‘‘อลํ เอตฺตเกน จิตฺตปฺปสาเทน อิมสฺสา’’ติ ปกฺกามิฯ โส ตถาคเต จกฺขุปถํ วิชหเนฺตเยว ปสนฺนมโน กาลํ กตฺวา สุตฺตปฺปพุโทฺธ วิย เทวโลเก ติํสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติฯ
Tasmiṃ khaṇe maṭṭhakuṇḍalī antogehābhimukho nipanno hoti. Athassa satthā attano apassanabhāvaṃ ñatvā ekaṃ rasmiṃ vissajjesi. Māṇavo ‘‘kiṃ obhāso nāmeso’’ti parivattetvā nipannova satthāraṃ disvā, ‘‘andhabālapitaraṃ nissāya evarūpaṃ buddhaṃ upasaṅkamitvā kāyaveyyāvaṭikaṃ vā kātuṃ dānaṃ vā dātuṃ dhammaṃ vā sotuṃ nālatthaṃ, idāni me hatthāpi anadhipateyyā, aññaṃ kattabbaṃ natthī’’ti manameva pasādesi. Satthā ‘‘alaṃ ettakena cittappasādena imassā’’ti pakkāmi. So tathāgate cakkhupathaṃ vijahanteyeva pasannamano kālaṃ katvā suttappabuddho viya devaloke tiṃsayojanike kanakavimāne nibbatti.
พฺราหฺมโณปิสฺส สรีรํ ฌาเปตฺวา อาฬาหเน โรทนปรายโณ อโหสิ, เทวสิกํ อาฬาหนํ คนฺตฺวา โรทติ – ‘‘กหํ เอกปุตฺตก, กหํ เอกปุตฺตกา’’ติฯ เทวปุโตฺตปิ อตฺตโน สมฺปตฺติํ โอโลเกตฺวา, ‘‘เกน เม กเมฺมน ลทฺธา’’ติ อุปธาเรโนฺต ‘‘สตฺถริ มโนปสาเทนา’’ติ ญตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ มม อผาสุกกาเล เภสชฺชมกาเรตฺวา อิทานิ อาฬาหนํ คนฺตฺวา โรทติ, วิปฺปการปฺปตฺตเมว นํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ มฎฺฐกุณฺฑลิวเณฺณน อาคนฺตฺวา อาฬาหนสฺสาวิทูเร พาหา ปคฺคยฺห โรทโนฺต อฎฺฐาสิฯ พฺราหฺมโณ ตํ ทิสฺวา ‘‘อหํ ตาว ปุตฺตโสเกน โรทามิ, เอส กิมตฺถํ โรทติ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ ปุจฺฉโนฺต อิมํ คาถมาห –
Brāhmaṇopissa sarīraṃ jhāpetvā āḷāhane rodanaparāyaṇo ahosi, devasikaṃ āḷāhanaṃ gantvā rodati – ‘‘kahaṃ ekaputtaka, kahaṃ ekaputtakā’’ti. Devaputtopi attano sampattiṃ oloketvā, ‘‘kena me kammena laddhā’’ti upadhārento ‘‘satthari manopasādenā’’ti ñatvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo mama aphāsukakāle bhesajjamakāretvā idāni āḷāhanaṃ gantvā rodati, vippakārappattameva naṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti maṭṭhakuṇḍalivaṇṇena āgantvā āḷāhanassāvidūre bāhā paggayha rodanto aṭṭhāsi. Brāhmaṇo taṃ disvā ‘‘ahaṃ tāva puttasokena rodāmi, esa kimatthaṃ rodati, pucchissāmi na’’nti pucchanto imaṃ gāthamāha –
‘‘อลงฺกโต มฎฺฐกุณฺฑลี,
‘‘Alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī,
มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท;
Māladhārī haricandanussado;
พาหา ปคฺคยฺห กนฺทสิ,
Bāhā paggayha kandasi,
วนมเชฺฌ กิํ ทุกฺขิโต ตุว’’นฺติฯ (วิ. ว. ๑๒๐๗; เป. ว. ๑๘๖);
Vanamajjhe kiṃ dukkhito tuva’’nti. (vi. va. 1207; pe. va. 186);
โส มาณโว อาห –
So māṇavo āha –
‘‘โสวณฺณมโย ปภสฺสโร,
‘‘Sovaṇṇamayo pabhassaro,
อุปฺปโนฺน รถปญฺชโร มม;
Uppanno rathapañjaro mama;
ตสฺส จกฺกยุคํ น วินฺทามิ,
Tassa cakkayugaṃ na vindāmi,
เตน ทุเกฺขน ชหามิ ชีวิต’’นฺติฯ (ว. ๑๒๐๘; เป. ว. ๑๘๗);
Tena dukkhena jahāmi jīvita’’nti. (va. 1208; pe. va. 187);
อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –
Atha naṃ brāhmaṇo āha –
‘‘โสวณฺณมยํ มณิมยํ,
‘‘Sovaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ,
โลหิตกมยํ อถ รูปิยมยํ;
Lohitakamayaṃ atha rūpiyamayaṃ;
อาจิกฺข เม ภทฺท มาณว,
Ācikkha me bhadda māṇava,
จกฺกยุคํ ปฎิปาทยามิ เต’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๐๙; เป. ว. ๑๘๘);
Cakkayugaṃ paṭipādayāmi te’’ti. (vi. va. 1209; pe. va. 188);
ตํ สุตฺวา มาณโว ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปุตฺตสฺส เภสชฺชมกตฺวา ปุตฺตปติรูปกํ มํ ทิสฺวา โรทโนฺต ‘สุวณฺณาทิมยํ รถจกฺกํ กโรมี’ติ วทติ, โหตุ นิคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ‘‘กีว มหนฺตํ เม จกฺกยุคํ กริสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ยาว มหนฺตํ อากงฺขสิ, ตาว มหนฺตํ กริสฺสามี’’ติ วุเตฺต ‘‘จนฺทิมสูริเยหิ เม อโตฺถ, เต เม เทหี’’ติ ยาจโนฺต อาห –
Taṃ sutvā māṇavo ‘‘ayaṃ brāhmaṇo puttassa bhesajjamakatvā puttapatirūpakaṃ maṃ disvā rodanto ‘suvaṇṇādimayaṃ rathacakkaṃ karomī’ti vadati, hotu niggaṇhissāmi na’’nti cintetvā ‘‘kīva mahantaṃ me cakkayugaṃ karissasī’’ti vatvā ‘‘yāva mahantaṃ ākaṅkhasi, tāva mahantaṃ karissāmī’’ti vutte ‘‘candimasūriyehi me attho, te me dehī’’ti yācanto āha –
‘‘โส มาณโว ตสฺส ปาวทิ,
‘‘So māṇavo tassa pāvadi,
จนฺทสูริยา อุภเยตฺถ ทิสฺสเร;
Candasūriyā ubhayettha dissare;
โสวณฺณมโย รโถ มม,
Sovaṇṇamayo ratho mama,
เตน จกฺกยุเคน โสภตี’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๑๐; เป. ว. ๑๘๙);
Tena cakkayugena sobhatī’’ti. (vi. va. 1210; pe. va. 189);
อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –
Atha naṃ brāhmaṇo āha –
‘‘พาโล โข ตฺวํ อสิ มาณว,
‘‘Bālo kho tvaṃ asi māṇava,
โย ตฺวํ ปตฺถยเส อปตฺถิยํ;
Yo tvaṃ patthayase apatthiyaṃ;
มญฺญามิ ตุวํ มริสฺสสิ,
Maññāmi tuvaṃ marissasi,
น หิ ตฺวํ ลจฺฉสิ จนฺทสูริเย’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๑๑; เป. ว. ๑๙๐);
Na hi tvaṃ lacchasi candasūriye’’ti. (vi. va. 1211; pe. va. 190);
อถ นํ มาณโว อาห –
Atha naṃ māṇavo āha –
‘‘กิํ ปน ปญฺญายมานสฺสตฺถาย โรทโนฺต พาโล โหติ, อุทาหุ อปญฺญายมานสฺสตฺถายา’’ติ วตฺวา –
‘‘Kiṃ pana paññāyamānassatthāya rodanto bālo hoti, udāhu apaññāyamānassatthāyā’’ti vatvā –
‘‘คมนาคมนมฺปิ ทิสฺสติ,
‘‘Gamanāgamanampi dissati,
วณฺณธาตุ อุภยตฺถ วีถิยา;
Vaṇṇadhātu ubhayattha vīthiyā;
เปโต กาลกโต น ทิสฺสติ,
Peto kālakato na dissati,
โก นิธ กนฺทตํ พาลฺยตโร’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๑๒; เป. ว. ๑๙๑);
Ko nidha kandataṃ bālyataro’’ti. (vi. va. 1212; pe. va. 191);
ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ยุตฺตํ เอส วทตี’’ติ สลฺลเกฺขตฺวา –
Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘yuttaṃ esa vadatī’’ti sallakkhetvā –
‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณว,
‘‘Saccaṃ kho vadesi māṇava,
อหเมว กนฺทตํ พาลฺยตโร;
Ahameva kandataṃ bālyataro;
จนฺทํ วิย ทารโก รุทํ,
Candaṃ viya dārako rudaṃ,
เปตํ กาลกตาภิปตฺถยิ’’นฺติฯ (วิ. ว. ๑๒๑๓; เป. ว. ๑๙๒) –
Petaṃ kālakatābhipatthayi’’nti. (vi. va. 1213; pe. va. 192) –
วตฺวา ตสฺส กถาย นิโสฺสโก หุตฺวา มาณวสฺส ถุติํ กโรโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Vatvā tassa kathāya nissoko hutvā māṇavassa thutiṃ karonto imā gāthā abhāsi –
‘‘อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;
‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;
วารินา วิย โอสิญฺจํ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํฯ
Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.
‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, โสกํ หทยนิสฺสิตํ;
‘‘Abbahī vata me sallaṃ, sokaṃ hadayanissitaṃ;
โย เม โสกปเรตสฺส, ปุตฺตโสกํ อปานุทิฯ
Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi.
‘‘สฺวาหํ อพฺพูฬฺหสโลฺลสฺมิ, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต;
‘‘Svāhaṃ abbūḷhasallosmi, sītibhūtosmi nibbuto;
น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณวา’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๑๔-๑๒๑๖; เป. ว. ๑๙๓-๑๙๕);
Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇavā’’ti. (vi. va. 1214-1216; pe. va. 193-195);
อถ นํ ‘‘โก นาม ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉโนฺต –
Atha naṃ ‘‘ko nāma tva’’nti pucchanto –
‘‘เทวตานุสิ คนฺธโพฺพ, อทุ สโกฺก ปุรินฺทโท;
‘‘Devatānusi gandhabbo, adu sakko purindado;
โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุโตฺต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติฯ (วิ. ว. ๑๒๑๗; เป. ว. ๑๙๖) –
Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. (vi. va. 1217; pe. va. 196) –
อาหฯ อถสฺส มาณโว –
Āha. Athassa māṇavo –
‘‘ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสิ,
‘‘Yañca kandasi yañca rodasi,
ปุตฺตํ อาฬาหเน สยํ ทหิตฺวา;
Puttaṃ āḷāhane sayaṃ dahitvā;
สฺวาหํ กุสลํ กริตฺวา กมฺมํ,
Svāhaṃ kusalaṃ karitvā kammaṃ,
ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๑๘; เป. ว. ๑๙๗) –
Tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. (vi. va. 1218; pe. va. 197) –
อาจิกฺขิ ฯ อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –
Ācikkhi . Atha naṃ brāhmaṇo āha –
‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา นาทฺทสาม,
‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā nāddasāma,
ทานํ ททนฺตสฺส สเก อคาเร;
Dānaṃ dadantassa sake agāre;
อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ,
Uposathakammaṃ vā tādisaṃ,
เกน กเมฺมน คโตสิ เทวโลก’’นฺติฯ (วิ. ว. ๑๒๑๙; เป. ว. ๑๙๘);
Kena kammena gatosi devaloka’’nti. (vi. va. 1219; pe. va. 198);
มาณโว อาห –
Māṇavo āha –
‘‘อาพาธิโกหํ ทุกฺขิโต คิลาโน,
‘‘Ābādhikohaṃ dukkhito gilāno,
อาตูรรูโปมฺหิ สเก นิเวสเน;
Ātūrarūpomhi sake nivesane;
พุทฺธํ วิคตรชํ วิติณฺณกงฺขํ,
Buddhaṃ vigatarajaṃ vitiṇṇakaṅkhaṃ,
อทฺทกฺขิํ สุคตํ อโนมปญฺญํฯ
Addakkhiṃ sugataṃ anomapaññaṃ.
‘‘สฺวาหํ มุทิตธโน ปสนฺนจิโตฺต,
‘‘Svāhaṃ muditadhano pasannacitto,
อญฺชลิํ อกริํ ตถาคตสฺส;
Añjaliṃ akariṃ tathāgatassa;
ตาหํ กุสลํ กริตฺวาน กมฺมํ,
Tāhaṃ kusalaṃ karitvāna kammaṃ,
ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๒๐-๑๒๒๑; เป. ว. ๑๙๙-๒๐๐);
Tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. (vi. va. 1220-1221; pe. va. 199-200);
ตสฺมิํ กเถเนฺตเยว พฺราหฺมณสฺส สกลสรีรํ ปีติยา ปริปูริฯ โส ตํ ปีติํ ปเวเทโนฺต –
Tasmiṃ kathenteyeva brāhmaṇassa sakalasarīraṃ pītiyā paripūri. So taṃ pītiṃ pavedento –
‘‘อจฺฉริยํ วต อพฺภุตํ วต,
‘‘Acchariyaṃ vata abbhutaṃ vata,
อญฺชลิกมฺมสฺส อยมีทิโส วิปาโก;
Añjalikammassa ayamīdiso vipāko;
อหมฺปิ ปมุทิตมโน ปสนฺนจิโตฺต,
Ahampi pamuditamano pasannacitto,
อเชฺชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๒๒; เป. ว. ๒๐๑) –
Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti. (vi. va. 1222; pe. va. 201) –
อาหฯ อถ นํ มาณโว –
Āha. Atha naṃ māṇavo –
‘‘อเชฺชว พุทฺธํ สรณํ วชาหิ,
‘‘Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāhi,
ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ ปสนฺนจิโตฺต;
Dhammañca saṅghañca pasannacitto;
ตเถว สิกฺขาปทานิ ปญฺจ,
Tatheva sikkhāpadāni pañca,
อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุฯ
Akhaṇḍaphullāni samādiyassu.
ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ,
Pāṇātipātā viramassu khippaṃ,
โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยสฺสุ;
Loke adinnaṃ parivajjayassu;
อมชฺชโป มา จ มุสา ภณาหิ,
Amajjapo mā ca musā bhaṇāhi,
สเกน ทาเรน จ โหหิ ตุโฎฺฐ’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๒๓-๑๒๒๔; เป. ว. ๒๐๒-๒๐๓) –
Sakena dārena ca hohi tuṭṭho’’ti. (vi. va. 1223-1224; pe. va. 202-203) –
อาห ฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Āha . So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā imā gāthā abhāsi –
‘‘อตฺถกาโมสิ เม ยกฺข, หิตกาโมสิ เทวเต;
‘‘Atthakāmosi me yakkha, hitakāmosi devate;
กโรมิ ตุยฺหํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มมฯ
Karomi tuyhaṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mama.
‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;
‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ;
สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํฯ
Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.
‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ,
‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ,
โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;
Loke adinnaṃ parivajjayāmi;
อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ,
Amajjapo no ca musā bhaṇāmi,
สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุโฎฺฐ’’ติฯ (วิ. ว. ๑๒๒๕-๑๒๒๗; เป. ว. ๒๐๔-๒๐๖);
Sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti. (vi. va. 1225-1227; pe. va. 204-206);
อถ นํ เทวปุโตฺต, ‘‘พฺราหฺมณ, เต เคเห พหุํ ธนํ อตฺถิ, สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ทานํ เทหิ, ธมฺมํ สุณาหิ, ปญฺหํ ปุจฺฉาหี’’ติ วตฺวา ตเตฺถว อนฺตรธายิฯ
Atha naṃ devaputto, ‘‘brāhmaṇa, te gehe bahuṃ dhanaṃ atthi, satthāraṃ upasaṅkamitvā dānaṃ dehi, dhammaṃ suṇāhi, pañhaṃ pucchāhī’’ti vatvā tattheva antaradhāyi.
พฺราหฺมโณปิ เคหํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณิํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘ภเทฺท, อหํ อชฺช สมณํ โคตมํ นิมเนฺตตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ, สกฺการํ กโรหี’’ติ วตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ เนว อภิวาเทตฺวา น ปฎิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต, ‘‘โภ โคตม, อธิวาเสหิ อชฺชตนาย ภตฺตํ สทฺธิํ ภิกฺขุสเงฺฆนา’’ติ อาหฯ สตฺถา อธิวาเสสิฯ โส สตฺถุ อธิวาสนํ วิทิตฺวา เวเคนาคนฺตฺวา สเก นิเวสเน ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียญฺจ ปฎิยาทาเปสิฯ สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ตสฺส เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิฯ พฺราหฺมโณ สกฺกจฺจํ ปริวิสิ, มหาชโน สนฺนิปติฯ มิจฺฉาทิฎฺฐิเกน กิร ตถาคเต นิมนฺติเต เทฺว ชนกายา สนฺนิปตนฺติ มิจฺฉาทิฎฺฐิกา ‘‘อชฺช สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนาย วิเหฐิยมานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปตนฺติ, สมฺมาทิฎฺฐิกา ‘‘อชฺช พุทฺธวิสยํ พุทฺธลีฬํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปตนฺติฯ อถ โข พฺราหฺมโณ กตภตฺตกิจฺจํ ตถาคตมุปสงฺกมิตฺวา นีจาสเน นิสิโนฺน ปญฺหํ ปุจฺฉิ – ‘‘โภ โคตม, ตุมฺหากํ ทานํ อทตฺวา ปูชํ อกตฺวา ธมฺมํ อสุตฺวา อุโปสถวาสํ อวสิตฺวา เกวลํ มโนปสาทมเตฺตเนว สเคฺค นิพฺพตฺตา นาม โหนฺตี’’ติ? ‘‘พฺราหฺมณ, กสฺมา มํ ปุจฺฉสิ, นนุ เต ปุเตฺตน มฎฺฐกุณฺฑลินา มยิ มนํ ปสาเทตฺวา อตฺตโน สเคฺค นิพฺพตฺตภาโว กถิโต’’ติ? ‘‘กทา, โภ โคตมา’’ติ? นนุ ตฺวํ อชฺช สุสานํ คนฺตฺวา กนฺทโนฺต อวิทูเร พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺตํ เอกํ มาณวํ ทิสฺวา ‘‘อลงฺกโต มฎฺฐกุณฺฑลี, มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท’’ติ ทฺวีหิ ชเนหิ กถิตกถํ ปกาเสโนฺต สพฺพํ มฎฺฐกุณฺฑลิวตฺถุํ กเถสิฯ เตเนเวตํ พุทฺธภาสิตํ นาม ชาตํฯ
Brāhmaṇopi gehaṃ gantvā brāhmaṇiṃ āmantetvā, ‘‘bhadde, ahaṃ ajja samaṇaṃ gotamaṃ nimantetvā pañhaṃ pucchissāmi, sakkāraṃ karohī’’ti vatvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ neva abhivādetvā na paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhito, ‘‘bho gotama, adhivāsehi ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti āha. Satthā adhivāsesi. So satthu adhivāsanaṃ viditvā vegenāgantvā sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyañca paṭiyādāpesi. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto tassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Brāhmaṇo sakkaccaṃ parivisi, mahājano sannipati. Micchādiṭṭhikena kira tathāgate nimantite dve janakāyā sannipatanti micchādiṭṭhikā ‘‘ajja samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanāya viheṭhiyamānaṃ passissāmā’’ti sannipatanti, sammādiṭṭhikā ‘‘ajja buddhavisayaṃ buddhalīḷaṃ passissāmā’’ti sannipatanti. Atha kho brāhmaṇo katabhattakiccaṃ tathāgatamupasaṅkamitvā nīcāsane nisinno pañhaṃ pucchi – ‘‘bho gotama, tumhākaṃ dānaṃ adatvā pūjaṃ akatvā dhammaṃ asutvā uposathavāsaṃ avasitvā kevalaṃ manopasādamatteneva sagge nibbattā nāma hontī’’ti? ‘‘Brāhmaṇa, kasmā maṃ pucchasi, nanu te puttena maṭṭhakuṇḍalinā mayi manaṃ pasādetvā attano sagge nibbattabhāvo kathito’’ti? ‘‘Kadā, bho gotamā’’ti? Nanu tvaṃ ajja susānaṃ gantvā kandanto avidūre bāhā paggayha kandantaṃ ekaṃ māṇavaṃ disvā ‘‘alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī, māladhārī haricandanussado’’ti dvīhi janehi kathitakathaṃ pakāsento sabbaṃ maṭṭhakuṇḍalivatthuṃ kathesi. Tenevetaṃ buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ.
ตํ กเถตฺวา จ ปน ‘‘น โข, พฺราหฺมณ, เอกสตํ วา น เทฺวสตํ, อถ โข มยิ มนํ ปสาเทตฺวา สเคฺค นิพฺพตฺตานํ คณนา นาม นตฺถี’’ติ อาหฯ อถ มหาชโน น นิเพฺพมติโก โหติ, อถสฺส อนิเพฺพมติกภาวํ วิทิตฺวา สตฺถา ‘‘มฎฺฐกุณฺฑลิเทวปุโตฺต วิมาเนเนว สทฺธิํ อาคจฺฉตู’’ติ อธิฎฺฐาสิฯ โส ติคาวุตปฺปมาเณเนว ทิพฺพาภรณปฎิมณฺฑิเตน อตฺตภาเวน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฎฺฐาสิฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘ตฺวํ อิมํ สมฺปตฺติํ กิํ กมฺมํ กตฺวา ปฎิลภี’’ติ ปุจฺฉโนฺต –
Taṃ kathetvā ca pana ‘‘na kho, brāhmaṇa, ekasataṃ vā na dvesataṃ, atha kho mayi manaṃ pasādetvā sagge nibbattānaṃ gaṇanā nāma natthī’’ti āha. Atha mahājano na nibbematiko hoti, athassa anibbematikabhāvaṃ viditvā satthā ‘‘maṭṭhakuṇḍalidevaputto vimāneneva saddhiṃ āgacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. So tigāvutappamāṇeneva dibbābharaṇapaṭimaṇḍitena attabhāvena āgantvā vimānato oruyha satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘tvaṃ imaṃ sampattiṃ kiṃ kammaṃ katvā paṭilabhī’’ti pucchanto –
‘‘อภิกฺกเนฺตน วเณฺณน, ยา ตฺวํ ติฎฺฐสิ เทวเต;
‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;
โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา;
Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā;
ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติฯ –
Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puñña’’nti. –
คาถมาหฯ ‘‘เทวปุโตฺต อยํ เม, ภเนฺต, สมฺปตฺติ ตุเมฺหสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ลทฺธา’’ติฯ ‘‘มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ลทฺธา เต’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติฯ มหาชโน เทวปุตฺตํ โอโลเกตฺวา ‘‘อจฺฉริยา วต, โภ, พุทฺธคุณา, อทินฺนปุพฺพกพฺราหฺมณสฺส นาม ปุโตฺต อญฺญํ กิญฺจิ ปุญฺญํ อกตฺวา สตฺถริ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา เอวรูปํ สมฺปตฺติํ ปฎิลภี’’ติ ตุฎฺฐิํ ปเวเทสิฯ
Gāthamāha. ‘‘Devaputto ayaṃ me, bhante, sampatti tumhesu cittaṃ pasādetvā laddhā’’ti. ‘‘Mayi cittaṃ pasādetvā laddhā te’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Mahājano devaputtaṃ oloketvā ‘‘acchariyā vata, bho, buddhaguṇā, adinnapubbakabrāhmaṇassa nāma putto aññaṃ kiñci puññaṃ akatvā satthari cittaṃ pasādetvā evarūpaṃ sampattiṃ paṭilabhī’’ti tuṭṭhiṃ pavedesi.
อถ เนสํ กุสลากุสลกมฺมกรเณ มโนว ปุพฺพงฺคโม, มโนว เสโฎฺฐฯ ปสเนฺนน หิ มเนน กตํ กมฺมํ เทวโลกํ มนุสฺสโลกํ คจฺฉนฺตํ ปุคฺคลํ ฉายาว น วิชหตีติ อิทํ วตฺถุํ กเถตฺวา อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ปติฎฺฐาปิตมตฺติกํ สาสนํ ราชมุทฺทาย ลญฺฉโนฺต วิย ธมฺมราชา อิมํ คาถมาห –
Atha nesaṃ kusalākusalakammakaraṇe manova pubbaṅgamo, manova seṭṭho. Pasannena hi manena kataṃ kammaṃ devalokaṃ manussalokaṃ gacchantaṃ puggalaṃ chāyāva na vijahatīti idaṃ vatthuṃ kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā patiṭṭhāpitamattikaṃ sāsanaṃ rājamuddāya lañchanto viya dhammarājā imaṃ gāthamāha –
๒. ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฎฺฐา มโนมยาฯ
2. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā.
มนสา เจ ปสเนฺนน, ภาสติ วา กโรติ วา;
Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā;
ตโต นํ สุขมเนฺวติ, ฉายาว อนปายินี’’ติฯ
Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī’’ti.
ตตฺถ กิญฺจาปิ มโนติ อวิเสเสน สพฺพมฺปิ จตุภูมิกจิตฺตํ วุจฺจติ, อิมสฺมิํ ปน ปเท นิยมิยมานํ ววตฺถาปิยมานํ ปริจฺฉิชฺชิยมานํ อฎฺฐวิธํ กามาวจรกุสลจิตฺตํ ลพฺภติฯ วตฺถุวเสน ปนาหริยมานํ ตโตปิ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตเมว ลพฺภติฯ ปุพฺพงฺคมาติ เตน ปฐมคามินา หุตฺวา สมนฺนาคตาฯ ธมฺมาติ เวทนาทโย ตโย ขนฺธาฯ เอเต หิ อุปฺปาทปจฺจยเฎฺฐน โสมนสฺสสมฺปยุตฺตมโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมา นามฯ ยถา หิ พหูสุ เอกโต หุตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรทานาทีนิ วา อุฬารปูชาธมฺมสฺสวนาทีนิ วา มาลาคนฺธสกฺการกรณาทีนิ วา ปุญฺญานิ กโรเนฺตสุ ‘‘โก เอเตสํ ปุพฺพงฺคโม’’ติ วุเตฺต โย เตสํ ปจฺจโย โหติ, ยํ นิสฺสาย เต ตานิ ปุญฺญานิ กโรนฺติ, โส ติโสฺส วา ผุโสฺส วา เตสํ ปุพฺพงฺคโมติ วุจฺจติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํฯ อิติ อุปฺปาทปจฺจยเฎฺฐน มโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมาฯ น หิ เต มเน อนุปฺปชฺชเนฺต อุปฺปชฺชิตุํ สโกฺกนฺติ, มโน ปน เอกเจฺจสุ เจตสิเกสุ อนุปฺปชฺชเนฺตสุปิ อุปฺปชฺชติเยวฯ เอวํ อธิปติวเสน ปน มโน เสโฎฺฐ เอเตสนฺติ มโนเสฎฺฐาฯ ยถา หิ คณาทีนํ อธิปติ ปุริโส คณเสโฎฺฐ เสณิเสโฎฺฐติ วุจฺจติ, ตถา เตสมฺปิ มโนว เสโฎฺฐฯ ยถา ปน สุวณฺณาทีหิ นิปฺผาทิตานิ ภณฺฑานิ สุวณฺณมยาทีนิ นาม โหนฺติ, ตถา เอเตปิ มนโต นิปฺผนฺนตฺตา มโนมยา นามฯ
Tattha kiñcāpi manoti avisesena sabbampi catubhūmikacittaṃ vuccati, imasmiṃ pana pade niyamiyamānaṃ vavatthāpiyamānaṃ paricchijjiyamānaṃ aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalacittaṃ labbhati. Vatthuvasena panāhariyamānaṃ tatopi somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttacittameva labbhati. Pubbaṅgamāti tena paṭhamagāminā hutvā samannāgatā. Dhammāti vedanādayo tayo khandhā. Ete hi uppādapaccayaṭṭhena somanassasampayuttamano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā nāma. Yathā hi bahūsu ekato hutvā mahābhikkhusaṅghassa cīvaradānādīni vā uḷārapūjādhammassavanādīni vā mālāgandhasakkārakaraṇādīni vā puññāni karontesu ‘‘ko etesaṃ pubbaṅgamo’’ti vutte yo tesaṃ paccayo hoti, yaṃ nissāya te tāni puññāni karonti, so tisso vā phusso vā tesaṃ pubbaṅgamoti vuccati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Iti uppādapaccayaṭṭhena mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā. Na hi te mane anuppajjante uppajjituṃ sakkonti, mano pana ekaccesu cetasikesu anuppajjantesupi uppajjatiyeva. Evaṃ adhipativasena pana mano seṭṭho etesanti manoseṭṭhā. Yathā hi gaṇādīnaṃ adhipati puriso gaṇaseṭṭho seṇiseṭṭhoti vuccati, tathā tesampi manova seṭṭho. Yathā pana suvaṇṇādīhi nipphāditāni bhaṇḍāni suvaṇṇamayādīni nāma honti, tathā etepi manato nipphannattā manomayā nāma.
ปสเนฺนนาติ อนภิชฺฌาทีหิ คุเณหิ ปสเนฺนนฯ ภาสติ วา กโรติ วาติ เอวรูเปน มเนน ภาสโนฺต จตุพฺพิธํ วจีสุจริตเมว ภาสติ, กโรโนฺต ติวิธํ กายสุจริตเมว กโรติ, อภาสโนฺต อกโรโนฺต ตาย อนภิชฺฌาทีหิ ปสนฺนมานสตาย ติวิธํ มโนสุจริตํ ปูเรติฯ เอวมสฺส ทส กุสลกมฺมปถา ปาริปูริํ คจฺฉนฺติฯ
Pasannenāti anabhijjhādīhi guṇehi pasannena. Bhāsati vā karoti vāti evarūpena manena bhāsanto catubbidhaṃ vacīsucaritameva bhāsati, karonto tividhaṃ kāyasucaritameva karoti, abhāsanto akaronto tāya anabhijjhādīhi pasannamānasatāya tividhaṃ manosucaritaṃ pūreti. Evamassa dasa kusalakammapathā pāripūriṃ gacchanti.
ตโต นํ สุขมเนฺวตีติ ตโต ติวิธสุจริตโต นํ ปุคฺคลํ สุข มเนฺวติฯ อิธ เตภูมิกมฺปิ กุสลํ อธิเปฺปตํ, ตสฺมา เตภูมิกสุจริตานุภาเวน สุคติภเว นิพฺพตฺตํ ปุคฺคลํ, ทุคฺคติยํ วา สุขานุภวนฎฺฐาเน ฐิตํ กายวตฺถุกมฺปิ อิตรวตฺถุกมฺปิ อวตฺถุกมฺปีติ กายิกเจตสิกํ วิปากสุขํ อนุคจฺฉติ, น วิชหตีติ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ ยถา กิํ? ฉายาว อนปายินีติ ยถา หิ ฉายา นาม สรีรปฺปฎิพทฺธา สรีเร คจฺฉเนฺต คจฺฉติ, ติฎฺฐเนฺต ติฎฺฐติ , นิสีทเนฺต นิสีทติ, น สโกฺกติ, ‘‘สเณฺหน วา ผรุเสน วา นิวตฺตาหี’’ติ วตฺวา วา โปเถตฺวา วา นิวตฺตาเปตุํฯ กสฺมา? สรีรปฺปฎิพทฺธตฺตาฯ เอวเมว อิเมสํ ทสนฺนํ กุสลกมฺมปถานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณกุสลมูลิกํ กามาวจราทิเภทํ กายิกเจตสิกสุขํ คตคตฎฺฐาเน อนปายินี ฉายา วิย หุตฺวา น วิชหตีติฯ
Tato naṃ sukhamanvetīti tato tividhasucaritato naṃ puggalaṃ sukha manveti. Idha tebhūmikampi kusalaṃ adhippetaṃ, tasmā tebhūmikasucaritānubhāvena sugatibhave nibbattaṃ puggalaṃ, duggatiyaṃ vā sukhānubhavanaṭṭhāne ṭhitaṃ kāyavatthukampi itaravatthukampi avatthukampīti kāyikacetasikaṃ vipākasukhaṃ anugacchati, na vijahatīti attho veditabbo. Yathā kiṃ? Chāyāva anapāyinīti yathā hi chāyā nāma sarīrappaṭibaddhā sarīre gacchante gacchati, tiṭṭhante tiṭṭhati , nisīdante nisīdati, na sakkoti, ‘‘saṇhena vā pharusena vā nivattāhī’’ti vatvā vā pothetvā vā nivattāpetuṃ. Kasmā? Sarīrappaṭibaddhattā. Evameva imesaṃ dasannaṃ kusalakammapathānaṃ āciṇṇasamāciṇṇakusalamūlikaṃ kāmāvacarādibhedaṃ kāyikacetasikasukhaṃ gatagataṭṭhāne anapāyinī chāyā viya hutvā na vijahatīti.
คาถาปริโยสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, มฎฺฐกุณฺฑลิเทวปุโตฺต โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, ตถา อทินฺนปุพฺพโก พฺราหฺมโณฯ โส ตาวมหนฺตํ วิภวํ พุทฺธสาสเน วิปฺปกิรีติฯ
Gāthāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, maṭṭhakuṇḍalidevaputto sotāpattiphale patiṭṭhahi, tathā adinnapubbako brāhmaṇo. So tāvamahantaṃ vibhavaṃ buddhasāsane vippakirīti.
มฎฺฐกุณฺฑลีวตฺถุ ทุติยํฯ
Maṭṭhakuṇḍalīvatthu dutiyaṃ.
๓. ติสฺสเตฺถรวตฺถุ
3. Tissattheravatthu
อโกฺกจฺฉิ มนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ติสฺสเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Akkocchi manti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto tissattheraṃ ārabbha kathesi.
โส กิรายสฺมา ติสฺสเตฺถโร ภควโต ปิตุจฺฉาปุโตฺต อโหสิ, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตฺวา พุทฺธานํ อุปฺปนฺนลาภสกฺการํ ปริภุญฺชโนฺต ถูลสรีโร อาโกฎิตปจฺจาโกฎิเตหิ จีวเรหิ นิวาเสตฺวา เยภุเยฺยน วิหารมเชฺฌ อุปฎฺฐานสาลายํ นิสีทติฯ ตถาคตํ ทสฺสนตฺถาย อาคตา อาคนฺตุกภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ‘‘เอโก มหาเถโร ภวิสฺสตี’’ติ สญฺญาย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วตฺตํ อาปุจฺฉนฺติ, ปาทสมฺพาหนาทีนิ อาปุจฺฉนฺติฯ โส ตุณฺหี อโหสิฯ อถ นํ เอโก ทหรภิกฺขุ ‘‘กติวสฺสา ตุเมฺห’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วสฺสํ นตฺถิ, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตา มย’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘อาวุโส, ทุพฺพินีต, มหลฺลก , อตฺตโน ปมาณํ น ชานาสิ, เอตฺตเก มหาเถเร ทิสฺวา สามีจิกมฺมมตฺตมฺปิ น กโรสิ, วเตฺต อาปุจฺฉิยมาเน ตุณฺหี โหสิ, กุกฺกุจฺจมตฺตมฺปิ เต นตฺถี’’ติ อจฺฉรํ ปหริฯ โส ขตฺติยมานํ ชเนตฺวา ‘‘ตุเมฺห กสฺส สนฺติกํ อาคตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สตฺถุ สนฺติก’’นฺติ วุเตฺต ‘‘มํ ปน ‘โก เอโส’ติ สลฺลเกฺขถ, มูลเมว โว ฉินฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา รุทโนฺต ทุกฺขี ทุมฺมโน สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ ฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘กิํ นุ ตฺวํ ติสฺส ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสุมุโข โรทมาโน อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิฯ เตปิ ภิกฺขู ‘‘เอส คนฺตฺวา กิญฺจิ อาโลฬํ กเรยฺยา’’ติ เตเนว สทฺธิํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุฯ โส สตฺถารา ปุจฺฉิโต ‘‘อิเม มํ, ภเนฺต, ภิกฺขู อโกฺกสนฺตี’’ติ อาหฯ ‘‘กหํ ปน ตฺวํ นิสิโนฺนสี’’ติ? ‘‘วิหารมเชฺฌ อุปฎฺฐานสาลายํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อิเม เต ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตา ทิฎฺฐา’’ติ? ‘‘อาม, ทิฎฺฐา, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กิํ อุฎฺฐาย เต ปจฺจุคฺคมนํ กต’’นฺติ? ‘‘น กตํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ปริกฺขารคฺคหณํ อาปุจฺฉิต’’นฺติ? ‘‘นาปุจฺฉิตํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘วตฺตํ วา ปานียํ วา อาปุจฺฉิต’’นฺติฯ ‘‘นาปุจฺฉิตํ ภเนฺต’’ติ? ‘‘อาสนํ นีหริตฺวา อภิวาเทตฺวา ปาทสมฺพาหนํ กต’’นฺติ? ‘‘น กตํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ติสฺส มหลฺลกภิกฺขูนํ สพฺพํ เอตํ วตฺตํ กาตพฺพํ, เอตํ วตฺตํ อกโรเนฺตน วิหารมเชฺฌ นิสีทิตุํ น วฎฺฎติ, ตเวว โทโส, เอเต ภิกฺขู ขมาเปหี’’ติ? ‘‘เอเต มํ, ภเนฺต, อโกฺกสิํสุ , นาหํ เอเต ขมาเปมี’’ติฯ ‘‘ติสฺส มา เอวํ กริ, ตเวว โทโส, ขมาเปหิ เน’’ติ? ‘‘น ขมาเปมิ, ภเนฺต’’ติฯ อถ สตฺถา ‘‘ทุพฺพโจ เอส, ภเนฺต’’ติ ภิกฺขูหิ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว ทุพฺพโจ เอส, ปุเพฺพปิ เอส ทุพฺพโจเยวา’’ติ วตฺวา ‘‘อิทานิ ตาวสฺส, ภเนฺต, ทุพฺพจภาโว อเมฺหหิ ญาโต, อตีเต เอส กิํ อกาสี’’ติ วุเตฺต ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, สุณาถา’’ติ วตฺวา อตีตมาหริฯ
So kirāyasmā tissatthero bhagavato pitucchāputto ahosi, mahallakakāle pabbajitvā buddhānaṃ uppannalābhasakkāraṃ paribhuñjanto thūlasarīro ākoṭitapaccākoṭitehi cīvarehi nivāsetvā yebhuyyena vihāramajjhe upaṭṭhānasālāyaṃ nisīdati. Tathāgataṃ dassanatthāya āgatā āgantukabhikkhū taṃ disvā ‘‘eko mahāthero bhavissatī’’ti saññāya tassa santikaṃ gantvā vattaṃ āpucchanti, pādasambāhanādīni āpucchanti. So tuṇhī ahosi. Atha naṃ eko daharabhikkhu ‘‘kativassā tumhe’’ti pucchitvā ‘‘vassaṃ natthi, mahallakakāle pabbajitā maya’’nti vutte, ‘‘āvuso, dubbinīta, mahallaka , attano pamāṇaṃ na jānāsi, ettake mahāthere disvā sāmīcikammamattampi na karosi, vatte āpucchiyamāne tuṇhī hosi, kukkuccamattampi te natthī’’ti accharaṃ pahari. So khattiyamānaṃ janetvā ‘‘tumhe kassa santikaṃ āgatā’’ti pucchitvā ‘‘satthu santika’’nti vutte ‘‘maṃ pana ‘ko eso’ti sallakkhetha, mūlameva vo chindissāmī’’ti vatvā rudanto dukkhī dummano satthu santikaṃ agamāsi . Atha naṃ satthā ‘‘kiṃ nu tvaṃ tissa dukkhī dummano assumukho rodamāno āgatosī’’ti pucchi. Tepi bhikkhū ‘‘esa gantvā kiñci āloḷaṃ kareyyā’’ti teneva saddhiṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. So satthārā pucchito ‘‘ime maṃ, bhante, bhikkhū akkosantī’’ti āha. ‘‘Kahaṃ pana tvaṃ nisinnosī’’ti? ‘‘Vihāramajjhe upaṭṭhānasālāyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ime te bhikkhū āgacchantā diṭṭhā’’ti? ‘‘Āma, diṭṭhā, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ uṭṭhāya te paccuggamanaṃ kata’’nti? ‘‘Na kataṃ, bhante’’ti. ‘‘Parikkhāraggahaṇaṃ āpucchita’’nti? ‘‘Nāpucchitaṃ, bhante’’ti. ‘‘Vattaṃ vā pānīyaṃ vā āpucchita’’nti. ‘‘Nāpucchitaṃ bhante’’ti? ‘‘Āsanaṃ nīharitvā abhivādetvā pādasambāhanaṃ kata’’nti? ‘‘Na kataṃ, bhante’’ti. ‘‘Tissa mahallakabhikkhūnaṃ sabbaṃ etaṃ vattaṃ kātabbaṃ, etaṃ vattaṃ akarontena vihāramajjhe nisīdituṃ na vaṭṭati, taveva doso, ete bhikkhū khamāpehī’’ti? ‘‘Ete maṃ, bhante, akkosiṃsu , nāhaṃ ete khamāpemī’’ti. ‘‘Tissa mā evaṃ kari, taveva doso, khamāpehi ne’’ti? ‘‘Na khamāpemi, bhante’’ti. Atha satthā ‘‘dubbaco esa, bhante’’ti bhikkhūhi vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva dubbaco esa, pubbepi esa dubbacoyevā’’ti vatvā ‘‘idāni tāvassa, bhante, dubbacabhāvo amhehi ñāto, atīte esa kiṃ akāsī’’ti vutte ‘‘tena hi, bhikkhave, suṇāthā’’ti vatvā atītamāhari.
อตีเต พาราณสิยํ พาราณสิรเญฺญ รชฺชํ กาเรเนฺต เทวิโล นาม ตาปโส อฎฺฐ มาเส หิมวเนฺต วสิตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถาย จตฺตาโร มาเส นครมุปนิสฺสาย วสิตุกาโม หิมวนฺตโต อาคนฺตฺวา นครทฺวาเร ทารเก ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อิมํ นครํ สมฺปตฺตปพฺพชิตา กตฺถ วสนฺตี’’ติ? ‘‘กุมฺภการสาลายํ, ภเนฺต’’ติฯ ตาปโส กุมฺภการสาลํ คนฺตฺวา ทฺวาเร ฐตฺวา ‘‘สเจ เต ภคฺคว อครุ, วเสยฺยาม เอกรตฺติํ สาลาย’’นฺติ อาหฯ กุมฺภกาโร ‘‘มยฺหํ รตฺติํ สาลายํ กิจฺจํ นตฺถิ, มหตี สาลา, ยถาสุขํ วสถ, ภเนฺต’’ติ สาลํ นิยฺยาเทสิฯ ตสฺมิํ ปวิสิตฺวา นิสิเนฺน อปโรปิ นารโท นาม ตาปโส หิมวนฺตโต อาคนฺตฺวา กุมฺภการํ เอกรตฺติวาสํ ยาจิฯ กุมฺภกาโร ‘‘ปฐมํ อาคโต อิมินา สทฺธิํ เอกโต วสิตุกาโม ภเวยฺย วา โน วา, อตฺตานํ ปริโมเจสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘สเจ, ภเนฺต, ปฐมํ อุปคโต โรเจสฺสติ, ตสฺส รุจิยา วสถา’’ติ อาหฯ โส ตมุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สเจ เต, อาจริย อครุ, มยเญฺจตฺถ เอกรตฺติํ วเสยฺยามา’’ติ ยาจิฯ ‘‘มหตี สาลา, ปวิสิตฺวา เอกมเนฺต วสาหี’’ติ วุเตฺต ปวิสิตฺวา ปุเรตรํ ปวิฎฺฐสฺส เทวิลสฺส อปรภาเค นิสีทิฯ อุโภปิ สารณียกถํ กเถตฺวา นิปชฺชิํสุฯ
Atīte bārāṇasiyaṃ bārāṇasiraññe rajjaṃ kārente devilo nāma tāpaso aṭṭha māse himavante vasitvā loṇambilasevanatthāya cattāro māse nagaramupanissāya vasitukāmo himavantato āgantvā nagaradvāre dārake disvā pucchi – ‘‘imaṃ nagaraṃ sampattapabbajitā kattha vasantī’’ti? ‘‘Kumbhakārasālāyaṃ, bhante’’ti. Tāpaso kumbhakārasālaṃ gantvā dvāre ṭhatvā ‘‘sace te bhaggava agaru, vaseyyāma ekarattiṃ sālāya’’nti āha. Kumbhakāro ‘‘mayhaṃ rattiṃ sālāyaṃ kiccaṃ natthi, mahatī sālā, yathāsukhaṃ vasatha, bhante’’ti sālaṃ niyyādesi. Tasmiṃ pavisitvā nisinne aparopi nārado nāma tāpaso himavantato āgantvā kumbhakāraṃ ekarattivāsaṃ yāci. Kumbhakāro ‘‘paṭhamaṃ āgato iminā saddhiṃ ekato vasitukāmo bhaveyya vā no vā, attānaṃ parimocessāmī’’ti cintetvā ‘‘sace, bhante, paṭhamaṃ upagato rocessati, tassa ruciyā vasathā’’ti āha. So tamupasaṅkamitvā ‘‘sace te, ācariya agaru, mayañcettha ekarattiṃ vaseyyāmā’’ti yāci. ‘‘Mahatī sālā, pavisitvā ekamante vasāhī’’ti vutte pavisitvā puretaraṃ paviṭṭhassa devilassa aparabhāge nisīdi. Ubhopi sāraṇīyakathaṃ kathetvā nipajjiṃsu.
สยนกาเล นารโท เทวิลสฺส นิปชฺชนฎฺฐานญฺจ ทฺวารญฺจ สลฺลเกฺขตฺวา นิปชฺชิฯ โส ปน เทวิโล นิปชฺชมาโน อตฺตโน นิปชฺชนฎฺฐาเน อนิปชฺชิตฺวา ทฺวารมเชฺฌ ติริยํ นิปชฺชิฯ นารโท รตฺติํ นิกฺขมโนฺต ตสฺส ชฎาสุ อกฺกมิฯ ‘‘โก มํ อกฺกมี’’ติ จ วุเตฺต, ‘‘อาจริย, อห’’นฺติ อาหฯ ‘‘กูฎชฎิล, อรญฺญโต อาคนฺตฺวา มม ชฎาสุ อกฺกมสี’’ติฯ ‘‘อาจริย, ตุมฺหากํ อิธ นิปนฺนภาวํ น ชานามิ, ขมถ เม’’ติ วตฺวา ตสฺส กนฺทนฺตเสฺสว พหิ นิกฺขมิฯ อิตโร ‘‘อยํ ปวิสโนฺตปิ มํ อกฺกเมยฺยา’’ติ ปริวเตฺตตฺวา ปาทฎฺฐาเน สีสํ กตฺวา นิปชฺชิฯ นารโทปิ ปวิสโนฺต ‘‘ปฐมํปาหํ อาจริเย อปรชฺฌิํ, อิทานิสฺส ปาทปเสฺสน ปวิสิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา อาคจฺฉโนฺต คีวาย อกฺกมิฯ ‘‘โก เอโส’’ติ จ วุเตฺต ‘‘อหํ, อาจริยา’’ติ วตฺวา ‘‘กูฎชฎิล, ปฐมํ มม ชฎาสุ อกฺกมิตฺวา อิทานิ คีวาย อกฺกมสิ, อภิสปิสฺสามิ ต’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘อาจริย, มยฺหํ โทโส นตฺถิ, อหํ ตุมฺหากํ เอวํ นิปนฺนภาวํ น ชานามิ, ‘ปฐมมฺปิ เม อปรทฺธํ, อิทานิ ปาทปเสฺสน ปวิสิสฺสามี’ติ ปวิโฎฺฐมฺหิ, ขมถ เม’’ติ อาหฯ ‘‘กูฎชฎิล, อภิสปิสฺสามิ ต’’นฺติฯ ‘‘มา เอวํ กริตฺถ อาจริยา’’ติฯ โส ตสฺส วจนํ อนาทิยิตฺวา –
Sayanakāle nārado devilassa nipajjanaṭṭhānañca dvārañca sallakkhetvā nipajji. So pana devilo nipajjamāno attano nipajjanaṭṭhāne anipajjitvā dvāramajjhe tiriyaṃ nipajji. Nārado rattiṃ nikkhamanto tassa jaṭāsu akkami. ‘‘Ko maṃ akkamī’’ti ca vutte, ‘‘ācariya, aha’’nti āha. ‘‘Kūṭajaṭila, araññato āgantvā mama jaṭāsu akkamasī’’ti. ‘‘Ācariya, tumhākaṃ idha nipannabhāvaṃ na jānāmi, khamatha me’’ti vatvā tassa kandantasseva bahi nikkhami. Itaro ‘‘ayaṃ pavisantopi maṃ akkameyyā’’ti parivattetvā pādaṭṭhāne sīsaṃ katvā nipajji. Nāradopi pavisanto ‘‘paṭhamaṃpāhaṃ ācariye aparajjhiṃ, idānissa pādapassena pavisissāmī’’ti cintetvā āgacchanto gīvāya akkami. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte ‘‘ahaṃ, ācariyā’’ti vatvā ‘‘kūṭajaṭila, paṭhamaṃ mama jaṭāsu akkamitvā idāni gīvāya akkamasi, abhisapissāmi ta’’nti vutte, ‘‘ācariya, mayhaṃ doso natthi, ahaṃ tumhākaṃ evaṃ nipannabhāvaṃ na jānāmi, ‘paṭhamampi me aparaddhaṃ, idāni pādapassena pavisissāmī’ti paviṭṭhomhi, khamatha me’’ti āha. ‘‘Kūṭajaṭila, abhisapissāmi ta’’nti. ‘‘Mā evaṃ karittha ācariyā’’ti. So tassa vacanaṃ anādiyitvā –
‘‘สหสฺสรํสี สตเตโช, สูริโย ตมวิโนทโน;
‘‘Sahassaraṃsī satatejo, sūriyo tamavinodano;
ปาโตทยเนฺต สูริเย, มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา’’ติฯ –
Pātodayante sūriye, muddhā te phalatu sattadhā’’ti. –
ตํ อภิสปิ เอวฯ นารโท, ‘‘อาจริย, มยฺหํ โทโส นตฺถีติ มม วทนฺตเสฺสว ตุเมฺห อภิสปถ, ยสฺส โทโส อตฺถิ, ตสฺส มุทฺธา ผลตุ, มา นิโทฺทสสฺสา’’ติ วตฺวา –
Taṃ abhisapi eva. Nārado, ‘‘ācariya, mayhaṃ doso natthīti mama vadantasseva tumhe abhisapatha, yassa doso atthi, tassa muddhā phalatu, mā niddosassā’’ti vatvā –
‘‘สหสฺสรํสี สตเตโช, สูริโย ตมวิโนทโน;
‘‘Sahassaraṃsī satatejo, sūriyo tamavinodano;
ปาโตทยเนฺต สูริเย, มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา’’ติฯ –
Pātodayante sūriye, muddhā te phalatu sattadhā’’ti. –
อภิสปิฯ โส ปน มหานุภาโว อตีเต จตฺตาลีส, อนาคเต จตฺตาลีสาติ อสีติกเปฺป อนุสฺสรติฯ ตสฺมา ‘‘กสฺส นุ โข อุปริ อภิสโป ปติสฺสตี’’ติ อุปธาเรโนฺต ‘‘อาจริยสฺสา’’ติ ญตฺวา ตสฺมิํ อนุกมฺปํ ปฎิจฺจ อิทฺธิพเลน อรุณุคฺคมนํ นิวาเรติฯ
Abhisapi. So pana mahānubhāvo atīte cattālīsa, anāgate cattālīsāti asītikappe anussarati. Tasmā ‘‘kassa nu kho upari abhisapo patissatī’’ti upadhārento ‘‘ācariyassā’’ti ñatvā tasmiṃ anukampaṃ paṭicca iddhibalena aruṇuggamanaṃ nivāreti.
นาครา อรุเณ อนุคฺคจฺฉเนฺต ราชทฺวารํ คนฺตฺวา, ‘‘เทว, ตยิ รชฺชํ กาเรเนฺต อรุโณ น อุฎฺฐหติ, อรุณํ โน อุฎฺฐาเปหี’’ติ กนฺทิํสุฯ ราชา อตฺตโน กายกมฺมาทีนิ โอโลเกโนฺต กิญฺจิ อยุตฺตํ อทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข การณ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ‘‘ปพฺพชิตานํ วิวาเทน ภวิตพฺพ’’นฺติ ปริสงฺกมาโน ‘‘กจฺจิ อิมสฺมิํ นคเร ปพฺพชิตา อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘หิโยฺย สายํ กุมฺภการสาลายํ อาคตา อตฺถิ เทวา’’ติ วุเตฺต ตํขณเญฺญว ราชา อุกฺกาหิ ธาริยมานาหิ ตตฺถ คนฺตฺวา นารทํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสิโนฺน อาห –
Nāgarā aruṇe anuggacchante rājadvāraṃ gantvā, ‘‘deva, tayi rajjaṃ kārente aruṇo na uṭṭhahati, aruṇaṃ no uṭṭhāpehī’’ti kandiṃsu. Rājā attano kāyakammādīni olokento kiñci ayuttaṃ adisvā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti cintetvā ‘‘pabbajitānaṃ vivādena bhavitabba’’nti parisaṅkamāno ‘‘kacci imasmiṃ nagare pabbajitā atthī’’ti pucchi. ‘‘Hiyyo sāyaṃ kumbhakārasālāyaṃ āgatā atthi devā’’ti vutte taṃkhaṇaññeva rājā ukkāhi dhāriyamānāhi tattha gantvā nāradaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno āha –
‘‘กมฺมนฺตา นปฺปวตฺตนฺติ, ชมฺพุทีปสฺส นารท;
‘‘Kammantā nappavattanti, jambudīpassa nārada;
เกน โลโก ตโมภูโต, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติฯ
Kena loko tamobhūto, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
นารโท สพฺพํ ตํ ปวตฺติํ อาจิกฺขิตฺวา อิมินา การเณน อหํ อิมินา อภิสปิโต, อถาหํ ‘‘มยฺหํ โทโส นตฺถิ, ยสฺส โทโส อตฺถิ, ตเสฺสว อุปริ อภิสโป ปตตู’’ติ วตฺวา อภิสปิํฯ อภิสปิตฺวา จ ปน ‘‘กสฺส นุ โข อุปริ อภิสโป ปติสฺสตี’’ติ อุปธาเรโนฺต ‘‘สูริยุคฺคมนเวลาย อาจริยสฺส มุทฺธา สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา เอตสฺมิํ อนุกมฺปํ ปฎิจฺจ อรุณสฺส อุคฺคมนํ น เทมีติฯ ‘‘กถํ ปน อสฺส, ภเนฺต, อนฺตราโย น ภเวยฺยา’’ติฯ ‘‘สเจ มํ ขมาเปยฺย, น ภเวยฺยา’’ติฯ ‘‘เตน หิ ขมาเปหี’’ติ วุเตฺต ‘‘เอโส, มหาราช, มํ ชฎาสุ จ คีวาย จ อกฺกมิ, นาหํ เอตํ กูฎชฎิลํ ขมาเปมี’’ติฯ ‘‘ขมาเปหิ, ภเนฺต, มา เอวํ กริตฺถา’’ติฯ ‘‘น ขมาเปมี’’ติฯ ‘‘มุทฺธา เต สตฺตธา ผลิสฺสตี’’ติ วุเตฺตปิ น ขมาเปติเยวฯ อถ นํ ราชา ‘‘น ตฺวํ อตฺตโน รุจิยา ขมาเปสฺสสี’’ติ หตฺถปาทกุจฺฉิคีวาสุ คาหาเปตฺวา นารทสฺส ปาทมูเล โอนมาเปสิฯ นารโทปิ ‘‘อุเฎฺฐหิ, อาจริย, ขมามิ เต’’ติ วตฺวา, ‘‘มหาราช, นายํ ยถามเนน ขมาเปติ, นครสฺส อวิทูเร เอโก สโร อตฺถิ, ตตฺถ นํ สีเส มตฺติกาปิณฺฑํ กตฺวา คลปฺปมาเณ อุทเก ฐปาเปหี’’ติ อาหฯ ราชา ตถา กาเรสิฯ นารโท เทวิลํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘อาจริย, มยา อิทฺธิยา วิสฺสฎฺฐาย สูริยสนฺตาเป อุฎฺฐหเนฺต อุทเก นิมุชฺชิตฺวา อเญฺญน ฐาเนน อุตฺตริตฺวา คเจฺฉยฺยาสี’’ติ อาหฯ ‘‘ตสฺส สูริยรํสีหิ สํผุฎฺฐมโตฺตว มตฺติกาปิโณฺฑ สตฺตธา ผลิ, โส นิมุชฺชิตฺวา อเญฺญน ฐาเนน ปลายี’’ติฯ
Nārado sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhitvā iminā kāraṇena ahaṃ iminā abhisapito, athāhaṃ ‘‘mayhaṃ doso natthi, yassa doso atthi, tasseva upari abhisapo patatū’’ti vatvā abhisapiṃ. Abhisapitvā ca pana ‘‘kassa nu kho upari abhisapo patissatī’’ti upadhārento ‘‘sūriyuggamanavelāya ācariyassa muddhā sattadhā phalissatī’’ti disvā etasmiṃ anukampaṃ paṭicca aruṇassa uggamanaṃ na demīti. ‘‘Kathaṃ pana assa, bhante, antarāyo na bhaveyyā’’ti. ‘‘Sace maṃ khamāpeyya, na bhaveyyā’’ti. ‘‘Tena hi khamāpehī’’ti vutte ‘‘eso, mahārāja, maṃ jaṭāsu ca gīvāya ca akkami, nāhaṃ etaṃ kūṭajaṭilaṃ khamāpemī’’ti. ‘‘Khamāpehi, bhante, mā evaṃ karitthā’’ti. ‘‘Na khamāpemī’’ti. ‘‘Muddhā te sattadhā phalissatī’’ti vuttepi na khamāpetiyeva. Atha naṃ rājā ‘‘na tvaṃ attano ruciyā khamāpessasī’’ti hatthapādakucchigīvāsu gāhāpetvā nāradassa pādamūle onamāpesi. Nāradopi ‘‘uṭṭhehi, ācariya, khamāmi te’’ti vatvā, ‘‘mahārāja, nāyaṃ yathāmanena khamāpeti, nagarassa avidūre eko saro atthi, tattha naṃ sīse mattikāpiṇḍaṃ katvā galappamāṇe udake ṭhapāpehī’’ti āha. Rājā tathā kāresi. Nārado devilaṃ āmantetvā, ‘‘ācariya, mayā iddhiyā vissaṭṭhāya sūriyasantāpe uṭṭhahante udake nimujjitvā aññena ṭhānena uttaritvā gaccheyyāsī’’ti āha. ‘‘Tassa sūriyaraṃsīhi saṃphuṭṭhamattova mattikāpiṇḍo sattadhā phali, so nimujjitvā aññena ṭhānena palāyī’’ti.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘ตทา, ภิกฺขเว, ราชา อานโนฺท อโหสิ, เทวิโล ติโสฺส, นารโท อหเมวาติ เอวํ ตทาเปส ทุพฺพโจเยวา’’ติ วตฺวา ติสฺสเตฺถรํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘ติสฺส, ภิกฺขุโน นาม ‘อสุเกนาหํ อกฺกุโฎฺฐ, อสุเกน ปหโฎ, อสุเกน ชิโต, อสุโก โข เม ภณฺฑํ อหาสี’ติ จิเนฺตนฺตสฺส เวรํ นาม น วูปสมฺมติ, เอวํ ปน อนุปนยฺหนฺตเสฺสว อุปสมฺมตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘tadā, bhikkhave, rājā ānando ahosi, devilo tisso, nārado ahamevāti evaṃ tadāpesa dubbacoyevā’’ti vatvā tissattheraṃ āmantetvā, ‘‘tissa, bhikkhuno nāma ‘asukenāhaṃ akkuṭṭho, asukena pahaṭo, asukena jito, asuko kho me bhaṇḍaṃ ahāsī’ti cintentassa veraṃ nāma na vūpasammati, evaṃ pana anupanayhantasseva upasammatī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๓.
3.
‘‘อโกฺกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม;
‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me;
เย จ ตํ อุปนยฺหนฺติ, เวรํ เตสํ น สมฺมติฯ
Ye ca taṃ upanayhanti, veraṃ tesaṃ na sammati.
๔.
4.
‘‘อโกฺกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม;
‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me;
เย จ ตํ นุปนยฺหนฺติ, เวรํ เตสูปสมฺมตี’’ติฯ
Ye ca taṃ nupanayhanti, veraṃ tesūpasammatī’’ti.
ตตฺถ อโกฺกจฺฉีติ อโกฺกสิฯ อวธีติ ปหริฯ อชินีติ กูฎสกฺขิโอตารเณน วา วาทปฎิวาเทน วา กรณุตฺตริยกรเณน วา อเชสิฯ อหาสิ เมติ มม สนฺตกํ ปตฺตาทีสุ กิญฺจิเทว อวหริฯ เย จ ตนฺติ เย เกจิ เทวตา วา มนุสฺสา วา คหฎฺฐา วา ปพฺพชิตา วา ตํ ‘‘อโกฺกจฺฉิ ม’’นฺติอาทิวตฺถุกํ โกธํ สกฎธุรํ วิย นทฺธินา ปูติมจฺฉาทีนิ วิย จ กุสาทีหิ ปุนปฺปุนํ เวเฐตฺวา อุปนยฺหนฺติ, เตสํ สกิํ อุปฺปนฺนํ เวรํ น สมฺมตีติ วูปสมฺมติฯ เย จ ตํ นุปนยฺหนฺตีติ อสติยา อมนสิการวเสน วา กมฺมปจฺจเวกฺขณาทิวเสน วา เย ตํ อโกฺกสาทิวตฺถุกํ โกธํ ตยาปิ โกจิ นิโทฺทโส ปุริมภเว อกฺกุโฎฺฐ ภวิสฺสติ, ปหโฎ ภวิสฺสติ, กูฎสกฺขิํ โอตาเรตฺวา ชิโต ภวิสฺสติ, กสฺสจิ เต ปสยฺห กิญฺจิ อจฺฉินฺนํ ภวิสฺสติ, ตสฺมา นิโทฺทโส หุตฺวาปิ อโกฺกสาทีนิ ปาปุณาสีติ เอวํ น อุปนยฺหนฺติฯ เตสุ ปมาเทน อุปฺปนฺนมฺปิ เวรํ อิมินา อนุปนยฺหเนน นิรินฺธโน วิย ชาตเวโท วูปสมฺมตีติฯ
Tattha akkocchīti akkosi. Avadhīti pahari. Ajinīti kūṭasakkhiotāraṇena vā vādapaṭivādena vā karaṇuttariyakaraṇena vā ajesi. Ahāsi meti mama santakaṃ pattādīsu kiñcideva avahari. Ye ca tanti ye keci devatā vā manussā vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā taṃ ‘‘akkocchi ma’’ntiādivatthukaṃ kodhaṃ sakaṭadhuraṃ viya naddhinā pūtimacchādīni viya ca kusādīhi punappunaṃ veṭhetvā upanayhanti, tesaṃ sakiṃ uppannaṃ veraṃ na sammatīti vūpasammati. Ye ca taṃ nupanayhantīti asatiyā amanasikāravasena vā kammapaccavekkhaṇādivasena vā ye taṃ akkosādivatthukaṃ kodhaṃ tayāpi koci niddoso purimabhave akkuṭṭho bhavissati, pahaṭo bhavissati, kūṭasakkhiṃ otāretvā jito bhavissati, kassaci te pasayha kiñci acchinnaṃ bhavissati, tasmā niddoso hutvāpi akkosādīni pāpuṇāsīti evaṃ na upanayhanti. Tesu pamādena uppannampi veraṃ iminā anupanayhanena nirindhano viya jātavedo vūpasammatīti.
เทสนาปริโยสาเน สตสหสฺสภิกฺขู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ ธมฺมเทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิฯ ทุพฺพโจปิ สุพฺพโจเยว ชาโตติฯ
Desanāpariyosāne satasahassabhikkhū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Dhammadesanā mahājanassa sātthikā ahosi. Dubbacopi subbacoyeva jātoti.
ติสฺสเตฺถรวตฺถุ ตติยํฯ
Tissattheravatthu tatiyaṃ.
๔. กาฬยกฺขินีวตฺถุ
4. Kāḷayakkhinīvatthu
น หิ เวเรนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ วญฺฌิตฺถิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Na hi verenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ vañjhitthiṃ ārabbha kathesi.
เอโก กิร กุฎุมฺพิกปุโตฺต ปิตริ กาลกเต เขเตฺต จ ฆเร จ สพฺพกมฺมานิ อตฺตนาว กโรโนฺต มาตรํ ปฎิชคฺคิฯ อถสฺส มาตา ‘‘กุมาริกํ เต, ตาต, อาเนสฺสามี’’ติ อาหฯ ‘‘อมฺม , มา เอวํ วเทถ, อหํ ยาวชีวํ ตุเมฺห ปฎิชคฺคิสฺสามี’’ติฯ ‘‘ตาต, เขเตฺต จ ฆเร จ กิจฺจํ ตฺวเมว กโรสิ, เตน มยฺหํ จิตฺตสุขํ นาม น โหติ, อาเนสฺสามี’’ติฯ โส ปุนปฺปุนํ ปฎิกฺขิปิตฺวา ตุณฺหี อโหสิฯ สา เอกํ กุลํ คนฺตุกามา เคหา นิกฺขมิฯ อถ นํ ปุโตฺต ‘‘กตรํ กุลํ คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกกุลํ นามา’’ติ วุเตฺต ตตฺถ คมนํ ปฎิเสเธตฺวา อตฺตโน อภิรุจิตํ กุลํ อาจิกฺขิฯ สา ตตฺถ คนฺตฺวา กุมาริกํ วาเรตฺวา ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา ตํ อาเนตฺวา ตสฺส ฆเร อกาสิฯ สา วญฺฌา อโหสิฯ อถ นํ มาตา, ปุตฺต, ตฺวํ อตฺตโน รุจิยา กุมาริกํ อาณาเปสิ, สา อิทานิ วญฺฌา ชาตา, อปุตฺตกญฺจ นาม กุลํ วินสฺสติ , ปเวณี น ฆฎียติ, เตน อญฺญํ เต กุมาริกํ อาเนมีติฯ เตน ‘‘อลํ, อมฺมา’’ติ วุจฺจมานาปิ ปุนปฺปุนํ กเถสิฯ วญฺฌิตฺถี ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘ปุตฺตา นาม มาตาปิตูนํ วจนํ อติกฺกมิตุํ น สโกฺกนฺติ, อิทานิ อญฺญํ วิชายินิํ อิตฺถิํ อาเนตฺวา มํ ทาสิโภเคน ภุญฺชิสฺสติฯ ยํนูนาหํ สยเมว เอกํ กุมาริกํ อาเนยฺย’’นฺติ จิเนฺตตฺวา เอกํ กุลํ คนฺตฺวา ตสฺสตฺถาย กุมาริกํ วาเรตฺวา ‘‘กิํ นาเมตํ, อมฺม, วเทสี’’ติ เตหิ ปฎิกฺขิตฺตา ‘‘อหํ วญฺฌา, อปุตฺตกํ นาม กุลํ วินสฺสติ, ตุมฺหากํ ปน ธีตา ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิตฺวา กุฎุมฺพิกสฺส สามินี ภวิสฺสติ, มยฺหํ สามิกสฺส นํ เทถา’’ติ ยาจิตฺวา สมฺปฎิจฺฉาเปตฺวา อาเนตฺวา สามิกสฺส ฆเร อกาสิฯ
Eko kira kuṭumbikaputto pitari kālakate khette ca ghare ca sabbakammāni attanāva karonto mātaraṃ paṭijaggi. Athassa mātā ‘‘kumārikaṃ te, tāta, ānessāmī’’ti āha. ‘‘Amma , mā evaṃ vadetha, ahaṃ yāvajīvaṃ tumhe paṭijaggissāmī’’ti. ‘‘Tāta, khette ca ghare ca kiccaṃ tvameva karosi, tena mayhaṃ cittasukhaṃ nāma na hoti, ānessāmī’’ti. So punappunaṃ paṭikkhipitvā tuṇhī ahosi. Sā ekaṃ kulaṃ gantukāmā gehā nikkhami. Atha naṃ putto ‘‘kataraṃ kulaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘asukakulaṃ nāmā’’ti vutte tattha gamanaṃ paṭisedhetvā attano abhirucitaṃ kulaṃ ācikkhi. Sā tattha gantvā kumārikaṃ vāretvā divasaṃ vavatthapetvā taṃ ānetvā tassa ghare akāsi. Sā vañjhā ahosi. Atha naṃ mātā, putta, tvaṃ attano ruciyā kumārikaṃ āṇāpesi, sā idāni vañjhā jātā, aputtakañca nāma kulaṃ vinassati , paveṇī na ghaṭīyati, tena aññaṃ te kumārikaṃ ānemīti. Tena ‘‘alaṃ, ammā’’ti vuccamānāpi punappunaṃ kathesi. Vañjhitthī taṃ kathaṃ sutvā ‘‘puttā nāma mātāpitūnaṃ vacanaṃ atikkamituṃ na sakkonti, idāni aññaṃ vijāyiniṃ itthiṃ ānetvā maṃ dāsibhogena bhuñjissati. Yaṃnūnāhaṃ sayameva ekaṃ kumārikaṃ āneyya’’nti cintetvā ekaṃ kulaṃ gantvā tassatthāya kumārikaṃ vāretvā ‘‘kiṃ nāmetaṃ, amma, vadesī’’ti tehi paṭikkhittā ‘‘ahaṃ vañjhā, aputtakaṃ nāma kulaṃ vinassati, tumhākaṃ pana dhītā puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhitvā kuṭumbikassa sāminī bhavissati, mayhaṃ sāmikassa naṃ dethā’’ti yācitvā sampaṭicchāpetvā ānetvā sāmikassa ghare akāsi.
อถสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘สจายํ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภิสฺสติ, อยเมว กุฎุมฺพสฺส สามินี ภวิสฺสติฯ ยถา ทารกํ น ลภติ, ตเถว นํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ อถ นํ สา อาห – ‘‘อมฺม, ยทา เต กุจฺฉิยํ คโพฺภ ปติฎฺฐาติ, อถ เม อาโรเจยฺยาสี’’ติฯ สา ‘‘สาธู’’ติ ปฎิสฺสุณิตฺวา คเพฺภ ปติฎฺฐิเต ตสฺสา อาโรเจสิฯ อิตริสฺสา ปน สา สยเมว นิจฺจํ ยาคุภตฺตํ เทติ, อถสฺสา อาหาเรเนว สทฺธิํ คพฺภปาตนเภสชฺชมทาสิ, คโพฺภ ปติฯ ทุติยมฺปิ คเพฺภ ปติฎฺฐิเต อาโรเจสิ , อิตรา ทุติยมฺปิ ตเถว ปาเตสิฯ อถ นํ ปฎิวิสฺสกิตฺถิโย ปุจฺฉิํสุ – ‘‘กจฺจิ เต สปตฺติ อนฺตรายํ กโรตี’’ติ? สา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘อนฺธพาเล, กสฺมา เอวมกาสิ, อยํ ตว อิสฺสริยภเยน คพฺภสฺส ปาตนเภสชฺชํ โยเชตฺวา เทติ, เตน เต คโพฺภ ปตติ, มา ปุน เอวมกตฺถา’’ติ วุตฺตา ตติยวาเร น กเถสิฯ อถ สา อิตริสฺสา อุทรํ ทิสฺวา ‘‘กสฺมา มยฺหํ คพฺภสฺส ปติฎฺฐิตภาวํ น กเถสี’’ติ วตฺวา ‘‘ตฺวํ มํ อาเนตฺวา วเญฺจตฺวา เทฺว วาเร คพฺภํ ปาเตสิ, กิมตฺถํ ตุยฺหํ กเถมี’’ติ วุเตฺต ‘‘นฎฺฐา ทานิมฺหี’’ติ จิเนฺตตฺวา ตสฺสา ปมาทํ โอโลเกนฺตี ปริณเต คเพฺภ โอกาสํ ลภิตฺวา เภสชฺชํ โยเชตฺวา อทาสิฯ คโพฺภ ปริณตตฺตา ปติตุํ อสโกฺกโนฺต ติริยํ นิปติ, ขรา เวทนา อุปฺปชฺชิ, ชีวิตสํสยํ ปาปุณิฯ สา ‘‘นาสิตมฺหิ ตยา, ตฺวเมว มํ อาเนตฺวา ตฺวเมว ตโยปิ วาเร ทารเก นาเสสิ, อิทานิ อหมฺปิ นสฺสามิ, อิโต ทานิ จุตา ยกฺขินี หุตฺวา ตว ทารเก ขาทิตุํ สมตฺถา หุตฺวา นิพฺพเตฺตยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ปฎฺฐเปตฺวา กาลํ กตฺวา ตสฺมิํเยว เคเห มชฺชารี หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ อิตรมฺปิ สามิโก คเหตฺวา ‘‘ตยา เม กุลูปเจฺฉโท กโต’’ติ กปฺปรชณฺณุกาทีหิ สุโปถิตํ โปเถสิฯ สา เตเนวาพาเธน กาลํ กตฺวา ตเตฺถว กุกฺกุฎี หุตฺวา นิพฺพตฺตาฯ
Athassā etadahosi – ‘‘sacāyaṃ puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhissati, ayameva kuṭumbassa sāminī bhavissati. Yathā dārakaṃ na labhati, tatheva naṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Atha naṃ sā āha – ‘‘amma, yadā te kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāti, atha me āroceyyāsī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā gabbhe patiṭṭhite tassā ārocesi. Itarissā pana sā sayameva niccaṃ yāgubhattaṃ deti, athassā āhāreneva saddhiṃ gabbhapātanabhesajjamadāsi, gabbho pati. Dutiyampi gabbhe patiṭṭhite ārocesi , itarā dutiyampi tatheva pātesi. Atha naṃ paṭivissakitthiyo pucchiṃsu – ‘‘kacci te sapatti antarāyaṃ karotī’’ti? Sā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘andhabāle, kasmā evamakāsi, ayaṃ tava issariyabhayena gabbhassa pātanabhesajjaṃ yojetvā deti, tena te gabbho patati, mā puna evamakatthā’’ti vuttā tatiyavāre na kathesi. Atha sā itarissā udaraṃ disvā ‘‘kasmā mayhaṃ gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ na kathesī’’ti vatvā ‘‘tvaṃ maṃ ānetvā vañcetvā dve vāre gabbhaṃ pātesi, kimatthaṃ tuyhaṃ kathemī’’ti vutte ‘‘naṭṭhā dānimhī’’ti cintetvā tassā pamādaṃ olokentī pariṇate gabbhe okāsaṃ labhitvā bhesajjaṃ yojetvā adāsi. Gabbho pariṇatattā patituṃ asakkonto tiriyaṃ nipati, kharā vedanā uppajji, jīvitasaṃsayaṃ pāpuṇi. Sā ‘‘nāsitamhi tayā, tvameva maṃ ānetvā tvameva tayopi vāre dārake nāsesi, idāni ahampi nassāmi, ito dāni cutā yakkhinī hutvā tava dārake khādituṃ samatthā hutvā nibbatteyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapetvā kālaṃ katvā tasmiṃyeva gehe majjārī hutvā nibbatti. Itarampi sāmiko gahetvā ‘‘tayā me kulūpacchedo kato’’ti kapparajaṇṇukādīhi supothitaṃ pothesi. Sā tenevābādhena kālaṃ katvā tattheva kukkuṭī hutvā nibbattā.
กุกฺกุฎี น จิรเสฺสว อณฺฑานิ วิชายิ, มชฺชารี อาคนฺตฺวา ตานิ อณฺฑานิ ขาทิฯ ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ขาทิเยวฯ กุกฺกุฎี จิเนฺตสิ – ‘‘ตโย วาเร มม อณฺฑานิ ขาทิตฺวา อิทานิ มมฺปิ ขาทิตุกามาสี’’ติฯ ‘‘อิโต จุตา สปุตฺตกํ ตํ ขาทิตุํ ลเภยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา ตโต จุตา อรเญฺญ ทีปินี หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ อิตรา มิคี หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ ตสฺสา วิชาตกาเล ทีปินี อาคนฺตฺวา ตโย วาเร ปุตฺตเก ขาทิฯ มิคี มรณกาเล ‘‘อยํ เม ติกฺขตฺตุํ ปุตฺตเก ขาทิตฺวา อิทานิ มมฺปิ ขาทิสฺสติ, อิโต ทานิ จุตา เอตํ สปุตฺตกํ ขาทิตุํ ลเภยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา อิโต จุตา ยกฺขินี หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ ทีปินีปิ ตเถว ตโต จุตา สาวตฺถิยํ กุลธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, สา วุทฺธิปฺปตฺตา ทฺวารคามเก ปติกุลํ อคมาสิ, อปรภาเค จ ปุตฺตํ วิชายิฯ ยกฺขินีปิ ตสฺสา ปิยสหายิกาวเณฺณน อาคนฺตฺวา ‘‘กุหิํ เม สหายิกา’’ติ ‘‘อโนฺตคเพฺภ วิชาตา’’ติ วุเตฺต ‘‘ปุตฺตํ นุ โข วิชาตา, อุทาหุ ธีตรนฺติ ปสฺสิสฺสามิ น’’นฺติ คพฺภํ ปวิสิตฺวา ปสฺสนฺตี วิย ทารกํ คเหตฺวา ขาทิตฺวา คตาฯ ปุน ทุติยวาเรปิ ตเถว ขาทิฯ ตติยวาเร อิตรา ครุภารา หุตฺวา สามิกํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘สามิ, อิมสฺมิํ ฐาเน เอกา ยกฺขินี มม เทฺว ปุเตฺต ขาทิตฺวา คตา, อิทานิ มม กุลเคหํ คนฺตฺวา วิชายิสฺสามี’’ติ กุลเคหํ คนฺตฺวา วิชายิฯ
Kukkuṭī na cirasseva aṇḍāni vijāyi, majjārī āgantvā tāni aṇḍāni khādi. Dutiyampi tatiyampi khādiyeva. Kukkuṭī cintesi – ‘‘tayo vāre mama aṇḍāni khāditvā idāni mampi khāditukāmāsī’’ti. ‘‘Ito cutā saputtakaṃ taṃ khādituṃ labheyya’’nti patthanaṃ katvā tato cutā araññe dīpinī hutvā nibbatti. Itarā migī hutvā nibbatti. Tassā vijātakāle dīpinī āgantvā tayo vāre puttake khādi. Migī maraṇakāle ‘‘ayaṃ me tikkhattuṃ puttake khāditvā idāni mampi khādissati, ito dāni cutā etaṃ saputtakaṃ khādituṃ labheyya’’nti patthanaṃ katvā ito cutā yakkhinī hutvā nibbatti. Dīpinīpi tatheva tato cutā sāvatthiyaṃ kuladhītā hutvā nibbatti, sā vuddhippattā dvāragāmake patikulaṃ agamāsi, aparabhāge ca puttaṃ vijāyi. Yakkhinīpi tassā piyasahāyikāvaṇṇena āgantvā ‘‘kuhiṃ me sahāyikā’’ti ‘‘antogabbhe vijātā’’ti vutte ‘‘puttaṃ nu kho vijātā, udāhu dhītaranti passissāmi na’’nti gabbhaṃ pavisitvā passantī viya dārakaṃ gahetvā khāditvā gatā. Puna dutiyavārepi tatheva khādi. Tatiyavāre itarā garubhārā hutvā sāmikaṃ āmantetvā, ‘‘sāmi, imasmiṃ ṭhāne ekā yakkhinī mama dve putte khāditvā gatā, idāni mama kulagehaṃ gantvā vijāyissāmī’’ti kulagehaṃ gantvā vijāyi.
ตทา สา ยกฺขินี อุทกวารํ คตา โหติฯ เวสฺสวณสฺส หิ ยกฺขินิโย วาเรน อโนตตฺตทหโต สีสปรมฺปราย อุทกมาหรนฺติฯ ตา จตุมาสจฺจเยนปิ ปญฺจมาสจฺจเยนปิ มุจฺจนฺติฯ อปรา ยกฺขินิโย กิลนฺตกายา ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาปุณนฺติฯ สา ปน อุทกวารโต มุตฺตมตฺตาว เวเคน ตํ ฆรํ คนฺตฺวา ‘‘กุหิํ เม สหายิกา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘กุหิํ นํ ปสฺสิสฺสสิ, ตสฺสา อิมสฺมิํ ฐาเน ชาตชาตทารเก ยกฺขินี อาคนฺตฺวา ขาทติ, ตสฺมา กุลเคหํ คตา’’ติฯ สา ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา คจฺฉตุ, น เม มุจฺจิสฺสตี’’ติ เวรเวคสมุสฺสาหิตมานสา นคราภิมุขี ปกฺขนฺทิฯ อิตราปิ นามคฺคหณทิวเส นํ ทารกํ นฺหาเปตฺวา นามํ กตฺวา, ‘‘สามิ, อิทานิ สกฆรํ คจฺฉามา’’ติ ปุตฺตมาทาย สามิเกน สทฺธิํ วิหารมเชฺฌ คตมเคฺคน คจฺฉนฺตี ปุตฺตํ สามิกสฺส ทตฺวา วิหารโปกฺขรณิยา นฺหาตฺวา สามิเก นฺหายเนฺต อุตฺตริตฺวา ปุตฺตสฺส ถญฺญํ ปายมานา ฐิตา ยกฺขินิํ อาคจฺฉนฺติํ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา, ‘‘สามิ, เวเคน เอหิ, อยํ สา ยกฺขินี, เวเคน เอหิ, อยํ สา ยกฺขินี’’ติ อุจฺจาสทฺทํ กตฺวา ยาว ตสฺส อาคมนํ สณฺฐาตุํ อสโกฺกนฺตี นิวเตฺตตฺวา อโนฺตวิหาราภิมุขี ปกฺขนฺทิฯ
Tadā sā yakkhinī udakavāraṃ gatā hoti. Vessavaṇassa hi yakkhiniyo vārena anotattadahato sīsaparamparāya udakamāharanti. Tā catumāsaccayenapi pañcamāsaccayenapi muccanti. Aparā yakkhiniyo kilantakāyā jīvitakkhayampi pāpuṇanti. Sā pana udakavārato muttamattāva vegena taṃ gharaṃ gantvā ‘‘kuhiṃ me sahāyikā’’ti pucchi. ‘‘Kuhiṃ naṃ passissasi, tassā imasmiṃ ṭhāne jātajātadārake yakkhinī āgantvā khādati, tasmā kulagehaṃ gatā’’ti. Sā ‘‘yattha vā tattha vā gacchatu, na me muccissatī’’ti veravegasamussāhitamānasā nagarābhimukhī pakkhandi. Itarāpi nāmaggahaṇadivase naṃ dārakaṃ nhāpetvā nāmaṃ katvā, ‘‘sāmi, idāni sakagharaṃ gacchāmā’’ti puttamādāya sāmikena saddhiṃ vihāramajjhe gatamaggena gacchantī puttaṃ sāmikassa datvā vihārapokkharaṇiyā nhātvā sāmike nhāyante uttaritvā puttassa thaññaṃ pāyamānā ṭhitā yakkhiniṃ āgacchantiṃ disvā sañjānitvā, ‘‘sāmi, vegena ehi, ayaṃ sā yakkhinī, vegena ehi, ayaṃ sā yakkhinī’’ti uccāsaddaṃ katvā yāva tassa āgamanaṃ saṇṭhātuṃ asakkontī nivattetvā antovihārābhimukhī pakkhandi.
ตสฺมิํ สมเย สตฺถา ปริสมเชฺฌ ธมฺมํ เทเสสิฯ สา ปุตฺตํ ตถาคตสฺส ปาทปิเฎฺฐ นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ มยา เอส ทิโนฺน, ปุตฺตสฺส เม ชีวิตํ เทถา’’ติ อาหฯ ทฺวารโกฎฺฐเก อธิวโตฺถ สุมนเทโว นาม ยกฺขินิยา อโนฺต ปวิสิตุํ นาทาสิฯ สตฺถา อานนฺทเตฺถรํ อามเนฺตตฺวา ‘‘คจฺฉ, อานนฺท, ตํ ยกฺขินิํ ปโกฺกสาหี’’ติ อาหฯ เถโร ปโกฺกสิฯ อิตรา ‘‘อยํ, ภเนฺต, อาคจฺฉตี’’ติ อาหฯ สตฺถา ‘‘เอตุ, มา สทฺทมกาสี’’ติ วตฺวา ตํ อาคนฺตฺวา ฐิตํ ‘‘กสฺมา เอวํ กโรสิ, สเจ ตุเมฺห มาทิสสฺส พุทฺธสฺส สมฺมุขีภาวํ นาคมิสฺสถ, อหินกุลานํ วิย อจฺฉผนฺทนานํ วิย กาโกลูกานํ วิย จ กปฺปฎฺฐิติกํ โว เวรํ อภวิสฺส , กสฺมา เวรํ ปฎิเวรํ กโรถฯ เวรญฺหิ อเวเรน อุปสมฺมติ, โน เวเรนา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tasmiṃ samaye satthā parisamajjhe dhammaṃ desesi. Sā puttaṃ tathāgatassa pādapiṭṭhe nipajjāpetvā ‘‘tumhākaṃ mayā esa dinno, puttassa me jīvitaṃ dethā’’ti āha. Dvārakoṭṭhake adhivattho sumanadevo nāma yakkhiniyā anto pavisituṃ nādāsi. Satthā ānandattheraṃ āmantetvā ‘‘gaccha, ānanda, taṃ yakkhiniṃ pakkosāhī’’ti āha. Thero pakkosi. Itarā ‘‘ayaṃ, bhante, āgacchatī’’ti āha. Satthā ‘‘etu, mā saddamakāsī’’ti vatvā taṃ āgantvā ṭhitaṃ ‘‘kasmā evaṃ karosi, sace tumhe mādisassa buddhassa sammukhībhāvaṃ nāgamissatha, ahinakulānaṃ viya acchaphandanānaṃ viya kākolūkānaṃ viya ca kappaṭṭhitikaṃ vo veraṃ abhavissa , kasmā veraṃ paṭiveraṃ karotha. Verañhi averena upasammati, no verenā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๕.
5.
‘‘น หิ เวเรน เวรานิ, สมฺมนฺตีธ กุทาจนํ;
‘‘Na hi verena verāni, sammantīdha kudācanaṃ;
อเวเรน จ สมฺมนฺติ, เอส ธโมฺม สนนฺตโน’’ติฯ
Averena ca sammanti, esa dhammo sanantano’’ti.
ตตฺถ น หิ เวเรนาติ ยถา หิ เขฬสิงฺฆาณิกาทีหิ อสุจีหิ มกฺขิตํ ฐานํ เตเหว อสุจีหิ โธวนฺตา สุทฺธํ นิคฺคนฺธํ กาตุํ น สโกฺกนฺติ, อถ โข ตํ ฐานํ ภิโยฺยโสมตฺตาย อสุทฺธตรเญฺจว ทุคฺคนฺธตรญฺจ โหติ; เอวเมว อโกฺกสนฺตํ ปจฺจโกฺกสโนฺต ปหรนฺตํ ปฎิปหรโนฺต เวเรน เวรํ วูปสเมตุํ น สโกฺกติ, อถ โข ภิโยฺย ภิโยฺย เวรเมว กโรติฯ อิติ เวรานิ นาม เวเรน กิสฺมิญฺจิ กาเล น สมฺมนฺติ, อถ โข วฑฺฒนฺติเยวฯ อเวเรน จ สมฺมนฺตีติ ยถา ปน ตานิ เขฬาทีนิ อสุจีนิ วิปฺปสเนฺนน อุทเกน โธวิยมานานิ นสฺสนฺติ, ตํ ฐานํ สุทฺธํ โหติ สุคนฺธํ; เอวเมว อเวเรน ขนฺติเมโตฺตทเกน โยนิโส มนสิกาเรน ปจฺจเวกฺขเณน เวรานิ วูปสมฺมนฺติ ปฎิปฺปสฺสมฺภนฺติ อภาวํ คจฺฉนฺติฯ เอส ธโมฺม สนนฺตโนติ เอส อเวเรน เวรูปสมนสงฺขาโต โปราณโก ธโมฺม; สเพฺพสํ พุทฺธปเจฺจกพุทฺธขีณาสวานํ คตมโคฺคติฯ
Tattha na hi verenāti yathā hi kheḷasiṅghāṇikādīhi asucīhi makkhitaṃ ṭhānaṃ teheva asucīhi dhovantā suddhaṃ niggandhaṃ kātuṃ na sakkonti, atha kho taṃ ṭhānaṃ bhiyyosomattāya asuddhatarañceva duggandhatarañca hoti; evameva akkosantaṃ paccakkosanto paharantaṃ paṭipaharanto verena veraṃ vūpasametuṃ na sakkoti, atha kho bhiyyo bhiyyo verameva karoti. Iti verāni nāma verena kismiñci kāle na sammanti, atha kho vaḍḍhantiyeva. Averena ca sammantīti yathā pana tāni kheḷādīni asucīni vippasannena udakena dhoviyamānāni nassanti, taṃ ṭhānaṃ suddhaṃ hoti sugandhaṃ; evameva averena khantimettodakena yoniso manasikārena paccavekkhaṇena verāni vūpasammanti paṭippassambhanti abhāvaṃ gacchanti. Esa dhammo sanantanoti esa averena verūpasamanasaṅkhāto porāṇako dhammo; sabbesaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsavānaṃ gatamaggoti.
คาถาปริโยสาเน ยกฺขินี โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ สมฺปตฺตปริสายปิ ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา อโหสิฯ
Gāthāpariyosāne yakkhinī sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sampattaparisāyapi dhammadesanā sātthikā ahosi.
สตฺถา ตํ อิตฺถิํ อาห – ‘‘เอติสฺสา ตว ปุตฺตํ เทหี’’ติฯ ‘‘ภายามิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘มา ภายิ, นตฺถิ เต เอตํ นิสฺสาย ปริปโนฺถ’’ติ อาหฯ สา ตสฺสา ปุตฺตมทาสิฯ สา ตํ จุมฺพิตฺวา อาลิเงฺคตฺวา ปุน มาตุเยว ทตฺวา โรทิตุํ อารภิฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ภเนฺต, อหํ ปุเพฺพ ยถา วา ตถา วา ชีวิกํ กเปฺปนฺตีปิ กุจฺฉิปูรํ นาลตฺถํ, อิทานิ กถํ ชีวิสฺสามี’’ติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘มา จินฺตยี’’ติ สมสฺสาเสตฺวา ตํ อิตฺถิมาห – ‘‘อิมํ เนตฺวา อตฺตโน เคเห นิวาสาเปตฺวา อคฺคยาคุภเตฺตหิ ปฎิชคฺคาหี’’ติฯ สา ตํ เนตฺวา ปิฎฺฐิวํเส ปติฎฺฐาเปตฺวา อคฺคยาคุภเตฺตหิ ปฎิชคฺคิ, ตสฺสา วีหิปหรณกาเล มุสลเคฺคน มุทฺธํ ปหรนฺตํ วิย อุปฎฺฐาสิฯ สา สหายิกํ อามเนฺตตฺวา ‘‘อิมสฺมิํ ฐาเน วสิตุํ น สโกฺกมิ, อญฺญตฺถ มํ ปติฎฺฐาเปหี’’ติ วตฺวา มุสลสาลาย อุทกจาฎิยํ อุทฺธเน นิพฺพโกเส สงฺการกูเฎ คามทฺวาเร จาติ เอเตสุ ฐาเนสุ ปติฎฺฐาปิตาปิ อิธ เม มุสเลน สีสํ ภินฺทนฺตํ วิย อุปฎฺฐาติ, อิธ ทารกา อุจฺฉิโฎฺฐทกํ โอตาเรนฺติ, อิธ สุนขา นิปชฺชนฺติ, อิธ ทารกา อสุจิํ กโรนฺติ, อิธ กจวรํ ฉเฑฺฑนฺติ, อิธ คามทารกา ลกฺขโยคฺคํ กโรนฺตีติ สพฺพานิ ตานิ ปฎิกฺขิปิฯ อถ นํ พหิคาเม วิวิโตฺตกาเส ปติฎฺฐาเปตฺวา ตตฺถ ตสฺสา อคฺคยาคุภตฺตาทีนิ หริตฺวา ปฎิชคฺคิฯ สา ยกฺขินี เอวํ จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ เม สหายิกา อิทานิ พหูปการา, หนฺทาหํ กิญฺจิ ปฎิคุณํ กโรมี’’ติฯ สา ‘‘อิมสฺมิํ สํวจฺฉเร สุพฺพุฎฺฐิกา ภวิสฺสติ, ถลฎฺฐาเน สสฺสํ กโรหิ, อิมสฺมิํ สํวจฺฉเร ทุพฺพุฎฺฐิกา ภวิสฺสติ, นินฺนฎฺฐาเนเยว สสฺสํ กโรหี’’ติ สหายิกาย อาโรเจติฯ เสสชเนหิ กตสสฺสํ อติอุทเกน วา อโนทเกน วา นสฺสติ, ตสฺสา อติวิย สมฺปชฺชติฯ อถ นํ เสสชนา, ‘‘อมฺม, ตยา กตสสฺสํ เนว อโจฺจทเกน, น อนุทเกน นสฺสติ, สุพฺพุฎฺฐิทุพฺพุฎฺฐิภาวํ ญตฺวา กมฺมํ กโรสิ, กิํ นุ โข เอต’’นฺติ ปุจฺฉิํสุฯ ‘‘อมฺหากํ สหายิกา ยกฺขินี สุพฺพุฎฺฐิทุพฺพุฎฺฐิภาวํ อาจิกฺขติ, มยํ ตสฺสา วจเนน ถเลสุ นิเนฺนสุ สสฺสานิ กโรม, เตน โน สมฺปชฺชติฯ กิํ น ปสฺสถ? นิพทฺธํ อมฺหากํ เคหโต ยาคุภตฺตาทีนิ หริยมานานิ, ตานิ เอติสฺสา หรียนฺติ, ตุเมฺหปิ เอติสฺสา อคฺคยาคุภตฺตาทีนิ หรถ, ตุมฺหากมฺปิ กมฺมเนฺต โอโลเกสฺสตี’’ติฯ อถสฺสา สกลนครวาสิโน สกฺการํ กริํสุฯ สาปิ ตโต ปฎฺฐาย สเพฺพสํ กมฺมเนฺต โอโลเกนฺตี ลาภคฺคปฺปตฺตา อโหสิ มหาปริวาราฯ สา อปรภาเค อฎฺฐ สลากภตฺตานิ ปฎฺฐเปสิฯ ตานิ ยาวชฺชกาลา ทียนฺติเยวาติฯ
Satthā taṃ itthiṃ āha – ‘‘etissā tava puttaṃ dehī’’ti. ‘‘Bhāyāmi, bhante’’ti. ‘‘Mā bhāyi, natthi te etaṃ nissāya paripantho’’ti āha. Sā tassā puttamadāsi. Sā taṃ cumbitvā āliṅgetvā puna mātuyeva datvā rodituṃ ārabhi. Atha naṃ satthā ‘‘kimeta’’nti pucchi. ‘‘Bhante, ahaṃ pubbe yathā vā tathā vā jīvikaṃ kappentīpi kucchipūraṃ nālatthaṃ, idāni kathaṃ jīvissāmī’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘mā cintayī’’ti samassāsetvā taṃ itthimāha – ‘‘imaṃ netvā attano gehe nivāsāpetvā aggayāgubhattehi paṭijaggāhī’’ti. Sā taṃ netvā piṭṭhivaṃse patiṭṭhāpetvā aggayāgubhattehi paṭijaggi, tassā vīhipaharaṇakāle musalaggena muddhaṃ paharantaṃ viya upaṭṭhāsi. Sā sahāyikaṃ āmantetvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkomi, aññattha maṃ patiṭṭhāpehī’’ti vatvā musalasālāya udakacāṭiyaṃ uddhane nibbakose saṅkārakūṭe gāmadvāre cāti etesu ṭhānesu patiṭṭhāpitāpi idha me musalena sīsaṃ bhindantaṃ viya upaṭṭhāti, idha dārakā ucchiṭṭhodakaṃ otārenti, idha sunakhā nipajjanti, idha dārakā asuciṃ karonti, idha kacavaraṃ chaḍḍenti, idha gāmadārakā lakkhayoggaṃ karontīti sabbāni tāni paṭikkhipi. Atha naṃ bahigāme vivittokāse patiṭṭhāpetvā tattha tassā aggayāgubhattādīni haritvā paṭijaggi. Sā yakkhinī evaṃ cintesi – ‘‘ayaṃ me sahāyikā idāni bahūpakārā, handāhaṃ kiñci paṭiguṇaṃ karomī’’ti. Sā ‘‘imasmiṃ saṃvacchare subbuṭṭhikā bhavissati, thalaṭṭhāne sassaṃ karohi, imasmiṃ saṃvacchare dubbuṭṭhikā bhavissati, ninnaṭṭhāneyeva sassaṃ karohī’’ti sahāyikāya āroceti. Sesajanehi katasassaṃ atiudakena vā anodakena vā nassati, tassā ativiya sampajjati. Atha naṃ sesajanā, ‘‘amma, tayā katasassaṃ neva accodakena, na anudakena nassati, subbuṭṭhidubbuṭṭhibhāvaṃ ñatvā kammaṃ karosi, kiṃ nu kho eta’’nti pucchiṃsu. ‘‘Amhākaṃ sahāyikā yakkhinī subbuṭṭhidubbuṭṭhibhāvaṃ ācikkhati, mayaṃ tassā vacanena thalesu ninnesu sassāni karoma, tena no sampajjati. Kiṃ na passatha? Nibaddhaṃ amhākaṃ gehato yāgubhattādīni hariyamānāni, tāni etissā harīyanti, tumhepi etissā aggayāgubhattādīni haratha, tumhākampi kammante olokessatī’’ti. Athassā sakalanagaravāsino sakkāraṃ kariṃsu. Sāpi tato paṭṭhāya sabbesaṃ kammante olokentī lābhaggappattā ahosi mahāparivārā. Sā aparabhāge aṭṭha salākabhattāni paṭṭhapesi. Tāni yāvajjakālā dīyantiyevāti.
กาฬยกฺขินีวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Kāḷayakkhinīvatthu catutthaṃ.
๕. โกสมฺพกวตฺถุ
5. Kosambakavatthu
ปเร จ น วิชานนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต โกสมฺพเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Pareca na vijānantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kosambake bhikkhū ārabbha kathesi.
โกสมฺพิยญฺหิ โฆสิตาราเม ปญฺจสตปญฺจสตปริวารา เทฺว ภิกฺขู วิหริํสุ วินยธโร จ ธมฺมกถิโก จฯ เตสุ ธมฺมกถิโก เอกทิวสํ สรีรวลญฺชํ กตฺวา อุทกโกฎฺฐเก อาจมนอุทกาวเสสํ ภาชเน ฐเปตฺวาว นิกฺขมิฯ ปจฺฉา วินยธโร ตตฺถ ปวิโฎฺฐ ตํ อุทกํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา อิตรํ ปุจฺฉิ, ‘‘อาวุโส, ตยา อุทกํ ฐปิต’’นฺติ? ‘‘อาม, อาวุโส’’ติฯ ‘‘กิํ ปเนตฺถ อาปตฺติภาวํ น ชานาสี’’ติ? ‘‘อาม, น ชานามี’’ติฯ ‘‘โหติ, อาวุโส, เอตฺถ อาปตฺตี’’ติฯ ‘‘เตน หิ ปฎิกริสฺสามิ น’’นฺติฯ ‘‘สเจ ปน เต, อาวุโส, อสญฺจิจฺจ อสฺสติยา กตํ, นตฺถิ อาปตฺตี’’ติฯ โส ตสฺสา อาปตฺติยา อนาปตฺติทิฎฺฐิ อโหสิฯ วินยธโรปิ อตฺตโน นิสฺสิตกานํ ‘‘อยํ ธมฺมกถิโก อาปตฺติํ อาปชฺชมาโนปิ น ชานาตี’’ติ อาโรเจสิฯ เต ตสฺส นิสฺสิตเก ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาปตฺติํ อาปชฺชิตฺวาปิ อาปตฺติภาวํ น ชานาตี’’ติ อาหํสุฯ เต คนฺตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อาโรเจสุํฯ โส เอวมาห – ‘‘อยํ วินยธโร ปุเพฺพ อนาปตฺตีติ วตฺวา อิทานิ อาปตฺตีติ วทติ, มุสาวาที เอโส’’ติฯ เต คนฺตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย มุสาวาที’’ติ อาหํสุฯ เต เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ วฑฺฒยิํสุฯ กโต วินยธโร โอกาสํ ลภิตฺวา ธมฺมกถิกสฺส อาปตฺติยา อทสฺสเน อุเกฺขปนียกมฺมมกาสิฯ ตโต ปฎฺฐาย เตสํ ปจฺจยทายกา อุปฎฺฐากาปิ เทฺว โกฎฺฐาสา อเหสุํ, โอวาทปฎิคฺคาหกา ภิกฺขุนิโยปิ อารกฺขเทวตาปิ ตาสํ สนฺทิฎฺฐสมฺภตฺตา อากาสฎฺฐเทวตาปีติ ยาว พฺรหฺมโลกา สเพฺพปิ ปุถุชฺชนา เทฺว ปกฺขา อเหสุํฯ จาตุมหาราชิกํ อาทิํ กตฺวา ยาว อกนิฎฺฐภาวนา ปน เอกนินฺนาทํ โกลาหลํ อคมาสิฯ
Kosambiyañhi ghositārāme pañcasatapañcasataparivārā dve bhikkhū vihariṃsu vinayadharo ca dhammakathiko ca. Tesu dhammakathiko ekadivasaṃ sarīravalañjaṃ katvā udakakoṭṭhake ācamanaudakāvasesaṃ bhājane ṭhapetvāva nikkhami. Pacchā vinayadharo tattha paviṭṭho taṃ udakaṃ disvā nikkhamitvā itaraṃ pucchi, ‘‘āvuso, tayā udakaṃ ṭhapita’’nti? ‘‘Āma, āvuso’’ti. ‘‘Kiṃ panettha āpattibhāvaṃ na jānāsī’’ti? ‘‘Āma, na jānāmī’’ti. ‘‘Hoti, āvuso, ettha āpattī’’ti. ‘‘Tena hi paṭikarissāmi na’’nti. ‘‘Sace pana te, āvuso, asañcicca assatiyā kataṃ, natthi āpattī’’ti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi. Vinayadharopi attano nissitakānaṃ ‘‘ayaṃ dhammakathiko āpattiṃ āpajjamānopi na jānātī’’ti ārocesi. Te tassa nissitake disvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo āpattiṃ āpajjitvāpi āpattibhāvaṃ na jānātī’’ti āhaṃsu. Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṃ. So evamāha – ‘‘ayaṃ vinayadharo pubbe anāpattīti vatvā idāni āpattīti vadati, musāvādī eso’’ti. Te gantvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo musāvādī’’ti āhaṃsu. Te evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu. Kato vinayadharo okāsaṃ labhitvā dhammakathikassa āpattiyā adassane ukkhepanīyakammamakāsi. Tato paṭṭhāya tesaṃ paccayadāyakā upaṭṭhākāpi dve koṭṭhāsā ahesuṃ, ovādapaṭiggāhakā bhikkhuniyopi ārakkhadevatāpi tāsaṃ sandiṭṭhasambhattā ākāsaṭṭhadevatāpīti yāva brahmalokā sabbepi puthujjanā dve pakkhā ahesuṃ. Cātumahārājikaṃ ādiṃ katvā yāva akaniṭṭhabhāvanā pana ekaninnādaṃ kolāhalaṃ agamāsi.
อเถโก อญฺญตโร ภิกฺขุ ตถาคตมุปสงฺกมิตฺวา อุเกฺขปกานํ วินยธรอเนฺตวาสิกานํ ‘‘ธมฺมิเกเนวายํ วินยกเมฺมน อุกฺขิโตฺต’’ติ ลทฺธิญฺจ, อุกฺขิตฺตานุวตฺตกานํ ธมฺมกถิกอเนฺตวาสิกานํ ปน ‘‘อธมฺมิเกเนว กเมฺมน อุกฺขิโตฺต’’ติ ลทฺธิญฺจ, อุเกฺขปเกหิ วาริยมานานมฺปิ จ เตสํ ตํ อนุปริวาเรตฺวา วิจรณภาวญฺจ อาโรเจสิ ภควา ‘‘สมคฺคา กิร โหนฺตู’’ติ เทฺว วาเร เปเสตฺวา ‘‘น อิจฺฉนฺติ, ภเนฺต, สมคฺคา ภวิตุ’’นฺติ สุตฺวา ตติยวาเร ‘‘ภิโนฺน ภิกฺขุสโงฺฆ, ภิโนฺน ภิกฺขุสโงฺฆ’’ติ เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา อุเกฺขปกานํ อุเกฺขปเน, อิตเรสญฺจ อาปตฺติยา อทสฺสเน อาทีนวํ กเถตฺวา ปุน เตสํ ตเตฺถว เอกสีมายํ อุโปสถาทีนิ อนุชานิตฺวา ภตฺตคฺคาทีสุ ภณฺฑนชาตานํ ‘‘อาสนนฺตริกาย นิสีทิตพฺพ’’นฺติ (มหาว. ๔๕๖) ภตฺตเคฺค วตฺตํ ปญฺญาเปตฺวา ‘‘อิทานิปิ ภณฺฑนชาตาว วิหรนฺตี’’ติ สุตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘อลํ, ภิกฺขเว, มา ภณฺฑน’’นฺติอาทีนิ วตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภณฺฑนกลหวิคฺคหวิวาทา นาเมเต อนตฺถการกาฯ กลหํ นิสฺสาย หิ ลฎุกิกาปิ สกุณิกา หตฺถินาคํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสี’’ติ ลฎุกิกชาตกํ (ชา. ๑.๕.๓๙ อาทโย) กเถตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, สมคฺคา โหถ, มา วิวทถฯ วิวาทํ นิสฺสาย หิ อเนกสตสหสฺสา วฎฺฎกาปิ ชีวิตกฺขยํ ปตฺตา’’ติ วฎฺฎกชาตกํ (ชา. ๑.๑.๑๑๘) กเถสิฯ เอวมฺปิ เตสุ ภควโต วจนํ อนาทิยเนฺตสุ อญฺญตเรน ธมฺมวาทินา ตถาคตสฺส วิเหสํ อนิจฺฉเนฺตน ‘‘อาคเมตุ, ภเนฺต ภควา, ธมฺมสามิ, อโปฺปสฺสุโกฺก, ภเนฺต ภควา, ทิฎฺฐธมฺมสุขวิหารมนุยุโตฺต วิหรตุ, มยเมว เตน ภณฺฑเนน กลเหน วิคฺคเหน วิวาเทน ปญฺญายิสฺสามา’’ติ (มหาว. ๔๕๗; ม. นิ. ๓.๒๓๖) วุเตฺต อตีตํ อาหริ –
Atheko aññataro bhikkhu tathāgatamupasaṅkamitvā ukkhepakānaṃ vinayadharaantevāsikānaṃ ‘‘dhammikenevāyaṃ vinayakammena ukkhitto’’ti laddhiñca, ukkhittānuvattakānaṃ dhammakathikaantevāsikānaṃ pana ‘‘adhammikeneva kammena ukkhitto’’ti laddhiñca, ukkhepakehi vāriyamānānampi ca tesaṃ taṃ anuparivāretvā vicaraṇabhāvañca ārocesi bhagavā ‘‘samaggā kira hontū’’ti dve vāre pesetvā ‘‘na icchanti, bhante, samaggā bhavitu’’nti sutvā tatiyavāre ‘‘bhinno bhikkhusaṅgho, bhinno bhikkhusaṅgho’’ti tesaṃ santikaṃ gantvā ukkhepakānaṃ ukkhepane, itaresañca āpattiyā adassane ādīnavaṃ kathetvā puna tesaṃ tattheva ekasīmāyaṃ uposathādīni anujānitvā bhattaggādīsu bhaṇḍanajātānaṃ ‘‘āsanantarikāya nisīditabba’’nti (mahāva. 456) bhattagge vattaṃ paññāpetvā ‘‘idānipi bhaṇḍanajātāva viharantī’’ti sutvā tattha gantvā ‘‘alaṃ, bhikkhave, mā bhaṇḍana’’ntiādīni vatvā, ‘‘bhikkhave, bhaṇḍanakalahaviggahavivādā nāmete anatthakārakā. Kalahaṃ nissāya hi laṭukikāpi sakuṇikā hatthināgaṃ jīvitakkhayaṃ pāpesī’’ti laṭukikajātakaṃ (jā. 1.5.39 ādayo) kathetvā, ‘‘bhikkhave, samaggā hotha, mā vivadatha. Vivādaṃ nissāya hi anekasatasahassā vaṭṭakāpi jīvitakkhayaṃ pattā’’ti vaṭṭakajātakaṃ (jā. 1.1.118) kathesi. Evampi tesu bhagavato vacanaṃ anādiyantesu aññatarena dhammavādinā tathāgatassa vihesaṃ anicchantena ‘‘āgametu, bhante bhagavā, dhammasāmi, appossukko, bhante bhagavā, diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharatu, mayameva tena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti (mahāva. 457; ma. ni. 3.236) vutte atītaṃ āhari –
ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, พาราณสิยํ พฺรหฺมทโตฺต นาม กาสิราชา อโหสิฯ พฺรหฺมทเตฺตน ทีฆีติสฺส โกสลรโญฺญ รชฺชํ อจฺฉินฺทิตฺวา อญฺญาตกเวเสน วสนฺตสฺส ปิตุโน มาริตภาวเญฺจว ทีฆาวุกุมาเรน อตฺตโน ชีวิเต ทิเนฺน ตโต ปฎฺฐาย เตสํ สมคฺคภาวญฺจ กเถตฺวา ‘‘เตสญฺหิ นาม, ภิกฺขเว, ราชูนํ อาทินฺนทณฺฑานํ อาทินฺนสตฺถานํ เอวรูปํ ขนฺติโสรจฺจํ ภวิสฺสติฯ อิธ โข ตํ, ภิกฺขเว, โสเภถ, ยํ ตุเมฺห เอวํ สฺวาขาเต ธมฺมวินเย ปพฺพชิตา สมานา ขมา จ ภเวยฺยาถ โสรตา จา’’ติ โอวทิตฺวาปิ เนว เต สมเคฺค กาตุํ อสกฺขิฯ โส ตาย อากิณฺณวิหารตาย อุกฺกณฺฐิโต ‘‘อหํ โข อิทานิ อากิโณฺณ ทุกฺขํ วิหรามิ, อิเม จ ภิกฺขู มม วจนํ น กโรนฺติฯ ยํนูนาหํ เอกโกว คณมฺหา วูปกโฎฺฐ วิหเรยฺย’’นฺติ จิเนฺตตฺวา โกสมฺพิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา อนปโลเกตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ เอกโกว อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย พาลกโลณกคามํ คนฺตฺวา ตตฺถ ภคุเตฺถรสฺส เอกจาริกวตฺตํ กเถตฺวา ปาจินวํสมิคทาเย ติณฺณํ กุลปุตฺตานํ สามคฺคิยานิสํสํ กเถตฺวา เยน ปาลิเลยฺยกํ อตฺถิ, ตทวสริฯ ตตฺร สุทํ ภควา ปาลิเลยฺยกํ อุปนิสฺสาย รกฺขิตวนสเณฺฑ ภทฺทสาลมูเล ปาลิเลยฺยเกน หตฺถินา อุปฎฺฐิยมาโน ผาสุกํ วสฺสาวาสํ วสิฯ
Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, bārāṇasiyaṃ brahmadatto nāma kāsirājā ahosi. Brahmadattena dīghītissa kosalarañño rajjaṃ acchinditvā aññātakavesena vasantassa pituno māritabhāvañceva dīghāvukumārena attano jīvite dinne tato paṭṭhāya tesaṃ samaggabhāvañca kathetvā ‘‘tesañhi nāma, bhikkhave, rājūnaṃ ādinnadaṇḍānaṃ ādinnasatthānaṃ evarūpaṃ khantisoraccaṃ bhavissati. Idha kho taṃ, bhikkhave, sobhetha, yaṃ tumhe evaṃ svākhāte dhammavinaye pabbajitā samānā khamā ca bhaveyyātha soratā cā’’ti ovaditvāpi neva te samagge kātuṃ asakkhi. So tāya ākiṇṇavihāratāya ukkaṇṭhito ‘‘ahaṃ kho idāni ākiṇṇo dukkhaṃ viharāmi, ime ca bhikkhū mama vacanaṃ na karonti. Yaṃnūnāhaṃ ekakova gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyya’’nti cintetvā kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ ekakova attano pattacīvaramādāya bālakaloṇakagāmaṃ gantvā tattha bhaguttherassa ekacārikavattaṃ kathetvā pācinavaṃsamigadāye tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ sāmaggiyānisaṃsaṃ kathetvā yena pālileyyakaṃ atthi, tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pālileyyakaṃ upanissāya rakkhitavanasaṇḍe bhaddasālamūle pālileyyakena hatthinā upaṭṭhiyamāno phāsukaṃ vassāvāsaṃ vasi.
โกสมฺพิวาสิโนปิ โข อุปาสกา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ อปสฺสนฺตา ‘‘กุหิํ, ภเนฺต, สตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปาลิเลยฺยกวนสณฺฑํ คโต’’ติฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? ‘‘อเมฺห สมเคฺค กาตุํ วายมิ, มยํ ปน น สมคฺคา อหุมฺหา’’ติฯ ‘‘กิํ, ภเนฺต, ตุเมฺห สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตสฺมิํ สามคฺคิํ กโรเนฺต สมคฺคา นาหุวตฺถา’’ติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติฯ ‘‘มนุสฺสา อิเม สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตสฺมิํ สามคฺคิํ กโรเนฺตปิ สมคฺคา น ชาตา, มยํ อิเม นิสฺสาย สตฺถารํ ทฎฺฐุํ น ลภิมฺหา, อิเมสํ เนว อาสนํ ทสฺสาม, น อภิวาทนาทีนิ กริสฺสามา’’ติ ตโต ปฎฺฐาย เตสํ สามีจิมตฺตมฺปิ น กริํสุฯ เต อปฺปาหารตาย สุสฺสมานา กติปาเหเนว อุชุกา หุตฺวา อญฺญมญฺญํ อจฺจยํ เทเสตฺวา ขมาเปตฺวา ‘‘อุปาสกา มยํ สมคฺคา ชาตา, ตุเมฺหปิ โน ปุริมสทิสา โหถา’’ติ อาหํสุฯ ‘‘ขมาปิโต ปน โว, ภเนฺต, สตฺถา’’ติฯ ‘‘น ขมาปิโต, อาวุโส’’ติฯ ‘‘เตน หิ สตฺถารํ ขมาเปถ, สตฺถุ ขมาปิตกาเล มยมฺปิ ตุมฺหากํ ปุริมสทิสา ภวิสฺสามา’’ติฯ เต อโนฺตวสฺสภาเวน สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุํ อวิสหนฺตา ทุเกฺขน ตํ อโนฺตวสฺสํ วีตินาเมสุํฯ สตฺถา ปน เตน หตฺถินา อุปฎฺฐิยมาโน สุขํ วสิฯ โสปิ หิ หตฺถินาโค คณํ ปหาย ผาสุวิหารตฺถาเยว ตํ วนสณฺฑํ ปาวิสิฯ
Kosambivāsinopi kho upāsakā vihāraṃ gantvā satthāraṃ apassantā ‘‘kuhiṃ, bhante, satthā’’ti pucchitvā ‘‘pālileyyakavanasaṇḍaṃ gato’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Amhe samagge kātuṃ vāyami, mayaṃ pana na samaggā ahumhā’’ti. ‘‘Kiṃ, bhante, tumhe satthu santike pabbajitvā tasmiṃ sāmaggiṃ karonte samaggā nāhuvatthā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Manussā ime satthu santike pabbajitvā tasmiṃ sāmaggiṃ karontepi samaggā na jātā, mayaṃ ime nissāya satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhimhā, imesaṃ neva āsanaṃ dassāma, na abhivādanādīni karissāmā’’ti tato paṭṭhāya tesaṃ sāmīcimattampi na kariṃsu. Te appāhāratāya sussamānā katipāheneva ujukā hutvā aññamaññaṃ accayaṃ desetvā khamāpetvā ‘‘upāsakā mayaṃ samaggā jātā, tumhepi no purimasadisā hothā’’ti āhaṃsu. ‘‘Khamāpito pana vo, bhante, satthā’’ti. ‘‘Na khamāpito, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi satthāraṃ khamāpetha, satthu khamāpitakāle mayampi tumhākaṃ purimasadisā bhavissāmā’’ti. Te antovassabhāvena satthu santikaṃ gantuṃ avisahantā dukkhena taṃ antovassaṃ vītināmesuṃ. Satthā pana tena hatthinā upaṭṭhiyamāno sukhaṃ vasi. Sopi hi hatthināgo gaṇaṃ pahāya phāsuvihāratthāyeva taṃ vanasaṇḍaṃ pāvisi.
ยถาห – ‘‘อหํ โข อากิโณฺณ วิหรามิ หตฺถีหิ หตฺถีนีหิ หตฺถิกลเภหิ หตฺถิจฺฉาเปหิ, ฉินฺนคฺคานิ เจว ติณานิ ขาทามิ, โอภโคฺคภคฺคญฺจ เม สาขาภงฺคํ ขาทนฺติ, อาวิลานิ จ ปานียานิ ปิวามิ, โอคาหา จสฺส เม อุตฺติณฺณสฺส หตฺถินิโย กายํ อุปนิฆํสนฺติโย คจฺฉนฺติ, ยํนูนาหํ เอโกว คณมฺหา วูปกโฎฺฐ วิหเรยฺย’’นฺติ (มหาว. ๔๖๗; อุทา. ๓๕)ฯ อถ โข โส หตฺถินาโค ยูถา อปกฺกมฺม เยน ปาลิเลยฺยกํ รกฺขิตวนสณฺฑํ ภทฺทสาลมูลํ, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปน ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา โอโลเกโนฺต อญฺญํ กิญฺจิ อทิสฺวา ภทฺทสาลมูลํ ปาเทเนว ปหรโนฺต ตเจฺฉตฺวา โสณฺฑาย สาขํ คเหตฺวา สมฺมชฺชิฯ ตโต ปฎฺฐาย โสณฺฑาย ฆฎํ คเหตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฎฺฐาเปติ, อุโณฺหทเกน อเตฺถ สติ อุโณฺหทกํ ปฎิยาเทติฯ กถํ? หเตฺถน กฎฺฐานิ ฆํสิตฺวา อคฺคิํ สมฺปาเทติ, ตตฺถ ทารูนิ ปกฺขิปโนฺต อคฺคิํ ชาเลตฺวา ตตฺถ ปาสาเณ ปกฺขิปิตฺวา ปจิตฺวา ทารุทณฺฑเกน ปวเฎฺฎตฺวา ปริจฺฉินฺนาย ขุทฺทกโสณฺฑิกาย ขิปติ, ตโต หตฺถํ โอตาเรตฺวา อุทกสฺส ตตฺตภาวํ ชานิตฺวา คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทติฯ สตฺถา ‘‘อุทกํ เต ตาปิตํ ปาลิเลยฺยกา’’ติ วตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา นฺหายติ ฯ อถสฺส นานาวิธานิ ผลานิ อาหริตฺวา เทติฯ ยทา ปน สตฺถา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, ตทา สตฺถุ ปตฺตจีวรมาทาย กุเมฺภ ปติฎฺฐเปตฺวา สตฺถารา สทฺธิํเยว คจฺฉติฯ สตฺถา คามูปจารํ ปตฺวา ‘‘ปาลิเลยฺยก อิโต ปฎฺฐาย ตยา คนฺตุํ น สกฺกา, อาหาร เม ปตฺตจีวร’’นฺติ อาหราเปตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ โสปิ ยาว สตฺถุ นิกฺขมนา ตเตฺถว ฐตฺวา อาคมนกาเล ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปุริมนเยเนว ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วสนฎฺฐาเน โอตาเรตฺวา วตฺตํ ทเสฺสตฺวา สาขาย พีชติ, รตฺติํ วาฬมิคปริปนฺถนิวารณตฺถํ มหนฺตํ ทณฺฑํ โสณฺฑาย คเหตฺวา ‘‘สตฺถารํ รกฺขิสฺสามี’’ติ ยาว อรุณุคฺคมนา วนสณฺฑสฺส อนฺตรนฺตเรน วิจรติ, ตโต ปฎฺฐายเยว กิร โส วนสโณฺฑ ปาลิเลยฺยกรกฺขิตวนสโณฺฑ นาม ชาโตฯ อรุเณ อุคฺคเต มุโขทกทานํ อาทิํ กตฺวา เตเนวูปาเยน สพฺพวตฺตานิ กโรติฯ
Yathāha – ‘‘ahaṃ kho ākiṇṇo viharāmi hatthīhi hatthīnīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi, chinnaggāni ceva tiṇāni khādāmi, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṃ khādanti, āvilāni ca pānīyāni pivāmi, ogāhā cassa me uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchanti, yaṃnūnāhaṃ ekova gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyya’’nti (mahāva. 467; udā. 35). Atha kho so hatthināgo yūthā apakkamma yena pālileyyakaṃ rakkhitavanasaṇḍaṃ bhaddasālamūlaṃ, yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pana bhagavantaṃ vanditvā olokento aññaṃ kiñci adisvā bhaddasālamūlaṃ pādeneva paharanto tacchetvā soṇḍāya sākhaṃ gahetvā sammajji. Tato paṭṭhāya soṇḍāya ghaṭaṃ gahetvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpeti, uṇhodakena atthe sati uṇhodakaṃ paṭiyādeti. Kathaṃ? Hatthena kaṭṭhāni ghaṃsitvā aggiṃ sampādeti, tattha dārūni pakkhipanto aggiṃ jāletvā tattha pāsāṇe pakkhipitvā pacitvā dārudaṇḍakena pavaṭṭetvā paricchinnāya khuddakasoṇḍikāya khipati, tato hatthaṃ otāretvā udakassa tattabhāvaṃ jānitvā gantvā satthāraṃ vandati. Satthā ‘‘udakaṃ te tāpitaṃ pālileyyakā’’ti vatvā tattha gantvā nhāyati . Athassa nānāvidhāni phalāni āharitvā deti. Yadā pana satthā gāmaṃ piṇḍāya pavisati, tadā satthu pattacīvaramādāya kumbhe patiṭṭhapetvā satthārā saddhiṃyeva gacchati. Satthā gāmūpacāraṃ patvā ‘‘pālileyyaka ito paṭṭhāya tayā gantuṃ na sakkā, āhāra me pattacīvara’’nti āharāpetvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Sopi yāva satthu nikkhamanā tattheva ṭhatvā āgamanakāle paccuggamanaṃ katvā purimanayeneva pattacīvaraṃ gahetvā vasanaṭṭhāne otāretvā vattaṃ dassetvā sākhāya bījati, rattiṃ vāḷamigaparipanthanivāraṇatthaṃ mahantaṃ daṇḍaṃ soṇḍāya gahetvā ‘‘satthāraṃ rakkhissāmī’’ti yāva aruṇuggamanā vanasaṇḍassa antarantarena vicarati, tato paṭṭhāyayeva kira so vanasaṇḍo pālileyyakarakkhitavanasaṇḍo nāma jāto. Aruṇe uggate mukhodakadānaṃ ādiṃ katvā tenevūpāyena sabbavattāni karoti.
อเถโก มกฺกโฎ ตํ หตฺถิํ อุฎฺฐาย สมุฎฺฐาย ทิวเส ทิวเส ตถาคตสฺส อาภิสมาจาริกํ กโรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ กิญฺจิเทว กริสฺสามี’’ติ วิจรโนฺต เอกทิวสํ นิมฺมกฺขิกํ ทณฺฑกมธุํ ทิสฺวา ทณฺฑกํ ภญฺชิตฺวา ทณฺฑเกเนว สทฺธิํ มธุปฎลํ สตฺถุ สนฺติกํ อาหริตฺวา กทลิปตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ตตฺถ ฐเปตฺวา อทาสิ ฯ สตฺถา คณฺหิฯ มกฺกโฎ ‘‘กริสฺสติ นุ โข ปริโภคํ น กริสฺสตี’’ติ โอโลเกโนฺต คเหตฺวา นิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘กิํ นุ โข’’ติ จิเนฺตตฺวา ทณฺฑโกฎิยํ คเหตฺวา ปริวเตฺตตฺวา อุปธาเรโนฺต อณฺฑกานิ ทิสฺวา ตานิ สณิกํ อปเนตฺวา ปุน อทาสิฯ สตฺถา ปริโภคมกาสิฯ โส ตุฎฺฐมานโส ตํ ตํ สาขํ คเหตฺวา นจฺจโนฺตว อฎฺฐาสิฯ อถสฺส คหิตสาขาปิ อกฺกนฺตสาขาปิ ภิชฺชิํสุฯ โส เอกสฺมิํ ขาณุมตฺถเก ปติตฺวา นิวิฎฺฐคโตฺต สตฺถริ ปสเนฺนเนว จิเตฺตน กาลํ กตฺวา ตาวติํสภวเน ติํสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสปริวาโร มกฺกฎเทวปุโตฺต นาม อโหสิฯ
Atheko makkaṭo taṃ hatthiṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya divase divase tathāgatassa ābhisamācārikaṃ karontaṃ disvā ‘‘ahampi kiñcideva karissāmī’’ti vicaranto ekadivasaṃ nimmakkhikaṃ daṇḍakamadhuṃ disvā daṇḍakaṃ bhañjitvā daṇḍakeneva saddhiṃ madhupaṭalaṃ satthu santikaṃ āharitvā kadalipattaṃ chinditvā tattha ṭhapetvā adāsi . Satthā gaṇhi. Makkaṭo ‘‘karissati nu kho paribhogaṃ na karissatī’’ti olokento gahetvā nisinnaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho’’ti cintetvā daṇḍakoṭiyaṃ gahetvā parivattetvā upadhārento aṇḍakāni disvā tāni saṇikaṃ apanetvā puna adāsi. Satthā paribhogamakāsi. So tuṭṭhamānaso taṃ taṃ sākhaṃ gahetvā naccantova aṭṭhāsi. Athassa gahitasākhāpi akkantasākhāpi bhijjiṃsu. So ekasmiṃ khāṇumatthake patitvā niviṭṭhagatto satthari pasanneneva cittena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne nibbatti, accharāsahassaparivāro makkaṭadevaputto nāma ahosi.
ตถาคตสฺส ตตฺถ หตฺถินาเคน อุปฎฺฐิยมานสฺส วสนภาโว สกลชมฺพุทีเป ปากโฎ อโหสิฯ สาวตฺถินครโต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก วิสาขา จ มหาอุปาสิกา’’ติเอวมาทีนิ มหากุลานิ อานนฺทเตฺถรสฺส สาสนํ ปหิณิํสุ ‘‘สตฺถารํ โน, ภเนฺต, ทเสฺสถา’’ติฯ ทิสาวาสิโนปิ ปญฺจสตา ภิกฺขู วุฎฺฐวสฺสา อานนฺทเตฺถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘จิรสฺสุตา โน, อาวุโส อานนฺท, ภควโต สมฺมุขา ธมฺมี กถา, สาธุ มยํ, อาวุโส อานนฺท, ลเภยฺยาม ภควโต สมฺมุขา ธมฺมิํ กถํ สวนายา’’ติ ยาจิํสุฯ เถโร เต ภิกฺขู อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘เตมาสํ เอกวิหาริโน ตถาคตสฺส สนฺติกํ เอตฺตเกหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิํ อุปสงฺกมิตุํ อยุตฺต’’นฺติ จิเนฺตตฺวา เต ภิกฺขู พหิ ฐเปตฺวา เอกโกว สตฺถารํ อุปสงฺกมิฯ ปาลิเลยฺยโก ตํ ทิสฺวา ทณฺฑมาทาย ปกฺขนฺทิฯ สตฺถา โอโลเกตฺวา อเปหิ ‘‘อเปหิ ปาลิเลยฺยก, มา นิวารยิ, พุทฺธุปฎฺฐาโก เอโส’’ติ อาหฯ โส ตเตฺถว ทณฺฑํ ฉเฑฺฑตฺวา ปตฺตจีวรปฎิคฺคหณํ อาปุจฺฉิฯ เถโร นาทาสิฯ นาโค ‘‘สเจ อุคฺคหิตวโตฺต ภวิสฺสติ, สตฺถุ นิสีทนปาสาณผลเก อตฺตโน ปริกฺขารํ น ฐเปสฺสตี’’ติ จิเนฺตสิฯ เถโร ปตฺตจีวรํ ภูมิยํ ฐเปสิฯ วตฺตสมฺปนฺนา หิ ครูนํ อาสเน วา สยเน วา อตฺตโน ปริกฺขารํ น ฐเปนฺติฯ
Tathāgatassa tattha hatthināgena upaṭṭhiyamānassa vasanabhāvo sakalajambudīpe pākaṭo ahosi. Sāvatthinagarato ‘‘anāthapiṇḍiko visākhā ca mahāupāsikā’’tievamādīni mahākulāni ānandattherassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu ‘‘satthāraṃ no, bhante, dassethā’’ti. Disāvāsinopi pañcasatā bhikkhū vuṭṭhavassā ānandattheraṃ upasaṅkamitvā ‘‘cirassutā no, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammī kathā, sādhu mayaṃ, āvuso ānanda, labheyyāma bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti yāciṃsu. Thero te bhikkhū ādāya tattha gantvā ‘‘temāsaṃ ekavihārino tathāgatassa santikaṃ ettakehi bhikkhūhi saddhiṃ upasaṅkamituṃ ayutta’’nti cintetvā te bhikkhū bahi ṭhapetvā ekakova satthāraṃ upasaṅkami. Pālileyyako taṃ disvā daṇḍamādāya pakkhandi. Satthā oloketvā apehi ‘‘apehi pālileyyaka, mā nivārayi, buddhupaṭṭhāko eso’’ti āha. So tattheva daṇḍaṃ chaḍḍetvā pattacīvarapaṭiggahaṇaṃ āpucchi. Thero nādāsi. Nāgo ‘‘sace uggahitavatto bhavissati, satthu nisīdanapāsāṇaphalake attano parikkhāraṃ na ṭhapessatī’’ti cintesi. Thero pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ ṭhapesi. Vattasampannā hi garūnaṃ āsane vā sayane vā attano parikkhāraṃ na ṭhapenti.
เถโร สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ สตฺถา ‘‘อานนฺท, เอโกว อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิํ อาคตภาวํ สุตฺวา ‘‘กหํ ปเนเต’’ติ วตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ จิตฺตํ อชานโนฺต พหิ ฐเปตฺวา อาคโตมฺหี’’ติ วุเตฺต ‘‘ปโกฺกสาหิ เน’’ติ อาหฯ เถโร ตถา อกาสิฯ เต ภิกฺขู อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุฯ สตฺถา เตหิ สทฺธิํ ปฎิสนฺถารํ กตฺวา เตหิ ภิกฺขูหิ, ‘‘ภเนฺต ภควา, หิ พุทฺธสุขุมาโล เจว ขตฺติยสุขุมาโล จ, ตุเมฺหหิ เตมาสํ เอกเกหิ ติฎฺฐเนฺตหิ นิสีทเนฺตหิ จ ทุกฺกรํ กตํ, วตฺตปฎิวตฺตการโกปิ มุโขทกาทิทายโกปิ นาโหสิ มเญฺญ’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, ปาลิเลยฺยกหตฺถินา มม สพฺพกิจฺจานิ กตานิฯ เอวรูปญฺหิ สหายํ ลภเนฺตน เอกโตว วสิตุํ ยุตฺตํ, อลภนฺตสฺส เอกจาริกภาโวว เสโยฺย’’ติ วตฺวา อิมา นาควเคฺค ติโสฺส คาถา อภาสิ –
Thero satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā ‘‘ānanda, ekova āgatosī’’ti pucchitvā pañcasatehi bhikkhūhi saddhiṃ āgatabhāvaṃ sutvā ‘‘kahaṃ panete’’ti vatvā ‘‘tumhākaṃ cittaṃ ajānanto bahi ṭhapetvā āgatomhī’’ti vutte ‘‘pakkosāhi ne’’ti āha. Thero tathā akāsi. Te bhikkhū āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā tehi bhikkhūhi, ‘‘bhante bhagavā, hi buddhasukhumālo ceva khattiyasukhumālo ca, tumhehi temāsaṃ ekakehi tiṭṭhantehi nisīdantehi ca dukkaraṃ kataṃ, vattapaṭivattakārakopi mukhodakādidāyakopi nāhosi maññe’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, pālileyyakahatthinā mama sabbakiccāni katāni. Evarūpañhi sahāyaṃ labhantena ekatova vasituṃ yuttaṃ, alabhantassa ekacārikabhāvova seyyo’’ti vatvā imā nāgavagge tisso gāthā abhāsi –
‘‘สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ,
‘‘Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,
สทฺธิํจรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;
Saddhiṃcaraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;
อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ,
Abhibhuyya sabbāni parissayāni,
จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมาฯ
Careyya tenattamano satīmā.
‘‘โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ,
‘‘No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ,
สทฺธิํจรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;
Saddhiṃcaraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;
ราชาว รฎฺฐํ วิชิตํ ปหาย,
Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya,
เอโก จเร มาตงฺครเญฺญว นาโคฯ
Eko care mātaṅgaraññeva nāgo.
‘‘เอกสฺส จริตํ เสโยฺย,
‘‘Ekassa caritaṃ seyyo,
นตฺถิ พาเล สหายตา;
Natthi bāle sahāyatā;
เอโก จเร น จ ปาปานิ กยิรา,
Eko care na ca pāpāni kayirā,
อโปฺปสฺสุโกฺก มาตงฺครเญฺญว นาโค’’ติฯ (มหาว. ๔๖๔; ม. นิ. ๓.๒๓๗; ธ. ป. ๓๒๘-๓๓๐; สุ. นิ. ๔๕-๔๖);
Appossukko mātaṅgaraññeva nāgo’’ti. (mahāva. 464; ma. ni. 3.237; dha. pa. 328-330; su. ni. 45-46);
คาถาปริโยสาเน ปญฺจสตาปิ เต ภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐหิํสุฯ อานนฺทเตฺถโรปิ อนาถปิณฺฑิกาทีหิ เปสิตสาสนํ อาโรเจตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อนาถปิณฺฑิกปฺปมุขา เต ปญฺจ อริยสาวกโกฎิโย ตุมฺหากํ อาคมนํ ปจฺจาสีสนฺตี’’ติ อาหฯ สตฺถา ‘‘เตน หิ คณฺหาหิ ปตฺตจีวร’’นฺติ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา นิกฺขมิฯ นาโค คนฺตฺวา คตมเคฺค ติริยํ อฎฺฐาสิฯ ‘‘กิํ กโรติ, ภเนฺต, นาโค’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขํ ทาตุํ ปจฺจาสีสติ, ทีฆรตฺตํ โข ปนายํ มยฺหํ อุปการโก, นาสฺส จิตฺตํ โกเปตุํ วฎฺฎติ, นิวตฺตถ, ภิกฺขเว’’ติ สตฺถา ภิกฺขู คเหตฺวา นิวตฺติฯ หตฺถีปิ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา ปนสกทลิผลาทีนิ นานาผลานิ สํหริตฺวา ราสิํ กตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขูนํ อทาสิฯ ปญฺจสตา ภิกฺขู สพฺพานิ เขเปตุํ นาสกฺขิํสุฯ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สตฺถา ปตฺตจีวรํ คาเหตฺวา นิกฺขมิฯ นาโค ภิกฺขูนํ อนฺตรนฺตเรน คนฺตฺวา สตฺถุ ปุรโต ติริยํ อฎฺฐาสิฯ ‘‘กิํ กโรติ, ภเนฺต, นาโค’’ติ? ‘‘อยญฺหิ ภิกฺขเว, ตุเมฺห เปเสตฺวา มํ นิวเตฺตตุกาโม’’ติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘ปาลิเลยฺยก, อิทํ ปน มม อนิวตฺตคมนํ, ตว อิมินา อตฺตภาเวน ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา มคฺคผลํ วา นตฺถิ, ติฎฺฐ ตฺว’’นฺติ อาหฯ ตํ สุตฺวา นาโค มุเข โสณฺฑํ ปกฺขิปิตฺวา โรทโนฺต ปจฺฉโต ปจฺฉโต อคมาสิฯ โส หิ สตฺถารํ นิวเตฺตตุํ ลภโนฺต เตเนว นิยาเมน ยาวชีวํ ปฎิชเคฺคยฺย, สตฺถา ปน ตํ คามูปจารํ ปตฺวา ‘‘ปาลิเลยฺยก อิโต ปฎฺฐาย ตว อภูมิ, มนุสฺสาวาโส สปริปโนฺถ, ติฎฺฐ ตฺว’’นฺติ อาหฯ โส โรทมาโน ตเตฺถว ฐตฺวา สตฺถริ จกฺขุปถํ วิชหเนฺต หทเยน ผลิเตน กาลํ กตฺวา สตฺถริ ปสาเทน ตาวติํสภวเน ติํสโยชนิเก กนกวิมาเน อจฺฉราสหสฺสมเชฺฌ นิพฺพตฺติ, ปาลิเลยฺยกเทวปุโตฺตเยวสฺส นามํ อโหสิฯ
Gāthāpariyosāne pañcasatāpi te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu. Ānandattheropi anāthapiṇḍikādīhi pesitasāsanaṃ ārocetvā, ‘‘bhante, anāthapiṇḍikappamukhā te pañca ariyasāvakakoṭiyo tumhākaṃ āgamanaṃ paccāsīsantī’’ti āha. Satthā ‘‘tena hi gaṇhāhi pattacīvara’’nti pattacīvaraṃ gāhāpetvā nikkhami. Nāgo gantvā gatamagge tiriyaṃ aṭṭhāsi. ‘‘Kiṃ karoti, bhante, nāgo’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, bhikkhave, bhikkhaṃ dātuṃ paccāsīsati, dīgharattaṃ kho panāyaṃ mayhaṃ upakārako, nāssa cittaṃ kopetuṃ vaṭṭati, nivattatha, bhikkhave’’ti satthā bhikkhū gahetvā nivatti. Hatthīpi vanasaṇḍaṃ pavisitvā panasakadaliphalādīni nānāphalāni saṃharitvā rāsiṃ katvā punadivase bhikkhūnaṃ adāsi. Pañcasatā bhikkhū sabbāni khepetuṃ nāsakkhiṃsu. Bhattakiccapariyosāne satthā pattacīvaraṃ gāhetvā nikkhami. Nāgo bhikkhūnaṃ antarantarena gantvā satthu purato tiriyaṃ aṭṭhāsi. ‘‘Kiṃ karoti, bhante, nāgo’’ti? ‘‘Ayañhi bhikkhave, tumhe pesetvā maṃ nivattetukāmo’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘pālileyyaka, idaṃ pana mama anivattagamanaṃ, tava iminā attabhāvena jhānaṃ vā vipassanaṃ vā maggaphalaṃ vā natthi, tiṭṭha tva’’nti āha. Taṃ sutvā nāgo mukhe soṇḍaṃ pakkhipitvā rodanto pacchato pacchato agamāsi. So hi satthāraṃ nivattetuṃ labhanto teneva niyāmena yāvajīvaṃ paṭijaggeyya, satthā pana taṃ gāmūpacāraṃ patvā ‘‘pālileyyaka ito paṭṭhāya tava abhūmi, manussāvāso saparipantho, tiṭṭha tva’’nti āha. So rodamāno tattheva ṭhatvā satthari cakkhupathaṃ vijahante hadayena phalitena kālaṃ katvā satthari pasādena tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne accharāsahassamajjhe nibbatti, pālileyyakadevaputtoyevassa nāmaṃ ahosi.
สตฺถาปิ อนุปุเพฺพน เชตวนํ อคมาสิฯ โกสมฺพกา ภิกฺขู ‘‘สตฺถา กิร สาวตฺถิํ อาคโต’’ติ สุตฺวา สตฺถารํ ขมาเปตุํ ตตฺถ อคมํสุฯ โกสลราชา ‘‘เต กิร โกสมฺพกา ภณฺฑนการกา ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตี’’ติ สุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อหํ, ภเนฺต, เตสํ มม วิชิตํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามี’’ติ อาหฯ ‘‘มหาราช, สีลวนฺตา เอเต ภิกฺขู, เกวลํ อญฺญมญฺญํ วิวาเทน มม วจนํ น คณฺหิํสุ, อิทานิ มํ ขมาเปตุํ อาคจฺฉนฺติ, อาคจฺฉนฺตุ มหาราชา’’ติฯ อนาถปิณฺฑิโกปิ ‘‘อหํ, ภเนฺต, เตสํ วิหารํ ปวิสิตุํ น ทสฺสามี’’ติ วตฺวา ตเถว ภควตา ปฎิกฺขิโตฺต ตุณฺหี อโหสิฯ สาวตฺถิยํ อนุปฺปตฺตานํ ปน เตสํ ภควา เอกมเนฺต วิวิตฺตํ การาเปตฺวา เสนาสนํ ทาเปสิฯ อเญฺญ ภิกฺขู เตหิ สทฺธิํ เนว เอกโต นิสีทนฺติ, น ติฎฺฐนฺติ, อาคตาคตา สตฺถารํ ปุจฺฉนฺติ – ‘‘กตเมเต, ภเนฺต, ภณฺฑนการกา โกสมฺพกา ภิกฺขู’’ติ? สตฺถา ‘‘เอเต’’ติ ทเสฺสติฯ ‘‘เอเต กิร เต, เอเต กิร เต’’ติ อาคตาคเตหิ องฺคุลิกา ทสฺสิยมานา ลชฺชาย สีสํ อุกฺขิปิตุํ อสโกฺกนฺตา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ ขมาเปสุํฯ สตฺถา ‘‘ภาริยํ โว, ภิกฺขเว, กตํ, ตุเมฺห หิ นาม มาทิสสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา มยิ สามคฺคิํ กโรเนฺต มม วจนํ น กริตฺถ, โปราณกปณฺฑิตาปิ วชฺฌปฺปตฺตานํ มาตาปิตูนํ โอวาทํ สุตฺวา เตสุ ชีวิตา โวโรปิยมาเนสุปิ ตํ อนติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา ทฺวีสุ รเฎฺฐสุ รชฺชํ การยิํสู’’ติ วตฺวา ปุนเทว โกสมฺพิกชาตกํ (ชา. ๑.๙.๑๐ อาทโย) กเถตฺวา ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, ทีฆาวุกุมาโร มาตาปิตูสุ ชีวิตา โวโรปิยมาเนสุปิ เตสํ โอวาทํ อนติกฺกมิตฺวา ปจฺฉา พฺรหฺมทตฺตสฺส ธีตรํ ลภิตฺวา ทฺวีสุ กาสิโกสลรเฎฺฐสุ รชฺชํ กาเรสิ, ตุเมฺหหิ ปน มม วจนํ อกโรเนฺตหิ ภาริยํ กต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthāpi anupubbena jetavanaṃ agamāsi. Kosambakā bhikkhū ‘‘satthā kira sāvatthiṃ āgato’’ti sutvā satthāraṃ khamāpetuṃ tattha agamaṃsu. Kosalarājā ‘‘te kira kosambakā bhaṇḍanakārakā bhikkhū āgacchantī’’ti sutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, bhante, tesaṃ mama vijitaṃ pavisituṃ na dassāmī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, sīlavantā ete bhikkhū, kevalaṃ aññamaññaṃ vivādena mama vacanaṃ na gaṇhiṃsu, idāni maṃ khamāpetuṃ āgacchanti, āgacchantu mahārājā’’ti. Anāthapiṇḍikopi ‘‘ahaṃ, bhante, tesaṃ vihāraṃ pavisituṃ na dassāmī’’ti vatvā tatheva bhagavatā paṭikkhitto tuṇhī ahosi. Sāvatthiyaṃ anuppattānaṃ pana tesaṃ bhagavā ekamante vivittaṃ kārāpetvā senāsanaṃ dāpesi. Aññe bhikkhū tehi saddhiṃ neva ekato nisīdanti, na tiṭṭhanti, āgatāgatā satthāraṃ pucchanti – ‘‘katamete, bhante, bhaṇḍanakārakā kosambakā bhikkhū’’ti? Satthā ‘‘ete’’ti dasseti. ‘‘Ete kira te, ete kira te’’ti āgatāgatehi aṅgulikā dassiyamānā lajjāya sīsaṃ ukkhipituṃ asakkontā bhagavato pādamūle nipajjitvā bhagavantaṃ khamāpesuṃ. Satthā ‘‘bhāriyaṃ vo, bhikkhave, kataṃ, tumhe hi nāma mādisassa buddhassa santike pabbajitvā mayi sāmaggiṃ karonte mama vacanaṃ na karittha, porāṇakapaṇḍitāpi vajjhappattānaṃ mātāpitūnaṃ ovādaṃ sutvā tesu jīvitā voropiyamānesupi taṃ anatikkamitvā pacchā dvīsu raṭṭhesu rajjaṃ kārayiṃsū’’ti vatvā punadeva kosambikajātakaṃ (jā. 1.9.10 ādayo) kathetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, dīghāvukumāro mātāpitūsu jīvitā voropiyamānesupi tesaṃ ovādaṃ anatikkamitvā pacchā brahmadattassa dhītaraṃ labhitvā dvīsu kāsikosalaraṭṭhesu rajjaṃ kāresi, tumhehi pana mama vacanaṃ akarontehi bhāriyaṃ kata’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๖.
6.
‘‘ปเร จ น วิชานนฺติ, มยเมตฺถ ยมามเส;
‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;
เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ, ตโต สมฺมนฺติ เมธคา’’ติฯ
Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā’’ti.
ตตฺถ ปเรติ ปณฺฑิเต ฐเปตฺวา ตโต อเญฺญ ภณฺฑนการกา ปเร นามฯ เต ตตฺถ สงฺฆมเชฺฌ โกลาหลํ กโรนฺตา ‘‘มยํ ยมามเส อุปรมาม วินสฺสาม สตตํ สมิตํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ น วิชานนฺติฯ เย จ ตตฺถ วิชานนฺตีติ เย ตตฺถ ปณฺฑิตา ‘‘มยํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ วิชานนฺติฯ ตโต สมฺมนฺติ เมธคาติ เอวญฺหิ เต ชานนฺตา โยนิโสมนสิการํ อุปฺปาเทตฺวา เมธคานํ กลหานํ วูปสมาย ปฎิปชฺชนฺติฯ อถ เนสํ ตาย ปฎิปตฺติยา เต เมธคา สมฺมนฺตีติฯ อถ วา ปเร จาติ ปุเพฺพ มยา ‘‘มา, ภิกฺขเว, ภณฺฑน’’นฺติอาทีนิ วตฺวา โอวทิยมานาปิ มม โอวาทสฺส อปฎิคฺคหเณน อติกฺกมเนน อมามกา ปเร นามฯ ‘‘มยํ ฉนฺทาทิวเสน มิจฺฉาคาหํ คเหตฺวา เอตฺถ สงฺฆมเชฺฌ ยมามเส ภณฺฑนาทีนํ วุทฺธิยา วายมามา’’ติ น วิชานนฺติฯ อิทานิ ปน โยนิโส ปจฺจเวกฺขมานา ตตฺถ ตุมฺหากํ อนฺตเร เย จ ปณฺฑิตปุริสา ‘‘ปุเพฺพ มยํ ฉนฺทาทิวเสน วายมนฺตา อโยนิโส ปฎิปนฺนา’’ติ วิชานนฺติ, ตโต เตสํ สนฺติกา เต ปณฺฑิตปุริเส นิสฺสาย อิเม ทานิ กลหสงฺขาตา เมธคา สมฺมนฺตีติ อยเมตฺถ อโตฺถติฯ
Tattha pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te tattha saṅghamajjhe kolāhalaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase uparamāma vinassāma satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na vijānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti. Atha nesaṃ tāya paṭipattiyā te medhagā sammantīti. Atha vā pare cāti pubbe mayā ‘‘mā, bhikkhave, bhaṇḍana’’ntiādīni vatvā ovadiyamānāpi mama ovādassa apaṭiggahaṇena atikkamanena amāmakā pare nāma. ‘‘Mayaṃ chandādivasena micchāgāhaṃ gahetvā ettha saṅghamajjhe yamāmase bhaṇḍanādīnaṃ vuddhiyā vāyamāmā’’ti na vijānanti. Idāni pana yoniso paccavekkhamānā tattha tumhākaṃ antare ye ca paṇḍitapurisā ‘‘pubbe mayaṃ chandādivasena vāyamantā ayoniso paṭipannā’’ti vijānanti, tato tesaṃ santikā te paṇḍitapurise nissāya ime dāni kalahasaṅkhātā medhagā sammantīti ayamettha atthoti.
คาถาปริโยสาเน สมฺปตฺตภิกฺขู โสตาปตฺติผลาทีสุ ปติฎฺฐหิํสูติฯ
Gāthāpariyosāne sampattabhikkhū sotāpattiphalādīsu patiṭṭhahiṃsūti.
โกสมฺพกวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Kosambakavatthu pañcamaṃ.
๖. มหากาฬเตฺถรวตฺถุ
6. Mahākāḷattheravatthu
สุภานุปสฺสินฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เสตพฺยนครํ อุปนิสฺสาย สิํสปาวเน วิหรโนฺต จูฬกาฬมหากาเฬ อารพฺภ กเถสิฯ
Subhānupassinti imaṃ dhammadesanaṃ satthā setabyanagaraṃ upanissāya siṃsapāvane viharanto cūḷakāḷamahākāḷe ārabbha kathesi.
เสตพฺยนครวาสิโน หิ จูฬกาโฬ, มชฺฌิมกาโฬ, มหากาโฬติ ตโย ภาตโร กุฎุมฺพิกา ฯ เตสุ เชฎฺฐกนิฎฺฐา ทิสาสุ วิจริตฺวา ปญฺจหิ สกฎสเตหิ ภณฺฑํ อาหรนฺติ, มชฺฌิมกาโฬ อาภตํ วิกฺกิณาติฯ อเถกสฺมิํ สมเย เต อุโภปิ ภาตโร ปญฺจหิ สกฎสเตหิ นานาภณฺฑํ คเหตฺวา สาวตฺถิํ คนฺตฺวา สาวตฺถิยา จ เชตวนสฺส จ อนฺตเร สกฎานิ โมจยิํสุฯ เตสุ มหากาโฬ สายนฺหสมเย มาลาคนฺธาทิหเตฺถ สาวตฺถิวาสิโน อริยสาวเก ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉเนฺต ทิสฺวา ‘‘กุหิํ อิเม คจฺฉนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา กนิฎฺฐํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘ตาต, เตสุ สกเฎสุ อปฺปมโตฺต โหหิ, อหํ ธมฺมํ โสตุํ คจฺฉามี’’ติ วตฺวา คนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา ปริสปริยเนฺต นิสีทิฯ สตฺถา ตํ ทิสฺวา ตสฺส อชฺฌาสยวเสน อนุปุพฺพิํ กถํ กเถโนฺต ทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตาทิวเสน (ม. นิ. ๑.๑๖๓ อาทโย) อเนกปริยาเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสญฺจ กเถสิฯ ตํ สุตฺวา มหากาโฬ ‘‘สพฺพํ กิร ปหาย คนฺตพฺพํ, ปรโลกํ คจฺฉนฺตํ เนว โภคา, น ญาตกา จ อนุคจฺฉนฺติ, กิํ เม ฆราวาเสน ปพฺพชิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา มหาชเน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปกฺกเนฺต สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา สตฺถารา ‘‘นตฺถิ เต โกจิ อปโลเกตโพฺพ’’ติ วุเตฺต, ‘‘กนิโฎฺฐ เม, ภเนฺต, อตฺถี’’ติ วตฺวา เตน หิ ‘‘อปโลเกหิ น’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ วตฺวา คนฺตฺวา กนิฎฺฐํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘ตาต, อิมํ สพฺพํ สาปเตยฺยํ ปฎิปชฺชาหี’’ติ อาหฯ ‘‘ตุเมฺห ปน กิํ กริสฺสถ ภาติกา’’ติ? ‘‘อหํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติฯ โส ตํ นานปฺปกาเรหิ ยาจิตฺวา นิวเตฺตตุํ อสโกฺกโนฺต ‘‘สาธุ, สามิ, ยถา อชฺฌาสยํ กโรถา’’ติ อาหฯ มหากาโฬ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิฯ ‘‘อหํ ภาติกํ คเหตฺวาว อุปฺปพฺพชิสฺสามี’’ติ จูฬกาโฬปิ ปพฺพชิฯ อปรภาเค มหากาโฬ อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สาสเน ธุรานิ ปุจฺฉิตฺวา สตฺถารา ทฺวีสุ ธุเรสุ กถิเตสุ ‘‘อหํ, ภเนฺต, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตตฺตา คนฺถธุรํ ปูเรตุํ น สกฺขิสฺสามิ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามี’’ติ ยาว อรหตฺตา กมฺมฎฺฐานํ กถาเปตฺวา โสสานิกธุตงฺคํ สมาทาย ปฐมยามาติกฺกเนฺต สเพฺพสุ นิทฺทํ โอกฺกเนฺตสุ สุสานํ คนฺตฺวา ปจฺจูสกาเล สเพฺพสุ อนุฎฺฐิเตสุเยว วิหารํ อาคจฺฉติฯ
Setabyanagaravāsino hi cūḷakāḷo, majjhimakāḷo, mahākāḷoti tayo bhātaro kuṭumbikā . Tesu jeṭṭhakaniṭṭhā disāsu vicaritvā pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ āharanti, majjhimakāḷo ābhataṃ vikkiṇāti. Athekasmiṃ samaye te ubhopi bhātaro pañcahi sakaṭasatehi nānābhaṇḍaṃ gahetvā sāvatthiṃ gantvā sāvatthiyā ca jetavanassa ca antare sakaṭāni mocayiṃsu. Tesu mahākāḷo sāyanhasamaye mālāgandhādihatthe sāvatthivāsino ariyasāvake dhammassavanāya gacchante disvā ‘‘kuhiṃ ime gacchantī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘ahampi gamissāmī’’ti cintetvā kaniṭṭhaṃ āmantetvā, ‘‘tāta, tesu sakaṭesu appamatto hohi, ahaṃ dhammaṃ sotuṃ gacchāmī’’ti vatvā gantvā tathāgataṃ vanditvā parisapariyante nisīdi. Satthā taṃ disvā tassa ajjhāsayavasena anupubbiṃ kathaṃ kathento dukkhakkhandhasuttādivasena (ma. ni. 1.163 ādayo) anekapariyāyena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesañca kathesi. Taṃ sutvā mahākāḷo ‘‘sabbaṃ kira pahāya gantabbaṃ, paralokaṃ gacchantaṃ neva bhogā, na ñātakā ca anugacchanti, kiṃ me gharāvāsena pabbajissāmī’’ti cintetvā mahājane satthāraṃ vanditvā pakkante satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā satthārā ‘‘natthi te koci apaloketabbo’’ti vutte, ‘‘kaniṭṭho me, bhante, atthī’’ti vatvā tena hi ‘‘apalokehi na’’nti vutte, ‘‘sādhu, bhante’’ti vatvā gantvā kaniṭṭhaṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, imaṃ sabbaṃ sāpateyyaṃ paṭipajjāhī’’ti āha. ‘‘Tumhe pana kiṃ karissatha bhātikā’’ti? ‘‘Ahaṃ satthu santike pabbajissāmī’’ti. So taṃ nānappakārehi yācitvā nivattetuṃ asakkonto ‘‘sādhu, sāmi, yathā ajjhāsayaṃ karothā’’ti āha. Mahākāḷo gantvā satthu santike pabbaji. ‘‘Ahaṃ bhātikaṃ gahetvāva uppabbajissāmī’’ti cūḷakāḷopi pabbaji. Aparabhāge mahākāḷo upasampadaṃ labhitvā satthāraṃ upasaṅkamitvā sāsane dhurāni pucchitvā satthārā dvīsu dhuresu kathitesu ‘‘ahaṃ, bhante, mahallakakāle pabbajitattā ganthadhuraṃ pūretuṃ na sakkhissāmi, vipassanādhuraṃ pana pūressāmī’’ti yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sosānikadhutaṅgaṃ samādāya paṭhamayāmātikkante sabbesu niddaṃ okkantesu susānaṃ gantvā paccūsakāle sabbesu anuṭṭhitesuyeva vihāraṃ āgacchati.
อเถกา สุสานโคปิกา กาลี นาม ฉวฑาหิกา เถรสฺส ฐิตฎฺฐานํ นิสินฺนฎฺฐานํ จงฺกมิตฎฺฐานญฺจ ทิสฺวา ‘‘โก นุ โข อิธาคจฺฉติ, ปริคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ ปริคฺคณฺหิตุํ อสโกฺกนฺตี เอกทิวสํ สุสานกุฎิกายเมว ทีปํ ชาเลตฺวา ปุตฺตธีตโร อาทาย คนฺตฺวา เอกมเนฺต นิลียมานา มชฺฌิมยาเม เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘อโยฺย, โน, ภเนฺต, อิมสฺมิํ ฐาเน วิหรตี’’ติ อาหฯ ‘‘อาม, อุปาสิเก’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, สุสาเน วิหรเนฺตหิ นาม วตฺตํ อุคฺคณฺหิตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ เถโร ‘‘กิํ ปน มยํ ตยา กถิตวเตฺต วตฺติสฺสามา’’ติ อวตฺวา ‘‘กิํ กาตุํ วฎฺฎติ อุปาสิเก’’ติ อาหฯ ‘‘ภเนฺต, โสสานิเกหิ นาม สุสาเน วสนภาโว สุสานโคปกานญฺจ วิหาเร มหาเถรสฺส จ คามโภชกสฺส จ กเถตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ‘‘เถโร กิํ การณา’’ติ? ‘‘กตกมฺมา โจรา ธนสามิเกหิ ปทานุปทํ อนุพทฺธา สุสาเน ภณฺฑกํ ฉเฑฺฑตฺวา ปลายนฺติ, อถ มนุสฺสา โสสานิกานํ ปริปนฺถํ กโรนฺติ, เอเตสํ ปน กถิเต ‘มยํ อิมสฺส ภทฺทนฺตสฺส เอตฺตกํ นาม กาลํ เอตฺถ วสนภาวํ ชานาม, อโจโร เอโส’ติ อุปทฺทวํ นิวาเรนฺติฯ ตสฺมา เอเตสํ กเถตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ
Athekā susānagopikā kālī nāma chavaḍāhikā therassa ṭhitaṭṭhānaṃ nisinnaṭṭhānaṃ caṅkamitaṭṭhānañca disvā ‘‘ko nu kho idhāgacchati, pariggaṇhissāmi na’’nti pariggaṇhituṃ asakkontī ekadivasaṃ susānakuṭikāyameva dīpaṃ jāletvā puttadhītaro ādāya gantvā ekamante nilīyamānā majjhimayāme theraṃ āgacchantaṃ disvā gantvā vanditvā, ‘‘ayyo, no, bhante, imasmiṃ ṭhāne viharatī’’ti āha. ‘‘Āma, upāsike’’ti. ‘‘Bhante, susāne viharantehi nāma vattaṃ uggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti. Thero ‘‘kiṃ pana mayaṃ tayā kathitavatte vattissāmā’’ti avatvā ‘‘kiṃ kātuṃ vaṭṭati upāsike’’ti āha. ‘‘Bhante, sosānikehi nāma susāne vasanabhāvo susānagopakānañca vihāre mahātherassa ca gāmabhojakassa ca kathetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Thero kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Katakammā corā dhanasāmikehi padānupadaṃ anubaddhā susāne bhaṇḍakaṃ chaḍḍetvā palāyanti, atha manussā sosānikānaṃ paripanthaṃ karonti, etesaṃ pana kathite ‘mayaṃ imassa bhaddantassa ettakaṃ nāma kālaṃ ettha vasanabhāvaṃ jānāma, acoro eso’ti upaddavaṃ nivārenti. Tasmā etesaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti.
‘‘เถโร อญฺญํ กิํ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ภเนฺต, สุสาเน วสเนฺตน นาม อเยฺยน มจฺฉมํสติลปิฎฺฐเตลคุฬาทีนิ วเชฺชตพฺพานิ, ทิวา น นิทฺทายิตพฺพํ, กุสีเตน น ภวิตพฺพํ, อารทฺธวีริเยน ภวิตพฺพํ, อสเฐน อมายาวินา หุตฺวา กลฺยาณชฺฌาสเยน ภวิตพฺพํ, สายํ สเพฺพสุ สุเตฺตสุ วิหารโต อาคนฺตพฺพํ, ปจฺจูสกาเล สเพฺพสุ อนุฎฺฐิเตสุเยว วิหารํ คนฺตพฺพํฯ สเจ, ภเนฺต, อโยฺย อิมสฺมิํ ฐาเน เอวํ วิหรโนฺต ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปตุํ สกฺขิสฺสติ, สเจ มตสรีรํ อาเนตฺวา ฉเฑฺฑนฺติ, อหํ กมฺพลกูฎาคารํ อาโรเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ สกฺการํ กตฺวา สรีรกิจฺจํ กริสฺสามิฯ โน เจ สกฺขิสฺสติ, จิตกํ อาโรเปตฺวา อคฺคิํ ชาเลตฺวา สงฺกุนา อากฑฺฒิตฺวา พหิ ขิปิตฺวา ผรสุนา โกเฎฺฎตฺวา ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ฌาเปสฺสามี’’ติ อาหฯ อถ นํ เถโร ‘‘สาธุ ภเทฺท, เอกํ ปน รูปารมฺมณํ ทิสฺวา มยฺหํ กเถยฺยาสี’’ติ อาหฯ สา ‘‘สาธู’’ติ ปจฺจโสฺสสิฯ เถโร ยถาชฺฌาสเยน สุสาเน สมณธมฺมํ กโรติฯ จูฬกาฬเตฺถโร ปน อุฎฺฐาย สมุฎฺฐาย ฆราวาสํ จิเนฺตติ, ปุตฺตทารํ อนุสฺสรติฯ ‘‘ภาติโก เม อติภาริยํ กมฺมํ กโรตี’’ติ จิเนฺตติฯ
‘‘Thero aññaṃ kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Bhante, susāne vasantena nāma ayyena macchamaṃsatilapiṭṭhatelaguḷādīni vajjetabbāni, divā na niddāyitabbaṃ, kusītena na bhavitabbaṃ, āraddhavīriyena bhavitabbaṃ, asaṭhena amāyāvinā hutvā kalyāṇajjhāsayena bhavitabbaṃ, sāyaṃ sabbesu suttesu vihārato āgantabbaṃ, paccūsakāle sabbesu anuṭṭhitesuyeva vihāraṃ gantabbaṃ. Sace, bhante, ayyo imasmiṃ ṭhāne evaṃ viharanto pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetuṃ sakkhissati, sace matasarīraṃ ānetvā chaḍḍenti, ahaṃ kambalakūṭāgāraṃ āropetvā gandhamālādīhi sakkāraṃ katvā sarīrakiccaṃ karissāmi. No ce sakkhissati, citakaṃ āropetvā aggiṃ jāletvā saṅkunā ākaḍḍhitvā bahi khipitvā pharasunā koṭṭetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā aggimhi pakkhipitvā jhāpessāmī’’ti āha. Atha naṃ thero ‘‘sādhu bhadde, ekaṃ pana rūpārammaṇaṃ disvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti paccassosi. Thero yathājjhāsayena susāne samaṇadhammaṃ karoti. Cūḷakāḷatthero pana uṭṭhāya samuṭṭhāya gharāvāsaṃ cinteti, puttadāraṃ anussarati. ‘‘Bhātiko me atibhāriyaṃ kammaṃ karotī’’ti cinteti.
อเถกา กุลธีตา ตํมุหุตฺตสมุฎฺฐิเตน พฺยาธินา สายนฺหสมเย อมิลาตา อกิลนฺตา กาลมกาสิฯ ตเมนํ ญาตกาทโย ทารุเตลาทีหิ สทฺธิํ สายํ สุสานํ เนตฺวา สุสานโคปิกาย ‘‘อิมํ ฌาเปหี’’ติ ภติํ ทตฺวา นิยฺยาเทตฺวา ปกฺกมิํสุฯ สา ตสฺสา ปารุตวตฺถํ อปเนตฺวา ตํมุหุตฺตมตํ ปีณิตปีณิตํ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ ทิสฺวา, ‘‘อิมํ อยฺยสฺส ทเสฺสตุํ ปติรูปํ อารมฺมณ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, เอวรูปํ นาม อารมฺมณํ อตฺถิ, โอโลเกถ อยฺยา’’ติ อาหฯ เถโร ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ปารุปนํ นีหราเปตฺวา ปาทตลโต ยาว เกสคฺคา โอโลเกตฺวา ‘‘อติปีณิตเมตํ รูปํ สุวณฺณวณฺณํ อคฺคิมฺหิ นํ ปกฺขิปิตฺวา มหาชาลาหิ คหิตมตฺตกาเล มยฺหํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ วตฺวา สกฎฺฐานเมว คนฺตฺวา นิสีทิฯ สา ตถา กตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิฯ เถโร คนฺตฺวา โอโลเกสิฯ ชาลาย ปหฎปหฎฎฺฐานํ กพรคาวิยา วิย สรีรวณฺณํ อโหสิ, ปาทา นมิตฺวา โอลมฺพิํสุ, หตฺถา ปฎิกุฎิํสุ, อูรุนลาฎํ นิจฺจมฺมํ อโหสิ ฯ เถโร ‘‘อิทํ สรีรํ อิทาเนว โอโลเกนฺตานํ อปริยนฺตกรํ หุตฺวา อิทาเนว ขยํ ปตฺตํ วยํ ปตฺต’’นฺติ รตฺติฎฺฐานํ คนฺตฺวา นิสีทิตฺวา ขยวยํ สมฺปสฺสมาโน –
Athekā kuladhītā taṃmuhuttasamuṭṭhitena byādhinā sāyanhasamaye amilātā akilantā kālamakāsi. Tamenaṃ ñātakādayo dārutelādīhi saddhiṃ sāyaṃ susānaṃ netvā susānagopikāya ‘‘imaṃ jhāpehī’’ti bhatiṃ datvā niyyādetvā pakkamiṃsu. Sā tassā pārutavatthaṃ apanetvā taṃmuhuttamataṃ pīṇitapīṇitaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ disvā, ‘‘imaṃ ayyassa dassetuṃ patirūpaṃ ārammaṇa’’nti cintetvā gantvā theraṃ vanditvā, ‘‘bhante, evarūpaṃ nāma ārammaṇaṃ atthi, oloketha ayyā’’ti āha. Thero ‘‘sādhū’’ti vatvā pārupanaṃ nīharāpetvā pādatalato yāva kesaggā oloketvā ‘‘atipīṇitametaṃ rūpaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ aggimhi naṃ pakkhipitvā mahājālāhi gahitamattakāle mayhaṃ āroceyyāsī’’ti vatvā sakaṭṭhānameva gantvā nisīdi. Sā tathā katvā therassa ārocesi. Thero gantvā olokesi. Jālāya pahaṭapahaṭaṭṭhānaṃ kabaragāviyā viya sarīravaṇṇaṃ ahosi, pādā namitvā olambiṃsu, hatthā paṭikuṭiṃsu, ūrunalāṭaṃ niccammaṃ ahosi . Thero ‘‘idaṃ sarīraṃ idāneva olokentānaṃ apariyantakaraṃ hutvā idāneva khayaṃ pattaṃ vayaṃ patta’’nti rattiṭṭhānaṃ gantvā nisīditvā khayavayaṃ sampassamāno –
‘‘อนิจฺจา วต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน;
‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;
อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโข’’ติฯ (ที. นิ. ๒.๒๒๑, ๒๗๒; สํ. นิ. ๑.๑๘๖; ๒.๑๔๓; ชา. ๑.๑.๙๕) –
Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. (dī. ni. 2.221, 272; saṃ. ni. 1.186; 2.143; jā. 1.1.95) –
คาถํ วตฺวา วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ
Gāthaṃ vatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.
ตสฺมิํ อรหตฺตํ ปเตฺต สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ จรมาโน เสตพฺยํ คนฺตฺวา สิํสปาวนํ ปาวิสิฯ จูฬกาฬสฺส ภริยาโย ‘‘สตฺถา กิร อนุปฺปโตฺต สิํสปาวน’’นฺติ สุตฺวา ‘‘อมฺหากํ สามิกํ คณฺหิสฺสามา’’ติ เปเสตฺวา สตฺถารํ นิมนฺตาเปสุํฯ พุทฺธานํ ปน อปริจิณฺณฎฺฐาเน อาสนปญฺญตฺติํ อาจิกฺขเนฺตน เอเกน ภิกฺขุนา ปฐมตรํ คนฺตุํ วฎฺฎติฯ พุทฺธานญฺหิ มชฺฌิมฎฺฐาเน อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺส ทกฺขิณโต สาริปุตฺตเตฺถรสฺส, วามโต มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรสฺส, ตโต ปฎฺฐาย อุโภสุ ปเสฺสสุ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาสนํ ปญฺญาเปตพฺพํ โหติฯ ตสฺมา มหากาฬเตฺถโร จีวรปารุปนฎฺฐาเน ฐตฺวา, ‘‘จูฬกาฬ, ตฺวํ ปุรโต คนฺตฺวา อาสนปญฺญตฺติํ อาจิกฺขา’’ติ จูฬกาฬํ เปเสสิฯ ตสฺส ทิฎฺฐกาลโต ปฎฺฐาย เคหชนา เตน สทฺธิํ ปริหาสํ กโรนฺตา นีจาสนานิ สงฺฆเตฺถรสฺส โกฎิยํ อตฺถรนฺติ, อุจฺจาสนานิ สงฺฆนวกสฺส โกฎิยํฯ อิตโร ‘‘มา เอวํ กโรถ, นีจาสนานิ อุปริ มา ปญฺญาเปถ, อุจฺจาสนานิ อุปริ ปญฺญาเปถ, นีจาสนานิ เหฎฺฐา’’ติ อาหฯ อิตฺถิโย ตสฺส วจนํ อสุณนฺติโย วิย ‘‘ตฺวํ กิํ กโรโนฺต วิจรสิ, กิํ ตว อาสนานิ ปญฺญาเปตุํ น วฎฺฎติ, ตฺวํ กํ อาปุจฺฉิตฺวา ปพฺพชิโต, เกน ปพฺพชิโตสิ, กสฺมา อิธาคโตสี’’ติ วตฺวา นิวาสนปารุปนํ อจฺฉินฺทิตฺวา เสตกานิ นิวาเสตฺวา สีเส จ มาลาจุมฺพุฎกํ ฐเปตฺวา, ‘‘คจฺฉ สตฺถารํ อาเนหิ, มยํ อาสนานิ ปญฺญาเปสฺสามา’’ติ ปหิณิํสุฯ น จิรํ ภิกฺขุภาเว ฐตฺวา อวสฺสิโกว อุปฺปพฺพชิตตฺตา ลชฺชิตุํ น ชานาติ, ตสฺมา โส เตน อากเปฺปน นิราสโงฺกว คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย อาคโตฯ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปน ภตฺตกิจฺจาวสาเน มหากาฬสฺส ภริยาโย ‘‘อิมาหิ อตฺตโน สามิโก คหิโต, มยมฺปิ อมฺหากํ สามิกํ คณฺหิสฺสามา’’ติ จิเนฺตตฺวา ปุนทิวเส สตฺถารํ นิมนฺตยิํสุฯ ตทา ปน อาสนปญฺญาปนตฺถํ อโญฺญ ภิกฺขุ อคมาสิฯ ตา ตสฺมิํ ขเณ โอกาสํ อลภิตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ อทํสุฯ จูฬกาฬสฺส ปน เทฺว ภริยาโย, มชฺฌิมกาฬสฺส จตโสฺส, มหากาฬสฺส ปน อฎฺฐฯ ภิกฺขูปิ ภตฺตกิจฺจํ กาตุกามา นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกํสุ, พหิ คนฺตุกามา อุฎฺฐาย อคมํสุฯ สตฺถา ปน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กริฯ ตสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน ตา อิตฺถิโย, ‘‘ภเนฺต, มหากาโฬ อมฺหากํ อนุโมทนํ กตฺวา อาคจฺฉิสฺสติ, ตุเมฺห ปุรโต คจฺฉถา’’ติ วทิํสุฯ สตฺถา ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ปุรโต อคมาสิฯ คามทฺวารํ ปตฺวา ภิกฺขู อุชฺฌายิํสุ ‘‘กิํ นาเมตํ สตฺถารา กตํ, ญตฺวา นุ โข กตํ, อุทาหุ อชานิตฺวาฯ หิโยฺย จูฬกาฬสฺส ปุรโต คตตฺตา ปพฺพชฺชนฺตราโย ชาโต, อชฺช อญฺญสฺส ปุรโต คตตฺตา อนฺตราโย นาโหสิฯ อิทานิ มหากาฬํ ฐเปตฺวา อาคโต, สีลวา โข ปน ภิกฺขุ อาจารสมฺปโนฺน, กริสฺสติ นุ โข ตสฺส ปพฺพชฺชนฺตราย’’นฺติฯ สตฺถา เตสํ วจนํ สุตฺวา นิวตฺติตฺวา ฐิโต ‘‘กิํ กเถถ, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิ ฯ เต ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ ‘‘กิํ ปน ตุเมฺห, ภิกฺขเว, จูฬกาฬํ วิย มหากาฬํ สลฺลเกฺขถา’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต’’ฯ ตสฺส หิ เทฺว ปชาปติโย, อิมสฺส อฎฺฐฯ ‘‘อฎฺฐหิ ปริกฺขิปิตฺวา คหิโต กิํ กริสฺสติ, ภเนฺต’’ติ? สตฺถา ‘‘มา, ภิกฺขเว, เอวํ อวจุตฺถ, จูฬกาโฬ อุฎฺฐาย สมุฎฺฐาย สุภารมฺมณพหุโล วิหรติ, ปปาเต ฐิโต ทุพฺพลรุกฺขสทิโสฯ มยฺหํ ปน ปุโตฺต มหากาโฬ อสุภานุปสฺสี วิหรติ, ฆนเสลปพฺพโต วิย อจโล’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Tasmiṃ arahattaṃ patte satthā bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno setabyaṃ gantvā siṃsapāvanaṃ pāvisi. Cūḷakāḷassa bhariyāyo ‘‘satthā kira anuppatto siṃsapāvana’’nti sutvā ‘‘amhākaṃ sāmikaṃ gaṇhissāmā’’ti pesetvā satthāraṃ nimantāpesuṃ. Buddhānaṃ pana apariciṇṇaṭṭhāne āsanapaññattiṃ ācikkhantena ekena bhikkhunā paṭhamataraṃ gantuṃ vaṭṭati. Buddhānañhi majjhimaṭṭhāne āsanaṃ paññāpetvā tassa dakkhiṇato sāriputtattherassa, vāmato mahāmoggallānattherassa, tato paṭṭhāya ubhosu passesu bhikkhusaṅghassa āsanaṃ paññāpetabbaṃ hoti. Tasmā mahākāḷatthero cīvarapārupanaṭṭhāne ṭhatvā, ‘‘cūḷakāḷa, tvaṃ purato gantvā āsanapaññattiṃ ācikkhā’’ti cūḷakāḷaṃ pesesi. Tassa diṭṭhakālato paṭṭhāya gehajanā tena saddhiṃ parihāsaṃ karontā nīcāsanāni saṅghattherassa koṭiyaṃ attharanti, uccāsanāni saṅghanavakassa koṭiyaṃ. Itaro ‘‘mā evaṃ karotha, nīcāsanāni upari mā paññāpetha, uccāsanāni upari paññāpetha, nīcāsanāni heṭṭhā’’ti āha. Itthiyo tassa vacanaṃ asuṇantiyo viya ‘‘tvaṃ kiṃ karonto vicarasi, kiṃ tava āsanāni paññāpetuṃ na vaṭṭati, tvaṃ kaṃ āpucchitvā pabbajito, kena pabbajitosi, kasmā idhāgatosī’’ti vatvā nivāsanapārupanaṃ acchinditvā setakāni nivāsetvā sīse ca mālācumbuṭakaṃ ṭhapetvā, ‘‘gaccha satthāraṃ ānehi, mayaṃ āsanāni paññāpessāmā’’ti pahiṇiṃsu. Na ciraṃ bhikkhubhāve ṭhatvā avassikova uppabbajitattā lajjituṃ na jānāti, tasmā so tena ākappena nirāsaṅkova gantvā satthāraṃ vanditvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ ādāya āgato. Bhikkhusaṅghassa pana bhattakiccāvasāne mahākāḷassa bhariyāyo ‘‘imāhi attano sāmiko gahito, mayampi amhākaṃ sāmikaṃ gaṇhissāmā’’ti cintetvā punadivase satthāraṃ nimantayiṃsu. Tadā pana āsanapaññāpanatthaṃ añño bhikkhu agamāsi. Tā tasmiṃ khaṇe okāsaṃ alabhitvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā bhikkhaṃ adaṃsu. Cūḷakāḷassa pana dve bhariyāyo, majjhimakāḷassa catasso, mahākāḷassa pana aṭṭha. Bhikkhūpi bhattakiccaṃ kātukāmā nisīditvā bhattakiccamakaṃsu, bahi gantukāmā uṭṭhāya agamaṃsu. Satthā pana nisīditvā bhattakiccaṃ kari. Tassa bhattakiccapariyosāne tā itthiyo, ‘‘bhante, mahākāḷo amhākaṃ anumodanaṃ katvā āgacchissati, tumhe purato gacchathā’’ti vadiṃsu. Satthā ‘‘sādhū’’ti vatvā purato agamāsi. Gāmadvāraṃ patvā bhikkhū ujjhāyiṃsu ‘‘kiṃ nāmetaṃ satthārā kataṃ, ñatvā nu kho kataṃ, udāhu ajānitvā. Hiyyo cūḷakāḷassa purato gatattā pabbajjantarāyo jāto, ajja aññassa purato gatattā antarāyo nāhosi. Idāni mahākāḷaṃ ṭhapetvā āgato, sīlavā kho pana bhikkhu ācārasampanno, karissati nu kho tassa pabbajjantarāya’’nti. Satthā tesaṃ vacanaṃ sutvā nivattitvā ṭhito ‘‘kiṃ kathetha, bhikkhave’’ti pucchi . Te tamatthaṃ ārocesuṃ. ‘‘Kiṃ pana tumhe, bhikkhave, cūḷakāḷaṃ viya mahākāḷaṃ sallakkhethā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’. Tassa hi dve pajāpatiyo, imassa aṭṭha. ‘‘Aṭṭhahi parikkhipitvā gahito kiṃ karissati, bhante’’ti? Satthā ‘‘mā, bhikkhave, evaṃ avacuttha, cūḷakāḷo uṭṭhāya samuṭṭhāya subhārammaṇabahulo viharati, papāte ṭhito dubbalarukkhasadiso. Mayhaṃ pana putto mahākāḷo asubhānupassī viharati, ghanaselapabbato viya acalo’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๗.
7.
‘‘สุภานุปสฺสิํ วิหรนฺตํ, อินฺทฺริเยสุ อสํวุตํ;
‘‘Subhānupassiṃ viharantaṃ, indriyesu asaṃvutaṃ;
โภชนมฺหิ จามตฺตญฺญุํ, กุสีตํ หีนวีริยํ;
Bhojanamhi cāmattaññuṃ, kusītaṃ hīnavīriyaṃ;
ตํ เว ปสหติ มาโร, วาโต รุกฺขํว ทุพฺพลํฯ
Taṃ ve pasahati māro, vāto rukkhaṃva dubbalaṃ.
๘.
8.
‘‘อสุภานุปสฺสิํ วิหรนฺตํ, อินฺทฺริเยสุ สุสํวุตํ;
‘‘Asubhānupassiṃ viharantaṃ, indriyesu susaṃvutaṃ;
โภชนมฺหิ จ มตฺตญฺญุํ, สทฺธํ อารทฺธวีริยํ;
Bhojanamhi ca mattaññuṃ, saddhaṃ āraddhavīriyaṃ;
ตํ เว นปฺปสหตี มาโร, วาโต เสลํว ปพฺพต’’นฺติฯ
Taṃ ve nappasahatī māro, vāto selaṃva pabbata’’nti.
ตตฺถ สุภานุปสฺสิํ วิหรนฺตนฺติ สุตํ อนุปสฺสนฺตํ, อิฎฺฐารมฺมเณ มานสํ วิสฺสเชฺชตฺวา วิหรนฺตนฺติ อโตฺถฯ โย หิ ปุคฺคโล นิมิตฺตคฺคาหํ อนุพฺยญฺชนคฺคาหํ คณฺหโนฺต ‘‘นขา โสภนา’’ติ คณฺหาติ, ‘‘องฺคุลิโย โสภนา’’ติ คณฺหาติ, ‘‘หตฺถปาทา, ชงฺฆา, อูรุ, กฎิ, อุทรํ, ถนา, คีวา, โอฎฺฐา, ทนฺตา, มุขํ, นาสา, อกฺขีนิ, กณฺณา, ภมุกา, นลาฎํ, เกสา, โสภนา’’ติ คณฺหาติ, ‘‘เกสา, โลมา, นขา, ทนฺตา, ตโจ, โสภนา’’ติ คณฺหาติ, วโณฺณ สุโภ, สณฺฐานํ สุภนฺติ, อยํ สุภานุปสฺสี นามฯ เอวํ ตํ สุภานุปสฺสิํ วิหรนฺตํฯ อินฺทฺริเยสูติ จกฺขาทีสุ ฉสุ อินฺทฺริเยสุฯ อสํวุตนฺติ จกฺขุทฺวาราทีนิ อรกฺขนฺตํฯ ปริเยสนมตฺตา ปฎิคฺคหณมตฺตา ปริโภคมตฺตาติ อิมิสฺสา มตฺตาย อชานนโต โภชนมฺหิ จามตฺตญฺญุํฯ อปิจ ปจฺจเวกฺขณมตฺตา วิสฺสชฺชนมตฺตาติ อิมิสฺสาปิ มตฺตาย อชานนโต อมตฺตญฺญุํ, อิทํ โภชนํ ธมฺมิกํ, อิทํ อธมฺมิกนฺติปิ อชานนฺตํฯ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทวิหิํสาวิตกฺกวสิตาย กุสีตํฯ หีนวีริยนฺติ นิพฺพีริยํ จตูสุ อิริยาปเถสุ วีริยกรณรหิตํฯ ปสหตีติ อภิภวติ อโชฺฌตฺถรติฯ วาโต รุกฺขํว ทุพฺพลนฺติ พลววาโต ฉินฺนปปาเต ชาตํ ทุพฺพลรุกฺขํ วิยฯ ยถา หิ โส วาโต ตสฺส ทุพฺพลรุกฺขสฺส ปุปฺผผลปลฺลวาทีนิปิ ปาเตติ, ขุทฺทกสาขาปิ ภญฺชติ, มหาสาขาปิ ภญฺชติ, สมูลกมฺปิ ตํ รุกฺขํ อุปฺปาเฎตฺวา อุทฺธํมูลํ อโธสาขํ กตฺวา คจฺฉติ, เอวเมว เอวรูปํ ปุคฺคลํ อโนฺต อุปฺปโนฺน กิเลสมาโร ปสหติ, พลววาโต ทุพฺพลรุกฺขสฺส ปุปฺผผลปลฺลวาทิปาตนํ วิย ขุทฺทานุขุทฺทกาปตฺติอาปชฺชนมฺปิ กโรติ, ขุทฺทกสาขาภญฺชนํ วิย นิสฺสคฺคิยาทิอาปตฺติอาปชฺชนมฺปิ กโรติ, มหาสาขาภญฺชนํ วิย เตรสสงฺฆาทิเสสาปตฺติอาปชฺชนมฺปิ กโรติ, อุปฺปาเฎตฺวา อุทฺธํ, มูลกํ เหฎฺฐาสาขํ กตฺวา ปาตนํ วิย ปาราชิกาปตฺติอาปชฺชนมฺปิ กโรติ, สฺวากฺขาตสาสนา นีหริตฺวา กติปาเหเนว คิหิภาวํ ปาเปตีติ เอวํ เอวรูปํ ปุคฺคลํ กิเลสมาโร อตฺตโน วเส วเตฺตตีติ อโตฺถฯ
Tattha subhānupassiṃ viharantanti sutaṃ anupassantaṃ, iṭṭhārammaṇe mānasaṃ vissajjetvā viharantanti attho. Yo hi puggalo nimittaggāhaṃ anubyañjanaggāhaṃ gaṇhanto ‘‘nakhā sobhanā’’ti gaṇhāti, ‘‘aṅguliyo sobhanā’’ti gaṇhāti, ‘‘hatthapādā, jaṅghā, ūru, kaṭi, udaraṃ, thanā, gīvā, oṭṭhā, dantā, mukhaṃ, nāsā, akkhīni, kaṇṇā, bhamukā, nalāṭaṃ, kesā, sobhanā’’ti gaṇhāti, ‘‘kesā, lomā, nakhā, dantā, taco, sobhanā’’ti gaṇhāti, vaṇṇo subho, saṇṭhānaṃ subhanti, ayaṃ subhānupassī nāma. Evaṃ taṃ subhānupassiṃ viharantaṃ. Indriyesūti cakkhādīsu chasu indriyesu. Asaṃvutanti cakkhudvārādīni arakkhantaṃ. Pariyesanamattā paṭiggahaṇamattā paribhogamattāti imissā mattāya ajānanato bhojanamhi cāmattaññuṃ. Apica paccavekkhaṇamattā vissajjanamattāti imissāpi mattāya ajānanato amattaññuṃ, idaṃ bhojanaṃ dhammikaṃ, idaṃ adhammikantipi ajānantaṃ. Kāmacchandabyāpādavihiṃsāvitakkavasitāya kusītaṃ. Hīnavīriyanti nibbīriyaṃ catūsu iriyāpathesu vīriyakaraṇarahitaṃ. Pasahatīti abhibhavati ajjhottharati. Vāto rukkhaṃva dubbalanti balavavāto chinnapapāte jātaṃ dubbalarukkhaṃ viya. Yathā hi so vāto tassa dubbalarukkhassa pupphaphalapallavādīnipi pāteti, khuddakasākhāpi bhañjati, mahāsākhāpi bhañjati, samūlakampi taṃ rukkhaṃ uppāṭetvā uddhaṃmūlaṃ adhosākhaṃ katvā gacchati, evameva evarūpaṃ puggalaṃ anto uppanno kilesamāro pasahati, balavavāto dubbalarukkhassa pupphaphalapallavādipātanaṃ viya khuddānukhuddakāpattiāpajjanampi karoti, khuddakasākhābhañjanaṃ viya nissaggiyādiāpattiāpajjanampi karoti, mahāsākhābhañjanaṃ viya terasasaṅghādisesāpattiāpajjanampi karoti, uppāṭetvā uddhaṃ, mūlakaṃ heṭṭhāsākhaṃ katvā pātanaṃ viya pārājikāpattiāpajjanampi karoti, svākkhātasāsanā nīharitvā katipāheneva gihibhāvaṃ pāpetīti evaṃ evarūpaṃ puggalaṃ kilesamāro attano vase vattetīti attho.
อสุภานุปสฺสินฺติ ทสสุ อสุเภสุ อญฺญตรํ อสุภํ ปสฺสนฺตํ ปฎิกูลมนสิกาเร ยุตฺตํ เกเส อสุภโต ปสฺสนฺตํ โลเม นเข ทเนฺต ตจํ วณฺณํ สณฺฐานํ อสุภโต ปสฺสนฺตํฯ อินฺทฺริเยสูติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุฯ สุสํวุตนฺติ นิมิตฺตาทิคฺคาหรหิตํ ปิหิตทฺวารํฯ อมตฺตญฺญุตาปฎิเกฺขเปน โภชนมฺหิ จ มตฺตญฺญุํฯ สทฺธนฺติ กมฺมสฺส เจว ผลสฺส จ สทฺทหนลกฺขณาย โลกิกาย สทฺธาย เจว ตีสุ วตฺถูสุ อเวจฺจปฺปสาทสงฺขาตาย โลกุตฺตรสทฺธาย จ สมนฺนาคตํฯ อารทฺธวีริยนฺติ ปคฺคหิตวีริยํ ปริปุณฺณวีริยํฯ ตํ เวติ เอวรูปํ ตํ ปุคฺคลํ ยถา ทุพฺพลวาโต สณิกํ ปหรโนฺต เอกคฺฆนํ เสลํ จาเลตุํ น สโกฺกติ, ตถา อพฺภนฺตเร อุปฺปชฺชมาโนปิ ทุพฺพลกิเลสมาโร นปฺปสหติ, โขเภตุํ วา จาเลตุํ วา น สโกฺกตีติ อโตฺถฯ
Asubhānupassinti dasasu asubhesu aññataraṃ asubhaṃ passantaṃ paṭikūlamanasikāre yuttaṃ kese asubhato passantaṃ lome nakhe dante tacaṃ vaṇṇaṃ saṇṭhānaṃ asubhato passantaṃ. Indriyesūti chasu indriyesu. Susaṃvutanti nimittādiggāharahitaṃ pihitadvāraṃ. Amattaññutāpaṭikkhepena bhojanamhi ca mattaññuṃ. Saddhanti kammassa ceva phalassa ca saddahanalakkhaṇāya lokikāya saddhāya ceva tīsu vatthūsu aveccappasādasaṅkhātāya lokuttarasaddhāya ca samannāgataṃ. Āraddhavīriyanti paggahitavīriyaṃ paripuṇṇavīriyaṃ. Taṃ veti evarūpaṃ taṃ puggalaṃ yathā dubbalavāto saṇikaṃ paharanto ekagghanaṃ selaṃ cāletuṃ na sakkoti, tathā abbhantare uppajjamānopi dubbalakilesamāro nappasahati, khobhetuṃ vā cāletuṃ vā na sakkotīti attho.
ตาปิ โข ตสฺส ปุราณทุติยิกาโย เถรํ ปริวาเรตฺวา ‘‘ตฺวํ กํ อาปุจฺฉิตฺวา ปพฺพชิโต, อิทานิ คิหี ภวิสฺสสิ น ภวิสฺสสี’’ติอาทีนิ วตฺวา กาสาวํ นีหริตุกามา อเหสุํฯ เถโร ตาสํ อาการํ สลฺลเกฺขตฺวา นิสินฺนาสนา วุฎฺฐาย อิทฺธิยา อุปฺปตฺติตฺวา กูฎาคารกณฺณิกํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา สตฺถริ คาถา ปริโยสาเปเนฺตเยว สตฺถุ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ อภิตฺถวโนฺต อากาสโต โอตริตฺวา ตถาคตสฺส ปาเท วนฺทิฯ
Tāpi kho tassa purāṇadutiyikāyo theraṃ parivāretvā ‘‘tvaṃ kaṃ āpucchitvā pabbajito, idāni gihī bhavissasi na bhavissasī’’tiādīni vatvā kāsāvaṃ nīharitukāmā ahesuṃ. Thero tāsaṃ ākāraṃ sallakkhetvā nisinnāsanā vuṭṭhāya iddhiyā uppattitvā kūṭāgārakaṇṇikaṃ dvidhā bhinditvā ākāsenāgantvā satthari gāthā pariyosāpenteyeva satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ abhitthavanto ākāsato otaritvā tathāgatassa pāde vandi.
คาถาปริโยสาเน สมฺปตฺตภิกฺขู โสตาปตฺติผลาทีสุ ปติฎฺฐหิํสูติฯ
Gāthāpariyosāne sampattabhikkhū sotāpattiphalādīsu patiṭṭhahiṃsūti.
มหากาฬเตฺถรวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Mahākāḷattheravatthu chaṭṭhaṃ.
๗. เทวทตฺตวตฺถุ
7. Devadattavatthu
อนิกฺกสาโวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ราชคเห เทวทตฺตสฺส กาสาวลาภํ อารพฺภ กเถสิฯ
Anikkasāvoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto rājagahe devadattassa kāsāvalābhaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย เทฺว อคฺคสาวกา ปญฺจสเต ปญฺจสเต อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเร อาทาย สตฺถารํ อาปุจฺฉิตฺวา วนฺทิตฺวา เชตวนโต ราชคหํ อคมํสุฯ ราชคหวาสิโน เทฺวปิ ตโยปิ พหูปิ เอกโต หุตฺวา อาคนฺตุกทานํ อทํสุฯ อเถกทิวสํ อายสฺมา สาริปุโตฺต อนุโมทนํ กโรโนฺต ‘‘อุปาสกา เอโก สยํ ทานํ เทติ, ปรํ น สมาทเปติ, โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน โภคสมฺปทํ ลภติ, โน ปริวารสมฺปทํฯ เอโก สยํ น เทติ, ปรํ สมาทเปติ, โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน ปริวารสมฺปทํ ลภติ, โน โภคสมฺปทํฯ เอโก สยมฺปิ น เทติ, ปรมฺปิ น สมาทเปติ, โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน กญฺชิกมตฺตมฺปิ กุจฺฉิปูรํ น ลภติ, อนาโถ โหติ นิปฺปจฺจโยฯ เอโก สยมฺปิ เทติ, ปรมฺปิ สมาทเปติ, โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน อตฺตภาวสเตปิ อตฺตภาวสหเสฺสปิ อตฺตภาวสตสหเสฺสปิ โภคสมฺปทเญฺจว ปริวารสมฺปทญฺจ ลภตี’’ติ เอวํ ธมฺมํ เทเสสิฯ
Ekasmiñhi samaye dve aggasāvakā pañcasate pañcasate attano attano parivāre ādāya satthāraṃ āpucchitvā vanditvā jetavanato rājagahaṃ agamaṃsu. Rājagahavāsino dvepi tayopi bahūpi ekato hutvā āgantukadānaṃ adaṃsu. Athekadivasaṃ āyasmā sāriputto anumodanaṃ karonto ‘‘upāsakā eko sayaṃ dānaṃ deti, paraṃ na samādapeti, so nibbattanibbattaṭṭhāne bhogasampadaṃ labhati, no parivārasampadaṃ. Eko sayaṃ na deti, paraṃ samādapeti, so nibbattanibbattaṭṭhāne parivārasampadaṃ labhati, no bhogasampadaṃ. Eko sayampi na deti, parampi na samādapeti, so nibbattanibbattaṭṭhāne kañjikamattampi kucchipūraṃ na labhati, anātho hoti nippaccayo. Eko sayampi deti, parampi samādapeti, so nibbattanibbattaṭṭhāne attabhāvasatepi attabhāvasahassepi attabhāvasatasahassepi bhogasampadañceva parivārasampadañca labhatī’’ti evaṃ dhammaṃ desesi.
ตเมโก ปณฺฑิตปุริโส ธมฺมํ สุตฺวา ‘‘อจฺฉริยา วต โภ, อพฺภุตา วต โภ ธมฺมเทสนา, สุการณํ กถิตํ, มยา อิมาสํ ทฺวินฺนํ สมฺปตฺตีนํ นิปฺผาทกํ กมฺมํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา – ‘‘ภเนฺต, เสฺว มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ เถรํ นิมเนฺตสิฯ ‘‘กิตฺตเกหิ เต ภิกฺขูหิ อโตฺถ อุปาสกา’’ติฯ ‘‘กิตฺตกา ปน โว, ภเนฺต, ปริวารา’’ติ? ‘‘สหสฺสมตฺตา อุปาสกา’’ติฯ ‘‘สเพฺพหิ สทฺธิํเยว เสฺว ภิกฺขํ คณฺหถ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เถโร อธิวาเสสิ’’ฯ อุปาสโก นครวีถิยํ จรโนฺต – ‘‘อมฺมา, ตาตา, มยา ภิกฺขุสหสฺสํ นิมนฺติตํ, ตุเมฺห กิตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขํ ทาตุํ สกฺขิสฺสถ, ตุเมฺห กิตฺตกาน’’นฺติ สมาทเปสิฯ มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน ปโหนกนิยาเมน – ‘‘มยํ ทสนฺนํ ทสฺสาม, มยํ วีสติยา, มยํ สตสฺสา’’ติ อาหํสุฯ อุปาสโก – ‘‘เตน หิ เอกสฺมิํ ฐาเน สมาคมํ กตฺวา เอกโตว ปริวิสิสฺสาม , สเพฺพ ติลตณฺฑุลสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ สมาหรถา’’ติ เอกสฺมิํ ฐาเน สมาหราเปสิฯ
Tameko paṇḍitapuriso dhammaṃ sutvā ‘‘acchariyā vata bho, abbhutā vata bho dhammadesanā, sukāraṇaṃ kathitaṃ, mayā imāsaṃ dvinnaṃ sampattīnaṃ nipphādakaṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā – ‘‘bhante, sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti theraṃ nimantesi. ‘‘Kittakehi te bhikkhūhi attho upāsakā’’ti. ‘‘Kittakā pana vo, bhante, parivārā’’ti? ‘‘Sahassamattā upāsakā’’ti. ‘‘Sabbehi saddhiṃyeva sve bhikkhaṃ gaṇhatha, bhante’’ti. ‘‘Thero adhivāsesi’’. Upāsako nagaravīthiyaṃ caranto – ‘‘ammā, tātā, mayā bhikkhusahassaṃ nimantitaṃ, tumhe kittakānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhaṃ dātuṃ sakkhissatha, tumhe kittakāna’’nti samādapesi. Manussā attano attano pahonakaniyāmena – ‘‘mayaṃ dasannaṃ dassāma, mayaṃ vīsatiyā, mayaṃ satassā’’ti āhaṃsu. Upāsako – ‘‘tena hi ekasmiṃ ṭhāne samāgamaṃ katvā ekatova parivisissāma , sabbe tilataṇḍulasappimadhuphāṇitādīni samāharathā’’ti ekasmiṃ ṭhāne samāharāpesi.
อถสฺส เอโก กุฎุมฺพิโก สตสหสฺสคฺฆนิกํ คนฺธกาสาววตฺถํ ทตฺวา – ‘‘สเจ เต ทานวตฺตํ นปฺปโหติ, อิทํ วิสฺสเชฺชตฺวา ยํ อูนํ, ตํ ปูเรยฺยาสิฯ สเจ ปโหติ, ยสฺสิจฺฉสิ, ตสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยาสี’’ติ อาหฯ ตทา ตสฺส สพฺพํ ทานวตฺตํ ปโหสิ, กิญฺจิ อูนํ นาม นาโหสิฯ โส มนุเสฺส ปุจฺฉิ – ‘‘อิทํ, อยฺยา, กาสาวํ เอเกน กุฎุมฺพิเกน เอวํ นาม วตฺวา ทินฺนํ อติเรกํ ชาตํ, กสฺส นํ เทมา’’ติฯ เอกเจฺจ ‘‘สาริปุตฺตเตฺถรสฺสา’’ติ อาหํสุฯ เอกเจฺจ ‘‘เถโร สสฺสปากสมเย อาคนฺตฺวา คมนสีโล, เทวทโตฺต อมฺหากํ มงฺคลามงฺคเลสุ สหาโย อุทกมณิโก วิย นิจฺจํ ปติฎฺฐิโต, ตสฺส ตํ เทมา’’ติ อาหํสุฯ สมฺพหุลิกาย กถายปิ ‘‘เทวทตฺตสฺส ทาตพฺพ’’นฺติ วตฺตาโร พหุตรา อเหสุํ, อถ นํ เทวทตฺตสฺส อทํสุฯ โส ตํ ฉินฺทิตฺวา สิพฺพิตฺวา รชิตฺวา นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา วิจรติฯ ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘นยิทํ เทวทตฺตสฺส อนุจฺฉวิกํ, สาริปุตฺตเตฺถรสฺส อนุจฺฉวิกํฯ เทวทโตฺต อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา วิจรตี’’ติ วทิํสุฯ อเถโก ทิสาวาสิโก ภิกฺขุ ราชคหา สาวตฺถิํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา กตปฎิสนฺถาโร สตฺถารา ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉิโต อาทิโต ปฎฺฐาย สพฺพํ ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสิฯ สตฺถา ‘‘น โข ภิกฺขุ อิทาเนเวโส อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ วตฺถํ ธาเรติ, ปุเพฺพปิ ธาเรสิเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –
Athassa eko kuṭumbiko satasahassagghanikaṃ gandhakāsāvavatthaṃ datvā – ‘‘sace te dānavattaṃ nappahoti, idaṃ vissajjetvā yaṃ ūnaṃ, taṃ pūreyyāsi. Sace pahoti, yassicchasi, tassa bhikkhuno dadeyyāsī’’ti āha. Tadā tassa sabbaṃ dānavattaṃ pahosi, kiñci ūnaṃ nāma nāhosi. So manusse pucchi – ‘‘idaṃ, ayyā, kāsāvaṃ ekena kuṭumbikena evaṃ nāma vatvā dinnaṃ atirekaṃ jātaṃ, kassa naṃ demā’’ti. Ekacce ‘‘sāriputtattherassā’’ti āhaṃsu. Ekacce ‘‘thero sassapākasamaye āgantvā gamanasīlo, devadatto amhākaṃ maṅgalāmaṅgalesu sahāyo udakamaṇiko viya niccaṃ patiṭṭhito, tassa taṃ demā’’ti āhaṃsu. Sambahulikāya kathāyapi ‘‘devadattassa dātabba’’nti vattāro bahutarā ahesuṃ, atha naṃ devadattassa adaṃsu. So taṃ chinditvā sibbitvā rajitvā nivāsetvā pārupitvā vicarati. Taṃ disvā manussā ‘‘nayidaṃ devadattassa anucchavikaṃ, sāriputtattherassa anucchavikaṃ. Devadatto attano ananucchavikaṃ nivāsetvā pārupitvā vicaratī’’ti vadiṃsu. Atheko disāvāsiko bhikkhu rājagahā sāvatthiṃ gantvā satthāraṃ vanditvā katapaṭisanthāro satthārā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ phāsuvihāraṃ pucchito ādito paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho bhikkhu idāneveso attano ananucchavikaṃ vatthaṃ dhāreti, pubbepi dhāresiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari –
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทเตฺต รชฺชํ กาเรเนฺต พาราณสิวาสี เอโก หตฺถิมารโก หตฺถิํ มาเรตฺวา มาเรตฺวา ทเนฺต จ นเข จ อนฺตานิ จ ฆนมํสญฺจ อาหริตฺวา วิกฺกิณโนฺต ชีวิตํ กเปฺปติฯ อเถกสฺมิํ อรเญฺญ อเนกสหสฺสา หตฺถิโน โคจรํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตา ปเจฺจกพุเทฺธ ทิสฺวา ตโต ปฎฺฐาย คจฺฉมานา คมนาคมนกาเล ชณฺณุเกหิ นิปติตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกมนฺติฯ เอกทิวสญฺหิ หตฺถิมารโก ตํ กิริยํ ทิสฺวา – ‘‘อหํ อิเม กิเจฺฉน มาเรมิ, อิเม จ คมนาคมนกาเล ปเจฺจกพุเทฺธ วนฺทนฺติ, กิํ นุ โข ทิสฺวา วนฺทนฺตี’’ติ จิเนฺตโนฺต – ‘‘กาสาว’’นฺติ สลฺลเกฺขตฺวา, ‘‘มยาปิ อิทานิ กาสาวํ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา เอกสฺส ปเจฺจกพุทฺธสฺส ชาตสฺสรํ โอรุยฺห นฺหายนฺตสฺส ตีเร ฐปิเตสุ กาสาเวสุ จีวรํ เถเนตฺวา เตสํ หตฺถีนํ คมนาคมนมเคฺค สตฺติํ คเหตฺวา สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสีทติฯ หตฺถิโน ตํ ทิสฺวา – ‘‘ปเจฺจกพุโทฺธ’’ติ สญฺญาย วนฺทิตฺวา ปกฺกมนฺติฯ โส เตสํ สพฺพปจฺฉโต คจฺฉนฺตํ สตฺติยา ปหริตฺวา มาเรตฺวา ทนฺตาทีนิ คเหตฺวา เสสํ ภูมิยํ นิขณิตฺวา คจฺฉติฯ อปรภาเค โพธิสโตฺต หตฺถิโยนิยํ ปฎิสนฺธิํ คเหตฺวา หตฺถิเชฎฺฐโก ยูถปติ อโหสิฯ ตทาปิ โส ตเถว กโรติฯ มหาปุริโส อตฺตโน ปริสาย ปริหานิํ ญตฺวา, ‘‘กุหิํ อิเม หตฺถี คตา, มนฺทา ชาตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘น ชานาม, สามี’’ติ วุเตฺต, ‘‘กุหิญฺจิ คจฺฉนฺตา มํ อนาปุจฺฉิตฺวา น คมิสฺสนฺติ, ปริปเนฺถน ภวิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา, ‘‘เอกสฺมิํ ฐาเน กาสาวํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนสฺส สนฺติกา ปริปเนฺถน ภวิตพฺพ’’นฺติ ปริสงฺกิตฺวา, ‘‘ตํ ปริคฺคณฺหิตุํ วฎฺฎตี’’ติ สเพฺพ หตฺถี ปุรโต เปเสตฺวา สยํ ปจฺฉโต วิลมฺพมาโน อาคจฺฉติฯ โส เสสหตฺถีสุ วนฺทิตฺวา คเตสุ มหาปุริสํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา จีวรํ สํหริตฺวา สตฺติํ วิสฺสชฺชิฯ มหาปุริโส สติํ อุปฺปฎฺฐเปตฺวา อาคจฺฉโนฺต ปจฺฉโต ปฎิกฺกมิตฺวา สตฺติํ วิวเชฺชสิฯ อถ นํ ‘‘อิมินา อิเม หตฺถี นาสิตา’’ติ คณฺหิตุํ ปกฺขนฺทิฯ อิตโร เอกํ รุกฺขํ ปุรโต กตฺวา นิลียิฯ อถ ‘‘นํ รุเกฺขน สทฺธิํ โสณฺฑาย ปริกฺขิปิตฺวา คเหตฺวา ภูมิยํ โปเถสฺสามี’’ติ เตน นีหริตฺวา ทสฺสิตํ กาสาวํ ทิสฺวา – ‘‘สจาหํ อิมสฺมิํ ทุพฺภิสฺสามิ, อเนกสหเสฺสสุ เม พุทฺธปเจฺจกพุทฺธขีณาสเวสุ ลชฺชา นาม ภินฺนา ภวิสฺสตี’’ติ อธิวาเสตฺวา – ‘‘ตยา เม เอตฺตกา ญาตกา นาสิตา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, สามี’’ติฯ ‘‘กสฺมา เอวํ ภาริยกมฺมมกาสิ, อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ วีตราคานํ อนุจฺฉวิกํ วตฺถํ ปริทหิตฺวา เอวรูปํ กมฺมํ กโรเนฺตน ภาริยํ ตยา กต’’นฺติฯ เอวญฺจ ปน วตฺวา อุตฺตริปิ นํ นิคฺคณฺหโนฺต ‘‘อนิกฺกสาโว กาสาวํ…เป.… ส เว กาสาวมรหตี’’ติ คาถํ วตฺวา – ‘‘อยุตฺตํ เต กต’’นฺติ วตฺวา ตํ วิสฺสเชฺชสิฯ
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasivāsī eko hatthimārako hatthiṃ māretvā māretvā dante ca nakhe ca antāni ca ghanamaṃsañca āharitvā vikkiṇanto jīvitaṃ kappeti. Athekasmiṃ araññe anekasahassā hatthino gocaraṃ gahetvā gacchantā paccekabuddhe disvā tato paṭṭhāya gacchamānā gamanāgamanakāle jaṇṇukehi nipatitvā vanditvā pakkamanti. Ekadivasañhi hatthimārako taṃ kiriyaṃ disvā – ‘‘ahaṃ ime kicchena māremi, ime ca gamanāgamanakāle paccekabuddhe vandanti, kiṃ nu kho disvā vandantī’’ti cintento – ‘‘kāsāva’’nti sallakkhetvā, ‘‘mayāpi idāni kāsāvaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ekassa paccekabuddhassa jātassaraṃ oruyha nhāyantassa tīre ṭhapitesu kāsāvesu cīvaraṃ thenetvā tesaṃ hatthīnaṃ gamanāgamanamagge sattiṃ gahetvā sasīsaṃ pārupitvā nisīdati. Hatthino taṃ disvā – ‘‘paccekabuddho’’ti saññāya vanditvā pakkamanti. So tesaṃ sabbapacchato gacchantaṃ sattiyā paharitvā māretvā dantādīni gahetvā sesaṃ bhūmiyaṃ nikhaṇitvā gacchati. Aparabhāge bodhisatto hatthiyoniyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā hatthijeṭṭhako yūthapati ahosi. Tadāpi so tatheva karoti. Mahāpuriso attano parisāya parihāniṃ ñatvā, ‘‘kuhiṃ ime hatthī gatā, mandā jātā’’ti pucchitvā, ‘‘na jānāma, sāmī’’ti vutte, ‘‘kuhiñci gacchantā maṃ anāpucchitvā na gamissanti, paripanthena bhavitabba’’nti vatvā, ‘‘ekasmiṃ ṭhāne kāsāvaṃ pārupitvā nisinnassa santikā paripanthena bhavitabba’’nti parisaṅkitvā, ‘‘taṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti sabbe hatthī purato pesetvā sayaṃ pacchato vilambamāno āgacchati. So sesahatthīsu vanditvā gatesu mahāpurisaṃ āgacchantaṃ disvā cīvaraṃ saṃharitvā sattiṃ vissajji. Mahāpuriso satiṃ uppaṭṭhapetvā āgacchanto pacchato paṭikkamitvā sattiṃ vivajjesi. Atha naṃ ‘‘iminā ime hatthī nāsitā’’ti gaṇhituṃ pakkhandi. Itaro ekaṃ rukkhaṃ purato katvā nilīyi. Atha ‘‘naṃ rukkhena saddhiṃ soṇḍāya parikkhipitvā gahetvā bhūmiyaṃ pothessāmī’’ti tena nīharitvā dassitaṃ kāsāvaṃ disvā – ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ dubbhissāmi, anekasahassesu me buddhapaccekabuddhakhīṇāsavesu lajjā nāma bhinnā bhavissatī’’ti adhivāsetvā – ‘‘tayā me ettakā ñātakā nāsitā’’ti pucchi. ‘‘Āma, sāmī’’ti. ‘‘Kasmā evaṃ bhāriyakammamakāsi, attano ananucchavikaṃ vītarāgānaṃ anucchavikaṃ vatthaṃ paridahitvā evarūpaṃ kammaṃ karontena bhāriyaṃ tayā kata’’nti. Evañca pana vatvā uttaripi naṃ niggaṇhanto ‘‘anikkasāvo kāsāvaṃ…pe… sa ve kāsāvamarahatī’’ti gāthaṃ vatvā – ‘‘ayuttaṃ te kata’’nti vatvā taṃ vissajjesi.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘ตทา หตฺถิมารโก เทวทโตฺต อโหสิ, ตสฺส นิคฺคาหโก หตฺถินาโค อหเมวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนตฺวา, ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพปิ เทวทโตฺต อตฺตโน อนนุจฺฉวิกํ วตฺถํ ธาเรสิเยวา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘tadā hatthimārako devadatto ahosi, tassa niggāhako hatthināgo ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānetvā, ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto attano ananucchavikaṃ vatthaṃ dhāresiyevā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๙.
9.
‘‘อนิกฺกสาโว กาสาวํ, โย วตฺถํ ปริทหิสฺสติ;
‘‘Anikkasāvo kāsāvaṃ, yo vatthaṃ paridahissati;
อเปโต ทมสเจฺจน, น โส กาสาวมรหติฯ
Apeto damasaccena, na so kāsāvamarahati.
๑๐.
10.
‘‘โย จ วนฺตกสาวสฺส, สีเลสุ สุสมาหิโต;
‘‘Yo ca vantakasāvassa, sīlesu susamāhito;
อุเปโต ทมสเจฺจน, ส เว กาสาวมรหตี’’ติฯ
Upeto damasaccena, sa ve kāsāvamarahatī’’ti.
ฉทฺทนฺตชาตเกนาปิ (ชา. ๑.๑๖.๑๒๒-๑๒๓) จ อยมโตฺถ ทีเปตโพฺพฯ
Chaddantajātakenāpi (jā. 1.16.122-123) ca ayamattho dīpetabbo.
ตตฺถ อนิกฺกสาโวติ ราคาทีหิ กสาเวหิ สกสาโวฯ ปริทหิสฺสตีติ นิวาสนปารุปนอตฺถรณวเสน ปริภุญฺชิสฺสติฯ ปริธสฺสตีติปิ ปาโฐฯ อเปโต ทมสเจฺจนาติ อินฺทฺริยทเมน เจว ปรมตฺถสจฺจปกฺขิเกน วจีสเจฺจน จ อเปโต, วิยุโตฺต ปริจฺจโตฺถติ อโตฺถฯ น โสติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล กาสาวํ ปริทหิตุํ นารหติฯ วนฺตกสาวสฺสาติ จตูหิ มเคฺคหิ วนฺตกสาโว ฉฑฺฑิตกสาโว ปหีนกสาโว อสฺสฯ สีเลสูติ จตุปาริสุทฺธิสีเลสุฯ สุสมาหิโตติ สุฎฺฐุ สมาหิโต สุฎฺฐิโตฯ อุเปโตติ อินฺทฺริยทเมน เจว วุตฺตปฺปกาเรน จ สเจฺจน อุปคโตฯ ส เวติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล ตํ คนฺธกาสาววตฺถํ อรหตีติฯ
Tattha anikkasāvoti rāgādīhi kasāvehi sakasāvo. Paridahissatīti nivāsanapārupanaattharaṇavasena paribhuñjissati. Paridhassatītipi pāṭho. Apeto damasaccenāti indriyadamena ceva paramatthasaccapakkhikena vacīsaccena ca apeto, viyutto pariccatthoti attho. Na soti so evarūpo puggalo kāsāvaṃ paridahituṃ nārahati. Vantakasāvassāti catūhi maggehi vantakasāvo chaḍḍitakasāvo pahīnakasāvo assa. Sīlesūti catupārisuddhisīlesu. Susamāhitoti suṭṭhu samāhito suṭṭhito. Upetoti indriyadamena ceva vuttappakārena ca saccena upagato. Sa veti so evarūpo puggalo taṃ gandhakāsāvavatthaṃ arahatīti.
คาถาปริโยสาเน โส ทิสาวาสิโก ภิกฺขุ โสตาปโนฺน อโหสิ, อเญฺญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติฯ
Gāthāpariyosāne so disāvāsiko bhikkhu sotāpanno ahosi, aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.
เทวทตฺตวตฺถุ สตฺตมํฯ
Devadattavatthu sattamaṃ.
๘. สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ
8. Sāriputtattheravatthu
อสาเร สารมติโนติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต อคฺคสาวเกหิ นิเวทิตํ สญฺจยสฺส อนาคมนํ อารพฺภ กเถสิฯ
Asāre sāramatinoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto aggasāvakehi niveditaṃ sañcayassa anāgamanaṃ ārabbha kathesi.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อมฺหากญฺหิ สตฺถา อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสเงฺขฺยยฺยานํ มตฺถเก อมรวติยา นาม นคเร สุเมโธ นาม พฺราหฺมณกุมาโร หุตฺวา สพฺพสิเปฺปสุ นิปฺผตฺติํ ปตฺวา มาตาปิตูนํ อจฺจเยน อเนกโกฎิสงฺขฺยํ ธนํ ปริจฺจชิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวเนฺต วสโนฺต ฌานาภิญฺญา นิพฺพเตฺตตฺวา อากาเสน คจฺฉโนฺต ทีปงฺกรทสพลสฺส สุทสฺสนวิหารโต รมฺมวตีนครํ ปวิสนตฺถาย มคฺคํ โสธยมานํ ชนํ ทิสฺวา สยมฺปิ เอกํ ปเทสํ คเหตฺวา มคฺคํ โสเธติฯ ตสฺมิํ อโสธิเตเยว อาคตสฺส สตฺถุโน อตฺตานํ เสตุํ กตฺวา กลเล อชินจมฺมํ อตฺถริตฺวา ‘‘สตฺถา สสาวกสโงฺฆ กลลํ อนกฺกมิตฺวา มํ อกฺกมโนฺต คจฺฉตู’’ติ นิปโนฺนฯ สตฺถารา ตํ ทิสฺวาว ‘‘พุทฺธงฺกุโร เอส, อนาคเต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสเงฺขฺยยฺยานํ ปริโยสาเน โคตโม นาม พุโทฺธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากโตฯ ตสฺส สตฺถุโน อปรภาเค ‘‘โกณฺฑโญฺญ มงฺคโล สุมโน เรวโต โสภิโต อโนมทสฺสี ปทุโม นารโท ปทุมุตฺตโร สุเมโธ สุชาโต ปิยทสฺสี อตฺถทสฺสี ธมฺมทสฺสี สิทฺธโตฺถ ติโสฺส ผุโสฺส วิปสฺสี สิขี เวสฺสภู กกุสโนฺธ โกณาคมโน กสฺสโป’’ติ โลกํ โอภาเสตฺวา อุปฺปนฺนานํ อิเมสมฺปิ เตวีสติยา พุทฺธานํ สนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ, ‘‘ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโย’’ติ สมตฺติํส ปารมิโย ปูเรตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ฐิโต ปถวิกมฺปนานิ มหาทานานิ ทตฺวา ปุตฺตทารํ ปริจฺจชิตฺวา อายุปริโยสาเน ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ทส สหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ สนฺนิปติตฺวา –
Tatrāyaṃ anupubbikathā – amhākañhi satthā ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake amaravatiyā nāma nagare sumedho nāma brāhmaṇakumāro hutvā sabbasippesu nipphattiṃ patvā mātāpitūnaṃ accayena anekakoṭisaṅkhyaṃ dhanaṃ pariccajitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto jhānābhiññā nibbattetvā ākāsena gacchanto dīpaṅkaradasabalassa sudassanavihārato rammavatīnagaraṃ pavisanatthāya maggaṃ sodhayamānaṃ janaṃ disvā sayampi ekaṃ padesaṃ gahetvā maggaṃ sodheti. Tasmiṃ asodhiteyeva āgatassa satthuno attānaṃ setuṃ katvā kalale ajinacammaṃ attharitvā ‘‘satthā sasāvakasaṅgho kalalaṃ anakkamitvā maṃ akkamanto gacchatū’’ti nipanno. Satthārā taṃ disvāva ‘‘buddhaṅkuro esa, anāgate kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ pariyosāne gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākato. Tassa satthuno aparabhāge ‘‘koṇḍañño maṅgalo sumano revato sobhito anomadassī padumo nārado padumuttaro sumedho sujāto piyadassī atthadassī dhammadassī siddhattho tisso phusso vipassī sikhī vessabhū kakusandho koṇāgamano kassapo’’ti lokaṃ obhāsetvā uppannānaṃ imesampi tevīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo, ‘‘dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyo’’ti samattiṃsa pāramiyo pūretvā vessantarattabhāve ṭhito pathavikampanāni mahādānāni datvā puttadāraṃ pariccajitvā āyupariyosāne tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā dasa sahassacakkavāḷadevatāhi sannipatitvā –
‘‘กาโล เทว มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;
‘‘Kālo deva mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;
สเทวกํ ตารยโนฺต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติฯ (พุ. วํ. ๑.๖๗) –
Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –
วุเตฺต –
Vutte –
‘‘กาลํ เทสญฺจ ทีปญฺจ, กุลํ มาตรเมว จ;
‘‘Kālaṃ desañca dīpañca, kulaṃ mātarameva ca;
อิเม ปญฺจ วิโลเกตฺวา, อุปฺปชฺชติ มหายโส’’ติฯ –
Ime pañca viloketvā, uppajjati mahāyaso’’ti. –
ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา ตโต จุโต สกฺยราชกุเล ปฎิสนฺธิํ คเหตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต วิชายิฯ โสฬสวสฺสกาเล ตตฺถ มหาสมฺปตฺติยา ปริหริยมาโน อนุกฺกเมน ภทฺรโยพฺพนํ ปตฺวา ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิเกสุ ตีสุ ปาสาเทสุ เทวโลกสิริํ วิย รชฺชสิริํ อนุภวโนฺต อุยฺยานกีฬาย คมนสมเย อนุกฺกเมน ชิณฺณพฺยาธิมตสงฺขาเต ตโย เทวทูเต ทิสฺวา สญฺชาตสํเวโค นิวตฺติตฺวา จตุตฺถวาเร ปพฺพชิตํ ทิสฺวา, ‘‘สาธุ ปพฺพชฺชา’’ติ ปพฺพชฺชาย รุจิํ อุปฺปาเทตฺวา อุยฺยานํ คนฺตฺวา ตตฺถ ทิวสํ เขเปตฺวา มงฺคลโปกฺขรณีตีเร นิสิโนฺน กปฺปกเวสํ คเหตฺวา อาคเตน วิสฺสกเมฺมน เทวปุเตฺตน อลงฺกตปฎิยโตฺต ราหุลกุมารสฺส ชาตสาสนํ สุตฺวา ปุตฺตสิเนหสฺส พลวภาวํ ญตฺวา, ‘‘ยาว อิทํ พนฺธนํ น วฑฺฒติ, ตาวเทว นํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา สายํ นครํ ปวิสโนฺต –
Pañca mahāvilokanāni viloketvā tato cuto sakyarājakule paṭisandhiṃ gahetvā dasamāsaccayena mātukucchito vijāyi. Soḷasavassakāle tattha mahāsampattiyā parihariyamāno anukkamena bhadrayobbanaṃ patvā tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu devalokasiriṃ viya rajjasiriṃ anubhavanto uyyānakīḷāya gamanasamaye anukkamena jiṇṇabyādhimatasaṅkhāte tayo devadūte disvā sañjātasaṃvego nivattitvā catutthavāre pabbajitaṃ disvā, ‘‘sādhu pabbajjā’’ti pabbajjāya ruciṃ uppādetvā uyyānaṃ gantvā tattha divasaṃ khepetvā maṅgalapokkharaṇītīre nisinno kappakavesaṃ gahetvā āgatena vissakammena devaputtena alaṅkatapaṭiyatto rāhulakumārassa jātasāsanaṃ sutvā puttasinehassa balavabhāvaṃ ñatvā, ‘‘yāva idaṃ bandhanaṃ na vaḍḍhati, tāvadeva naṃ chindissāmī’’ti cintetvā sāyaṃ nagaraṃ pavisanto –
‘‘นิพฺพุตา นูน สา มาตา, นิพฺพุโต นูน โส ปิตา;
‘‘Nibbutā nūna sā mātā, nibbuto nūna so pitā;
นิพฺพุตา นูน สา นารี, ยสฺสายํ อีทิโส ปตี’’ติฯ –
Nibbutā nūna sā nārī, yassāyaṃ īdiso patī’’ti. –
กิสาโคตมิยา นาม ปิตุจฺฉาธีตาย ภาสิตํ อิมํ คาถํ สุตฺวา, ‘‘อหํ อิมาย นิพฺพุตปทํ สาวิโต’’ติ มุตฺตาหารํ โอมุญฺจิตฺวา ตสฺสา เปเสตฺวา อตฺตโน ภวนํ ปวิสิตฺวา สิริสยเน นิสิโนฺน นิโทฺทปคตานํ นาฎกิตฺถีนํ วิปฺปการํ ทิสฺวา นิพฺพินฺนหทโย ฉนฺนํ อุฎฺฐาเปตฺวา กณฺฑกํ อาหราเปตฺวา ตํ อารุยฺห ฉนฺนสหาโย ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ ปริวุโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา อโนมานทีตีเร ปพฺพชิตฺวา อนุกฺกเมน ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวปพฺพตปพฺภาเร นิสิโนฺน มคธรญฺญา รเชฺชน นิมนฺติยมาโน ตํ ปฎิกฺขิปิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา อตฺตโน วิชิตํ อาคมนตฺถาย เตน คหิตปฎิโญฺญ อาฬารญฺจ อุทกญฺจ อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ สนฺติเก อธิคตวิเสสํ อนลงฺกริตฺวา ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหิตฺวา วิสาขปุณฺณมทิวเส ปาโตว สุชาตาย ทินฺนปายสํ ปริภุญฺชิตฺวา เนรญฺชราย นทิยา สุวณฺณปาติํ ปวาเหตฺวา เนรญฺชราย นทิยา ตีเร มหาวนสเณฺฑ นานาสมาปตฺตีหิ ทิวสภาคํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนํ ติณํ คเหตฺวา กาเฬน นาคราเชน อภิตฺถุตคุโณ โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ติณานิ สนฺถริตฺวา ‘‘น ตาวิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ, ยาว เม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ น มุจฺจิสฺสตี’’ติ ปฎิญฺญํ กตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิตฺวา สูริเย อนตฺถงฺคมิเตเยว มารพลํ วิธมิตฺวา ปฐมยาเม ปุเพฺพนิวาสญาณํ, มชฺฌิมยาเม จุตูปปาตญาณํ ปตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา อรุณุคฺคมเน ทสพลจตุเวสารชฺชาทิสพฺพคุณปฎิมณฺฑิตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฎิวิชฺฌิตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิมเณฺฑ วีตินาเมตฺวา อฎฺฐเม สตฺตาเห อชปาลนิโคฺรธมูเล นิสิโนฺน ธมฺมคมฺภีรตาปจฺจเวกฺขเณน อโปฺปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชมาโน ทสสหสฺสจกฺกวาฬมหาพฺรหฺมปริวาเรน สหมฺปติพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสโน พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกตฺวา พฺรหฺมุโน อเชฺฌสนํ อธิวาเสตฺวา, ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ โอโลเกโนฺต อาฬารุทกานํ กาลกตภาวํ ญตฺวา ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขูนํ พหูปการตํ อนุสฺสริตฺวา อุฎฺฐายาสนา กาสิปุรํ คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค อุปเกน สทฺธิํ มเนฺตตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมทิวเส อิสิปตเน มิคทาเย ปญฺจวคฺคิยานํ วสนฎฺฐานํ ปตฺวา เต อนนุจฺฉวิเกน สมุทาจาเรน สมุทาจรเนฺต สญฺญาเปตฺวา อญฺญาตโกณฺฑญฺญปฺปมุเข อฎฺฐารส พฺรหฺมโกฎิโย อมตปานํ ปาเยโนฺต ธมฺมจกฺกํ ปวเตฺตตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจโกฺก ปญฺจมิยํ ปกฺขสฺส สเพฺพปิ เต ภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว ยสกุลปุตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺติํ ทิสฺวา ตํ รตฺติภาเค นิพฺพินฺทิตฺวา เคหํ ปหาย นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘เอหิ ยสา’’ติ ปโกฺกสิตฺวา ตสฺมิํเยว รตฺติภาเค โสตาปตฺติผลํ ปาเปตฺวา ปุนทิวเส อรหตฺตํ ปาเปตฺวา อปเรปิ ตสฺส สหายเก จตุปณฺณาส ชเน เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา อรหตฺตํ ปาเปสิฯ
Kisāgotamiyā nāma pitucchādhītāya bhāsitaṃ imaṃ gāthaṃ sutvā, ‘‘ahaṃ imāya nibbutapadaṃ sāvito’’ti muttāhāraṃ omuñcitvā tassā pesetvā attano bhavanaṃ pavisitvā sirisayane nisinno niddopagatānaṃ nāṭakitthīnaṃ vippakāraṃ disvā nibbinnahadayo channaṃ uṭṭhāpetvā kaṇḍakaṃ āharāpetvā taṃ āruyha channasahāyo dasasahassacakkavāḷadevatāhi parivuto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomānadītīre pabbajitvā anukkamena rājagahaṃ gantvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbatapabbhāre nisinno magadharaññā rajjena nimantiyamāno taṃ paṭikkhipitvā sabbaññutaṃ patvā attano vijitaṃ āgamanatthāya tena gahitapaṭiñño āḷārañca udakañca upasaṅkamitvā tesaṃ santike adhigatavisesaṃ analaṅkaritvā chabbassāni mahāpadhānaṃ padahitvā visākhapuṇṇamadivase pātova sujātāya dinnapāyasaṃ paribhuñjitvā nerañjarāya nadiyā suvaṇṇapātiṃ pavāhetvā nerañjarāya nadiyā tīre mahāvanasaṇḍe nānāsamāpattīhi divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhasamaye sottiyena dinnaṃ tiṇaṃ gahetvā kāḷena nāgarājena abhitthutaguṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha tiṇāni santharitvā ‘‘na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me anupādāya āsavehi cittaṃ na muccissatī’’ti paṭiññaṃ katvā puratthābhimukho nisīditvā sūriye anatthaṅgamiteyeva mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṃ, majjhimayāme cutūpapātañāṇaṃ patvā pacchimayāmāvasāne paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā aruṇuggamane dasabalacatuvesārajjādisabbaguṇapaṭimaṇḍitaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe vītināmetvā aṭṭhame sattāhe ajapālanigrodhamūle nisinno dhammagambhīratāpaccavekkhaṇena appossukkataṃ āpajjamāno dasasahassacakkavāḷamahābrahmaparivārena sahampatibrahmunā āyācitadhammadesano buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā brahmuno ajjhesanaṃ adhivāsetvā, ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti olokento āḷārudakānaṃ kālakatabhāvaṃ ñatvā pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakārataṃ anussaritvā uṭṭhāyāsanā kāsipuraṃ gacchanto antarāmagge upakena saddhiṃ mantetvā āsāḷhipuṇṇamadivase isipatane migadāye pañcavaggiyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ patvā te ananucchavikena samudācārena samudācarante saññāpetvā aññātakoṇḍaññappamukhe aṭṭhārasa brahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyento dhammacakkaṃ pavattetvā pavattitavaradhammacakko pañcamiyaṃ pakkhassa sabbepi te bhikkhū arahatte patiṭṭhāpetvā taṃ divasameva yasakulaputtassa upanissayasampattiṃ disvā taṃ rattibhāge nibbinditvā gehaṃ pahāya nikkhantaṃ disvā, ‘‘ehi yasā’’ti pakkositvā tasmiṃyeva rattibhāge sotāpattiphalaṃ pāpetvā punadivase arahattaṃ pāpetvā aparepi tassa sahāyake catupaṇṇāsa jane ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā arahattaṃ pāpesi.
เอวํ โลเก เอกสฎฺฐิยา อรหเนฺตสุ ชาเตสุ วุฎฺฐวโสฺส ปวาเรตฺวา, ‘‘จรถ, ภิกฺขเว, จาริก’’นฺติ สฎฺฐิ ภิกฺขู ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค กปฺปาสิกวนสเณฺฑ ติํส ชเน ภทฺทวคฺคิยกุมาเร วิเนสิฯ เตสุ สพฺพปจฺฉิมโก โสตาปโนฺน สพฺพุตฺตโม อนาคามี อโหสิฯ เต สเพฺพปิ เอหิภิกฺขุภาเวเนว ปพฺพาเชตฺวา ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฎิหาริยสหสฺสานิ ทเสฺสตฺวา อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฎิลปริวาเร เตภาติกชฎิเล วิเนตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวเนว ปพฺพาเชตฺวา คยาสีเส นิสีทาเปตฺวา อาทิตฺตปริยายเทสนาย (มหาว. ๕๔; สํ. นิ. ๔.๒๘) อรหเตฺต ปติฎฺฐาเปตฺวา เตน อรหนฺตสหเสฺสน ปริวุโต ‘‘พิมฺพิสารรโญฺญ ทินฺนํ ปฎิญฺญํ โมเจสฺสามี’’ติ ราชคหนครูปจาเร ลฎฺฐิวนุยฺยานํ คนฺตฺวา, ‘‘สตฺถา กิร อาคโต’’ติ สุตฺวา ทฺวาทสนหุเตหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ สทฺธิํ อาคตสฺส รโญฺญ มธุรธมฺมกถํ กเถโนฺต ราชานํ เอกาทสหิ นหุเตหิ สทฺธิํ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐาเปตฺวา เอกนหุตํ สรเณสุ ปติฎฺฐาเปตฺวา ปุนทิวเส สเกฺกน เทวราเชน มาณวกวณฺณํ คเหตฺวา อภิตฺถุตคุโณ ราชคหนครํ ปวิสิตฺวา ราชนิเวสเน กตภตฺตกิโจฺจ เวฬุวนารามํ ปฎิคฺคเหตฺวา ตเตฺถว วาสํ กเปฺปสิฯ ตตฺถ นํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา อุปสงฺกมิํสุฯ
Evaṃ loke ekasaṭṭhiyā arahantesu jātesu vuṭṭhavasso pavāretvā, ‘‘caratha, bhikkhave, cārika’’nti saṭṭhi bhikkhū disāsu pesetvā sayaṃ uruvelaṃ gacchanto antarāmagge kappāsikavanasaṇḍe tiṃsa jane bhaddavaggiyakumāre vinesi. Tesu sabbapacchimako sotāpanno sabbuttamo anāgāmī ahosi. Te sabbepi ehibhikkhubhāveneva pabbājetvā disāsu pesetvā sayaṃ uruvelaṃ gantvā aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā uruvelakassapādayo sahassajaṭilaparivāre tebhātikajaṭile vinetvā ehibhikkhubhāveneva pabbājetvā gayāsīse nisīdāpetvā ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) arahatte patiṭṭhāpetvā tena arahantasahassena parivuto ‘‘bimbisārarañño dinnaṃ paṭiññaṃ mocessāmī’’ti rājagahanagarūpacāre laṭṭhivanuyyānaṃ gantvā, ‘‘satthā kira āgato’’ti sutvā dvādasanahutehi brāhmaṇagahapatikehi saddhiṃ āgatassa rañño madhuradhammakathaṃ kathento rājānaṃ ekādasahi nahutehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ekanahutaṃ saraṇesu patiṭṭhāpetvā punadivase sakkena devarājena māṇavakavaṇṇaṃ gahetvā abhitthutaguṇo rājagahanagaraṃ pavisitvā rājanivesane katabhattakicco veḷuvanārāmaṃ paṭiggahetvā tattheva vāsaṃ kappesi. Tattha naṃ sāriputtamoggallānā upasaṅkamiṃsu.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อนุปฺปเนฺนเยว หิ พุเทฺธ ราชคหโต อวิทูเร อุปติสฺสคาโม โกลิตคาโมติ เทฺว พฺราหฺมณคามา อเหสุํฯ เตสุ อุปติสฺสคาเม สาริยา นาม พฺราหฺมณิยา คพฺภสฺส ปติฎฺฐิตทิวเสเยว โกลิตคาเม โมคฺคลิยา นาม พฺราหฺมณิยาปิ คโพฺภ ปติฎฺฐาสิฯ ตานิ กิร เทฺวปิ กุลานิ ยาว สตฺตมา กุลปริวฎฺฎา อาพทฺธปฎิพทฺธสหายกาเนว อเหสุํ, ตาสํ ทฺวินฺนมฺปิ เอกทิวสเมว คพฺภปริหารํ อทํสุฯ ตา อุโภปิ ทสมาสเจฺจเยน ปุเตฺต วิชายิํสุฯ นามคฺคหณทิวเส สาริยา พฺราหฺมณิยา ปุตฺตสฺส อุปติสฺสคามเก เชฎฺฐกุลสฺส ปุตฺตตฺตา อุปติโสฺสติ นามํ กริํสุ , อิตรสฺส โกลิตคาเม เชฎฺฐกุลสฺส ปุตฺตตฺตา โกลิโตติ นามํ กริํสุฯ เต อุโภปิ วุฑฺฒิมนฺวาย สพฺพสิปฺปานํ ปารํ อคมํสุฯ อุปติสฺสมาณวสฺส กีฬนตฺถาย นทิํ วา อุยฺยานํ วา คมนกาเล ปญฺจ สุวณฺณสิวิกสตานิ ปริวารานิ โหนฺติ, โกลิตมาณวสฺส ปญฺจ อาชญฺญยุตฺตรถสตานิฯ เทฺวปิ ชนา ปญฺจปญฺจมาณวกสตปริวารา โหนฺติฯ ราชคเห จ อนุสํวจฺฉรํ คิรคฺคสมโชฺช นาม อโหสิฯ เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ เอกฎฺฐาเนเยว มญฺจํ พนฺธนฺติฯ เทฺวปิ เอกโต นิสีทิตฺวา สมชฺชํ ปสฺสนฺตา หสิตพฺพฎฺฐาเน หสนฺติ, สํเวคฎฺฐาเน สํเวเชนฺติ, ทายํ ทาตุํ ยุตฺตฎฺฐาเน ทายํ เทนฺติฯ เตสํ อิมินาว นิยาเมน เอกทิวสํ สมชฺชํ ปสฺสนฺตานํ ปริปากคตตฺตา ญาณสฺส ปุริมทิวเสสุ วิย หสิตพฺพฎฺฐาเน หาโส วา สํเวคฎฺฐาเน สํเวโค วา ทาตุํ ยุตฺตฎฺฐาเน ทานํ วา นาโหสิ ฯ เทฺวปิ ปน ชนา เอวํ จินฺตยิํสุ – ‘‘กิเมตฺถ โอโลเกตพฺพํ อตฺถิ, สเพฺพปิเม อปฺปเตฺต วสฺสสเต อปฺปณฺณตฺติกภาวํ คมิสฺสนฺติ, อเมฺหหิ ปน เอกํ โมกฺขธมฺมํ ปริเยสิตุํ วฎฺฎตี’’ติ อารมฺมณํ คเหตฺวา นิสีทิํสุฯ ตโต โกลิโต อุปติสฺสํ อาห – ‘‘สมฺม อุปติสฺส, น ตฺวํ อเญฺญสุ ทิวเสสุ วิย หฎฺฐปหโฎฺฐ, อิทานิ อนตฺตมนธาตุโกสิ, กิํ เต สลฺลกฺขิต’’นฺติ? ‘‘สมฺม โกลิต, เอเตสํ โวโลกเน สาโร นตฺถิ , นิรตฺถกเมตํ, อตฺตโน โมกฺขธมฺมํ คเวสิตุํ วฎฺฎตี’’ติ อิทํ จินฺตยโนฺต นิสิโนฺนมฺหิฯ ตฺวํ ปน กสฺมา อนตฺตมโนสีติ? โสปิ ตเถว อาหฯ อถสฺส อตฺตนา สทฺธิํ เอกชฺฌาสยตํ ญตฺวา อุปติโสฺส อาห – ‘‘อมฺหากํ อุภินฺนมฺปิ สุจินฺติกํ, โมกฺขธมฺมํ ปน คเวสเนฺตหิ เอกา ปพฺพชฺชา ลทฺธุํ วฎฺฎติฯ กสฺส สนฺติเก ปพฺพชามา’’ติ?
Tatrāyaṃ anupubbikathā – anuppanneyeva hi buddhe rājagahato avidūre upatissagāmo kolitagāmoti dve brāhmaṇagāmā ahesuṃ. Tesu upatissagāme sāriyā nāma brāhmaṇiyā gabbhassa patiṭṭhitadivaseyeva kolitagāme moggaliyā nāma brāhmaṇiyāpi gabbho patiṭṭhāsi. Tāni kira dvepi kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhapaṭibaddhasahāyakāneva ahesuṃ, tāsaṃ dvinnampi ekadivasameva gabbhaparihāraṃ adaṃsu. Tā ubhopi dasamāsacceyena putte vijāyiṃsu. Nāmaggahaṇadivase sāriyā brāhmaṇiyā puttassa upatissagāmake jeṭṭhakulassa puttattā upatissoti nāmaṃ kariṃsu , itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā kolitoti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi vuḍḍhimanvāya sabbasippānaṃ pāraṃ agamaṃsu. Upatissamāṇavassa kīḷanatthāya nadiṃ vā uyyānaṃ vā gamanakāle pañca suvaṇṇasivikasatāni parivārāni honti, kolitamāṇavassa pañca ājaññayuttarathasatāni. Dvepi janā pañcapañcamāṇavakasataparivārā honti. Rājagahe ca anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjo nāma ahosi. Tesaṃ dvinnampi ekaṭṭhāneyeva mañcaṃ bandhanti. Dvepi ekato nisīditvā samajjaṃ passantā hasitabbaṭṭhāne hasanti, saṃvegaṭṭhāne saṃvejenti, dāyaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne dāyaṃ denti. Tesaṃ imināva niyāmena ekadivasaṃ samajjaṃ passantānaṃ paripākagatattā ñāṇassa purimadivasesu viya hasitabbaṭṭhāne hāso vā saṃvegaṭṭhāne saṃvego vā dātuṃ yuttaṭṭhāne dānaṃ vā nāhosi . Dvepi pana janā evaṃ cintayiṃsu – ‘‘kimettha oloketabbaṃ atthi, sabbepime appatte vassasate appaṇṇattikabhāvaṃ gamissanti, amhehi pana ekaṃ mokkhadhammaṃ pariyesituṃ vaṭṭatī’’ti ārammaṇaṃ gahetvā nisīdiṃsu. Tato kolito upatissaṃ āha – ‘‘samma upatissa, na tvaṃ aññesu divasesu viya haṭṭhapahaṭṭho, idāni anattamanadhātukosi, kiṃ te sallakkhita’’nti? ‘‘Samma kolita, etesaṃ volokane sāro natthi , niratthakametaṃ, attano mokkhadhammaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ cintayanto nisinnomhi. Tvaṃ pana kasmā anattamanosīti? Sopi tatheva āha. Athassa attanā saddhiṃ ekajjhāsayataṃ ñatvā upatisso āha – ‘‘amhākaṃ ubhinnampi sucintikaṃ, mokkhadhammaṃ pana gavesantehi ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭati. Kassa santike pabbajāmā’’ti?
เตน โข ปน สมเยน สญฺจโย นาม ปริพฺพาชโก ราชคเห ปฎิวสติ มหติยา ปริพฺพาชกปริสาย สทฺธิํฯ เต ‘‘ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามา’’ติ ปญฺจมาณวกสตานิ ‘‘สิวิกาโย จ รเถ จ คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ อุโยฺยเชตฺวา เอกาย สิวิกาย เอเกน รเถน คนฺตฺวา สญฺจยสฺส สนฺติเก ปพฺพชิํสุฯ เตสํ ปพฺพชิตกาลโต ปฎฺฐาย สญฺจโย อติเรกลาภคฺคยสคฺคปฺปโตฺต อโหสิฯ เต กติปาเหเนว สพฺพํ สญฺจยสฺส สมยํ ปริมทฺทิตฺวา, ‘‘อาจริย, ตุมฺหากํ ชานนสมโย เอตฺตโกว, อุทาหุ อุตฺตริมฺปิ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ ‘‘เอตฺตโกว สพฺพํ ตุเมฺหหิ ญาต’’นฺติ วุเตฺต จินฺตยิํสุ – ‘‘เอวํ สติ อิมสฺส สนฺติเก พฺรหฺมจริยวาโส นิรตฺถโก, มยํ ยํ โมกฺขธมฺมํ คเวสิตุํ นิกฺขนฺตา, โส อิมสฺส สนฺติเก อุปฺปาเทตุํ น สกฺกา, มหา โข ปน ชมฺพุทีโป, คามนิคมราชธานิโย จรนฺตา อทฺธา โมกฺขธมฺมเทสกํ กญฺจิ อาจริยํ ลภิสฺสามา’’ติฯ ตโต ปฎฺฐาย, ‘‘ยตฺถ ยตฺถ ปณฺฑิตา สมณพฺราหฺมณา อตฺถี’’ติ วทนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สากจฺฉํ กโรนฺติฯ เตหิ ปุฎฺฐํ ปญฺหํ อเญฺญ กเถตุํ น สโกฺกนฺติ, เต ปน เตสํ ปญฺหํ วิสฺสเชฺชนฺติฯ เอวํ สกลชมฺพุทีปํ ปริคฺคณฺหิตฺวา นิวตฺติตฺวา สกฎฺฐานเมว อาคนฺตฺวา, ‘‘สมฺม โกลิต, อเมฺหสุ โย ปฐมํ อมตํ อธิคจฺฉติ, โส อิตรสฺส อาโรเจตู’’ติ กติกํ อกํสุํฯ
Tena kho pana samayena sañcayo nāma paribbājako rājagahe paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ. Te ‘‘tassa santike pabbajissāmā’’ti pañcamāṇavakasatāni ‘‘sivikāyo ca rathe ca gahetvā gacchathā’’ti uyyojetvā ekāya sivikāya ekena rathena gantvā sañcayassa santike pabbajiṃsu. Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo atirekalābhaggayasaggappatto ahosi. Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ parimadditvā, ‘‘ācariya, tumhākaṃ jānanasamayo ettakova, udāhu uttarimpi atthī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Ettakova sabbaṃ tumhehi ñāta’’nti vutte cintayiṃsu – ‘‘evaṃ sati imassa santike brahmacariyavāso niratthako, mayaṃ yaṃ mokkhadhammaṃ gavesituṃ nikkhantā, so imassa santike uppādetuṃ na sakkā, mahā kho pana jambudīpo, gāmanigamarājadhāniyo carantā addhā mokkhadhammadesakaṃ kañci ācariyaṃ labhissāmā’’ti. Tato paṭṭhāya, ‘‘yattha yattha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā atthī’’ti vadanti, tattha tattha gantvā sākacchaṃ karonti. Tehi puṭṭhaṃ pañhaṃ aññe kathetuṃ na sakkonti, te pana tesaṃ pañhaṃ vissajjenti. Evaṃ sakalajambudīpaṃ pariggaṇhitvā nivattitvā sakaṭṭhānameva āgantvā, ‘‘samma kolita, amhesu yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’’ti katikaṃ akaṃsuṃ.
เอวํ เตสุ กติกํ กตฺวา วิหรเนฺตสุ สตฺถา วุตฺตานุกฺกเมน ราชคหํ ปตฺวา เวฬุวนํ ปฎิคฺคเหตฺวา เวฬุวเน วิหรติฯ ตทา ‘‘จรถ, ภิกฺขเว, จาริกํ พหุชนหิตายา’’ติ รตนตฺตยคุณปกาสนตฺถํ อุโยฺยชิตานํ เอกสฎฺฐิยา อรหนฺตานํ อนฺตเร ปญฺจวคฺคิยานํ อพฺภนฺตโร อสฺสชิเตฺถโร ปฎินิวตฺติตฺวา ราชคหํ อาคโต, ปุนทิวเส ปาโตว ปตฺตจีวรมาทาย ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ ตสฺมิํ สมเย อุปติสฺสปริพฺพาชโกปิ ปาโตว ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปริพฺพาชการามํ คจฺฉโนฺต เถรํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘มยา เอวรูโป ปพฺพชิโต นาม น ทิฎฺฐปุโพฺพเยว, เย โลเก อรหโนฺต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา, อยํ เตสํ ภิกฺขูนํ อญฺญตโร, ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุเจฺฉยฺยํ – ‘กํสิ ตฺวํ, อาวุโส, อุทฺทิสฺส ปพฺพชิโต, โก วา เต สตฺถา, กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสี’’’ติ? อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อกาโล โข อิมํ ภิกฺขุํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ, อนฺตรฆรํ ปวิโฎฺฐ ปิณฺฑาย จรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ ปิฎฺฐิโต ปิฎฺฐิโต อนุพเนฺธยฺยํ, อตฺถิเกหิ อุปญฺญาตํ มคฺค’’นฺติฯ โส เถรํ ลทฺธปิณฺฑปาตํ อญฺญตรํ โอกาสํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา นิสีทิตุกามตญฺจสฺส ญตฺวา อตฺตโน ปริพฺพาชกปีฐกํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ, โส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเนปิสฺส อตฺตโน กุณฺฑิกาย อุทกํ อทาสิฯ
Evaṃ tesu katikaṃ katvā viharantesu satthā vuttānukkamena rājagahaṃ patvā veḷuvanaṃ paṭiggahetvā veḷuvane viharati. Tadā ‘‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāyā’’ti ratanattayaguṇapakāsanatthaṃ uyyojitānaṃ ekasaṭṭhiyā arahantānaṃ antare pañcavaggiyānaṃ abbhantaro assajitthero paṭinivattitvā rājagahaṃ āgato, punadivase pātova pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Tasmiṃ samaye upatissaparibbājakopi pātova bhattakiccaṃ katvā paribbājakārāmaṃ gacchanto theraṃ disvā cintesi – ‘‘mayā evarūpo pabbajito nāma na diṭṭhapubboyeva, ye loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā, ayaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ aññataro, yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā puccheyyaṃ – ‘kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘akālo kho imaṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchituṃ, antaragharaṃ paviṭṭho piṇḍāya carati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyaṃ, atthikehi upaññātaṃ magga’’nti. So theraṃ laddhapiṇḍapātaṃ aññataraṃ okāsaṃ gacchantaṃ disvā nisīditukāmatañcassa ñatvā attano paribbājakapīṭhakaṃ paññāpetvā adāsi, so bhattakiccapariyosānepissa attano kuṇḍikāya udakaṃ adāsi.
เอวํ อาจริยวตฺตํ กตฺวา กตภตฺตกิเจฺจน เถเรน สทฺธิํ มธุรปฎิสนฺถารํ กตฺวา เอวมาห – ‘‘วิปฺปสนฺนานิ โข ปน เต, อาวุโส, อินฺทฺริยานิ, ปริสุโทฺธ ฉวิวโณฺณ ปริโยทาโต, กํสิ ตฺวํ, อาวุโส, อุทฺทิสฺส ปพฺพชิโต, โก วา เต สตฺถา, กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสี’’ติ ปุจฺฉิฯ เถโร จิเนฺตสิ – ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา นาม สาสนสฺส ปฎิปกฺขภูตา, อิมสฺส สาสนสฺส คมฺภีรตํ ทเสฺสสฺสามี’’ติฯ อตฺตโน นวกภาวํ ทเสฺสโนฺต อาห – ‘‘อหํ โข, อาวุโส, นโว อจิรปพฺพชิโต, อธุนาคโต อิมํ ธมฺมวินยํ, น ตาวาหํ สกฺขิสฺสามิ วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสตุ’’นฺติฯ ปริพฺพาชโก – ‘‘อหํ อุปติโสฺส นาม, ตฺวํ ยถาสตฺติยา อปฺปํ วา พหุํ วา วท, เอตํ นยสเตน นยสหเสฺสน ปฎิวิชฺฌิตุํ มยฺหํ ภาโร’’ติ จิเนฺตตฺวา อาห –
Evaṃ ācariyavattaṃ katvā katabhattakiccena therena saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā evamāha – ‘‘vippasannāni kho pana te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti pucchi. Thero cintesi – ‘‘ime paribbājakā nāma sāsanassa paṭipakkhabhūtā, imassa sāsanassa gambhīrataṃ dassessāmī’’ti. Attano navakabhāvaṃ dassento āha – ‘‘ahaṃ kho, āvuso, navo acirapabbajito, adhunāgato imaṃ dhammavinayaṃ, na tāvāhaṃ sakkhissāmi vitthārena dhammaṃ desetu’’nti. Paribbājako – ‘‘ahaṃ upatisso nāma, tvaṃ yathāsattiyā appaṃ vā bahuṃ vā vada, etaṃ nayasatena nayasahassena paṭivijjhituṃ mayhaṃ bhāro’’ti cintetvā āha –
‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา ภาสสฺสุ, อตฺถํเยว เม พฺรูหิ;
‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā bhāsassu, atthaṃyeva me brūhi;
อเตฺถเนว เม อโตฺถ, กิํ กาหสิ พฺยญฺชนํ พหุ’’นฺติฯ (มหาว. ๖๐);
Attheneva me attho, kiṃ kāhasi byañjanaṃ bahu’’nti. (mahāva. 60);
เอวํ วุเตฺต เถโร – ‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา’’ติ (มหาว. ๖๐; อป. เถร ๑.๑.๒๘๖) คาถมาหฯ ปริพฺพาชโก ปฐมปททฺวยเมว สุตฺวา สหสฺสนยปฎิมณฺฑิเต โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, อิตรํ ปททฺวยํ โสตาปนฺนกาเล นิฎฺฐาเปสิฯ โส โสตาปโนฺน หุตฺวา อุปริวิเสเส อปฺปวตฺตเนฺต ‘‘ภวิสฺสติ เอตฺถ การณ’’นฺติ สลฺลเกฺขตฺวา เถรํ อาห – ‘‘ภเนฺต, มา อุปริ ธมฺมเทสนํ วฑฺฒยิตฺถ, เอตฺตกเมว โหตุ, กุหิํ อมฺหากํ สตฺถา วสตี’’ติ? ‘‘เวฬุวเน, อาวุโส’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, ตุเมฺห ปุรโต ยาถ, มยฺหํ เอโก สหายโก อตฺถิ, อเมฺหหิ จ อญฺญมญฺญํ กติกา กตา ‘อเมฺหสุ โย อมตํ ปฐมํ อธิคจฺฉติ, โส อิตรสฺส อาโรเจตู’ติฯ อหํ ตํ ปฎิญฺญํ โมเจตฺวา สหายกํ คเหตฺวา ตุมฺหากํ คตมเคฺคเนว สตฺถุ สนฺติกํ อาคมิสฺสามีติ ปญฺจปติฎฺฐิเตน เถรสฺส ปาเทสุ นิปติตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เถรํ อุโยฺยเชตฺวา ปริพฺพาชการามาภิมุโข อคมาสิ’’ฯ
Evaṃ vutte thero – ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60; apa. thera 1.1.286) gāthamāha. Paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi, itaraṃ padadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāpesi. So sotāpanno hutvā uparivisese appavattante ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti sallakkhetvā theraṃ āha – ‘‘bhante, mā upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha, ettakameva hotu, kuhiṃ amhākaṃ satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, tumhe purato yātha, mayhaṃ eko sahāyako atthi, amhehi ca aññamaññaṃ katikā katā ‘amhesu yo amataṃ paṭhamaṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’ti. Ahaṃ taṃ paṭiññaṃ mocetvā sahāyakaṃ gahetvā tumhākaṃ gatamaggeneva satthu santikaṃ āgamissāmīti pañcapatiṭṭhitena therassa pādesu nipatitvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmābhimukho agamāsi’’.
อถ โข โกลิตปริพฺพาชโก ตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘อชฺช มยฺหํ สหายกสฺส มุขวโณฺณ น อญฺญทิวเสสุ วิย, อทฺธา เตน อมตํ อธิคตํ ภวิสฺสตี’’ติ อมตาธิคมํ ปุจฺฉิฯ โสปิสฺส ‘‘อามาวุโส, อมตํ อธิคต’’นฺติ ปฎิชานิตฺวา ตเมว คาถํ อภาสิฯ คาถาปริโยสาเน โกลิโต โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิตฺวา อาห – ‘‘กุหิํ กิร, สมฺม, อมฺหากํ สตฺถา วสตี’’ติ? ‘‘เวฬุวเน กิร, สมฺม, เอวํ โน อาจริเยน อสฺสชิเตฺถเรน กถิต’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ, สมฺม, อายาม, สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามา’’ติฯ สาริปุตฺตเตฺถโร จ นาเมส สทาปิ อาจริยปูชโกว, ตสฺมา สหายํ เอวมาห – ‘‘สมฺม, อเมฺหหิ อธิคตํ อมตํ อมฺหากํ อาจริยสฺส สญฺจยปริพฺพาชกสฺสาปิ กเถสฺสาม, พุชฺฌมาโน ปฎิวิชฺฌิสฺสติ, อปฺปฎิวิชฺฌโนฺต อมฺหากํ สทฺทหิตฺวา สตฺถุ, สนฺติกํ คมิสฺสติ, พุทฺธานํ เทสนํ สุตฺวา มคฺคผลปฎิเวธํ กริสฺสตี’’ติฯ ตโต เทฺวปิ ชนา สญฺจยสฺส สนฺติกํ อคมํสุฯ
Atha kho kolitaparibbājako taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā, ‘‘ajja mayhaṃ sahāyakassa mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya, addhā tena amataṃ adhigataṃ bhavissatī’’ti amatādhigamaṃ pucchi. Sopissa ‘‘āmāvuso, amataṃ adhigata’’nti paṭijānitvā tameva gāthaṃ abhāsi. Gāthāpariyosāne kolito sotāpattiphale patiṭṭhahitvā āha – ‘‘kuhiṃ kira, samma, amhākaṃ satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane kira, samma, evaṃ no ācariyena assajittherena kathita’’nti. ‘‘Tena hi, samma, āyāma, satthāraṃ passissāmā’’ti. Sāriputtatthero ca nāmesa sadāpi ācariyapūjakova, tasmā sahāyaṃ evamāha – ‘‘samma, amhehi adhigataṃ amataṃ amhākaṃ ācariyassa sañcayaparibbājakassāpi kathessāma, bujjhamāno paṭivijjhissati, appaṭivijjhanto amhākaṃ saddahitvā satthu, santikaṃ gamissati, buddhānaṃ desanaṃ sutvā maggaphalapaṭivedhaṃ karissatī’’ti. Tato dvepi janā sañcayassa santikaṃ agamaṃsu.
สญฺจโย เต ทิสฺวาว – ‘‘กิํ, ตาตา, โกจิ โว อมตมคฺคเทสโก ลโทฺธ’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, อาจริย, ลโทฺธ, พุโทฺธ โลเก อุปฺปโนฺน, ธโมฺม โลเก อุปฺปโนฺน, สโงฺฆ โลเก อุปฺปโนฺน, ตุเมฺห ตุเจฺฉ อสาเร วิจรถ, ตสฺมา เอถ, สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติฯ ‘‘คจฺฉถ ตุเมฺห, นาหํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ฯ ‘‘กิํ การณาหิ’’? ‘‘อหํ มหาชนสฺส อาจริโย หุตฺวา วิจริํ, วิจรนฺตสฺส เม อเนฺตวาสิกวาโส จาฎิยา อุทญฺจนภาวปฺปตฺติ วิย โหติ, น สกฺขิสฺสามหํ อเนฺตวาสิกวาสํ วสิตุ’’นฺติฯ ‘‘มา เอวํ กริตฺถ, อาจริยา’’ติฯ ‘‘โหตุ, ตาตา, คจฺฉถ ตุเมฺห, นาหํ สกฺขิสฺสามี’’ติฯ อาจริย, โลเก พุทฺธสฺส อุปฺปนฺนกาลโต ปฎฺฐาย มหาชโน คนฺธมาลาทิหโตฺถ คนฺตฺวา ตเมว ปูเชสฺสติ, มยมฺปิ ตเตฺถว คมิสฺสามฯ ‘‘ตุเมฺห กิํ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘ตาตา, กิํ นุ โข อิมสฺมิํ โลเก ทนฺธา พหู, อุทาหุ ปณฺฑิตา’’ติฯ ‘‘ทนฺธา, อาจริย, พหู, ปณฺฑิตา จ นาม กติปยา เอว โหนฺตี’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ตาตา, ปณฺฑิตา ปณฺฑิตสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คมิสฺสนฺติ, ทนฺธา ทนฺธสฺส มม สนฺติกํ อาคมิสฺสนฺติ , คจฺฉถ ตุเมฺห, นาหํ คมิสฺสามี’’ติฯ เต ‘‘ปญฺญายิสฺสถ ตุเมฺห, อาจริยา’’ติ ปกฺกมิํสุฯ เตสุ คจฺฉเนฺตสุ สญฺจยสฺส ปริสา ภิชฺชิ, ตสฺมิํ ขเณ อาราโม ตุโจฺฉ อโหสิฯ โส ตุจฺฉํ อารามํ ทิสฺวา อุณฺหํ โลหิตํ ฉเฑฺฑสิฯ เตหิปิ สทฺธิํ คจฺฉเนฺตสุ ปญฺจสุ ปริพฺพาชกสเตสุ สญฺจยสฺส อฑฺฒเตยฺยสตานิ นิวตฺติํสุ, อถ โข เต อตฺตโน อเนฺตวาสิเกหิ อฑฺฒเตเยฺยหิ ปริพฺพาชกสเตหิ สทฺธิํ เวฬุวนํ อคมํสุฯ
Sañcayo te disvāva – ‘‘kiṃ, tātā, koci vo amatamaggadesako laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, ācariya, laddho, buddho loke uppanno, dhammo loke uppanno, saṅgho loke uppanno, tumhe tucche asāre vicaratha, tasmā etha, satthu santikaṃ gamissāmā’’ti. ‘‘Gacchatha tumhe, nāhaṃ sakkhissāmī’’ti . ‘‘Kiṃ kāraṇāhi’’? ‘‘Ahaṃ mahājanassa ācariyo hutvā vicariṃ, vicarantassa me antevāsikavāso cāṭiyā udañcanabhāvappatti viya hoti, na sakkhissāmahaṃ antevāsikavāsaṃ vasitu’’nti. ‘‘Mā evaṃ karittha, ācariyā’’ti. ‘‘Hotu, tātā, gacchatha tumhe, nāhaṃ sakkhissāmī’’ti. Ācariya, loke buddhassa uppannakālato paṭṭhāya mahājano gandhamālādihattho gantvā tameva pūjessati, mayampi tattheva gamissāma. ‘‘Tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Tātā, kiṃ nu kho imasmiṃ loke dandhā bahū, udāhu paṇḍitā’’ti. ‘‘Dandhā, ācariya, bahū, paṇḍitā ca nāma katipayā eva hontī’’ti. ‘‘Tena hi, tātā, paṇḍitā paṇḍitassa samaṇassa gotamassa santikaṃ gamissanti, dandhā dandhassa mama santikaṃ āgamissanti , gacchatha tumhe, nāhaṃ gamissāmī’’ti. Te ‘‘paññāyissatha tumhe, ācariyā’’ti pakkamiṃsu. Tesu gacchantesu sañcayassa parisā bhijji, tasmiṃ khaṇe ārāmo tuccho ahosi. So tucchaṃ ārāmaṃ disvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Tehipi saddhiṃ gacchantesu pañcasu paribbājakasatesu sañcayassa aḍḍhateyyasatāni nivattiṃsu, atha kho te attano antevāsikehi aḍḍhateyyehi paribbājakasatehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamaṃsu.
สตฺถา จตุปริสมเชฺฌ นิสิโนฺน ธมฺมํ เทเสโนฺต เต ทูรโตว ทิสฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘เอเต, ภิกฺขเว, เทฺว สหายกา อาคจฺฉนฺติ โกลิโต จ อุปติโสฺส จ, เอตํ เม สาวกยุคํ ภวิสฺสติ อคฺคํ ภทฺทยุค’’นฺติฯ เต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุ, นิสีทิตฺวา จ ปน ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘ลเภยฺยาม มยํ, ภเนฺต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยาม อุปสมฺปท’’นฺติฯ ‘‘เอถ, ภิกฺขโว’’ติ ภควา อโวจ – ‘‘สฺวากฺขาโต ธโมฺม, จรถ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติฯ สเพฺพปิ อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา สฎฺฐิวสฺสิกเตฺถรา วิย อเหสุํฯ
Satthā catuparisamajjhe nisinno dhammaṃ desento te dūratova disvā bhikkhū āmantesi – ‘‘ete, bhikkhave, dve sahāyakā āgacchanti kolito ca upatisso ca, etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati aggaṃ bhaddayuga’’nti. Te satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, nisīditvā ca pana bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’’nti. ‘‘Etha, bhikkhavo’’ti bhagavā avoca – ‘‘svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Sabbepi iddhimayapattacīvaradharā saṭṭhivassikattherā viya ahesuṃ.
อถ เนสํ ปริสาย จริตวเสน สตฺถา ธมฺมเทสนํ วเฑฺฒสิฯ ฐเปตฺวา เทฺว อคฺคสาวเก อวเสสา อรหตฺตํ ปาปุณิํสุ, อคฺคสาวกานํ ปน อุปริมคฺคตฺตยกิจฺจํ น นิฎฺฐาสิฯ กิํ การณา? สาวกปารมิญาณสฺส มหนฺตตายฯ อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปพฺพชิตทิวสโต สตฺตเม ทิวเส มคธรเฎฺฐ กลฺลวาลคามกํ อุปนิสฺสาย วิหรโนฺต ถินมิเทฺธ โอกฺกมเนฺต สตฺถารา สํเวชิโต ถินมิทฺธํ วิโนเทตฺวา ตถาคเตน ทินฺนํ ธาตุกมฺมฎฺฐานํ สุณโนฺตว อุปริมคฺคตฺตยกิจฺจํ นิฎฺฐาเปตฺวา สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปโตฺตฯ สาริปุตฺตเตฺถโรปิ ปพฺพชิตทิวสโต อฑฺฒมาสํ อติกฺกมิตฺวา สตฺถารา สทฺธิํ ตเมว ราชคหํ อุปนิสฺสาย สูกรขตเลเณ วิหรโนฺต อตฺตโน ภาคิเนยฺยสฺส ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺตเนฺต เทสิยมาเน สุตฺตานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา ปรสฺส วฑฺฒิตภตฺตํ ปริภุญฺชโนฺต วิย สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปโตฺตฯ นนุ จายสฺมา มหาปโญฺญ, อถ กสฺมา มหาโมคฺคลฺลานโต จิรตเรน สาวกปารมิญาณํ ปาปุณีติ? ปริกมฺมมหนฺตตายฯ ยถา หิ ทุคฺคตมนุสฺสา ยตฺถ กตฺถจิ คนฺตุกามา ขิปฺปเมว นิกฺขมนฺติ, ราชูนํ ปน หตฺถิวาหนกปฺปนาทิํ มหนฺตํ ปริกมฺมํ ลทฺธุํ วฎฺฎติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํฯ
Atha nesaṃ parisāya caritavasena satthā dhammadesanaṃ vaḍḍhesi. Ṭhapetvā dve aggasāvake avasesā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, aggasāvakānaṃ pana uparimaggattayakiccaṃ na niṭṭhāsi. Kiṃ kāraṇā? Sāvakapāramiñāṇassa mahantatāya. Athāyasmā mahāmoggallāno pabbajitadivasato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāmakaṃ upanissāya viharanto thinamiddhe okkamante satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā tathāgatena dinnaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇantova uparimaggattayakiccaṃ niṭṭhāpetvā sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto. Sāriputtattheropi pabbajitadivasato aḍḍhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ tameva rājagahaṃ upanissāya sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne suttānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitabhattaṃ paribhuñjanto viya sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto. Nanu cāyasmā mahāpañño, atha kasmā mahāmoggallānato ciratarena sāvakapāramiñāṇaṃ pāpuṇīti? Parikammamahantatāya. Yathā hi duggatamanussā yattha katthaci gantukāmā khippameva nikkhamanti, rājūnaṃ pana hatthivāhanakappanādiṃ mahantaṃ parikammaṃ laddhuṃ vaṭṭati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.
ตํ ทิวสเญฺญว ปน สตฺถา วฑฺฒมานกจฺฉายาย เวฬุวเน สาวกสนฺนิปาตํ กตฺวา ทฺวินฺนํ เถรานํ อคฺคสาวกฎฺฐานํ ทตฺวา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิฯ ภิกฺขู อุชฺฌายิํสุ – ‘‘สตฺถา มุโขโลกเนน ภิกฺขํ เทติ, อคฺคสาวกฎฺฐานํ ททเนฺตน นาม ปฐมํ ปพฺพชิตานํ ปญฺจวคฺคิยานํ ทาตุํ วฎฺฎติ, เอเต อโนโลเกเนฺตน ยสเถรปฺปมุขานํ ปญฺจปณฺณาสภิกฺขูนํ ทาตุํ วฎฺฎติ, เอเต อโนโลเกเนฺตน ภทฺทวคฺคิยานํ ติํสชนานํ, เอเต อโนโลเกเนฺตน อุรุเวลกสฺสปาทีนํ เตภาติกานํ, เอเต ปน เอตฺตเก มหาเถเร ปหาย สพฺพปจฺฉา ปพฺพชิตานํ อคฺคสาวกฎฺฐานํ ททเนฺตน มุขํ โอโลเกตฺวา ทินฺน’’นฺติฯ สตฺถา, ‘‘กิํ กเถถ, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิทํ นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, มุขํ โอโลเกตฺวา ภิกฺขํ เทมิ, เอเตสํ ปน อตฺตนา อตฺตนา ปตฺถิตปตฺถิตเมว เทมิฯ อญฺญาตโกณฺฑโญฺญ หิ เอกสฺมิํ สเสฺส นว วาเร อคฺคสสฺสทานํ ททโนฺต อคฺคสาวกฎฺฐานํ ปเตฺถตฺวา นาทาสิ, อคฺคธมฺมํ ปน อรหตฺตํ สพฺพปฐมํ ปฎิวิชฺฌิตุํ ปเตฺถตฺวา อทาสี’’ติฯ ‘‘กทา ปน ภควา’’ติ? ‘‘สุณิสฺสถ, ภิกฺขเว’’ติฯ ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติ, ภควา อตีตํ อาหริ –
Taṃ divasaññeva pana satthā vaḍḍhamānakacchāyāya veḷuvane sāvakasannipātaṃ katvā dvinnaṃ therānaṃ aggasāvakaṭṭhānaṃ datvā pātimokkhaṃ uddisi. Bhikkhū ujjhāyiṃsu – ‘‘satthā mukholokanena bhikkhaṃ deti, aggasāvakaṭṭhānaṃ dadantena nāma paṭhamaṃ pabbajitānaṃ pañcavaggiyānaṃ dātuṃ vaṭṭati, ete anolokentena yasatherappamukhānaṃ pañcapaṇṇāsabhikkhūnaṃ dātuṃ vaṭṭati, ete anolokentena bhaddavaggiyānaṃ tiṃsajanānaṃ, ete anolokentena uruvelakassapādīnaṃ tebhātikānaṃ, ete pana ettake mahāthere pahāya sabbapacchā pabbajitānaṃ aggasāvakaṭṭhānaṃ dadantena mukhaṃ oloketvā dinna’’nti. Satthā, ‘‘kiṃ kathetha, bhikkhave’’ti pucchitvā, ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, mukhaṃ oloketvā bhikkhaṃ demi, etesaṃ pana attanā attanā patthitapatthitameva demi. Aññātakoṇḍañño hi ekasmiṃ sasse nava vāre aggasassadānaṃ dadanto aggasāvakaṭṭhānaṃ patthetvā nādāsi, aggadhammaṃ pana arahattaṃ sabbapaṭhamaṃ paṭivijjhituṃ patthetvā adāsī’’ti. ‘‘Kadā pana bhagavā’’ti? ‘‘Suṇissatha, bhikkhave’’ti. ‘‘Āma, bhante’’ti, bhagavā atītaṃ āhari –
ภิกฺขเว , อิโต เอกนวุติกเปฺป วิปสฺสี นาม ภควา โลเก อุทปาทิฯ ตทา มหากาโฬ จูฬกาโฬติ เทฺวภาติกา กุฎุมฺพิกา มหนฺตํ สาลิเกฺขตฺตํ วปาเปสุํฯ อเถกทิวสํ จูฬกาโฬ สาลิเกฺขตฺตํ คนฺตฺวา เอกํ สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา ขาทิ, ตํ อติมธุรํ อโหสิฯ โส พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส สาลิคพฺภทานํ ทาตุกาโม หุตฺวา เชฎฺฐภาติกํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภาติก, สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา พุทฺธานํ อนุจฺฉวิกํ กตฺวา ปจาเปตฺวา ทานํ เทมา’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ วเทสิ, ตาต, สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา ทานํ นาม เนว อตีเต ภูตปุพฺพํ, น อนาคเตปิ ภวิสฺสติ, มา สสฺสํ นาสยี’’ติ; วุโตฺตปิ โส ปุนปฺปุนํ ยาจิเยว ฯ อถ นํ ภาตา, ‘‘เตน หิ สาลิเกฺขตฺตํ เทฺว โกฎฺฐาเส กตฺวา มม โกฎฺฐาสํ อนามสิตฺวา อตฺตโน โกฎฺฐาเส เขเตฺต ยํ อิจฺฉสิ, ตํ กโรหี’’ติ อาหฯ โส ‘‘สาธู’’ติ เขตฺตํ วิภชิตฺวา พหู มนุเสฺส หตฺถกมฺมํ ยาจิตฺวา สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา นิรุทเกน ขีเรน ปจาเปตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราทีหิ โยเชตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน – ‘‘อิทํ, ภเนฺต, มม อคฺคทานํ อคฺคธมฺมสฺส สพฺพปฐมํ ปฎิเวธาย สํวตฺตตู’’ติ อาหฯ สตฺถา ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทนมกาสิฯ
Bhikkhave , ito ekanavutikappe vipassī nāma bhagavā loke udapādi. Tadā mahākāḷo cūḷakāḷoti dvebhātikā kuṭumbikā mahantaṃ sālikkhettaṃ vapāpesuṃ. Athekadivasaṃ cūḷakāḷo sālikkhettaṃ gantvā ekaṃ sāligabbhaṃ phāletvā khādi, taṃ atimadhuraṃ ahosi. So buddhappamukhassa saṅghassa sāligabbhadānaṃ dātukāmo hutvā jeṭṭhabhātikaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhātika, sāligabbhaṃ phāletvā buddhānaṃ anucchavikaṃ katvā pacāpetvā dānaṃ demā’’ti āha. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, sāligabbhaṃ phāletvā dānaṃ nāma neva atīte bhūtapubbaṃ, na anāgatepi bhavissati, mā sassaṃ nāsayī’’ti; vuttopi so punappunaṃ yāciyeva . Atha naṃ bhātā, ‘‘tena hi sālikkhettaṃ dve koṭṭhāse katvā mama koṭṭhāsaṃ anāmasitvā attano koṭṭhāse khette yaṃ icchasi, taṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti khettaṃ vibhajitvā bahū manusse hatthakammaṃ yācitvā sāligabbhaṃ phāletvā nirudakena khīrena pacāpetvā sappimadhusakkharādīhi yojetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhattakiccapariyosāne – ‘‘idaṃ, bhante, mama aggadānaṃ aggadhammassa sabbapaṭhamaṃ paṭivedhāya saṃvattatū’’ti āha. Satthā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanamakāsi.
โส เขตฺตํ คนฺตฺวา โอโลเกโนฺต สกลเกฺขตฺตํ กณฺณิกพเทฺธหิ วิย สาลิสีเสหิ สญฺฉนฺนํ ทิสฺวา ปญฺจวิธปีติํ ปฎิลภิตฺวา, ‘‘ลาภา วต เม’’ติ จิเนฺตตฺวา ปุถุกกาเล ปุถุกคฺคํ นาม อทาสิ, คามวาสีหิ สทฺธิํ อคฺคสสฺสทานํ นาม อทาสิ, ลายเน ลายนคฺคํ, เวณิกรเณ เวณคฺคํ, กลาปาทีสุ กลาปคฺคํ, ขลคฺคํ, ขลภณฺฑคฺคํ, โกฎฺฐคฺคนฺติฯ เอวํ เอกสเสฺส นว วาเร อคฺคทานํ อทาสิฯ ตสฺส สพฺพวาเรสุ คหิตคหิตฎฺฐานํ ปริปูริ, สสฺสํ อติเรกํ อุฎฺฐานสมฺปนฺนํ อโหสิฯ ธโมฺม หิ นาเมส อตฺตานํ รกฺขนฺตํ รกฺขติฯ เตนาห ภควา –
So khettaṃ gantvā olokento sakalakkhettaṃ kaṇṇikabaddhehi viya sālisīsehi sañchannaṃ disvā pañcavidhapītiṃ paṭilabhitvā, ‘‘lābhā vata me’’ti cintetvā puthukakāle puthukaggaṃ nāma adāsi, gāmavāsīhi saddhiṃ aggasassadānaṃ nāma adāsi, lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādīsu kalāpaggaṃ, khalaggaṃ, khalabhaṇḍaggaṃ, koṭṭhagganti. Evaṃ ekasasse nava vāre aggadānaṃ adāsi. Tassa sabbavāresu gahitagahitaṭṭhānaṃ paripūri, sassaṃ atirekaṃ uṭṭhānasampannaṃ ahosi. Dhammo hi nāmesa attānaṃ rakkhantaṃ rakkhati. Tenāha bhagavā –
‘‘ธโมฺม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริํ,
‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ,
ธโมฺม สุจิโณฺณ สุขมาวหาติ;
Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;
เอสานิสํโส ธเมฺม สุจิเณฺณ,
Esānisaṃso dhamme suciṇṇe,
น ทุคฺคติํ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติฯ (เถรคา. ๓๐๓; ชา. ๑.๑๐.๑๐๒) –
Na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303; jā. 1.10.102) –
‘‘เอวเมส วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล อคฺคธมฺมํ ปฐมํ ปฎิวิชฺฌิตุํ ปเตฺถโนฺต นว วาเร อคฺคทานานิ อทาสิฯ อิโต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก ปน หํสวตีนคเร ปทุมุตฺตรสมฺพุทฺธกาเลปิ สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา ตสฺส ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา อคฺคธมฺมสฺส ปฐมํ ปฎิวิชฺฌนตฺถเมว ปตฺถนํ ฐเปสิฯ อิติ อิมินา ปตฺถิตเมว มยา ทินฺนํ, นาหํ, ภิกฺขเว, มุขํ โอโลเกตฺวา เทมี’’ติฯ
‘‘Evamesa vipassīsammāsambuddhakāle aggadhammaṃ paṭhamaṃ paṭivijjhituṃ patthento nava vāre aggadānāni adāsi. Ito satasahassakappamatthake pana haṃsavatīnagare padumuttarasambuddhakālepi sattāhaṃ mahādānaṃ datvā tassa bhagavato pādamūle nipajjitvā aggadhammassa paṭhamaṃ paṭivijjhanatthameva patthanaṃ ṭhapesi. Iti iminā patthitameva mayā dinnaṃ, nāhaṃ, bhikkhave, mukhaṃ oloketvā demī’’ti.
‘‘ยสกุลปุตฺตปฺปมุขา ปญฺจปญฺญาส ชนา กิํ กมฺมํ กริํสุ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘เอเตปิ เอกสฺส พุทฺธสฺส สนฺติเก อรหตฺตํ ปเตฺถนฺตา พหุํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อปรภาเค อนุปฺปเนฺน พุเทฺธ สหายกา หุตฺวา วคฺคพนฺธเนน ปุญฺญานิ กโรนฺตา อนาถมตสรีรานิ ปฎิชคฺคนฺตา วิจริํสุฯ เต เอกทิวสํ สคพฺภํ อิตฺถิํ กาลกตํ ทิสฺวา, ‘ฌาเปสฺสามา’ติ สุสานํ หริํสุฯ เตสุ ปญฺจ ชเน ‘ตุเมฺห ฌาเปถา’ติ สุสาเน ฐเปตฺวา เสสา คามํ ปวิฎฺฐาฯ ยสทารโก ตํ มตสรีรํ สูเลหิ วิชฺฌิตฺวา ปริวเตฺตตฺวา ปริวเตฺตตฺวา ฌาเปโนฺต อสุภสญฺญํ ปฎิลภิ, อิตเรสมฺปิ จตุนฺนํ ชนานํ – ‘ปสฺสถ, โภ, อิมํ สรีรํ ตตฺถ ตตฺถ วิทฺธํสิตจมฺมํ, กพรโครูปํ วิย อสุจิํ ทุคฺคนฺธํ ปฎิกูล’นฺติ ทเสฺสสิฯ เตปิ ตตฺถ อสุภสญฺญํ ปฎิลภิํสุฯ เต ปญฺจปิ ชนา คามํ คนฺตฺวา เสสสหายกานํ กถยิํสุฯ ยโส ปน ทารโก เคหํ คนฺตฺวา มาตาปิตูนญฺจ ภริยาย จ กเถสิฯ เต สเพฺพปิ อสุภํ ภาวยิํสุฯ อิทเมเตสํ ปุพฺพกมฺมํฯ เตเนว ยสสฺส อิตฺถาคาเร สุสานสญฺญา อุปฺปชฺชิ, ตาย จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา สเพฺพสมฺปิ วิเสสาธิคโม นิพฺพตฺติฯ เอวํ อิเมปิ อตฺตนา ปตฺถิตเมว ลภิํสุฯ นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา ทมฺมี’’ติฯ
‘‘Yasakulaputtappamukhā pañcapaññāsa janā kiṃ kammaṃ kariṃsu, bhante’’ti? ‘‘Etepi ekassa buddhassa santike arahattaṃ patthentā bahuṃ puññakammaṃ katvā aparabhāge anuppanne buddhe sahāyakā hutvā vaggabandhanena puññāni karontā anāthamatasarīrāni paṭijaggantā vicariṃsu. Te ekadivasaṃ sagabbhaṃ itthiṃ kālakataṃ disvā, ‘jhāpessāmā’ti susānaṃ hariṃsu. Tesu pañca jane ‘tumhe jhāpethā’ti susāne ṭhapetvā sesā gāmaṃ paviṭṭhā. Yasadārako taṃ matasarīraṃ sūlehi vijjhitvā parivattetvā parivattetvā jhāpento asubhasaññaṃ paṭilabhi, itaresampi catunnaṃ janānaṃ – ‘passatha, bho, imaṃ sarīraṃ tattha tattha viddhaṃsitacammaṃ, kabaragorūpaṃ viya asuciṃ duggandhaṃ paṭikūla’nti dassesi. Tepi tattha asubhasaññaṃ paṭilabhiṃsu. Te pañcapi janā gāmaṃ gantvā sesasahāyakānaṃ kathayiṃsu. Yaso pana dārako gehaṃ gantvā mātāpitūnañca bhariyāya ca kathesi. Te sabbepi asubhaṃ bhāvayiṃsu. Idametesaṃ pubbakammaṃ. Teneva yasassa itthāgāre susānasaññā uppajji, tāya ca upanissayasampattiyā sabbesampi visesādhigamo nibbatti. Evaṃ imepi attanā patthitameva labhiṃsu. Nāhaṃ mukhaṃ oloketvā dammī’’ti.
‘‘ภทฺทวคฺคิยสหายกา ปน กิํ กมฺมํ กริํสุ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘เอเตปิ ปุพฺพพุทฺธานํ สนฺติเก อรหตฺตํ ปเตฺถตฺวา ปุญฺญานิ กตฺวา อปรภาเค อนุปฺปเนฺน พุเทฺธ ติํส ธุตฺตา หุตฺวา ตุณฺฑิโลวาทํ สุตฺวา สฎฺฐิวสฺสสหสฺสานิ ปญฺจ สีลานิ รกฺขิํสุฯ เอวํ อิเมปิ อตฺตนา ปตฺถิตเมว ลภิํสุฯ นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา ทมฺมี’’ติฯ
‘‘Bhaddavaggiyasahāyakā pana kiṃ kammaṃ kariṃsu, bhante’’ti? ‘‘Etepi pubbabuddhānaṃ santike arahattaṃ patthetvā puññāni katvā aparabhāge anuppanne buddhe tiṃsa dhuttā hutvā tuṇḍilovādaṃ sutvā saṭṭhivassasahassāni pañca sīlāni rakkhiṃsu. Evaṃ imepi attanā patthitameva labhiṃsu. Nāhaṃ mukhaṃ oloketvā dammī’’ti.
‘‘อุรุเวลกสฺสปาทโย ปน กิํ กมฺมํ กริํสุ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘เตปิ อรหตฺตเมว ปเตฺถตฺวา ปุญฺญานิ กริํสุฯ อิโต หิ เทฺวนวุติกเปฺป ติโสฺส ผุโสฺสติ เทฺว พุทฺธา อุปฺปชฺชิํสุฯ ผุสฺสพุทฺธสฺส มหิโนฺท นาม ราชา ปิตา อโหสิฯ ตสฺมิํ ปน สโมฺพธิํ ปเตฺต รโญฺญ กนิฎฺฐปุโตฺต ปฐมอคฺคสาวโก ปุโรหิตปุโตฺต ทุติยอคฺคสาวโก อโหสิฯ ราชา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘เชฎฺฐปุโตฺต เม พุโทฺธ, กนิฎฺฐปุโตฺต ปฐมอคฺคสาวโก, ปุโรหิตปุโตฺต ทุติยอคฺคสาวโก’ติ เต โอโลเกตฺวา, ‘มเมว พุโทฺธ, มเมว ธโมฺม, มเมว สโงฺฆ, นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’ติ ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา , ‘ภเนฺต, อิทานิ เม นวุติวสฺสสหสฺสปริมาณสฺส อายุโน โกฎิยํ นิสีทิตฺวา นิทฺทายนกาโล วิย อเญฺญสํ เคหทฺวารํ อคนฺตฺวา ยาวาหํ ชีวามิ, ตาว เม จตฺตาโร ปจฺจเย อธิวาเสถา’ติ ปฎิญฺญํ คเหตฺวา นิพทฺธํ พุทฺธุปฎฺฐานํ กโรติฯ รโญฺญ ปน อปเรปิ ตโต ปุตฺตา อเหสุํฯ เตสุ เชฎฺฐสฺส ปญฺจ โยธสตานิ ปริวารานิ, มชฺฌิมสฺส ตีณิ, กนิฎฺฐสฺส เทฺวฯ เต ‘มยมฺปิ ภาติกํ โภเชสฺสามา’ติ ปิตรํ โอกาสํ ยาจิตฺวา อลภมานา ปุนปฺปุนํ ยาจนฺตาปิ อลภิตฺวา ปจฺจเนฺต กุปิเต ตสฺส วูปสมนตฺถาย เปสิตา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา ปิตุ สนฺติกํ อาคมิํสุฯ อถ เน ปิตา อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา, ‘วรํ โว, ตาตา, ทมฺมี’ติ อาหฯ
‘‘Uruvelakassapādayo pana kiṃ kammaṃ kariṃsu, bhante’’ti? ‘‘Tepi arahattameva patthetvā puññāni kariṃsu. Ito hi dvenavutikappe tisso phussoti dve buddhā uppajjiṃsu. Phussabuddhassa mahindo nāma rājā pitā ahosi. Tasmiṃ pana sambodhiṃ patte rañño kaniṭṭhaputto paṭhamaaggasāvako purohitaputto dutiyaaggasāvako ahosi. Rājā satthu santikaṃ gantvā – ‘jeṭṭhaputto me buddho, kaniṭṭhaputto paṭhamaaggasāvako, purohitaputto dutiyaaggasāvako’ti te oloketvā, ‘mameva buddho, mameva dhammo, mameva saṅgho, namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’ti tikkhattuṃ udānaṃ udānetvā satthu pādamūle nipajjitvā , ‘bhante, idāni me navutivassasahassaparimāṇassa āyuno koṭiyaṃ nisīditvā niddāyanakālo viya aññesaṃ gehadvāraṃ agantvā yāvāhaṃ jīvāmi, tāva me cattāro paccaye adhivāsethā’ti paṭiññaṃ gahetvā nibaddhaṃ buddhupaṭṭhānaṃ karoti. Rañño pana aparepi tato puttā ahesuṃ. Tesu jeṭṭhassa pañca yodhasatāni parivārāni, majjhimassa tīṇi, kaniṭṭhassa dve. Te ‘mayampi bhātikaṃ bhojessāmā’ti pitaraṃ okāsaṃ yācitvā alabhamānā punappunaṃ yācantāpi alabhitvā paccante kupite tassa vūpasamanatthāya pesitā paccantaṃ vūpasametvā pitu santikaṃ āgamiṃsu. Atha ne pitā āliṅgitvā sīse cumbitvā, ‘varaṃ vo, tātā, dammī’ti āha.
‘‘เต ‘สาธุ เทวา’ติ วรํ คหิตกํ กตฺวา ปุน กติปาหจฺจเยน ปิตรา ‘คณฺหถ, ตาตา, วร’นฺติ วุตฺตา, ‘‘เทว, อมฺหากํ อเญฺญน เกนจิ อโตฺถ นตฺถิ, อิโต ปฎฺฐาย มยํ ภาติกํ โภเชสฺสาม, อิมํ โน วรํ เทหี’’ติ อาหํสุฯ ‘น เทมิ, ตาตา’ติฯ ‘นิจฺจกาลํ อเทโนฺต สตฺต สํวจฺฉรานิ เทถ, เทวา’ติฯ ‘น เทมิ, ตาตา’ติฯ ‘เตน หิ ฉ ปญฺจ จตฺตาริ ตีณิ เทฺว เอกํ สํวจฺฉรํ เทถ, เทวา’ติฯ ‘น เทมิ, ตาตา’ติฯ ‘เตน หิ, เทว, สตฺต มาเส เทถา’ติฯ ‘ฉ มาเส ปญฺจ มาเส จตฺตาโร มาเส ตโย มาเส เทถ, เทวา’ติฯ ‘น เทมิ, ตาตา’ติฯ ‘โหตุ, เทว, เอเกกสฺส โน เอเกกํ มาสํ กตฺวา ตโย มาเส เทถา’ติฯ ‘สาธุ, ตาตา, เตน หิ ตโย มาเส โภเชถา’ติ อาหฯ เต ตุฎฺฐา ราชานํ วนฺทิตฺวา สกฎฺฐานเมว คตาฯ เตสํ ปน ติณฺณมฺปิ เอโกว โกฎฺฐาคาริโก, เอโกว อายุตฺตโก, ตสฺส ทฺวาทสนหุตา ปุริสปริวาราฯ เต เต ปโกฺกสาเปตฺวา , ‘มยํ อิมํ เตมาสํ ทส สีลานิ คเหตฺวา เทฺว กาสาวานิ นิวาเสตฺวา สตฺถารา สหวาสํ วสิสฺสาม, ตุเมฺห เอตฺตกํ นาม ทานวตฺตํ คเหตฺวา เทวสิกํ นวุติสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ โยธสหสฺสสฺส จ สพฺพํ ขาทนียโภชนียํ ปวเตฺตยฺยาถฯ มยญฺหิ อิโต ปฎฺฐาย น กิญฺจิ วกฺขามา’ติ วทิํสุฯ
‘‘Te ‘sādhu devā’ti varaṃ gahitakaṃ katvā puna katipāhaccayena pitarā ‘gaṇhatha, tātā, vara’nti vuttā, ‘‘deva, amhākaṃ aññena kenaci attho natthi, ito paṭṭhāya mayaṃ bhātikaṃ bhojessāma, imaṃ no varaṃ dehī’’ti āhaṃsu. ‘Na demi, tātā’ti. ‘Niccakālaṃ adento satta saṃvaccharāni detha, devā’ti. ‘Na demi, tātā’ti. ‘Tena hi cha pañca cattāri tīṇi dve ekaṃ saṃvaccharaṃ detha, devā’ti. ‘Na demi, tātā’ti. ‘Tena hi, deva, satta māse dethā’ti. ‘Cha māse pañca māse cattāro māse tayo māse detha, devā’ti. ‘Na demi, tātā’ti. ‘Hotu, deva, ekekassa no ekekaṃ māsaṃ katvā tayo māse dethā’ti. ‘Sādhu, tātā, tena hi tayo māse bhojethā’ti āha. Te tuṭṭhā rājānaṃ vanditvā sakaṭṭhānameva gatā. Tesaṃ pana tiṇṇampi ekova koṭṭhāgāriko, ekova āyuttako, tassa dvādasanahutā purisaparivārā. Te te pakkosāpetvā , ‘mayaṃ imaṃ temāsaṃ dasa sīlāni gahetvā dve kāsāvāni nivāsetvā satthārā sahavāsaṃ vasissāma, tumhe ettakaṃ nāma dānavattaṃ gahetvā devasikaṃ navutisahassānaṃ bhikkhūnaṃ yodhasahassassa ca sabbaṃ khādanīyabhojanīyaṃ pavatteyyātha. Mayañhi ito paṭṭhāya na kiñci vakkhāmā’ti vadiṃsu.
‘‘เต ตโยปิ ชนา ปริวารสหสฺสํ คเหตฺวา ทส สีลานิ สมาทาย กาสายวตฺถานิ นิวาเสตฺวา วิหาเรเยว วสิํสุฯ โกฎฺฐาคาริโก จ อายุตฺตโก จ เอกโต หุตฺวา ติณฺณํ ภาติกานํ โกฎฺฐาคาเรหิ วาเรน วาเรน ทานวตฺตํ คเหตฺวา ทานํ เทนฺติ, กมฺมการานํ ปน ปุตฺตา ยาคุภตฺตาทีนํ อตฺถาย โรทนฺติฯ เต เตสํ ภิกฺขุสเงฺฆ อนาคเตเยว ยาคุภตฺตาทีนิ เทนฺติฯ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ภตฺตกิจฺจาวสาเน กิญฺจิ อติเรกํ น ภูตปุพฺพํฯ เต ‘อปรภาเค ทารกานํ เทมา’ติ อตฺตนาปิ คเหตฺวา ขาทิํสุฯ มนุญฺญํ อาหารํ ทิสฺวา อธิวาเสตุํ นาสกฺขิํสุฯ เต ปน จตุราสีติสหสฺสา อเหสุํฯ เต สงฺฆสฺส ทินฺนทานวตฺตํ ขาทิตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺติํสุฯ เตภาติกา ปน ปุริสสหเสฺสน สทฺธิํ กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เทวโลกา มนุสฺสโลกํ, มนุสฺสโลกา เทวโลกํ สํสรนฺตา เทฺวนวุติกเปฺป เขเปสุํฯ ‘เอวํ เต ตโย ภาตโร อรหตฺตํ ปเตฺถนฺตา ตทา กลฺยาณกมฺมํ กริํสุฯ เต อตฺตนา ปตฺถิตเมว ลภิํสุฯ นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา ทมฺมี’’’ติฯ
‘‘Te tayopi janā parivārasahassaṃ gahetvā dasa sīlāni samādāya kāsāyavatthāni nivāsetvā vihāreyeva vasiṃsu. Koṭṭhāgāriko ca āyuttako ca ekato hutvā tiṇṇaṃ bhātikānaṃ koṭṭhāgārehi vārena vārena dānavattaṃ gahetvā dānaṃ denti, kammakārānaṃ pana puttā yāgubhattādīnaṃ atthāya rodanti. Te tesaṃ bhikkhusaṅghe anāgateyeva yāgubhattādīni denti. Bhikkhusaṅghassa bhattakiccāvasāne kiñci atirekaṃ na bhūtapubbaṃ. Te ‘aparabhāge dārakānaṃ demā’ti attanāpi gahetvā khādiṃsu. Manuññaṃ āhāraṃ disvā adhivāsetuṃ nāsakkhiṃsu. Te pana caturāsītisahassā ahesuṃ. Te saṅghassa dinnadānavattaṃ khāditvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisaye nibbattiṃsu. Tebhātikā pana purisasahassena saddhiṃ kālaṃ katvā devaloke nibbattitvā devalokā manussalokaṃ, manussalokā devalokaṃ saṃsarantā dvenavutikappe khepesuṃ. ‘Evaṃ te tayo bhātaro arahattaṃ patthentā tadā kalyāṇakammaṃ kariṃsu. Te attanā patthitameva labhiṃsu. Nāhaṃ mukhaṃ oloketvā dammī’’’ti.
ตทา ปน เตสํ อายุตฺตโก พิมฺพิสาโร ราชา อโหสิ, โกฎฺฐาคาริโก วิสาโข อุปาสโกฯ ตโย ราชกุมารา ตโย ชฎิลา อเหสุํฯ เตสํ กมฺมการา ตทา เปเตสุ นิพฺพตฺติตฺวา สุคติทุคฺคติวเสน สํสรนฺตา อิมสฺมิํ กเปฺป จตฺตาริ พุทฺธนฺตรานิ เปตโลเกเยว นิพฺพตฺติํสุฯ เต อิมสฺมิํ กเปฺป สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนํ จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสายุกํ กกุสนฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อมฺหากํ อาหารํ ลภนกาลํ อาจิกฺขถา’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ โส ‘‘มม ตาว กาเล น ลภิสฺสถ, มม ปจฺฉโต มหาปถวิยา โยชนมตฺตํ อภิรุฬฺหาย โกณาคมโน นาม พุโทฺธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตํ ปุเจฺฉยฺยาถา’’ติ อาหฯ เต ตตฺตกํ กาลํ เขเปตฺวา ตสฺมิํ อุปฺปเนฺน ตํ ปุจฺฉิํสุฯ โสปิ ‘‘มม กาเล น ลภิสฺสถ, มม ปจฺฉโต มหาปถวิยา โยชนมตฺตํ อภิรุฬฺหาย กสฺสโป นาม พุโทฺธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตํ ปุเจฺฉยฺยาถา’’ติ อาหฯ เต ตตฺตกํ กาลํ เขเปตฺวา ตสฺมิํ อุปฺปเนฺน ตํ ปุจฺฉิํสุฯ โสปิ ‘‘มม กาเล น ลภิสฺสถ, มม ปน ปจฺฉโต มหาปถวิยา โยชนมตฺตํ อภิรุฬฺหาย โคตโม นาม พุโทฺธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตทา ตุมฺหากํ ญาตโก พิมฺพิสาโร นาม ราชา ภวิสฺสติ, โส สตฺถุ ทานํ ทตฺวา ตุมฺหากํ ปตฺติํ ปาเปสฺสติ, ตทา ลภิสฺสถา’’ติ อาหฯ เตสํ เอกํ พุทฺธนฺตรํ เสฺวทิวสสทิสํ อโหสิฯ เต ตถาคเต อุปฺปเนฺน พิมฺพิสารรญฺญา ปฐมทิวสํ ทาเน ทิเนฺน ปตฺติํ อลภิตฺวา รตฺติภาเค เภรวสทฺทํ กตฺวา รโญฺญ อตฺตานํ ทสฺสยิํสุฯ โส ปุนทิวเส เวฬุวนํ คนฺตฺวา ตถาคตสฺส ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสิฯ
Tadā pana tesaṃ āyuttako bimbisāro rājā ahosi, koṭṭhāgāriko visākho upāsako. Tayo rājakumārā tayo jaṭilā ahesuṃ. Tesaṃ kammakārā tadā petesu nibbattitvā sugatiduggativasena saṃsarantā imasmiṃ kappe cattāri buddhantarāni petalokeyeva nibbattiṃsu. Te imasmiṃ kappe sabbapaṭhamaṃ uppannaṃ cattālīsavassasahassāyukaṃ kakusandhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘amhākaṃ āhāraṃ labhanakālaṃ ācikkhathā’’ti pucchiṃsu. So ‘‘mama tāva kāle na labhissatha, mama pacchato mahāpathaviyā yojanamattaṃ abhiruḷhāya koṇāgamano nāma buddho uppajjissati, taṃ puccheyyāthā’’ti āha. Te tattakaṃ kālaṃ khepetvā tasmiṃ uppanne taṃ pucchiṃsu. Sopi ‘‘mama kāle na labhissatha, mama pacchato mahāpathaviyā yojanamattaṃ abhiruḷhāya kassapo nāma buddho uppajjissati, taṃ puccheyyāthā’’ti āha. Te tattakaṃ kālaṃ khepetvā tasmiṃ uppanne taṃ pucchiṃsu. Sopi ‘‘mama kāle na labhissatha, mama pana pacchato mahāpathaviyā yojanamattaṃ abhiruḷhāya gotamo nāma buddho uppajjissati, tadā tumhākaṃ ñātako bimbisāro nāma rājā bhavissati, so satthu dānaṃ datvā tumhākaṃ pattiṃ pāpessati, tadā labhissathā’’ti āha. Tesaṃ ekaṃ buddhantaraṃ svedivasasadisaṃ ahosi. Te tathāgate uppanne bimbisāraraññā paṭhamadivasaṃ dāne dinne pattiṃ alabhitvā rattibhāge bheravasaddaṃ katvā rañño attānaṃ dassayiṃsu. So punadivase veḷuvanaṃ gantvā tathāgatassa taṃ pavattiṃ ārocesi.
สตฺถา, ‘‘มหาราช, อิโต เทฺวนวุติกปฺปมตฺถเก ผุสฺสพุทฺธกาเล เอเต ตว ญาตกา, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทินฺนทานวตฺตํ ขาทิตฺวา เปตโลเก นิพฺพตฺติตฺวา สํสรนฺตา กกุสนฺธาทโย พุเทฺธ ปุจฺฉิตฺวา เตหิ อิทญฺจิทญฺจ วุตฺตา เอตฺตกํ กาลํ ตว ทานํ ปจฺจาสีสมานา หิโยฺย ตยา ทาเน ทิเนฺน ปตฺติํ อลภมานา เอวมกํสู’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, อิทานิปิ ทิเนฺน ลภิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติฯ ราชา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมเนฺตตฺวา ปุนทิวเส มหาทานํ ทตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิโต เตสํ เปตานํ ทิพฺพอนฺนปานํ สมฺปชฺชตู’’ติ ปตฺติํ อทาสิ, เตสํ ตเถว นิพฺพตฺติฯ ปุนทิวเส นคฺคา หุตฺวา อตฺตานํ ทเสฺสสุํฯ ราชา ‘‘อชฺช, ภเนฺต, นคฺคา หุตฺวา อตฺตานํ ทเสฺสสุ’’นฺติ อาโรเจสิฯ ‘‘วตฺถานิ เต น ทินฺนานิ, มหาราชา’’ติฯ ราชาปิ ปุนทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรทานํ ทตฺวา, ‘‘อิโต เตสํ เปตานํ ทิพฺพวตฺถานิ โหนฺตู’’ติ ปาเปสิฯ ตงฺขณเญฺญว เตสํ ทิพฺพวตฺถานิ อุปฺปชฺชิํสุฯ เต เปตตฺตภาวํ วิชหิตฺวา ทิพฺพตฺตภาเว สณฺฐหิํสุฯ สตฺถา อนุโมทนํ กโรโนฺต ‘‘ติโรกุเฎฺฎสุ ติฎฺฐนฺตี’’ติอาทินา (ขุ. ปา. ๗.๑; เป. ว. ๑๔) ติโรกุฎฺฎานุโมทนํ อกาสิฯ อนุโมทนาวสาเน จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิฯ อิติ สตฺถา เตภาติกชฎิลานํ วตฺถุํ กเถตฺวา อิมมฺปิ ธมฺมเทสนํ อาหริฯ
Satthā, ‘‘mahārāja, ito dvenavutikappamatthake phussabuddhakāle ete tava ñātakā, bhikkhusaṅghassa dinnadānavattaṃ khāditvā petaloke nibbattitvā saṃsarantā kakusandhādayo buddhe pucchitvā tehi idañcidañca vuttā ettakaṃ kālaṃ tava dānaṃ paccāsīsamānā hiyyo tayā dāne dinne pattiṃ alabhamānā evamakaṃsū’’ti āha. ‘‘Kiṃ pana, bhante, idānipi dinne labhissantī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā punadivase mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, ito tesaṃ petānaṃ dibbaannapānaṃ sampajjatū’’ti pattiṃ adāsi, tesaṃ tatheva nibbatti. Punadivase naggā hutvā attānaṃ dassesuṃ. Rājā ‘‘ajja, bhante, naggā hutvā attānaṃ dassesu’’nti ārocesi. ‘‘Vatthāni te na dinnāni, mahārājā’’ti. Rājāpi punadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa cīvaradānaṃ datvā, ‘‘ito tesaṃ petānaṃ dibbavatthāni hontū’’ti pāpesi. Taṅkhaṇaññeva tesaṃ dibbavatthāni uppajjiṃsu. Te petattabhāvaṃ vijahitvā dibbattabhāve saṇṭhahiṃsu. Satthā anumodanaṃ karonto ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’tiādinā (khu. pā. 7.1; pe. va. 14) tirokuṭṭānumodanaṃ akāsi. Anumodanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Iti satthā tebhātikajaṭilānaṃ vatthuṃ kathetvā imampi dhammadesanaṃ āhari.
อคฺคสาวกา ปน, ‘‘ภเนฺต, กิํ กริํสู’’ติ? ‘‘อคฺคสาวกภาวาย ปตฺถนํ กริํสุ’’ฯ อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกสฺส หิ กปฺปานํ อสเงฺขฺยยฺยสฺส มตฺถเก สาริปุโตฺต พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ, นาเมน สรทมาณโว นาม อโหสิฯ โมคฺคลฺลาโน คหปติมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ, นาเมน สิริวฑฺฒนกุฎุมฺพิโก นาม อโหสิฯ เต อุโภปิ สหปํสุกีฬกา สหายกา อเหสุํฯ เตสุ สรทมาณโว ปิตุ อจฺจเยน กุสลนฺตกํ มหาธนํ ปฎิปชฺชิตฺวา เอกทิวสํ รโหคโต จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ อิธโลกตฺตภาวเมว ชานามิ, โน ปรโลกตฺตภาวํฯ ชาตสตฺตานญฺจ มรณํ นาม ธุวํ, มยา เอกํ ปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา โมกฺขธมฺมคเวสนํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ โส สหายกํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘สมฺม สิริวฑฺฒน, อหํ ปพฺพชิตฺวา โมกฺขธมฺมํ คเวสิสฺสามิ, ตฺวํ มยา สทฺธิํ ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสิ, น สกฺขิสฺสสี’’ติ? ‘‘น สกฺขิสฺสามิ, สมฺม, ตฺวํเยว ปพฺพชาหี’’ติฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘ปรโลกํ คจฺฉโนฺต สหาเย วา ญาติมิเตฺต วา คเหตฺวา คโต นาม นตฺถิ, อตฺตนา กตํ อตฺตโนว โหตี’’ติฯ ตโต รตนโกฎฺฐาคารํ วิวราเปตฺวา กปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ มหาทานํ ทตฺวา ปพฺพตปาทํ ปวิสิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิฯ ตสฺส เอโก เทฺว ตโยติ เอวํ อนุปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา จตุสตฺตติสหสฺสมตฺตา ชฎิลา อเหสุํฯ โส ปญฺจ อภิญฺญา, อฎฺฐ จ สมาปตฺติโย นิพฺพเตฺตตฺวา เตสํ ชฎิลานํ กสิณปริกมฺมํ อาจิกฺขิฯ เตปิ สเพฺพ ปญฺจ อภิญฺญา อฎฺฐ จ สมาปตฺติโย นิพฺพเตฺตสุํฯ
Aggasāvakā pana, ‘‘bhante, kiṃ kariṃsū’’ti? ‘‘Aggasāvakabhāvāya patthanaṃ kariṃsu’’. Ito kappasatasahassādhikassa hi kappānaṃ asaṅkhyeyyassa matthake sāriputto brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, nāmena saradamāṇavo nāma ahosi. Moggallāno gahapatimahāsālakule nibbatti, nāmena sirivaḍḍhanakuṭumbiko nāma ahosi. Te ubhopi sahapaṃsukīḷakā sahāyakā ahesuṃ. Tesu saradamāṇavo pitu accayena kusalantakaṃ mahādhanaṃ paṭipajjitvā ekadivasaṃ rahogato cintesi – ‘‘ahaṃ idhalokattabhāvameva jānāmi, no paralokattabhāvaṃ. Jātasattānañca maraṇaṃ nāma dhuvaṃ, mayā ekaṃ pabbajjaṃ pabbajitvā mokkhadhammagavesanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. So sahāyakaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘samma sirivaḍḍhana, ahaṃ pabbajitvā mokkhadhammaṃ gavesissāmi, tvaṃ mayā saddhiṃ pabbajituṃ sakkhissasi, na sakkhissasī’’ti? ‘‘Na sakkhissāmi, samma, tvaṃyeva pabbajāhī’’ti. So cintesi – ‘‘paralokaṃ gacchanto sahāye vā ñātimitte vā gahetvā gato nāma natthi, attanā kataṃ attanova hotī’’ti. Tato ratanakoṭṭhāgāraṃ vivarāpetvā kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ mahādānaṃ datvā pabbatapādaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbaji. Tassa eko dve tayoti evaṃ anupabbajjaṃ pabbajitā catusattatisahassamattā jaṭilā ahesuṃ. So pañca abhiññā, aṭṭha ca samāpattiyo nibbattetvā tesaṃ jaṭilānaṃ kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Tepi sabbe pañca abhiññā aṭṭha ca samāpattiyo nibbattesuṃ.
เตน สมเยน อโนมทสฺสี นาม สมฺมาสมฺพุโทฺธ โลเก อุทปาทิฯ นครํ จนฺทวตี นาม อโหสิ, ปิตา ยสวา นาม ขตฺติโย, มาตา ยโสธรา นาม เทวี, โพธิ อชฺชุนรุโกฺข, นิสโภ จ อโนโม จ เทฺว อคฺคสาวกา, วรุโณ นาม อุปฎฺฐาโก, สุนฺทรา จ สุมนา จ เทฺว อคฺคสาวิกา อเหสุํฯ อายุ วสฺสสตสหสฺสํ อโหสิ, สรีรํ อฎฺฐปญฺญาสหตฺถุเพฺพธํ , สรีรปฺปภา ทฺวาทสโยชนํ ผริ, ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาโร อโหสิฯ โส เอกทิวสํ ปจฺจูสกาเล มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฎฺฐาย โลกํ โวโลเกโนฺต สรทตาปสํ ทิสฺวา, ‘‘อชฺช มยฺหํ สรทตาปสสฺสํ สนฺติกํ คตปจฺจเยน ธมฺมเทสนา จ มหตี ภวิสฺสติ, โส จ อคฺคสาวกฎฺฐานํ ปเตฺถสฺสติ, ตสฺส สหายโก สิริวฑฺฒนกุฎุมฺพิโก ทุติยสาวกฎฺฐานํ, เทสนาปริโยสาเน จสฺส ปริวารา จตุสตฺตติสหสฺสมตฺตา ชฎิลา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย อญฺญํ กญฺจิ อนามเนฺตตฺวา สีโห วิย เอกจโร หุตฺวา สรทตาปสสฺส อเนฺตวาสิเกสุ ผลาผลตฺถาย คเตสุ ‘‘พุทฺธภาวํ เม ชานาตู’’ติ อธิฎฺฐหิตฺวา ปสฺสนฺตเสฺสว สรทตาปสสฺส อากาสโต โอตริตฺวา ปถวิยํ ปติฎฺฐาสิฯ สรทตาปโส พุทฺธานุภาวเญฺจว สรีรนิปฺผตฺติญฺจสฺส ทิสฺวา ลกฺขณมเนฺต สมฺมสิตฺวา ‘‘อิเมหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต นาม อคารมเชฺฌ วสโนฺต ราชา โหติ จกฺกวตฺตี, ปพฺพชโนฺต โลเก วิวฎฺฎจฺฉโท สพฺพญฺญุพุโทฺธ โหติฯ อยํ ปุริโส นิสฺสํสยํ พุโทฺธ’’ติ ชานิตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อคฺคาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิฯ นิสีทิ ภควา ปญฺญเตฺต อคฺคาสเนฯ สรทตาปโสปิ อตฺตโน อนุจฺฉวิกํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ
Tena samayena anomadassī nāma sammāsambuddho loke udapādi. Nagaraṃ candavatī nāma ahosi, pitā yasavā nāma khattiyo, mātā yasodharā nāma devī, bodhi ajjunarukkho, nisabho ca anomo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāma upaṭṭhāko, sundarā ca sumanā ca dve aggasāvikā ahesuṃ. Āyu vassasatasahassaṃ ahosi, sarīraṃ aṭṭhapaññāsahatthubbedhaṃ , sarīrappabhā dvādasayojanaṃ phari, bhikkhusatasahassaparivāro ahosi. So ekadivasaṃ paccūsakāle mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento saradatāpasaṃ disvā, ‘‘ajja mayhaṃ saradatāpasassaṃ santikaṃ gatapaccayena dhammadesanā ca mahatī bhavissati, so ca aggasāvakaṭṭhānaṃ patthessati, tassa sahāyako sirivaḍḍhanakuṭumbiko dutiyasāvakaṭṭhānaṃ, desanāpariyosāne cassa parivārā catusattatisahassamattā jaṭilā arahattaṃ pāpuṇissanti, mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti attano pattacīvaramādāya aññaṃ kañci anāmantetvā sīho viya ekacaro hutvā saradatāpasassa antevāsikesu phalāphalatthāya gatesu ‘‘buddhabhāvaṃ me jānātū’’ti adhiṭṭhahitvā passantasseva saradatāpasassa ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saradatāpaso buddhānubhāvañceva sarīranipphattiñcassa disvā lakkhaṇamante sammasitvā ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato nāma agāramajjhe vasanto rājā hoti cakkavattī, pabbajanto loke vivaṭṭacchado sabbaññubuddho hoti. Ayaṃ puriso nissaṃsayaṃ buddho’’ti jānitvā paccuggamanaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā aggāsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte aggāsane. Saradatāpasopi attano anucchavikaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi.
ตสฺมิํ สมเย จตุสตฺตติสหสฺสชฎิลา ปณีตปณีตานิ โอชวนฺตานิ ผลาผลานิ คเหตฺวา อาจริยสฺส สนฺติกํ สมฺปตฺตา พุทฺธานเญฺจว อาจริยสฺส จ นิสินฺนาสนํ โอโลเกตฺวา อาหํสุ – ‘‘อาจริย , มยํ ‘อิมสฺมิํ โลเก ตุเมฺหหิ มหนฺตตโร นตฺถี’ติ วิจราม, อยํ ปน ปุริโส ตุเมฺหหิ มหนฺตตโร มเญฺญ’’ติ? ‘‘ตาตา, กิํ วเทถ, สาสเปน สทฺธิํ อฎฺฐสฎฺฐิโยชนสตสหสฺสุเพฺพธํ สิเนรุํ สมํ กาตุํ อิจฺฉถ, สพฺพญฺญุพุเทฺธน สทฺธิํ มมํ อุปมํ มา กริตฺถ ปุตฺตกา’’ติฯ อถ เต ตาปสา, ‘‘สจายํ อิตฺตรสโตฺต อภวิสฺส, อมฺหากํ อาจริโย น เอวรูปํ อุปมํ อาหริสฺส, ยาว มหา วตายํ ปุริโส’’ติ สเพฺพว ปาเทสุ นิปติตฺวา สิรสา วนฺทิํสุฯ อถ เน อาจริโย อาห – ‘‘ตาตา, อมฺหากํ พุทฺธานํ อนุจฺฉวิโก เทยฺยธโมฺม นตฺถิ, สตฺถา จ ภิกฺขาจารเวลายํ อิธาคโต, มยํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ เทยฺยธมฺมํ ทสฺสาม, ตุเมฺห ยํ ยํ ปณีตํ ผลาผลํ, ตํ ตํ อาหรถา’’ติ อาหราเปตฺวา หเตฺถ โธวิตฺวา สยํ ตถาคตสฺส ปเตฺต ปติฎฺฐาเปสิฯ สตฺถารา ผลาผเล ปฎิคฺคหิตมเตฺต เทวตา ทิโพฺพชํ ปกฺขิปิํสุฯ โส ตาปโส อุทกมฺปิ สยเมว ปริสฺสาเวตฺวา อทาสิฯ ตโต ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา นิสิเนฺน สตฺถริ สเพฺพ อเนฺตวาสิเก ปโกฺกสิตฺวา สตฺถุ สนฺติเก สารณียกถํ กเถโนฺต นิสีทิฯ สตฺถา ‘‘เทฺว อคฺคสาวกา ภิกฺขุสเงฺฆน สทฺธิํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ จิเนฺตสิฯ เต สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา สตสหสฺสขีณาสวปริวารา อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฎฺฐํสุฯ
Tasmiṃ samaye catusattatisahassajaṭilā paṇītapaṇītāni ojavantāni phalāphalāni gahetvā ācariyassa santikaṃ sampattā buddhānañceva ācariyassa ca nisinnāsanaṃ oloketvā āhaṃsu – ‘‘ācariya , mayaṃ ‘imasmiṃ loke tumhehi mahantataro natthī’ti vicarāma, ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe’’ti? ‘‘Tātā, kiṃ vadetha, sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ samaṃ kātuṃ icchatha, sabbaññubuddhena saddhiṃ mamaṃ upamaṃ mā karittha puttakā’’ti. Atha te tāpasā, ‘‘sacāyaṃ ittarasatto abhavissa, amhākaṃ ācariyo na evarūpaṃ upamaṃ āharissa, yāva mahā vatāyaṃ puriso’’ti sabbeva pādesu nipatitvā sirasā vandiṃsu. Atha ne ācariyo āha – ‘‘tātā, amhākaṃ buddhānaṃ anucchaviko deyyadhammo natthi, satthā ca bhikkhācāravelāyaṃ idhāgato, mayaṃ yathāsatti yathābalaṃ deyyadhammaṃ dassāma, tumhe yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ, taṃ taṃ āharathā’’ti āharāpetvā hatthe dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi. Satthārā phalāphale paṭiggahitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. So tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi. Tato bhattakiccaṃ katvā nisinne satthari sabbe antevāsike pakkositvā satthu santike sāraṇīyakathaṃ kathento nisīdi. Satthā ‘‘dve aggasāvakā bhikkhusaṅghena saddhiṃ āgacchantū’’ti cintesi. Te satthu cittaṃ ñatvā satasahassakhīṇāsavaparivārā āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.
ตโต สรทตาปโส อเนฺตวาสิเก อามเนฺตสิ – ‘‘ตาตา, พุทฺธานํ นิสินฺนาสนมฺปิ นีจํ, สมณสตสหสฺสานมฺปิ อาสนํ นตฺถิ, อชฺช ตุเมฺหหิ อุฬารํ พุทฺธสกฺการํ กาตุํ วฎฺฎติ, ปพฺพตปาทโต วณฺณคนฺธสมฺปนฺนานิ ปุปฺผานิ อาหรถา’’ติฯ กถนกาโล ปปโญฺจ วิย โหติ, อิทฺธิมโต ปน อิทฺธิวิสโย อจิเนฺตโยฺยติ มุหุตฺตมเตฺตเนว เต ตาปสา วณฺณคนฺธสมฺปนฺนานิ ปุปฺผานิ อาหริตฺวา พุทฺธานํ โยชนปฺปมาณํ ปุปฺผาสนํ ปญฺญาเปสุํฯ อุภินฺนํ อคฺคสาวกานํ ติคาวุตํ, เสสภิกฺขูนํ อฑฺฒโยชนิกาทิเภทํ, สงฺฆนวกสฺส อุสภมตฺตํ อโหสิฯ ‘‘กถํ เอกสฺมิํ อสฺสมปเท ตาว มหนฺตานิ อาสนานิ ปญฺญตฺตานี’’ติ น จิเนฺตตพฺพํฯ อิทฺธิวิสโย เหสฯ เอวํ ปญฺญเตฺตสุ อาสเนสุ สรทตาปโส ตถาคตสฺส ปุรโต อญฺชลิํ ปคฺคยฺห ฐิโต, ‘‘ภเนฺต, มยฺหํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อิมํ ปุปฺผาสนํ อภิรุหถา’’ติ อาหฯ เตน วุตฺตํ –
Tato saradatāpaso antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, buddhānaṃ nisinnāsanampi nīcaṃ, samaṇasatasahassānampi āsanaṃ natthi, ajja tumhehi uḷāraṃ buddhasakkāraṃ kātuṃ vaṭṭati, pabbatapādato vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharathā’’ti. Kathanakālo papañco viya hoti, iddhimato pana iddhivisayo acinteyyoti muhuttamatteneva te tāpasā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharitvā buddhānaṃ yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ. Ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ tigāvutaṃ, sesabhikkhūnaṃ aḍḍhayojanikādibhedaṃ, saṅghanavakassa usabhamattaṃ ahosi. ‘‘Kathaṃ ekasmiṃ assamapade tāva mahantāni āsanāni paññattānī’’ti na cintetabbaṃ. Iddhivisayo hesa. Evaṃ paññattesu āsanesu saradatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggayha ṭhito, ‘‘bhante, mayhaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya imaṃ pupphāsanaṃ abhiruhathā’’ti āha. Tena vuttaṃ –
‘‘นานาปุปฺผญฺจ คนฺธญฺจ, สมฺปาเทตฺวาน เอกโต;
‘‘Nānāpupphañca gandhañca, sampādetvāna ekato;
ปุปฺผาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิฯ
Pupphāsanaṃ paññāpetvā, idaṃ vacanamabravi.
‘‘อิทํ เม อาสนํ วีร, ปญฺญตฺตํ ตวนุจฺฉวิํ;
‘‘Idaṃ me āsanaṃ vīra, paññattaṃ tavanucchaviṃ;
มม จิตฺตํ ปสาเทโนฺต, นิสีท ปุปฺผมาสเนฯ
Mama cittaṃ pasādento, nisīda pupphamāsane.
‘‘สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุโทฺธ, นิสีทิ ปุปฺผมาสเน;
‘‘Sattarattindivaṃ buddho, nisīdi pupphamāsane;
มม จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, หาสยิตฺวา สเทวเก’’ติฯ
Mama cittaṃ pasādetvā, hāsayitvā sadevake’’ti.
เอวํ นิสิเนฺน สตฺถริ เทฺว อคฺคสาวกา เสสภิกฺขู จ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิํสุฯ สรทตาปโส มหนฺตํ ปุปฺผจฺฉตฺตํ คเหตฺวา ตถาคตสฺส มตฺถเก ธาเรโนฺต อฎฺฐาสิฯ สตฺถา ‘‘ชฎิลานํ อยํ สกฺกาโร มหปฺผโล โหตู’’ติ นิโรธสมาปตฺติํ สมาปชฺชิฯ สตฺถุ สมาปตฺติํ สมาปนฺนภาวํ ญตฺวา เทฺว อคฺคสาวกาปิ เสสภิกฺขูปิ สมาปตฺติํ สมาปชฺชิํสุฯ ตถาคเต สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺติํ สมาปชฺชิตฺวา นิสิเนฺน อเนฺตวาสิกา ภิกฺขาจารกาเล สมฺปเตฺต วนมูลผลาผลํ ปริภุญฺชิตฺวา เสสกาเล พุทฺธานํ อญฺชลิํ ปคฺคยฺห ติฎฺฐนฺติฯ สรทตาปโส ปน ภิกฺขาจารมฺปิ อคนฺตฺวา ปุปฺผจฺฉตฺตํ ธารยมาโนว สตฺตาหํ ปีติสุเขน วีตินาเมสิฯ สตฺถา นิโรธโต วุฎฺฐาย ทกฺขิณปเสฺส นิสินฺนํ ปฐมอคฺคสาวกํ นิสภเตฺถรํ อามเนฺตสิ – ‘‘นิสภ, สกฺการการกานํ ตาปสานํ ปุปฺผาสนานุโมทนํ กโรหี’’ติฯ เถโร จกฺกวตฺติรโญฺญ สนฺติกา ปฎิลทฺธมหาลาโภ มหาโยโธ วิย ตุฎฺฐมานโส สาวกปารมิญาเณ ฐตฺวา ปุปฺผาสนานุโมทนํ อารภิฯ ตสฺส เทสนาวสาเน ทุติยสาวกํ อามเนฺตสิ – ‘‘ตฺวมฺปิ ภิกฺขุ ธมฺมํ เทเสหี’’ติฯ อโนมเตฺถโร เตปิฎกํ พุทฺธวจนํ สมฺมสิตฺวา ธมฺมํ กเถสิฯ ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ เทสนาย เอกสฺสาปิ อภิสมโย นาโหสิฯ อถ สตฺถา อปริมาเณ พุทฺธวิสเย ฐตฺวา ธมฺมเทสนํ อารภิฯ เทสนาปริโยสาเน ฐเปตฺวา สรทตาปสํ สเพฺพปิ จตุสตฺตติสหสฺสชฎิลา อรหตฺตํ ปาปุณิํสุ , สตฺถา ‘‘เอถ, ภิกฺขโว’’ติ หตฺถํ ปสาเรสิฯ เตสํ ตาวเทว เกสมสฺสูนิ อนฺตรธายิํสุ, อฎฺฐปริกฺขารา กาเย ปฎิมุกฺกาว อเหสุํฯ
Evaṃ nisinne satthari dve aggasāvakā sesabhikkhū ca attano attano pattāsane nisīdiṃsu. Saradatāpaso mahantaṃ pupphacchattaṃ gahetvā tathāgatassa matthake dhārento aṭṭhāsi. Satthā ‘‘jaṭilānaṃ ayaṃ sakkāro mahapphalo hotū’’ti nirodhasamāpattiṃ samāpajji. Satthu samāpattiṃ samāpannabhāvaṃ ñatvā dve aggasāvakāpi sesabhikkhūpi samāpattiṃ samāpajjiṃsu. Tathāgate sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinne antevāsikā bhikkhācārakāle sampatte vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle buddhānaṃ añjaliṃ paggayha tiṭṭhanti. Saradatāpaso pana bhikkhācārampi agantvā pupphacchattaṃ dhārayamānova sattāhaṃ pītisukhena vītināmesi. Satthā nirodhato vuṭṭhāya dakkhiṇapasse nisinnaṃ paṭhamaaggasāvakaṃ nisabhattheraṃ āmantesi – ‘‘nisabha, sakkārakārakānaṃ tāpasānaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti. Thero cakkavattirañño santikā paṭiladdhamahālābho mahāyodho viya tuṭṭhamānaso sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā pupphāsanānumodanaṃ ārabhi. Tassa desanāvasāne dutiyasāvakaṃ āmantesi – ‘‘tvampi bhikkhu dhammaṃ desehī’’ti. Anomatthero tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā dhammaṃ kathesi. Dvinnaṃ aggasāvakānaṃ desanāya ekassāpi abhisamayo nāhosi. Atha satthā aparimāṇe buddhavisaye ṭhatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Desanāpariyosāne ṭhapetvā saradatāpasaṃ sabbepi catusattatisahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu , satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Tesaṃ tāvadeva kesamassūni antaradhāyiṃsu, aṭṭhaparikkhārā kāye paṭimukkāva ahesuṃ.
สรทตาปโส ‘‘กสฺมา อรหตฺตํ น ปโตฺต’’ติ? วิกฺขิตฺตจิตฺตตฺตาฯ โส กิร พุทฺธานํ ทุติยาสเน นิสีทิตฺวา สาวกปารมิญาเณ ฐตฺวา ธมฺมํ เทสยโต อคฺคสาวกสฺส ธมฺมเทสนํ โสตุํ อารทฺธกาลโต ปฎฺฐาย, ‘‘อโห วตาหมฺปิ อนาคเต อุปฺปชฺชนกพุทฺธสฺส สาสเน อิมินา สาวเกน ปฎิลทฺธธุรํ ลเภยฺย’’นฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิฯ โส เตน ปริวิตเกฺกน มคฺคผลปฎิเวธํ กาตุํ นาสกฺขิฯ ตถาคตํ ปน วนฺทิตฺวา สมฺมุเข ฐตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากํ อนนฺตราสเน นิสิโนฺน ภิกฺขุ ตุมฺหากํ สาสเน โก นาม โหตี’’ติ? ‘‘มยา ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ อนุปวเตฺตโนฺต สาวกปารมิญาณสฺส โกฎิปฺปโตฺต โสฬส ปญฺญา ปฎิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต มยฺหํ สาสเน อคฺคสาวโก นิสโภ นาม เอโส’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, ยฺวายํ มยา สตฺตาหํ ปุปฺผจฺฉตฺตํ ธาเรเนฺตน สกฺกาโร กโต, อหํ อิมสฺส ผเลน อญฺญํ สกฺกตฺตํ วา พฺรหฺมตฺตํ วา น ปเตฺถมิ, อนาคเต ปน อยํ นิสภเตฺถโร วิย เอกสฺส พุทฺธสฺส อคฺคสาวโก ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสินฺติฯ สตฺถา ‘‘สมชฺฌิสฺสติ นุ โข อิมสฺส ปุริสสฺส ปตฺถนา’’ติ อนาคตํสญาณํ เปเสตฺวา โอโลเกโนฺต กปฺปสตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสเงฺขฺยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา สมิชฺฌนภาวํ อทฺทสฯ ทิสฺวาน สรทตาปสํ อาห – ‘‘น เต อยํ ปตฺถนา โมฆา ภวิสฺสติ, อนาคเต ปน กปฺปสตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสเงฺขฺยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โคตโม นาม พุโทฺธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส มาตา มหามายา นาม เทวี ภวิสฺสติ, ปิตา สุโทฺธทโน นาม มหาราชา, ปุโตฺต ราหุโล นาม, อุปฎฺฐาโก อานโนฺท นาม, ทุติยอคฺคสาวโก โมคฺคลฺลาโน นาม, ตฺวํ ปนสฺส ปฐมอคฺคสาวโก ธมฺมเสนาปติ สาริปุโตฺต นาม ภวิสฺสสี’’ติ ฯ เอวํ ตาปสํ พฺยากริตฺวา ธมฺมกถํ กเถตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อากาสํ ปกฺขนฺทิฯ
Saradatāpaso ‘‘kasmā arahattaṃ na patto’’ti? Vikkhittacittattā. So kira buddhānaṃ dutiyāsane nisīditvā sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā dhammaṃ desayato aggasāvakassa dhammadesanaṃ sotuṃ āraddhakālato paṭṭhāya, ‘‘aho vatāhampi anāgate uppajjanakabuddhassa sāsane iminā sāvakena paṭiladdhadhuraṃ labheyya’’nti cittaṃ uppādesi. So tena parivitakkena maggaphalapaṭivedhaṃ kātuṃ nāsakkhi. Tathāgataṃ pana vanditvā sammukhe ṭhatvā āha – ‘‘bhante, tumhākaṃ anantarāsane nisinno bhikkhu tumhākaṃ sāsane ko nāma hotī’’ti? ‘‘Mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃ anupavattento sāvakapāramiñāṇassa koṭippatto soḷasa paññā paṭivijjhitvā ṭhito mayhaṃ sāsane aggasāvako nisabho nāma eso’’ti. ‘‘Bhante, yvāyaṃ mayā sattāhaṃ pupphacchattaṃ dhārentena sakkāro kato, ahaṃ imassa phalena aññaṃ sakkattaṃ vā brahmattaṃ vā na patthemi, anāgate pana ayaṃ nisabhatthero viya ekassa buddhassa aggasāvako bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsinti. Satthā ‘‘samajjhissati nu kho imassa purisassa patthanā’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā olokento kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā samijjhanabhāvaṃ addasa. Disvāna saradatāpasaṃ āha – ‘‘na te ayaṃ patthanā moghā bhavissati, anāgate pana kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa mātā mahāmāyā nāma devī bhavissati, pitā suddhodano nāma mahārājā, putto rāhulo nāma, upaṭṭhāko ānando nāma, dutiyaaggasāvako moggallāno nāma, tvaṃ panassa paṭhamaaggasāvako dhammasenāpati sāriputto nāma bhavissasī’’ti . Evaṃ tāpasaṃ byākaritvā dhammakathaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaparivuto ākāsaṃ pakkhandi.
สรทตาปโสปิ อเนฺตวาสิกเตฺถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา สหายกสฺส สิริวฑฺฒนกุฎุมฺพิกสฺส สาสนํ เปเสสิ, ‘‘ภเนฺต, มม สหายกสฺส วเทถ, สหายเกน เต สรทตาปเสน อโนมทสฺสีพุทฺธสฺส ปาทมูเล อนาคเต อุปฺปชฺชนกสฺส โคตมพุทฺธสฺส สาสเน ปฐมอคฺคสาวกฎฺฐานํ ปตฺถิตํ, ตฺวํ ทุติยอคฺคสาวกฎฺฐานํ ปเตฺถหี’’ติฯ เอวญฺจ ปน วตฺวา เถเรหิ ปุเรตรเมว เอกปเสฺสน คนฺตฺวา สิริวฑฺฒนสฺส นิเวสนทฺวาเร อฎฺฐาสิฯ สิริวฑฺฒโน ‘‘จิรสฺสํ วต เม อโยฺย อาคโต’’ติ อาสเน นิสีทาเปตฺวา อตฺตนา นีจาสเน นิสิโนฺน, ‘‘อเนฺตวาสิกปริสา ปน โว, ภเนฺต, น ปญฺญายตี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, สมฺม, อมฺหากํ อสฺสมํ อโนมทสฺสี พุโทฺธ อาคโต, มยํ ตสฺส อตฺตโน พเลน สกฺการํ อกริมฺหา, สตฺถา สเพฺพสํ ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน ฐเปตฺวา มํ เสสา อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชิํสุฯ อหํ สตฺถุ ปฐมอคฺคสาวกํ นิสภเตฺถรํ ทิสฺวา อนาคเต อุปฺปชฺชนกสฺส โคตมพุทฺธสฺส นาม สาสเน ปฐมอคฺคสาวกฎฺฐานํ ปเตฺถสิํ, ตฺวมฺปิ ตสฺส สาสเน ทุติยอคฺคสาวกฎฺฐานํ ปเตฺถหี’’ติฯ ‘‘มยฺหํ พุเทฺธหิ สทฺธิํ ปริจโย นตฺถิ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘พุเทฺธหิ สทฺธิํ กถนํ มยฺหํ ภาโร โหตุ, ตฺวํ มหนฺตํ สกฺการํ สเชฺชหี’’ติฯ
Saradatāpasopi antevāsikattherānaṃ santikaṃ gantvā sahāyakassa sirivaḍḍhanakuṭumbikassa sāsanaṃ pesesi, ‘‘bhante, mama sahāyakassa vadetha, sahāyakena te saradatāpasena anomadassībuddhassa pādamūle anāgate uppajjanakassa gotamabuddhassa sāsane paṭhamaaggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvaṃ dutiyaaggasāvakaṭṭhānaṃ patthehī’’ti. Evañca pana vatvā therehi puretarameva ekapassena gantvā sirivaḍḍhanassa nivesanadvāre aṭṭhāsi. Sirivaḍḍhano ‘‘cirassaṃ vata me ayyo āgato’’ti āsane nisīdāpetvā attanā nīcāsane nisinno, ‘‘antevāsikaparisā pana vo, bhante, na paññāyatī’’ti pucchi. ‘‘Āma, samma, amhākaṃ assamaṃ anomadassī buddho āgato, mayaṃ tassa attano balena sakkāraṃ akarimhā, satthā sabbesaṃ dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ṭhapetvā maṃ sesā arahattaṃ patvā pabbajiṃsu. Ahaṃ satthu paṭhamaaggasāvakaṃ nisabhattheraṃ disvā anāgate uppajjanakassa gotamabuddhassa nāma sāsane paṭhamaaggasāvakaṭṭhānaṃ patthesiṃ, tvampi tassa sāsane dutiyaaggasāvakaṭṭhānaṃ patthehī’’ti. ‘‘Mayhaṃ buddhehi saddhiṃ paricayo natthi, bhante’’ti. ‘‘Buddhehi saddhiṃ kathanaṃ mayhaṃ bhāro hotu, tvaṃ mahantaṃ sakkāraṃ sajjehī’’ti.
สิริวฑฺฒโน ตสฺส วจนํ สุตฺวา อตฺตโน นิเวสนทฺวาเร ราชมาเนน อฎฺฐกรีสมตฺตํ ฐานํ สมตลํ กาเรตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ลาชปญฺจมานิปุปฺผานิ วิกิราเปตฺวา นีลุปฺปลจฺฉทนํ มณฺฑปํ กาเรตฺวา พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เสสภิกฺขูนมฺปิ อาสนานิ ปฎิยาเทตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ สเชฺชตฺวา พุทฺธานํ นิมนฺตนตฺถาย สรทตาปสสฺส สญฺญํ อทาสิฯ ตาปโส พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา ตสฺส นิเวสนํ อคมาสิฯ สิริวฑฺฒโนปิ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตถาคตสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา มณฺฑปํ ปเวเสตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสินฺนสฺส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา ปณีเตน โภชเนน ปริวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ มหารเหหิ วเตฺถหิ อจฺฉาเทตฺวา, ‘‘ภเนฺต, นายํ อารโพฺภ อปฺปมตฺตกฎฺฐานตฺถาย, อิมินาว นิยาเมน สตฺตาหํ อนุกมฺปํ กโรถา’’ติ อาหฯ สตฺถา อธิวาเสสิฯ โส เตเนว นิยาเมน สตฺตาหํ มหาทานํ ปวเตฺตตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคยฺห ฐิโต อาห – ‘‘ภเนฺต, มม สหาโย สรทตาปโส ยสฺส สตฺถุสฺส ปฐมอคฺคสาวโก ภเวยฺย’’นฺติ ปเตฺถสิ, อหมฺปิ ‘‘ตเสฺสว ทุติยอคฺคสาวโก ภเวยฺย’’นฺติ ปเตฺถมีติฯ
Sirivaḍḍhano tassa vacanaṃ sutvā attano nivesanadvāre rājamānena aṭṭhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ samatalaṃ kāretvā vālukaṃ okirāpetvā lājapañcamānipupphāni vikirāpetvā nīluppalacchadanaṃ maṇḍapaṃ kāretvā buddhāsanaṃ paññāpetvā sesabhikkhūnampi āsanāni paṭiyādetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ sajjetvā buddhānaṃ nimantanatthāya saradatāpasassa saññaṃ adāsi. Tāpaso buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā tassa nivesanaṃ agamāsi. Sirivaḍḍhanopi paccuggamanaṃ katvā tathāgatassa hatthato pattaṃ gahetvā maṇḍapaṃ pavesetvā paññattāsanesu nisinnassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dakkhiṇodakaṃ datvā paṇītena bhojanena parivisitvā bhattakiccapariyosāne buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ mahārahehi vatthehi acchādetvā, ‘‘bhante, nāyaṃ ārabbho appamattakaṭṭhānatthāya, imināva niyāmena sattāhaṃ anukampaṃ karothā’’ti āha. Satthā adhivāsesi. So teneva niyāmena sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha ṭhito āha – ‘‘bhante, mama sahāyo saradatāpaso yassa satthussa paṭhamaaggasāvako bhaveyya’’nti patthesi, ahampi ‘‘tasseva dutiyaaggasāvako bhaveyya’’nti patthemīti.
สตฺถา อนาคตํ โอโลเกตฺวา ตสฺส ปตฺถนาย สมิชฺฌนภาวํ ทิสฺวา พฺยากาสิ – ‘‘ตฺวํ อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกํ อสเงฺขฺยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โคตมพุทฺธสฺส ทุติยอคฺคสาวโก ภวิสฺสสี’’ติฯ พุทฺธานํ พฺยากรณํ สุตฺวา สิริวฑฺฒโน หฎฺฐปหโฎฺฐ อโหสิฯ สตฺถาปิ ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา สปริวาโร วิหารเมว คโตฯ ‘‘อยํ, ภิกฺขเว, มม ปุเตฺตหิ ตทา ปตฺถิตปตฺถนาฯ เต ยถาปตฺถิตเมว ลภิํสุฯ นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา เทมี’’ติฯ
Satthā anāgataṃ oloketvā tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ disvā byākāsi – ‘‘tvaṃ ito kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamabuddhassa dutiyaaggasāvako bhavissasī’’ti. Buddhānaṃ byākaraṇaṃ sutvā sirivaḍḍhano haṭṭhapahaṭṭho ahosi. Satthāpi bhattānumodanaṃ katvā saparivāro vihārameva gato. ‘‘Ayaṃ, bhikkhave, mama puttehi tadā patthitapatthanā. Te yathāpatthitameva labhiṃsu. Nāhaṃ mukhaṃ oloketvā demī’’ti.
เอวํ วุเตฺต เทฺว อคฺคสาวกา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, มยํ อคาริยภูตา สมานา คิรคฺคสมชฺชํ ทสฺสนาย คตา’’ติ ยาว อสฺสชิเตฺถรสฺส สนฺติกา โสตาปตฺติผลปฎิเวธา สพฺพํ ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุํ กเถตฺวา, ‘‘เต มยํ, ภเนฺต, อาจริยสฺส สญฺจยสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ ตุมฺหากํ ปาทมูเล อาเนตุกามา ตสฺส ลทฺธิยา นิสฺสารภาวํ กเถตฺวา อิธาคมเน อานิสํสํ กถยิมฺหาฯ โส อิทานิ มยฺหํ อเนฺตวาสิกวาโส นาม จาฎิยา อุทญฺจนภาวปฺปตฺติสทิโส, น สกฺขิสฺสามิ อเนฺตวาสิวาสํ วสิตุ’’นฺติ วตฺวา, ‘‘อาจริย, อิทานิ มหาชโน คนฺธมาลาทิหโตฺถ คนฺตฺวา สตฺถารเมว ปูเชสฺสติ, ตุเมฺห กถํ ภวิสฺสถา’’ติ วุเตฺต ‘‘กิํ ปน อิมสฺมิํ โลเก ปณฺฑิตา พหู, อุทาหุ ทนฺธา’’ติ? ‘‘ทนฺธา’’ติ กถิเต ‘‘เตน หิ ปณฺฑิตา ปณฺฑิตสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คมิสฺสนฺติ, ทนฺธา ทนฺธสฺส มม สนฺติกํ อาคมิสฺสนฺติ, คจฺฉถ ตุเมฺห’’ติ วตฺวา ‘‘อาคนฺตุํ น อิจฺฉิ, ภเนฺต’’ติฯ ตํ สุตฺวา สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, สญฺจโย อตฺตโน มิจฺฉาทิฎฺฐิตาย อสารํ สาโรติ, สารญฺจ อสาโรติ คณฺหิฯ ตุเมฺห ปน อตฺตโน ปณฺฑิตตาย สารญฺจ สารโต, อสารญฺจ อสารโต ญตฺวา อสารํ ปหาย สารเมว คณฺหิตฺถา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Evaṃ vutte dve aggasāvakā bhagavantaṃ vanditvā, ‘‘bhante, mayaṃ agāriyabhūtā samānā giraggasamajjaṃ dassanāya gatā’’ti yāva assajittherassa santikā sotāpattiphalapaṭivedhā sabbaṃ paccuppannavatthuṃ kathetvā, ‘‘te mayaṃ, bhante, ācariyassa sañcayassa santikaṃ gantvā taṃ tumhākaṃ pādamūle ānetukāmā tassa laddhiyā nissārabhāvaṃ kathetvā idhāgamane ānisaṃsaṃ kathayimhā. So idāni mayhaṃ antevāsikavāso nāma cāṭiyā udañcanabhāvappattisadiso, na sakkhissāmi antevāsivāsaṃ vasitu’’nti vatvā, ‘‘ācariya, idāni mahājano gandhamālādihattho gantvā satthārameva pūjessati, tumhe kathaṃ bhavissathā’’ti vutte ‘‘kiṃ pana imasmiṃ loke paṇḍitā bahū, udāhu dandhā’’ti? ‘‘Dandhā’’ti kathite ‘‘tena hi paṇḍitā paṇḍitassa samaṇassa gotamassa santikaṃ gamissanti, dandhā dandhassa mama santikaṃ āgamissanti, gacchatha tumhe’’ti vatvā ‘‘āgantuṃ na icchi, bhante’’ti. Taṃ sutvā satthā, ‘‘bhikkhave, sañcayo attano micchādiṭṭhitāya asāraṃ sāroti, sārañca asāroti gaṇhi. Tumhe pana attano paṇḍitatāya sārañca sārato, asārañca asārato ñatvā asāraṃ pahāya sārameva gaṇhitthā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๑๑.
11.
‘‘อสาเร สารมติโน, สาเร จาสารทสฺสิโน;
‘‘Asāre sāramatino, sāre cāsāradassino;
เต สารํ นาธิคจฺฉนฺติ, มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจราฯ
Te sāraṃ nādhigacchanti, micchāsaṅkappagocarā.
๑๒.
12.
‘‘สารญฺจ สารโต ญตฺวา, อสารญฺจ อสารโต;
‘‘Sārañca sārato ñatvā, asārañca asārato;
เต สารํ อธิคจฺฉนฺติ, สมฺมาสงฺกปฺปโคจรา’’ติฯ
Te sāraṃ adhigacchanti, sammāsaṅkappagocarā’’ti.
ตตฺถ อสาเร สารมติโนติ จตฺตาโร ปจฺจยา, ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฎฺฐิ, ตสฺสา อุปนิสฺสยภูตา ธมฺมเทสนาติ อยํ อสาโร นาม, ตสฺมิํ สารทิฎฺฐิโนติ อโตฺถฯ สาเร จาสารทสฺสิโนติ ทสวตฺถุกา สมฺมาทิฎฺฐิ, ตสฺสา อุปนิสฺสยภูตา ธมฺมเทสนาติ อยํ สาโร นาม, ตสฺมิํ ‘‘นายํ สาโร’’ติ อสารทสฺสิโนฯ เต สารนฺติ เต ปน ตํ มิจฺฉาทิฎฺฐิคฺคหณํ คเหตฺวา ฐิตา กามวิตกฺกาทีนํ วเสน มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจรา หุตฺวา สีลสารํ, สมาธิสารํ, ปญฺญาสารํ, วิมุตฺติสารํ, วิมุตฺติญาณทสฺสนสารํ, ‘‘ปรมตฺถสารํ, นิพฺพานญฺจ นาธิคจฺฉ’’นฺติฯ สารญฺจาติ ตเมว สีลสาราทิสารํ ‘‘สาโร นามาย’’นฺติ, วุตฺตปฺปการญฺจ อสารํ ‘‘อสาโร อย’’นฺติ ญตฺวาฯ เต สารนฺติ เต ปณฺฑิตา เอวํ สมฺมาทสฺสนํ คเหตฺวา ฐิตา เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีนํ วเสน สมฺมาสงฺกปฺปโคจรา หุตฺวา ตํ วุตฺตปฺปการํ สารํ อธิคจฺฉนฺตีติฯ
Tattha asāre sāramatinoti cattāro paccayā, dasavatthukā micchādiṭṭhi, tassā upanissayabhūtā dhammadesanāti ayaṃ asāro nāma, tasmiṃ sāradiṭṭhinoti attho. Sāre cāsāradassinoti dasavatthukā sammādiṭṭhi, tassā upanissayabhūtā dhammadesanāti ayaṃ sāro nāma, tasmiṃ ‘‘nāyaṃ sāro’’ti asāradassino. Te sāranti te pana taṃ micchādiṭṭhiggahaṇaṃ gahetvā ṭhitā kāmavitakkādīnaṃ vasena micchāsaṅkappagocarā hutvā sīlasāraṃ, samādhisāraṃ, paññāsāraṃ, vimuttisāraṃ, vimuttiñāṇadassanasāraṃ, ‘‘paramatthasāraṃ, nibbānañca nādhigaccha’’nti. Sārañcāti tameva sīlasārādisāraṃ ‘‘sāro nāmāya’’nti, vuttappakārañca asāraṃ ‘‘asāro aya’’nti ñatvā. Te sāranti te paṇḍitā evaṃ sammādassanaṃ gahetvā ṭhitā nekkhammasaṅkappādīnaṃ vasena sammāsaṅkappagocarā hutvā taṃ vuttappakāraṃ sāraṃ adhigacchantīti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ สนฺนิปติตานํ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Sannipatitānaṃ sātthikā dhammadesanā ahosīti.
สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Sāriputtattheravatthu aṭṭhamaṃ.
๙. นนฺทเตฺถรวตฺถุ
9. Nandattheravatthu
ยถา อคารนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อายสฺมนฺตํ นนฺทํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yathāagāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ nandaṃ ārabbha kathesi.
สตฺถา หิ ปวตฺติตวรธมฺมจโกฺก ราชคหํ คนฺตฺวา เวฬุวเน วิหรโนฺต – ‘‘ปุตฺตํ เม อาเนตฺวา ทเสฺสถา’’ติ สุโทฺธทนมหาราเชน เปสิตานํ สหสฺสสหสฺสปริวารานํ ทสนฺนํ ทูตานํ สพฺพปจฺฉโต คนฺตฺวา อรหตฺตปฺปเตฺตน กาฬุทายิเตฺถเรน คมนกาลํ ญตฺวา มคฺควณฺณํ วเณฺณตฺวา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต กปิลปุรํ นีโต ญาติสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ อตฺถุปฺปตฺติํ กตฺวา เวสฺสนฺตรชาตกํ (ชา. ๒.๒๒.๑๖๕๕ อาทโย) กเถตฺวา ปุนทิวเส ปิณฺฑาย ปวิโฎฺฐ, ‘‘อุตฺติเฎฺฐ นปฺปมเชฺชยฺยา’’ติ (ธ. ป. ๑๖๘) คาถาย ปิตรํ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐาเปตฺวา, ‘‘ธมฺมญฺจเร’’ติ (ธ. ป. ๑๖๙) คาถาย มหาปชาปติํ โสตาปตฺติผเล, ราชานญฺจ สกทาคามิผเล ปติฎฺฐาเปสิฯ ภตฺตกิจฺจาวสาเน ปน ราหุลมาตุคุณกถํ นิสฺสาย จนฺทกินฺนรีชาตกํ (ชา. ๑.๑๔.๑๘ อาทโย) กเถตฺวา ตโต ตติยทิวเส นนฺทกุมารสฺส อภิเสกเคหปฺปเวสนวิวาหมงฺคเลสุ ปวตฺตมาเนสุ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา นนฺทกุมารสฺส หเตฺถ ปตฺตํ ทตฺวา มงฺคลํ วตฺวา อุฎฺฐายาสนา ปกฺกมโนฺต นนฺทกุมารสฺส หตฺถโต ปตฺตํ น คณฺหิฯ โสปิ ตถาคตคารเวน ‘‘ปตฺตํ โว, ภเนฺต, คณฺหถา’’ติ วตฺตุํ นาสกฺขิฯ เอวํ ปน จิเนฺตสิ – ‘‘โสปานสีเส ปตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติฯ สตฺถา ตสฺมิมฺปิ ฐาเน น คณฺหิฯ อิตโร ‘‘โสปานปาทมูเล คณฺหิสฺสตี’’ติ จิเนฺตสิฯ สตฺถา ตตฺถาปิ น คณฺหิฯ อิตโร ‘‘ราชงฺคเณ คณฺหิสฺสตี’’ติ จิเนฺตสิฯ สตฺถา ตตฺถาปิ น คณฺหิฯ กุมาโร นิวตฺติตุกาโม อรุจิยา คจฺฉโนฺต สตฺถุคารเวน ‘‘ปตฺตํ คณฺหถา’’ติ วตฺตุํ น สโกฺกติฯ ‘‘อิธ คณฺหิสฺสติ, เอตฺถ คณฺหิสฺสตี’’ติ จิเนฺตโนฺต คจฺฉติฯ
Satthā hi pavattitavaradhammacakko rājagahaṃ gantvā veḷuvane viharanto – ‘‘puttaṃ me ānetvā dassethā’’ti suddhodanamahārājena pesitānaṃ sahassasahassaparivārānaṃ dasannaṃ dūtānaṃ sabbapacchato gantvā arahattappattena kāḷudāyittherena gamanakālaṃ ñatvā maggavaṇṇaṃ vaṇṇetvā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto kapilapuraṃ nīto ñātisamāgame pokkharavassaṃ atthuppattiṃ katvā vessantarajātakaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) kathetvā punadivase piṇḍāya paviṭṭho, ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, ‘‘dhammañcare’’ti (dha. pa. 169) gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale, rājānañca sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesi. Bhattakiccāvasāne pana rāhulamātuguṇakathaṃ nissāya candakinnarījātakaṃ (jā. 1.14.18 ādayo) kathetvā tato tatiyadivase nandakumārassa abhisekagehappavesanavivāhamaṅgalesu pavattamānesu piṇḍāya pavisitvā nandakumārassa hatthe pattaṃ datvā maṅgalaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkamanto nandakumārassa hatthato pattaṃ na gaṇhi. Sopi tathāgatagāravena ‘‘pattaṃ vo, bhante, gaṇhathā’’ti vattuṃ nāsakkhi. Evaṃ pana cintesi – ‘‘sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī’’ti. Satthā tasmimpi ṭhāne na gaṇhi. Itaro ‘‘sopānapādamūle gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Itaro ‘‘rājaṅgaṇe gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Kumāro nivattitukāmo aruciyā gacchanto satthugāravena ‘‘pattaṃ gaṇhathā’’ti vattuṃ na sakkoti. ‘‘Idha gaṇhissati, ettha gaṇhissatī’’ti cintento gacchati.
ตสฺมิํ ขเณ อญฺญา อิตฺถิโย ตํ ทิสฺวา ชนปทกลฺยาณิยา อาจิกฺขิํสุ – ‘‘อเยฺย, ภควา นนฺทกุมารํ คเหตฺวา คโต, ตุเมฺหหิ ตํ วินา กริสฺสตี’’ติฯ สา อุทกพินฺทูหิ ปคฺฆรเนฺตเหว อฑฺฒุลฺลิขิเตหิ เกเสหิ เวเคน คนฺตฺวา, ‘‘ตุวฎํ โข, อยฺยปุตฺต, อาคเจฺฉยฺยาสี’’ติ อาหฯ ตํ ตสฺสา วจนํ ตสฺส หทเย ติริยํ ปติตฺวา วิย ฐิตํฯ สตฺถาปิสฺส หตฺถโต ปตฺตํ อคฺคณฺหิตฺวาว ตํ วิหารํ เนตฺวา, ‘‘ปพฺพชิสฺสสิ นนฺทา’’ติอาหฯ โส พุทฺธคารเวน ‘‘น ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อวตฺวา, ‘‘อาม, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาหฯ สตฺถา ‘‘เตน หิ นนฺทํ ปพฺพาเชถา’’ติ อาหฯ สตฺถา กปิลปุรํ คนฺตฺวา ตติยทิวเส นนฺทํ ปพฺพาเชสิฯ
Tasmiṃ khaṇe aññā itthiyo taṃ disvā janapadakalyāṇiyā ācikkhiṃsu – ‘‘ayye, bhagavā nandakumāraṃ gahetvā gato, tumhehi taṃ vinā karissatī’’ti. Sā udakabindūhi paggharanteheva aḍḍhullikhitehi kesehi vegena gantvā, ‘‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti āha. Taṃ tassā vacanaṃ tassa hadaye tiriyaṃ patitvā viya ṭhitaṃ. Satthāpissa hatthato pattaṃ aggaṇhitvāva taṃ vihāraṃ netvā, ‘‘pabbajissasi nandā’’tiāha. So buddhagāravena ‘‘na pabbajissāmī’’ti avatvā, ‘‘āma, pabbajissāmī’’ti āha. Satthā ‘‘tena hi nandaṃ pabbājethā’’ti āha. Satthā kapilapuraṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesi.
สตฺตเม ทิวเส ราหุลมาตา กุมารํ อลงฺกริตฺวา ภควโต สนฺติกํ เปเสสิ – ‘‘ปสฺส, ตาต, เอตํ วีสติสหสฺสสมณปริวุตํ สุวณฺณวณฺณํ พฺรหฺมรูปิวณฺณํ สมณํ, อยํ เต ปิตา, เอตสฺส มหนฺตา นิธิกุมฺภิโย อเหสุํฯ ตฺยาสฺส นิกฺขมนโต ปฎฺฐาย น ปสฺสาม, คจฺฉ นํ ทายชฺชํ ยาจสฺสุ – ‘อหํ , ตาต, กุมาโร, อภิเสกํ ปตฺวา จกฺกวตฺตี ภวิสฺสามิ, ธเนน เม อโตฺถ, ธนํ เม เทหิฯ สามิโก หิ ปุโตฺต ปิตุสนฺตกสฺสา’’’ติฯ กุมาโร ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวาว ปิตุสิเนหํ ปฎิลภิตฺวา หฎฺฐจิโตฺต ‘‘สุขา เต, สมณ, ฉายา’’ติ วตฺวา อญฺญมฺปิ พหุํ อตฺตโน อนุรูปํ วทโนฺต อฎฺฐาสิฯ ภควา กตภตฺตกิโจฺจ อนุโมทนํ กตฺวา อุฎฺฐายาสนา ปกฺกามิฯ กุมาโรปิ ‘‘ทายชฺชํ เม, สมณ, เทหิ, ทายชฺชํ เม, สมณ, เทหี’’ติ ภควนฺตํ อนุพนฺธิฯ ภควาปิ กุมารํ น นิวตฺตาเปสิฯ ปริชโนปิ ภควตา สทฺธิํ คจฺฉนฺตํ นิวเตฺตตุํ นาสกฺขิฯ อิติ โส ภควตา สทฺธิํ อารามเมว อคมาสิฯ
Sattame divase rāhulamātā kumāraṃ alaṅkaritvā bhagavato santikaṃ pesesi – ‘‘passa, tāta, etaṃ vīsatisahassasamaṇaparivutaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ brahmarūpivaṇṇaṃ samaṇaṃ, ayaṃ te pitā, etassa mahantā nidhikumbhiyo ahesuṃ. Tyāssa nikkhamanato paṭṭhāya na passāma, gaccha naṃ dāyajjaṃ yācassu – ‘ahaṃ , tāta, kumāro, abhisekaṃ patvā cakkavattī bhavissāmi, dhanena me attho, dhanaṃ me dehi. Sāmiko hi putto pitusantakassā’’’ti. Kumāro bhagavato santikaṃ gantvāva pitusinehaṃ paṭilabhitvā haṭṭhacitto ‘‘sukhā te, samaṇa, chāyā’’ti vatvā aññampi bahuṃ attano anurūpaṃ vadanto aṭṭhāsi. Bhagavā katabhattakicco anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Kumāropi ‘‘dāyajjaṃ me, samaṇa, dehi, dāyajjaṃ me, samaṇa, dehī’’ti bhagavantaṃ anubandhi. Bhagavāpi kumāraṃ na nivattāpesi. Parijanopi bhagavatā saddhiṃ gacchantaṃ nivattetuṃ nāsakkhi. Iti so bhagavatā saddhiṃ ārāmameva agamāsi.
ตโต ภควา จิเนฺตสิ – ‘‘ยํ อยํ ปิตุสนฺตกํ ธนํ อิจฺฉติ, ตํ วฎฺฎานุคตํ สวิฆาตํ, หนฺทสฺส โพธิตเล ปฎิลทฺธํ สตฺตวิธํ อริยธนํ เทมิ, โลกุตฺตรทายชฺชสฺส นํ สามิกํ กโรมี’’ติฯ อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามเนฺตสิ – ‘‘เตน หิ ตฺวํ, สาริปุตฺต, ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชหี’’ติฯ เถโร กุมารํ ปพฺพาเชสิฯ ปพฺพชิเต จ ปน กุมาเร รโญฺญ อธิมตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชิฯ ตํ อธิวาเสตุํ อสโกฺกโนฺต ภควโต นิเวเทตฺวา, ‘‘สาธุ, ภเนฺต, อยฺยา, มาตาปิตูหิ อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชยฺยุ’’นฺติ วรํ ยาจิฯ ภควา ตสฺส ตํ วรํ ทตฺวา ปุเนกทิวสํ ราชนิเวสเน กตปาตราโส เอกมนฺตํ นิสิเนฺนน รญฺญา, ‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากํ ทุกฺกรการิกกาเล เอกา เทวตา มํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘ปุโตฺต เต กาลกโต’ติ อาหฯ อหํ ตสฺสา วจนํ อสทฺทหโนฺต ‘น มยฺหํ ปุโตฺต โพธิํ อปฺปตฺวา กาลํ กโรตี’ติ ปฎิกฺขิปิ’’นฺติ วุเตฺต – ‘‘อิทานิ กิํ สทฺทหิสฺสถ, ปุเพฺพปิ อฎฺฐิกานิ ทเสฺสตฺวา, ‘ปุโตฺต เต มโต’ติ วุเตฺต น สทฺทหิตฺวา’’ติ อิมิสฺสา อตฺถุปฺปตฺติยา มหาธมฺมปาลชาตกํ (ชา. ๑.๑๐.๙๒ อาทโย) กเถสิฯ คาถาปริโยสาเน ราชา อนาคามิผเล ปติฎฺฐหิฯ อิติ ภควา ปิตรํ ตีสุ ผเลสุ ปติฎฺฐาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ปุนเทว ราชคหํ คนฺตฺวา ตโต อนาถปิณฺฑิเกน สาวตฺถิํ อาคมนตฺถาย คหิตปฎิโญฺญ นิฎฺฐิเต เชตวเน วิหาเร ตตฺถ คนฺตฺวา วาสํ กเปฺปสิฯ
Tato bhagavā cintesi – ‘‘yaṃ ayaṃ pitusantakaṃ dhanaṃ icchati, taṃ vaṭṭānugataṃ savighātaṃ, handassa bodhitale paṭiladdhaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ demi, lokuttaradāyajjassa naṃ sāmikaṃ karomī’’ti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘‘tena hi tvaṃ, sāriputta, rāhulakumāraṃ pabbājehī’’ti. Thero kumāraṃ pabbājesi. Pabbajite ca pana kumāre rañño adhimattaṃ dukkhaṃ uppajji. Taṃ adhivāsetuṃ asakkonto bhagavato nivedetvā, ‘‘sādhu, bhante, ayyā, mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeyyu’’nti varaṃ yāci. Bhagavā tassa taṃ varaṃ datvā punekadivasaṃ rājanivesane katapātarāso ekamantaṃ nisinnena raññā, ‘‘bhante, tumhākaṃ dukkarakārikakāle ekā devatā maṃ upasaṅkamitvā, ‘putto te kālakato’ti āha. Ahaṃ tassā vacanaṃ asaddahanto ‘na mayhaṃ putto bodhiṃ appatvā kālaṃ karotī’ti paṭikkhipi’’nti vutte – ‘‘idāni kiṃ saddahissatha, pubbepi aṭṭhikāni dassetvā, ‘putto te mato’ti vutte na saddahitvā’’ti imissā atthuppattiyā mahādhammapālajātakaṃ (jā. 1.10.92 ādayo) kathesi. Gāthāpariyosāne rājā anāgāmiphale patiṭṭhahi. Iti bhagavā pitaraṃ tīsu phalesu patiṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaparivuto punadeva rājagahaṃ gantvā tato anāthapiṇḍikena sāvatthiṃ āgamanatthāya gahitapaṭiñño niṭṭhite jetavane vihāre tattha gantvā vāsaṃ kappesi.
เอวํ สตฺถริ เชตวเน วิหรเนฺต อายสฺมา นโนฺท อุกฺกณฺฎฺฐิตฺวา ภิกฺขูนํ เอตมตฺถํ อาโรเจสิ – ‘‘อนภิรโต อหํ, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ จรามิ, น สโกฺกมิ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสามี’’ติฯ ภควา ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา อายสฺมนฺตํ นนฺทํ ปโกฺกสาเปตฺวา เอตทโวจ – ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, นนฺท, สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ เอวํ อาโรเจสิ – ‘อนภิรโต, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ จรามิ, น สโกฺกมิ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสามี’’’ติ? ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กิสฺส ปน ตฺวํ, นนฺท, อนภิรโต พฺรหฺมจริยํ จรสิ, น สโกฺกสิ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสสี’’ติ? ‘‘สากิยานี มํ, ภเนฺต, ชนปทกลฺยาณี ฆรา นิกฺขมนฺตสฺส อฑฺฒุลฺลิขิเตหิ เกเสหิ อปโลเกตฺวา มํ เอตทโวจ – ‘ตุวฎํ โข, อยฺยปุตฺต, อาคเจฺฉยฺยาสี’ติ, โส โข อหํ, ภเนฺต, ตํ อนุสฺสรมาโน อนภิรโต พฺรหฺมจริยํ จรามิ, น สโกฺกมิ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสามี’’ติฯ
Evaṃ satthari jetavane viharante āyasmā nando ukkaṇṭṭhitvā bhikkhūnaṃ etamatthaṃ ārocesi – ‘‘anabhirato ahaṃ, āvuso, brahmacariyaṃ carāmi, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’ti. Bhagavā taṃ pavattiṃ sutvā āyasmantaṃ nandaṃ pakkosāpetvā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, nanda, sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi – ‘anabhirato, āvuso, brahmacariyaṃ carāmi, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kissa pana tvaṃ, nanda, anabhirato brahmacariyaṃ carasi, na sakkosi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissasī’’ti? ‘‘Sākiyānī maṃ, bhante, janapadakalyāṇī gharā nikkhamantassa aḍḍhullikhitehi kesehi apaloketvā maṃ etadavoca – ‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’ti, so kho ahaṃ, bhante, taṃ anussaramāno anabhirato brahmacariyaṃ carāmi, na sakkomi brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’’ti.
อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ นนฺทํ พาหายํ คเหตฺวา อิทฺธิพเลน ตาวติํสเทวโลกํ อาเนโนฺต อนฺตรามเคฺค เอกสฺมิํ ฌามเกฺขเตฺต ฌามขาณุเก นิสินฺนํ ฉินฺนกณฺณนาสนงฺคุฎฺฐํ เอกํ ปลุฎฺฐมกฺกฎิํ ทเสฺสตฺวา ตาวติํสภวเน สกฺกสฺส เทวรโญฺญ อุปฎฺฐานํ อาคตานิ กกุฎปาทานิ ปญฺจ อจฺฉราสตานิ ทเสฺสสิฯ กกุฎปาทานีติ รตฺตวณฺณตาย ปาเรวตปาทสทิสปาทานิฯ ทเสฺสตฺวา จ ปนาห – ‘‘ตํ กิํ มญฺญสิ, นนฺท, กตมา นุ โข อภิรูปตรา วา ทสฺสนียตรา วา ปาสาทิกตรา วา สากิยานี วา ชนปทกลฺยาณี, อิมานิ วา ปญฺจ อจฺฉราสตานิ กกุฎปาทานี’’ติ? ตํ สุตฺวา อาห – ‘‘เสยฺยถาปิ สา, ภเนฺต, ฉินฺนกณฺณนาสนงฺคุฎฺฐา ปลุฎฺฐมกฺกฎี, เอวเมว โข, ภเนฺต, สากิยานี ชนปทกลฺยาณี, อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ อุปนิธาย สงฺขฺยมฺปิ น อุเปติ, กลมฺปิ น อุเปติ, กลภาคมฺปิ น อุเปติฯ อถ โข อิมาเนว ปญฺจ อจฺฉราสตานิ อภิรูปตรานิ เจว ทสฺสนียตรานิ จ ปาสาทิกตรานิ จา’’ติฯ ‘‘อภิรม, นนฺท, อภิรม, นนฺท, อหํ เต ปาฎิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฎิลาภาย กกุฎปาทาน’’นฺติฯ ‘‘สเจ เม, ภเนฺต ภควา, ปาฎิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฎิลาภาย กกุฎปาทานํ, อภิรมิสฺสามหํ, ภเนฺต, ภควติ พฺรหฺมจริเย’’ติฯ
Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ bāhāyaṃ gahetvā iddhibalena tāvatiṃsadevalokaṃ ānento antarāmagge ekasmiṃ jhāmakkhette jhāmakhāṇuke nisinnaṃ chinnakaṇṇanāsanaṅguṭṭhaṃ ekaṃ paluṭṭhamakkaṭiṃ dassetvā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño upaṭṭhānaṃ āgatāni kakuṭapādāni pañca accharāsatāni dassesi. Kakuṭapādānīti rattavaṇṇatāya pārevatapādasadisapādāni. Dassetvā ca panāha – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, nanda, katamā nu kho abhirūpatarā vā dassanīyatarā vā pāsādikatarā vā sākiyānī vā janapadakalyāṇī, imāni vā pañca accharāsatāni kakuṭapādānī’’ti? Taṃ sutvā āha – ‘‘seyyathāpi sā, bhante, chinnakaṇṇanāsanaṅguṭṭhā paluṭṭhamakkaṭī, evameva kho, bhante, sākiyānī janapadakalyāṇī, imesaṃ pañcannaṃ accharāsatānaṃ upanidhāya saṅkhyampi na upeti, kalampi na upeti, kalabhāgampi na upeti. Atha kho imāneva pañca accharāsatāni abhirūpatarāni ceva dassanīyatarāni ca pāsādikatarāni cā’’ti. ‘‘Abhirama, nanda, abhirama, nanda, ahaṃ te pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti. ‘‘Sace me, bhante bhagavā, pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ, abhiramissāmahaṃ, bhante, bhagavati brahmacariye’’ti.
อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ นนฺทํ คเหตฺวา ตตฺถ อนฺตรหิโต เชตวเนเยว ปาตุรโหสิฯ อโสฺสสุํ โข ภิกฺขู, ‘‘อายสฺมา กิร นโนฺท ภควโต ภาตา มาตุจฺฉาปุโตฺต อจฺฉรานํ เหตุ พฺรหฺมจริยํ จรติฯ ภควา กิรสฺส ปาฎิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฎิลาภาย กกุฎปาทาน’’นฺติฯ อถ โข อายสฺมโต นนฺทสฺส สหายกา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ นนฺทํ ภตกวาเทน จ อุปกฺกิตกวาเทน จ สมุทาจรนฺติ, ‘‘ภตโก กิรายสฺมา นโนฺท, อุปกฺกิตโก กิรายสฺมา นโนฺท, อจฺฉรานํ เหตุ พฺรหฺมจริยํ จรติฯ ภควา กิรสฺส ปาฎิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฎิลาภาย กกุฎปาทาน’’นฺติฯ อถ โข อายสฺมา นโนฺท สหายกานํ ภิกฺขูนํ ภตกวาเทน จ อุปกฺกิตกวาเทน จ อฎฺฎิยมาโน หรายมาโน ชิคุจฺฉมาโน เอโก วูปกโฎฺฐ อปฺปมโตฺต อาตาปี ปหิตโตฺต วิหรโนฺต น จิรเสฺสว ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิเฎฺฐว ธเมฺม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ, ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิฯ อญฺญตโร จ โข ปนายสฺมา นโนฺท อรหตํ อโหสิฯ
Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandaṃ gahetvā tattha antarahito jetavaneyeva pāturahosi. Assosuṃ kho bhikkhū, ‘‘āyasmā kira nando bhagavato bhātā mātucchāputto accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati. Bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti. Atha kho āyasmato nandassa sahāyakā bhikkhū āyasmantaṃ nandaṃ bhatakavādena ca upakkitakavādena ca samudācaranti, ‘‘bhatako kirāyasmā nando, upakkitako kirāyasmā nando, accharānaṃ hetu brahmacariyaṃ carati. Bhagavā kirassa pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādāna’’nti. Atha kho āyasmā nando sahāyakānaṃ bhikkhūnaṃ bhatakavādena ca upakkitakavādena ca aṭṭiyamāno harāyamāno jigucchamāno eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi, ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca kho panāyasmā nando arahataṃ ahosi.
อเถกา เทวตา รตฺติภาเค สกลํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาโรเจสิ – ‘‘อายสฺมา, ภเนฺต, นโนฺท ภควโต ภาตา มาตุจฺฉาปุโตฺต อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺติํ ปญฺญาวิมุตฺติํ ทิเฎฺฐว ธเมฺม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติฯ ภควโตปิ โข ญาณํ อุทปาทิ ‘‘นโนฺท อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺติํ ปญฺญาวิมุตฺติํ ทิเฎฺฐว ธเมฺม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติฯ โสปายสฺมา นโนฺท ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอตทโวจ – ‘‘ยํ เม, ภเนฺต, ภควา ปาฎิโภโค ปญฺจนฺนํ อจฺฉราสตานํ ปฎิลาภาย กกุฎปาทานํ, มุญฺจามหํ, ภเนฺต, ภควนฺตํ เอตสฺมา ปฎิสฺสวา’’ติฯ ‘‘มยาปิ โข เต, นนฺท, เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต ‘นโนฺท อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺติํ ปญฺญาวิมุตฺติํ ทิเฎฺฐว ธเมฺม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’ติฯ เทวตาปิ เม เอตมตฺถํ อาโรเจสิ – ‘อายสฺมา, ภเนฺต, นโนฺท อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺติํ ปญฺญาวิมุตฺติํ ทิเฎฺฐว ธเมฺม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’ติฯ ยเทว โข เต, นนฺท, อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺตํ, อถาหํ มุโตฺต เอตสฺมา ปฎิสฺสวา’’ติฯ อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –
Athekā devatā rattibhāge sakalaṃ jetavanaṃ obhāsetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ārocesi – ‘‘āyasmā, bhante, nando bhagavato bhātā mātucchāputto āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādi ‘‘nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Sopāyasmā nando tassā rattiyā accayena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā etadavoca – ‘‘yaṃ me, bhante, bhagavā pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ, muñcāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ etasmā paṭissavā’’ti. ‘‘Mayāpi kho te, nanda, cetasā ceto paricca vidito ‘nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Devatāpi me etamatthaṃ ārocesi – ‘āyasmā, bhante, nando āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Yadeva kho te, nanda, anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, athāhaṃ mutto etasmā paṭissavā’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –
‘‘ยสฺส นิตฺติโณฺณ ปโงฺก, มทฺทิโต กามกณฺฎโก;
‘‘Yassa nittiṇṇo paṅko, maddito kāmakaṇṭako;
โมหกฺขยํ อนุปฺปโตฺต, สุขทุเกฺขสุ น เวธตี ส ภิกฺขู’’ติฯ (อุทา. ๒๒);
Mohakkhayaṃ anuppatto, sukhadukkhesu na vedhatī sa bhikkhū’’ti. (udā. 22);
อเถกทิวสํ ภิกฺขู ตํ อายสฺมนฺตํ นนฺทํ ปุจฺฉิํสุ – ‘‘อาวุโส นนฺท, ปุเพฺพ ตฺวํ ‘อุกฺกณฺฐิโตมี’ติ วเทสิ, อิทานิ เต กถ’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ เม, อาวุโส, คิหิภาวาย อาลโย’’ติฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู – ‘‘อภูตํ อายสฺมา นโนฺท กเถติ, อญฺญํ พฺยากโรติ, อตีตทิวเสสุ ‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’ติ วตฺวา อิทานิ ‘นตฺถิ เม คิหิภาวาย อาลโย’ติ กเถตี’’ติ คนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ ภควา ‘‘ภิกฺขเว, อตีตทิวเสสุ นนฺทสฺส อตฺตภาโว ทุจฺฉนฺนเคหสทิโส อโหสิ, อิทานิ สุจฺฉนฺนเคหสทิโส ชาโตฯ อยญฺหิ ทิพฺพจฺฉรานํ ทิฎฺฐกาลโต ปฎฺฐาย ปพฺพชิตกิจฺจสฺส มตฺถกํ ปาเปตุํ วายมโนฺต ตํ กิจฺจํ ปโตฺต’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Athekadivasaṃ bhikkhū taṃ āyasmantaṃ nandaṃ pucchiṃsu – ‘‘āvuso nanda, pubbe tvaṃ ‘ukkaṇṭhitomī’ti vadesi, idāni te katha’’nti? ‘‘Natthi me, āvuso, gihibhāvāya ālayo’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū – ‘‘abhūtaṃ āyasmā nando katheti, aññaṃ byākaroti, atītadivasesu ‘ukkaṇṭhitomhī’ti vatvā idāni ‘natthi me gihibhāvāya ālayo’ti kathetī’’ti gantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘bhikkhave, atītadivasesu nandassa attabhāvo ducchannagehasadiso ahosi, idāni succhannagehasadiso jāto. Ayañhi dibbaccharānaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya pabbajitakiccassa matthakaṃ pāpetuṃ vāyamanto taṃ kiccaṃ patto’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๑๓.
13.
‘‘ยถา อคารํ ทุจฺฉนฺนํ, วุฎฺฐี สมติวิชฺฌติ;
‘‘Yathā agāraṃ ducchannaṃ, vuṭṭhī samativijjhati;
เอวํ อภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค สมติวิชฺฌติฯ
Evaṃ abhāvitaṃ cittaṃ, rāgo samativijjhati.
๑๔.
14.
‘‘ยถา อคารํ สุจฺฉนฺนํ, วุฎฺฐี น สมติวิชฺฌติ;
‘‘Yathā agāraṃ succhannaṃ, vuṭṭhī na samativijjhati;
เอวํ สุภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค น สมติวิชฺฌตี’’ติฯ
Evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ, rāgo na samativijjhatī’’ti.
ตตฺถ อคารนฺติ ยํกิญฺจิ เคหํฯ ทุจฺฉนฺนนฺติ วิรฬจฺฉนฺนํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํฯ สมติวิชฺฌตีติ วสฺสวุฎฺฐิ วินิวิชฺฌติฯ อภาวิตนฺติ ตํ อคารํ วุฎฺฐิ วิย ภาวนาย รหิตตฺตา อภาวิตํ จิตฺตํ ราโค สมติ วิชฺฌติฯ น เกวลํ ราโคว, โทสโมหมานาทโย สพฺพกิเลสา ตถารูปํ จิตฺตํ อติวิย วิชฺฌนฺติเยวฯ สุภาวิตนฺติ สมถวิปสฺสนาภาวนาหิ สุภาวิตํฯ เอวรูปํ จิตฺตํ สุจฺฉนฺนํ เคหํ วุฎฺฐิ วิย ราคาทโย กิเลสา อติวิชฺฌิตุํ น สโกฺกนฺตีติฯ
Tattha agāranti yaṃkiñci gehaṃ. Ducchannanti viraḷacchannaṃ chiddāvachiddaṃ. Samativijjhatīti vassavuṭṭhi vinivijjhati. Abhāvitanti taṃ agāraṃ vuṭṭhi viya bhāvanāya rahitattā abhāvitaṃ cittaṃ rāgo samati vijjhati. Na kevalaṃ rāgova, dosamohamānādayo sabbakilesā tathārūpaṃ cittaṃ ativiya vijjhantiyeva. Subhāvitanti samathavipassanābhāvanāhi subhāvitaṃ. Evarūpaṃ cittaṃ succhannaṃ gehaṃ vuṭṭhi viya rāgādayo kilesā ativijjhituṃ na sakkontīti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ มหาชนสฺส เทสนา สาตฺถิกา อโหสิฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Mahājanassa desanā sātthikā ahosi.
อถ โข ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, พุทฺธา นาม อจฺฉริยา, ชนปทกลฺยาณิํ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิโต นามายสฺมา นโนฺท สตฺถารา เทวจฺฉรา อามิสํ กตฺวา วินีโต’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา – ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว , ปุเพฺพเปส มยา มาตุคาเมน ปโลเภตฺวา วินีโตเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –
Atha kho bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, buddhā nāma acchariyā, janapadakalyāṇiṃ nissāya ukkaṇṭhito nāmāyasmā nando satthārā devaccharā āmisaṃ katvā vinīto’’ti. Satthā āgantvā – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, idāneva , pubbepesa mayā mātugāmena palobhetvā vinītoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari –
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทเตฺต รชฺชํ กาเรเนฺต พาราณสิวาสี กปฺปโฎ นาม วาณิโช อโหสิฯ ตเสฺสโก คทฺรโภ กุมฺภภารํ วหติ, เอกทิวเสน สตฺต โยชนานิ คจฺฉติฯ โส เอกสฺมิํ สมเย คทฺรภภารเกหิ สทฺธิํ ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา ยาว ภณฺฑสฺส วิสฺสชฺชนํ, ตาว คทฺรภํ จริตุํ วิสฺสเชฺชสิฯ อถสฺส โส คทฺรโภ ปริขาปิเฎฺฐ จรมาโน เอกํ คทฺรภิํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิฯ สา เตน สทฺธิํ ปฎิสนฺถารํ กโรนฺตี อาห – ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ? ‘‘พาราณสิโต’’ติฯ ‘‘เกน กเมฺมนา’’ติ? ‘‘วาณิชฺชกเมฺมนา’’ติฯ ‘‘กิตฺตกํ ภารํ วหสี’’ติ ? ‘‘กุมฺภภาร’’นฺติ? ‘‘เอตฺตกํ ภารํ วหโนฺต กติ โยชนานิ คจฺฉสี’’ติ? ‘‘สตฺต โยชนานี’’ติฯ ‘‘คตคตฎฺฐาเน เต กาจิ ปาทปริกมฺมปิฎฺฐิปริกมฺมกรา อตฺถี’’ติ? ‘‘นตฺถี’’ติฯ ‘‘เอวํ สเนฺต มหาทุกฺขํ นาม อนุโภสี’’ติ? ‘‘กิญฺจาปิ หิ ติรจฺฉานคตานํ ปาทปริกมฺมาทิการกา นาม นตฺถิ, กามสํโยชนฆฎฺฎนตฺถาย ปน เอวรูปํ กถํ กเถสิ’’? โส ตสฺสา กถาย อุกฺกณฺฐิฯ กปฺปโฎปิ ภณฺฑํ วิสฺสเชฺชตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา – ‘‘เอหิ, ตาต, คมิสฺสามา’’ติ อาหฯ ‘‘คจฺฉถ ตุเมฺห, นาหํ คมิสฺสามี’’ติฯ อถ นํ ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวา, ‘‘อนิจฺฉนฺตํ ปริภาเสตฺวา นํ เนสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา คาถมาห –
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasivāsī kappaṭo nāma vāṇijo ahosi. Tasseko gadrabho kumbhabhāraṃ vahati, ekadivasena satta yojanāni gacchati. So ekasmiṃ samaye gadrabhabhārakehi saddhiṃ takkasilaṃ gantvā yāva bhaṇḍassa vissajjanaṃ, tāva gadrabhaṃ carituṃ vissajjesi. Athassa so gadrabho parikhāpiṭṭhe caramāno ekaṃ gadrabhiṃ disvā upasaṅkami. Sā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karontī āha – ‘‘kuto āgatosī’’ti? ‘‘Bārāṇasito’’ti. ‘‘Kena kammenā’’ti? ‘‘Vāṇijjakammenā’’ti. ‘‘Kittakaṃ bhāraṃ vahasī’’ti ? ‘‘Kumbhabhāra’’nti? ‘‘Ettakaṃ bhāraṃ vahanto kati yojanāni gacchasī’’ti? ‘‘Satta yojanānī’’ti. ‘‘Gatagataṭṭhāne te kāci pādaparikammapiṭṭhiparikammakarā atthī’’ti? ‘‘Natthī’’ti. ‘‘Evaṃ sante mahādukkhaṃ nāma anubhosī’’ti? ‘‘Kiñcāpi hi tiracchānagatānaṃ pādaparikammādikārakā nāma natthi, kāmasaṃyojanaghaṭṭanatthāya pana evarūpaṃ kathaṃ kathesi’’? So tassā kathāya ukkaṇṭhi. Kappaṭopi bhaṇḍaṃ vissajjetvā tassa santikaṃ āgantvā – ‘‘ehi, tāta, gamissāmā’’ti āha. ‘‘Gacchatha tumhe, nāhaṃ gamissāmī’’ti. Atha naṃ punappunaṃ yācitvā, ‘‘anicchantaṃ paribhāsetvā naṃ nessāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
‘‘ปโตทํ เต กริสฺสามิ, สาฬสงฺคุลิกณฺฎกํ;
‘‘Patodaṃ te karissāmi, sāḷasaṅgulikaṇṭakaṃ;
สญฺฉินฺทิสฺสามิ เต กายํ, เอวํ ชานาหิ คทฺรภา’’ติฯ
Sañchindissāmi te kāyaṃ, evaṃ jānāhi gadrabhā’’ti.
ตํ สุตฺวา คทฺรโภ ‘‘เอวํ สเนฺต อหมฺปิ เต กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Taṃ sutvā gadrabho ‘‘evaṃ sante ahampi te kattabbaṃ jānissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘ปโตทํ เม กริสฺสสิ, โสฬสงฺคุลิกณฺฎกํ;
‘‘Patodaṃ me karissasi, soḷasaṅgulikaṇṭakaṃ;
ปุรโต ปติฎฺฐหิตฺวาน, อุทฺธริตฺวาน ปจฺฉโต;
Purato patiṭṭhahitvāna, uddharitvāna pacchato;
ทนฺตํ เต ปาตยิสฺสามิ, เอวํ ชานาหิ กปฺปฎา’’ติฯ
Dantaṃ te pātayissāmi, evaṃ jānāhi kappaṭā’’ti.
ตํ สุตฺวา วาณิโช – ‘‘เกน นุ โข การเณน เอส เอวํ วทตี’’ติ จิเนฺตตฺวา, อิโต จิโต จ โอโลเกโนฺต ตํ คทฺรภิํ ทิสฺวา, ‘‘อิมาเยส เอวํ สิกฺขาปิโต ภวิสฺสติ, ‘เอวรูปิํ นาม เต คทฺรภิํ อาเนสฺสามี’ติ มาตุคาเมน นํ ปโลเภตฺวา เนสฺสามี’’ติ อิมํ คาถมาห –
Taṃ sutvā vāṇijo – ‘‘kena nu kho kāraṇena esa evaṃ vadatī’’ti cintetvā, ito cito ca olokento taṃ gadrabhiṃ disvā, ‘‘imāyesa evaṃ sikkhāpito bhavissati, ‘evarūpiṃ nāma te gadrabhiṃ ānessāmī’ti mātugāmena naṃ palobhetvā nessāmī’’ti imaṃ gāthamāha –
‘‘จตุปฺปทิํ สงฺขมุขิํ, นาริํ สพฺพงฺคโสภินิํ;
‘‘Catuppadiṃ saṅkhamukhiṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ;
ภริยํ เต อานยิสฺสามิ, เอวํ ชานาหิ คทฺรภา’’ติฯ
Bhariyaṃ te ānayissāmi, evaṃ jānāhi gadrabhā’’ti.
ตํ สุตฺวา ตุฎฺฐจิโตฺต คทฺรโภ อิมํ คาถมาห –
Taṃ sutvā tuṭṭhacitto gadrabho imaṃ gāthamāha –
‘‘จตุปฺปทิํ สงฺขมุขิํ, นาริํ สพฺพงฺคโสภินิํ;
‘‘Catuppadiṃ saṅkhamukhiṃ, nāriṃ sabbaṅgasobhiniṃ;
ภริยํ เม อานยิสฺสสิ, เอวํ ชานาหิ กปฺปฎ;
Bhariyaṃ me ānayissasi, evaṃ jānāhi kappaṭa;
กปฺปฎ ภิโยฺย คมิสฺสามิ, โยชนานิ จตุทฺทสา’’ติฯ
Kappaṭa bhiyyo gamissāmi, yojanāni catuddasā’’ti.
อถ นํ กปฺปโฎ, ‘‘เตน หิ เอหี’’ติ คเหตฺวา สกฎฺฐานํ อคมาสิฯ โส กติปาหจฺจเยน นํ อาห – ‘‘นนุ มํ ตุเมฺห ‘ภริยํ เต อานยิสฺสามี’ติ อโวจุตฺถา’’ติ? ‘‘อาม, วุตฺตํ, นาหํ อตฺตโน กถํ ภินฺทิสฺสามิ, ภริยํ เต อาเนสฺสามิ, เวตนํ ปน ตุยฺหํ เอกกเสฺสว ทสฺสามิ, ตุยฺหํ เวตนํ ทุติยสฺส ปโหตุ วา มา วา, ตฺวเมว ชาเนยฺยาสิฯ อุภินฺนํ ปน โว สํวาสมนฺวาย ปุตฺตา วิชายิสฺสนฺติ, เตหิปิ พหูหิ สทฺธิํ ตุยฺหํ ตํ ปโหตุ วา มา วา, ตฺวเมว ชาเนยฺยาสี’’ติฯ คทฺรโภ ตสฺมิํ กเถเนฺตเยว อนเปโกฺข อโหสิฯ
Atha naṃ kappaṭo, ‘‘tena hi ehī’’ti gahetvā sakaṭṭhānaṃ agamāsi. So katipāhaccayena naṃ āha – ‘‘nanu maṃ tumhe ‘bhariyaṃ te ānayissāmī’ti avocutthā’’ti? ‘‘Āma, vuttaṃ, nāhaṃ attano kathaṃ bhindissāmi, bhariyaṃ te ānessāmi, vetanaṃ pana tuyhaṃ ekakasseva dassāmi, tuyhaṃ vetanaṃ dutiyassa pahotu vā mā vā, tvameva jāneyyāsi. Ubhinnaṃ pana vo saṃvāsamanvāya puttā vijāyissanti, tehipi bahūhi saddhiṃ tuyhaṃ taṃ pahotu vā mā vā, tvameva jāneyyāsī’’ti. Gadrabho tasmiṃ kathenteyeva anapekkho ahosi.
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘ตทา, ภิกฺขเว, คทฺรภี ชนปทกลฺยาณี อโหสิ, คทฺรโภ นโนฺท, วาณิโช อหเมวฯ เอวํ ปุเพฺพเปส มยา มาตุคาเมน ปโลเภตฺวา วินีโต’’ติ ชาตกํ นิฎฺฐาเปสีติฯ
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘tadā, bhikkhave, gadrabhī janapadakalyāṇī ahosi, gadrabho nando, vāṇijo ahameva. Evaṃ pubbepesa mayā mātugāmena palobhetvā vinīto’’ti jātakaṃ niṭṭhāpesīti.
นนฺทเตฺถรวตฺถุ นวมํฯ
Nandattheravatthu navamaṃ.
๑๐. จุนฺทสูกริกวตฺถุ
10. Cundasūkarikavatthu
อิธ โสเจตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต จุนฺทสูกริกํ นาม ปุริสํ อารพฺภ กเถสิฯ
Idha socetīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto cundasūkarikaṃ nāma purisaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร ปญฺจปณฺณาส วสฺสานิ สูกเร วธิตฺวา ขาทโนฺต จ วิกฺกิณโนฺต จ ชีวิกํ กเปฺปสิฯ ฉาตกาเล สกเฎน วีหิํ อาทาย ชนปทํ คนฺตฺวา เอกนาฬิเทฺวนาฬิมเตฺตน คามสูกรโปตเก กิณิตฺวา สกฎํ ปูเรตฺวา อาคนฺตฺวา ปจฺฉานิเวสเน วชํ วิย เอกํ ฐานํ ปริกฺขิปิตฺวา ตเตฺถว เตสํ นิวาปํ โรเปตฺวา, เตสุ นานาคเจฺฉ จ สรีรมลญฺจ ขาทิตฺวา วฑฺฒิเตสุ ยํ ยํ มาเรตุกาโม โหติ, ตํ ตํ อาฬาเน นิจฺจลํ พนฺธิตฺวา สรีรมํสสฺส อุทฺธุมายิตฺวา พหลภาวตฺถํ จตุรสฺสมุคฺคเรน โปเถตฺวา, ‘‘พหลมํโส ชาโต’’ติ ญตฺวา มุขํ วิวริตฺวา อนฺตเร ทณฺฑกํ ทตฺวา โลหถาลิยา ปกฺกุถิตํ อุโณฺหทกํ มุเข อาสิญฺจติฯ ตํ กุจฺฉิํ ปวิสิตฺวา ปกฺกุถิตํ กรีสํ อาทาย อโธภาเคน นิกฺขมติ, ยาว โถกมฺปิ กรีสํ อตฺถิ, ตาว อาวิลํ หุตฺวา นิกฺขมติ, สุเทฺธ อุทเร อจฺฉํ อนาวิลํ หุตฺวา นิกฺขมติฯ อถสฺส อวเสสํ อุทกํ ปิฎฺฐิยํ อาสิญฺจติฯ ตํ กาฬจมฺมํ อุปฺปาเฎตฺวา คจฺฉติฯ ตโต ติณุกฺกาย โลมานิ ฌาเปตฺวา ติขิเณน อสินา สีสํ ฉินฺทติฯ ปคฺฆรณตํ โลหิตํ ภาชเนน ปฎิคฺคเหตฺวา มํสํ โลหิเตน มทฺทิตฺวา ปจิตฺวา ปุตฺตทารมเชฺฌ นิสิโนฺน ขาทิตฺวา เสสํ วิกฺกิณาติฯ ตสฺส อิมินาว นิยาเมน ชีวิกํ กเปฺปนฺตสฺส ปญฺจปณฺณาส วสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ ฯ ตถาคเต ธุรวิหาเร วสเนฺต เอกทิวสมฺปิ ปุปฺผมุฎฺฐิมเตฺตน ปูชา วา กฎจฺฉุมตฺตํ ภิกฺขทานํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ ปุญฺญํ นาม นาโหสิฯ อถสฺส สรีเร โรโค อุปฺปชฺชิ, ชีวนฺตเสฺสว อวีจิมหานิรยสนฺตาโป อุปฎฺฐหิฯ อวีจิสนฺตาโป นาม โยชนสเต ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนํ ภิชฺชนสมโตฺถ ปริฬาโห โหติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
So kira pañcapaṇṇāsa vassāni sūkare vadhitvā khādanto ca vikkiṇanto ca jīvikaṃ kappesi. Chātakāle sakaṭena vīhiṃ ādāya janapadaṃ gantvā ekanāḷidvenāḷimattena gāmasūkarapotake kiṇitvā sakaṭaṃ pūretvā āgantvā pacchānivesane vajaṃ viya ekaṃ ṭhānaṃ parikkhipitvā tattheva tesaṃ nivāpaṃ ropetvā, tesu nānāgacche ca sarīramalañca khāditvā vaḍḍhitesu yaṃ yaṃ māretukāmo hoti, taṃ taṃ āḷāne niccalaṃ bandhitvā sarīramaṃsassa uddhumāyitvā bahalabhāvatthaṃ caturassamuggarena pothetvā, ‘‘bahalamaṃso jāto’’ti ñatvā mukhaṃ vivaritvā antare daṇḍakaṃ datvā lohathāliyā pakkuthitaṃ uṇhodakaṃ mukhe āsiñcati. Taṃ kucchiṃ pavisitvā pakkuthitaṃ karīsaṃ ādāya adhobhāgena nikkhamati, yāva thokampi karīsaṃ atthi, tāva āvilaṃ hutvā nikkhamati, suddhe udare acchaṃ anāvilaṃ hutvā nikkhamati. Athassa avasesaṃ udakaṃ piṭṭhiyaṃ āsiñcati. Taṃ kāḷacammaṃ uppāṭetvā gacchati. Tato tiṇukkāya lomāni jhāpetvā tikhiṇena asinā sīsaṃ chindati. Paggharaṇataṃ lohitaṃ bhājanena paṭiggahetvā maṃsaṃ lohitena madditvā pacitvā puttadāramajjhe nisinno khāditvā sesaṃ vikkiṇāti. Tassa imināva niyāmena jīvikaṃ kappentassa pañcapaṇṇāsa vassāni atikkantāni . Tathāgate dhuravihāre vasante ekadivasampi pupphamuṭṭhimattena pūjā vā kaṭacchumattaṃ bhikkhadānaṃ vā aññaṃ vā kiñci puññaṃ nāma nāhosi. Athassa sarīre rogo uppajji, jīvantasseva avīcimahānirayasantāpo upaṭṭhahi. Avīcisantāpo nāma yojanasate ṭhatvā olokentassa akkhīnaṃ bhijjanasamattho pariḷāho hoti. Vuttampi cetaṃ –
‘‘ตสฺส อโยมยา ภูมิ, ชลิตา เตชสายุตา;
‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasāyutā;
สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฎฺฐติ สพฺพทา’’ติฯ (ม. นิ. ๓.๒๖๗; อ. นิ. ๓.๓๖);
Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’ti. (ma. ni. 3.267; a. ni. 3.36);
นาคเสนเตฺถเรน ปนสฺส ปากติกคฺคิสนฺตาปโต อธิมตฺตตาย อยํ อุปมา วุตฺตา – ‘‘ยถา, มหาราช, กูฎาคารมโตฺต ปาสาโณปิ เนรยิกคฺคิมฺหิ ปกฺขิโตฺต ขเณน วิลยํ คจฺฉติ, นิพฺพตฺตสตฺตา ปเนตฺถ กมฺมพเลน มาตุกุจฺฉิคตา วิย น วิลียนฺตี’’ติ (มิ. ป. ๒.๔.๖)ฯ ตสฺส ตสฺมิํ สนฺตาเป อุปฎฺฐิเต กมฺมสริกฺขโก อากาโร อุปฺปชฺชิฯ เคหมเชฺฌเยว สูกรรวํ รวิตฺวา ชณฺณุเกหิ วิจรโนฺต ปุรตฺถิมวตฺถุมฺปิ ปจฺฉิมวตฺถุมฺปิ คจฺฉติฯ อถสฺส เคหมานุสกา ตํ ทฬฺหํ คเหตฺวา มุขํ ปิทหนฺติฯ กมฺมวิปาโก นาม น สกฺกา เกนจิ ปฎิพาหิตุํฯ โส วิรวโนฺตว อิโต จิโต จ วิจรติฯ สมนฺตา สตฺตสุ ฆเรสุ มนุสฺสา นิทฺทํ น ลภนฺติฯ มรณภเยน ตชฺชิตสฺส ปน พหินิกฺขมนํ นิวาเรตุํ อสโกฺกโนฺต สโพฺพ เคหชโน ยถา อโนฺตฐิโต พหิ วิจริตุํ น สโกฺกติ, ตถา เคหทฺวารานิ ถเกตฺวา พหิเคหํ ปริวาเรตฺวา รกฺขโนฺต อจฺฉติฯ อิตโร อโนฺตเคเหเยว นิรยสนฺตาเปน วิรวโนฺต อิโต จิโต จ วิจรติฯ เอวํ สตฺตทิวสานิ วิจริตฺวา อฎฺฐเม ทิวเส กาลํ กตฺวา อวีจิมหานิรเย นิพฺพตฺติฯ อวีจิมหานิรโย เทวทูตสุเตฺตน (ม. นิ. ๓.๒๖๑ อาทโย; อ. นิ. ๓.๓๖) วเณฺณตโพฺพติฯ
Nāgasenattherena panassa pākatikaggisantāpato adhimattatāya ayaṃ upamā vuttā – ‘‘yathā, mahārāja, kūṭāgāramatto pāsāṇopi nerayikaggimhi pakkhitto khaṇena vilayaṃ gacchati, nibbattasattā panettha kammabalena mātukucchigatā viya na vilīyantī’’ti (mi. pa. 2.4.6). Tassa tasmiṃ santāpe upaṭṭhite kammasarikkhako ākāro uppajji. Gehamajjheyeva sūkararavaṃ ravitvā jaṇṇukehi vicaranto puratthimavatthumpi pacchimavatthumpi gacchati. Athassa gehamānusakā taṃ daḷhaṃ gahetvā mukhaṃ pidahanti. Kammavipāko nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ. So viravantova ito cito ca vicarati. Samantā sattasu gharesu manussā niddaṃ na labhanti. Maraṇabhayena tajjitassa pana bahinikkhamanaṃ nivāretuṃ asakkonto sabbo gehajano yathā antoṭhito bahi vicarituṃ na sakkoti, tathā gehadvārāni thaketvā bahigehaṃ parivāretvā rakkhanto acchati. Itaro antogeheyeva nirayasantāpena viravanto ito cito ca vicarati. Evaṃ sattadivasāni vicaritvā aṭṭhame divase kālaṃ katvā avīcimahāniraye nibbatti. Avīcimahānirayo devadūtasuttena (ma. ni. 3.261 ādayo; a. ni. 3.36) vaṇṇetabboti.
ภิกฺขู ตสฺส ฆรทฺวาเรน คจฺฉนฺตา ตํ สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘สูกรสโทฺท’’ติ สญฺญิโน หุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก นิสินฺนา เอวมาหํสุ – ‘‘ภเนฺต, จุนฺทสูกริตสฺส เคหทฺวารํ ปิทหิตฺวา สูกรานํ มาริยมานานํ อชฺช สตฺตโม ทิวโส, เคเห กาจิ มงฺคลกิริยา ภวิสฺสติ มเญฺญฯ เอตฺตเก นาม, ภเนฺต, สูกเร มาเรนฺตสฺส เอกมฺปิ เมตฺตจิตฺตํ วา การุญฺญํ วา นตฺถิ, น วต โน เอวรูโป กกฺขโฬ ผรุโส สโตฺต ทิฎฺฐปุโพฺพ’’ติฯ สตฺถา – ‘‘น, ภิกฺขเว, โส อิเม สตฺตทิวเส สูกเร มาเรติ, กมฺมสริกฺขกํ ปนสฺส วิปากํ อุทปาทิ, ชีวนฺตเสฺสว อวีจิมหานิรยสนฺตาโป อุปฎฺฐาสิฯ โส เตน สนฺตาเปน สตฺต ทิวสานิ สูกรรวํ รวโนฺต อโนฺตนิเวสเน วิจริตฺวา อชฺช กาลํ กตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพโตฺต’’ติ วตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิธ โลเก เอวํ โสจิตฺวา ปุน คนฺตฺวา โสจนฎฺฐาเนเยว นิพฺพโตฺต’’ติ วุเตฺต, ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ปมตฺตา นาม คหฎฺฐา วา โหนฺตุ ปพฺพชิตา วา, อุภยตฺถ โสจนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Bhikkhū tassa gharadvārena gacchantā taṃ saddaṃ sutvā, ‘‘sūkarasaddo’’ti saññino hutvā vihāraṃ gantvā satthu santike nisinnā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, cundasūkaritassa gehadvāraṃ pidahitvā sūkarānaṃ māriyamānānaṃ ajja sattamo divaso, gehe kāci maṅgalakiriyā bhavissati maññe. Ettake nāma, bhante, sūkare mārentassa ekampi mettacittaṃ vā kāruññaṃ vā natthi, na vata no evarūpo kakkhaḷo pharuso satto diṭṭhapubbo’’ti. Satthā – ‘‘na, bhikkhave, so ime sattadivase sūkare māreti, kammasarikkhakaṃ panassa vipākaṃ udapādi, jīvantasseva avīcimahānirayasantāpo upaṭṭhāsi. So tena santāpena satta divasāni sūkararavaṃ ravanto antonivesane vicaritvā ajja kālaṃ katvā avīcimhi nibbatto’’ti vatvā, ‘‘bhante, idha loke evaṃ socitvā puna gantvā socanaṭṭhāneyeva nibbatto’’ti vutte, ‘‘āma, bhikkhave, pamattā nāma gahaṭṭhā vā hontu pabbajitā vā, ubhayattha socantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๑๕.
15.
‘‘อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ,
‘‘Idha socati pecca socati,
ปาปการี อุภยตฺถ โสจติ;
Pāpakārī ubhayattha socati;
โส โสจติ โส วิหญฺญติ;
So socati so vihaññati;
ทิสฺวา กมฺมกิลิฎฺฐมตฺตโน’’ติฯ
Disvā kammakiliṭṭhamattano’’ti.
ตตฺถ ปาปการีติ นานปฺปการสฺส ปาปกมฺมสฺส การโก ปุคฺคโล ‘‘อกตํ วต เม กลฺยาณํ, กตํ ปาป’’นฺติ เอกํเสเนว มรณสมเย อิธ โสจติ, อิทมสฺส กมฺมโสจนํฯ วิปากํ อนุภวโนฺต ปน เปจฺจ โสจติฯ อิทมสฺส ปรโลเก วิปากโสจนํฯ เอวํ โส อุภยตฺถ โสจติเยวฯ เตเนว การเณน ชีวมาโนเยว โส จุนฺทสูกริโกปิ โสจติฯ ทิสฺวา กมฺมกิลิฎฺฐนฺติ อตฺตโน กิลิฎฺฐกมฺมํ ปสฺสิตฺวา นานปฺปการกํ วิลปโนฺต วิหญฺญตีติฯ
Tattha pāpakārīti nānappakārassa pāpakammassa kārako puggalo ‘‘akataṃ vata me kalyāṇaṃ, kataṃ pāpa’’nti ekaṃseneva maraṇasamaye idha socati, idamassa kammasocanaṃ. Vipākaṃ anubhavanto pana pecca socati. Idamassa paraloke vipākasocanaṃ. Evaṃ so ubhayattha socatiyeva. Teneva kāraṇena jīvamānoyeva so cundasūkarikopi socati. Disvā kammakiliṭṭhanti attano kiliṭṭhakammaṃ passitvā nānappakārakaṃ vilapanto vihaññatīti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํฯ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
จุนฺทสูกริกวตฺถุ ทสมํฯ
Cundasūkarikavatthu dasamaṃ.
๑๑. ธมฺมิกอุปาสกวตฺถุ
11. Dhammikaupāsakavatthu
อิธ โมทตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ธมฺมิกอุปาสกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Idha modatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dhammikaupāsakaṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจสตา ธมฺมิกอุปาสกา นาม อเหสุํฯ เตสุ เอเกกสฺส ปญฺจ ปญฺจ อุปาสกสตานิ ปริวาราฯ โย เตสํ เชฎฺฐโก, ตสฺส สตฺต ปุตฺตา สตฺต ธีตโรฯ เตสุ เอเกกสฺส เอเกกา สลากยาคุ สลากภตฺตํ ปกฺขิกภตฺตํ นิมนฺตนภตฺตํ อุโปสถิกภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ วสฺสาวาสิกํ อโหสิฯ เตปิ สเพฺพว อนุชาตปุตฺตา นาม อเหสุํฯ อิติ จุทฺทสนฺนํ ปุตฺตานํ ภริยาย อุปาสกสฺสาติ โสฬส สลากยาคุอาทีนิ ปวตฺตนฺติฯ อิติ โส สปุตฺตทาโร สีลวา กลฺยาณธโมฺม ทานสํวิภาครโต อโหสิฯ อถสฺส อปรภาเค โรโค อุปฺปชฺชิ, อายุสงฺขาโร ปริหายิฯ โส ธมฺมํ โสตุกาโม ‘‘อฎฺฐ วา เม โสฬส วา ภิกฺขู เปเสถา’’ติ สตฺถุ สนฺติกํ ปหิณิฯ สตฺถา เปเสสิฯ เต คนฺตฺวา ตสฺส มญฺจํ ปริวาเรตฺวา ปญฺญเตฺตสุ อาสเนสุ นิสินฺนาฯ ‘‘ภเนฺต, อยฺยานํ เม ทสฺสนํ ทุลฺลภํ ภวิสฺสติ, ทุพฺพโลมฺหิ, เอกํ เม สุตฺตํ สชฺฌายถา’’ติ วุเตฺต ‘‘กตรํ สุตฺตํ โสตุกาโม อุปาสกา’’ติ? ‘‘สพฺพพุทฺธานํ อวิชหิตํ สติปฎฺฐานสุตฺต’’นฺติ วุเตฺต – ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มโคฺค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖) สุตฺตนฺตํ ปฎฺฐเปสุํฯ ตสฺมิํ ขเณ ฉหิ เทวโลเกหิ สพฺพาลงฺการปฎิมณฺฑิตา สหสฺสสินฺธวยุตฺตา ทิยฑฺฒโยชนสติกา ฉ รถา อาคมิํสุฯ เตสุ ฐิตา เทวตา ‘‘อมฺหากํ เทวโลกํ เนสฺสาม, อมฺหากํ เทวโลกํ เนสฺสาม, อโมฺภ มตฺติกภาชนํ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณภาชนํ คณฺหโนฺต วิย อมฺหากํ เทวโลเก อภิรมิตุํ อิธ นิพฺพตฺตาหิ, อมฺหากํ เทวโลเก อภิรมิตุํ อิธ นิพฺพตฺตาหี’’ติ วทิํสุฯ อุปาสโก ธมฺมสฺสวนนฺตรายํ อนิจฺฉโนฺต – ‘‘อาคเมถ อาคเมถา’’ติ อาหฯ ภิกฺขู ‘‘อเมฺห วาเรตี’’ติ สญฺญาย ตุณฺหี อเหสุํฯ
Sāvatthiyaṃ kira pañcasatā dhammikaupāsakā nāma ahesuṃ. Tesu ekekassa pañca pañca upāsakasatāni parivārā. Yo tesaṃ jeṭṭhako, tassa satta puttā satta dhītaro. Tesu ekekassa ekekā salākayāgu salākabhattaṃ pakkhikabhattaṃ nimantanabhattaṃ uposathikabhattaṃ āgantukabhattaṃ saṅghabhattaṃ vassāvāsikaṃ ahosi. Tepi sabbeva anujātaputtā nāma ahesuṃ. Iti cuddasannaṃ puttānaṃ bhariyāya upāsakassāti soḷasa salākayāguādīni pavattanti. Iti so saputtadāro sīlavā kalyāṇadhammo dānasaṃvibhāgarato ahosi. Athassa aparabhāge rogo uppajji, āyusaṅkhāro parihāyi. So dhammaṃ sotukāmo ‘‘aṭṭha vā me soḷasa vā bhikkhū pesethā’’ti satthu santikaṃ pahiṇi. Satthā pesesi. Te gantvā tassa mañcaṃ parivāretvā paññattesu āsanesu nisinnā. ‘‘Bhante, ayyānaṃ me dassanaṃ dullabhaṃ bhavissati, dubbalomhi, ekaṃ me suttaṃ sajjhāyathā’’ti vutte ‘‘kataraṃ suttaṃ sotukāmo upāsakā’’ti? ‘‘Sabbabuddhānaṃ avijahitaṃ satipaṭṭhānasutta’’nti vutte – ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā’’ti (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106) suttantaṃ paṭṭhapesuṃ. Tasmiṃ khaṇe chahi devalokehi sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā sahassasindhavayuttā diyaḍḍhayojanasatikā cha rathā āgamiṃsu. Tesu ṭhitā devatā ‘‘amhākaṃ devalokaṃ nessāma, amhākaṃ devalokaṃ nessāma, ambho mattikabhājanaṃ bhinditvā suvaṇṇabhājanaṃ gaṇhanto viya amhākaṃ devaloke abhiramituṃ idha nibbattāhi, amhākaṃ devaloke abhiramituṃ idha nibbattāhī’’ti vadiṃsu. Upāsako dhammassavanantarāyaṃ anicchanto – ‘‘āgametha āgamethā’’ti āha. Bhikkhū ‘‘amhe vāretī’’ti saññāya tuṇhī ahesuṃ.
อถสฺส ปุตฺตธีตโร ‘‘อมฺหากํ ปิตา ปุเพฺพ ธมฺมสฺสวเนน อติโตฺต อโหสิ, อิทานิ ปน ภิกฺขู ปโกฺกสาเปตฺวา สชฺฌายํ กาเรตฺวา สยเมว วาเรติ, มรณสฺส อภายนกสโตฺต นาม นตฺถี’’ติ วิรวิํสุฯ ภิกฺขู ‘‘อิทานิ อโนกาโส’’ติ อุฎฺฐายาสนา ปกฺกมิํสุฯ อุปาสโก โถกํ วีตินาเมตฺวา สติํ ปฎิลภิตฺวา ปุเตฺต ปุจฺฉิ – ‘‘กสฺมา กนฺทถา’’ติ? ‘‘ตาต, ตุเมฺห ภิกฺขู ปโกฺกสาเปตฺวา ธมฺมํ สุณนฺตา สยเมว วารยิตฺถ, อถ มยํ ‘มรณสฺส อภายนกสโตฺต นาม นตฺถี’ติ กนฺทิมฺหา’’ติ ฯ ‘‘อยฺยา ปน กุหิ’’นฺติ? ‘‘‘อโนกาโส’ติ อุฎฺฐายาสนา ปกฺกนฺตา, ตาตา’’ติฯ ‘‘นาหํ, อเยฺยหิ สทฺธิํ กเถมี’’ติ วุเตฺต ‘‘อถ เกน สทฺธิํ กเถถา’’ติฯ ‘‘ฉหิ เทวโลเกหิ เทวตา ฉ รเถ อลงฺกริตฺวา อาทาย อากาเส ฐตฺวา ‘อมฺหาหิ เทวโลเก อภิรม, อมฺหากํ เทวโลเก อภิรมา’ติ สทฺทํ กโรนฺติ, ตาหิ สทฺธิํ กเถมี’’ติฯ ‘‘กุหิํ, ตาต, รถา, น มยํ ปสฺสามา’’ติ? ‘‘อตฺถิ ปน มยฺหํ คนฺถิตานิ ปุปฺผานี’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ตาตา’’ติฯ ‘‘กตโร เทวโลโก รมณีโย’’ติ? ‘‘สพฺพโพธิสตฺตานํ พุทฺธมาตาปิตูนญฺจ วสิตฎฺฐานํ ตุสิตภวนํ รมณียํ, ตาตา’’ติฯ ‘‘เตน หิ ‘ตุสิตภวนโต อาคตรเถ ลคฺคตู’ติ ปุปฺผทามํ ขิปถา’’ติฯ เต ขิปิํสุฯ ตํ รถธุเร ลคฺคิตฺวา อากาเส โอลมฺพิฯ มหาชโน ตเทว ปสฺสติ, รถํ น ปสฺสติฯ อุปาสโก ‘‘ปสฺสเถตํ ปุปฺผทาม’’นฺติ วตฺวา, ‘‘อาม, ปสฺสามา’’ติ วุเตฺต – ‘‘เอตํ ตุสิตภวนโต อาคตรเถ โอลมฺพติ, อหํ ตุสิตภวนํ คจฺฉามิ , ตุเมฺห มา จินฺตยิตฺถ, มม สนฺติเก นิพฺพตฺติตุกามา หุตฺวา มยา กตนิยาเมเนว ปุญฺญานิ กโรถา’’ติ วตฺวา กาลํ กตฺวา รเถ ปติฎฺฐาสิฯ
Athassa puttadhītaro ‘‘amhākaṃ pitā pubbe dhammassavanena atitto ahosi, idāni pana bhikkhū pakkosāpetvā sajjhāyaṃ kāretvā sayameva vāreti, maraṇassa abhāyanakasatto nāma natthī’’ti viraviṃsu. Bhikkhū ‘‘idāni anokāso’’ti uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. Upāsako thokaṃ vītināmetvā satiṃ paṭilabhitvā putte pucchi – ‘‘kasmā kandathā’’ti? ‘‘Tāta, tumhe bhikkhū pakkosāpetvā dhammaṃ suṇantā sayameva vārayittha, atha mayaṃ ‘maraṇassa abhāyanakasatto nāma natthī’ti kandimhā’’ti . ‘‘Ayyā pana kuhi’’nti? ‘‘‘Anokāso’ti uṭṭhāyāsanā pakkantā, tātā’’ti. ‘‘Nāhaṃ, ayyehi saddhiṃ kathemī’’ti vutte ‘‘atha kena saddhiṃ kathethā’’ti. ‘‘Chahi devalokehi devatā cha rathe alaṅkaritvā ādāya ākāse ṭhatvā ‘amhāhi devaloke abhirama, amhākaṃ devaloke abhiramā’ti saddaṃ karonti, tāhi saddhiṃ kathemī’’ti. ‘‘Kuhiṃ, tāta, rathā, na mayaṃ passāmā’’ti? ‘‘Atthi pana mayhaṃ ganthitāni pupphānī’’ti? ‘‘Atthi, tātā’’ti. ‘‘Kataro devaloko ramaṇīyo’’ti? ‘‘Sabbabodhisattānaṃ buddhamātāpitūnañca vasitaṭṭhānaṃ tusitabhavanaṃ ramaṇīyaṃ, tātā’’ti. ‘‘Tena hi ‘tusitabhavanato āgatarathe laggatū’ti pupphadāmaṃ khipathā’’ti. Te khipiṃsu. Taṃ rathadhure laggitvā ākāse olambi. Mahājano tadeva passati, rathaṃ na passati. Upāsako ‘‘passathetaṃ pupphadāma’’nti vatvā, ‘‘āma, passāmā’’ti vutte – ‘‘etaṃ tusitabhavanato āgatarathe olambati, ahaṃ tusitabhavanaṃ gacchāmi , tumhe mā cintayittha, mama santike nibbattitukāmā hutvā mayā kataniyāmeneva puññāni karothā’’ti vatvā kālaṃ katvā rathe patiṭṭhāsi.
ตาวเทวสฺส ติคาวุตปฺปมาโณ สฎฺฐิสกฎภาราลงฺการปฎิมณฺฑิโต อตฺตภาโว นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสํ ปริวาเรสิ, ปญฺจวีสติโยชนิกํ กนกวิมานํ ปาตุรโหสิฯ เตปิ ภิกฺขู วิหารํ อนุปฺปเตฺต สตฺถา ปุจฺฉิ – ‘‘สุตา, ภิกฺขเว, อุปาสเกน ธมฺมเทสนา’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต, อนฺตราเยว ปน ‘อาคเมถา’ติ วาเรสิฯ อถสฺส ปุตฺตธีตโร กนฺทิํสุ ฯ มยํ ‘อิทานิ อโนกาโส’ติ อุฎฺฐายาสนา นิกฺขนฺตา’’ติฯ ‘‘น โส, ภิกฺขเว, ตุเมฺหหิ สทฺธิํ กเถสิ, ฉหิ เทวโลเกหิ เทวตา ฉ รเถ อลงฺกริตฺวา อาหริตฺวา ตํ อุปาสกํ ปโกฺกสิํสุฯ โส ธมฺมเทสนาย อนฺตรายํ อนิจฺฉโนฺต ตาหิ สทฺธิํ กเถสี’’ติฯ ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว’’ติฯ ‘‘อิทานิ กุหิํ นิพฺพโตฺต’’ติ? ‘‘ตุสิตภวเน, ภิกฺขเว’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, อิทานิ อิธ ญาติมเชฺฌ โมทมาโน วิจริตฺวา อิทาเนว คนฺตฺวา ปุน โมทนฎฺฐาเนเยว นิพฺพโตฺต’’ติฯ ‘‘อาม, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตา หิ คหฎฺฐา วา ปพฺพชิตา วา สพฺพตฺถ โมทนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tāvadevassa tigāvutappamāṇo saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍito attabhāvo nibbatti, accharāsahassaṃ parivāresi, pañcavīsatiyojanikaṃ kanakavimānaṃ pāturahosi. Tepi bhikkhū vihāraṃ anuppatte satthā pucchi – ‘‘sutā, bhikkhave, upāsakena dhammadesanā’’ti? ‘‘Āma, bhante, antarāyeva pana ‘āgamethā’ti vāresi. Athassa puttadhītaro kandiṃsu . Mayaṃ ‘idāni anokāso’ti uṭṭhāyāsanā nikkhantā’’ti. ‘‘Na so, bhikkhave, tumhehi saddhiṃ kathesi, chahi devalokehi devatā cha rathe alaṅkaritvā āharitvā taṃ upāsakaṃ pakkosiṃsu. So dhammadesanāya antarāyaṃ anicchanto tāhi saddhiṃ kathesī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. ‘‘Evaṃ, bhikkhave’’ti. ‘‘Idāni kuhiṃ nibbatto’’ti? ‘‘Tusitabhavane, bhikkhave’’ti. ‘‘Bhante, idāni idha ñātimajjhe modamāno vicaritvā idāneva gantvā puna modanaṭṭhāneyeva nibbatto’’ti. ‘‘Āma, bhikkhave, appamattā hi gahaṭṭhā vā pabbajitā vā sabbattha modantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๑๖.
16.
‘‘อิธ โมทติ เปจฺจ โมทติ,
‘‘Idha modati pecca modati,
กตปุโญฺญ อุภยตฺถ โมทติ;
Katapuñño ubhayattha modati;
โส โมทติ โส ปโมทติ,
So modati so pamodati,
ทิสฺวา กมฺมวิสุทฺธิมตฺตโน’’ติฯ
Disvā kammavisuddhimattano’’ti.
ตตฺถ กตปุโญฺญติ นานปฺปการสฺส กุสลสฺส การโก ปุคฺคโล ‘‘อกตํ วต เม ปาปํ, กตํ เม กลฺยาณ’’นฺติ อิธ กมฺมโมทเนน, เปจฺจ วิปากโมทเนน โมทติฯ เอวํ อุภยตฺถ โมทติ นามฯ กมฺมวิสุทฺธินฺติ ธมฺมิกอุปาสโกปิ อตฺตโน กมฺมวิสุทฺธิํ ปุญฺญกมฺมสมฺปตฺติํ ทิสฺวา กาลกิริยโต ปุเพฺพ อิธโลเกปิ โมทติ, กาลํ กตฺวา อิทานิ ปรโลเกปิ อติโมทติเยวาติฯ
Tattha katapuññoti nānappakārassa kusalassa kārako puggalo ‘‘akataṃ vata me pāpaṃ, kataṃ me kalyāṇa’’nti idha kammamodanena, pecca vipākamodanena modati. Evaṃ ubhayattha modati nāma. Kammavisuddhinti dhammikaupāsakopi attano kammavisuddhiṃ puññakammasampattiṃ disvā kālakiriyato pubbe idhalokepi modati, kālaṃ katvā idāni paralokepi atimodatiyevāti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
ธมฺมิกอุปาสกวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Dhammikaupāsakavatthu ekādasamaṃ.
๑๒. เทวทตฺตวตฺถุ
12. Devadattavatthu
อิธ ตปฺปตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เทวทตฺตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Idhatappatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi.
เทวทตฺตสฺส วตฺถุ ปพฺพชิตกาลโต ปฎฺฐาย ยาว ปถวิปฺปเวสนา เทวทตฺตํ อารพฺภ ภาสิตานิ สพฺพานิ ชาตกานิ วิตฺถาเรตฺวา กถิตํฯ อยํ ปเนตฺถ สเงฺขโป – สตฺถริ อนุปิยํ นาม มลฺลานํ นิคโม อตฺถิฯ ตํ นิสฺสาย อนุปิยมฺพวเน วิหรเนฺตเยว ตถาคตสฺส ลกฺขณปฎิคฺคหณทิวเสเยว อสีติสหเสฺสหิ ญาติกุเลหิ ‘‘ราชา วา โหตุ, พุโทฺธ วา, ขตฺติยปริวาโรว วิจริสฺสตี’’ติ อสีติสหสฺสปุตฺตา ปฎิญฺญาตาฯ เตสุ เยภุเยฺยน ปพฺพชิเตสุ ภทฺทิยํ นาม ราชานํ, อนุรุทฺธํ, อานนฺทํ, ภคุํ, กิมิลํ, เทวทตฺตนฺติ อิเม ฉ สเกฺย อปพฺพชเนฺต ทิสฺวา, ‘‘มยํ อตฺตโน ปุเตฺต ปพฺพาเชม, อิเม ฉ สกฺยา น ญาตกา มเญฺญ, กสฺมา น ปพฺพชนฺตี’’ติ? กถํ สมุฎฺฐาเปสุํฯ อถ โข มหานาโม สโกฺย อนุรุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ตาต, อมฺหากํ กุลา ปพฺพชิโต นตฺถิ, ตฺวํ วา ปพฺพช, อหํ วา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาหฯ โส ปน สุขุมาโล โหติ สมฺปนฺนโภโค, ‘‘นตฺถี’’ติ วจนมฺปิ เตน น สุตปุพฺพํฯ เอกทิวสญฺหิ เตสุ ฉสุ ขตฺติเยสุ คุฬกีฬํ กีฬเนฺตสุ อนุรุโทฺธ ปูเวน ปราชิโต ปูวตฺถาย ปหิณิ, อถสฺส มาตา ปูเว สเชฺชตฺวา ปหิณิ ฯ เต ขาทิตฺวา ปุน กีฬิํสุฯ ปุนปฺปุนํ ตเสฺสว ปราชโย โหติฯ มาตา ปนสฺส ปหิเต ปหิเต ติกฺขตฺตุํ ปูเว ปหิณิตฺวา จตุตฺถวาเร ‘‘ปูวา นตฺถี’’ติ ปหิณิฯ โส ‘‘นตฺถี’’ติ วจนสฺส อสุกปุพฺพตฺตา ‘‘เอสาเปกา ปูววิกติ ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน ‘‘นตฺถิปูวํ เม อาหรถา’’ติ เปเสสิฯ มาตา ปนสฺส ‘‘นตฺถิปูวํ กิร, อเยฺย, เทถา’’ติ วุเตฺต, ‘‘มม ปุเตฺตน ‘นตฺถี’ติ ปทํ น สุตปุพฺพํ, อิมินา ปน อุปาเยน นํ เอตมตฺถํ ชานาเปสฺสามี’’ติ ตุจฺฉํ สุวณฺณปาติํ อญฺญาย สุวณฺณปาติยา ปฎิกุชฺชิตฺวา เปเสสิฯ นครปริคฺคาหิกา เทวตา จิเนฺตสุํ – ‘‘อนุรุทฺธสเกฺยน อนฺนภารกาเล อตฺตโน ภาคภตฺตํ อุปริฎฺฐปเจฺจกพุทฺธสฺส ทตฺวา ‘‘‘นตฺถี’ติ เม วจนสฺส สวนํ มา โหตุ, โภชนุปฺปตฺติฎฺฐานชานนํ มา ‘โหตู’ติ ปตฺถนา กตา, สจายํ ตุจฺฉปาติํ ปสฺสิสฺสติ, เทวสมาคมํ ปวิสิตุํ น ลภิสฺสาม, สีสมฺปิ โน สตฺตธา ผเลยฺยา’’ติฯ อถ นํ ปาติํ ทิพฺพปูเวหิ ปุณฺณํ อกํสุฯ กสฺสา คุฬมณฺฑเล ฐเปตฺวา อุคฺฆาฎิตมตฺตาย ปูวคโนฺธ สกลนคเร ฉาเทตฺวา ฐิโตฯ ปูวขณฺฑํ มุเข ฐปิตมตฺตเมว สตฺตรสหรณีสหสฺสานิ อนุผริฯ
Devadattassa vatthu pabbajitakālato paṭṭhāya yāva pathavippavesanā devadattaṃ ārabbha bhāsitāni sabbāni jātakāni vitthāretvā kathitaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepo – satthari anupiyaṃ nāma mallānaṃ nigamo atthi. Taṃ nissāya anupiyambavane viharanteyeva tathāgatassa lakkhaṇapaṭiggahaṇadivaseyeva asītisahassehi ñātikulehi ‘‘rājā vā hotu, buddho vā, khattiyaparivārova vicarissatī’’ti asītisahassaputtā paṭiññātā. Tesu yebhuyyena pabbajitesu bhaddiyaṃ nāma rājānaṃ, anuruddhaṃ, ānandaṃ, bhaguṃ, kimilaṃ, devadattanti ime cha sakye apabbajante disvā, ‘‘mayaṃ attano putte pabbājema, ime cha sakyā na ñātakā maññe, kasmā na pabbajantī’’ti? Kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Atha kho mahānāmo sakyo anuruddhaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘tāta, amhākaṃ kulā pabbajito natthi, tvaṃ vā pabbaja, ahaṃ vā pabbajissāmī’’ti āha. So pana sukhumālo hoti sampannabhogo, ‘‘natthī’’ti vacanampi tena na sutapubbaṃ. Ekadivasañhi tesu chasu khattiyesu guḷakīḷaṃ kīḷantesu anuruddho pūvena parājito pūvatthāya pahiṇi, athassa mātā pūve sajjetvā pahiṇi . Te khāditvā puna kīḷiṃsu. Punappunaṃ tasseva parājayo hoti. Mātā panassa pahite pahite tikkhattuṃ pūve pahiṇitvā catutthavāre ‘‘pūvā natthī’’ti pahiṇi. So ‘‘natthī’’ti vacanassa asukapubbattā ‘‘esāpekā pūvavikati bhavissatī’’ti maññamāno ‘‘natthipūvaṃ me āharathā’’ti pesesi. Mātā panassa ‘‘natthipūvaṃ kira, ayye, dethā’’ti vutte, ‘‘mama puttena ‘natthī’ti padaṃ na sutapubbaṃ, iminā pana upāyena naṃ etamatthaṃ jānāpessāmī’’ti tucchaṃ suvaṇṇapātiṃ aññāya suvaṇṇapātiyā paṭikujjitvā pesesi. Nagarapariggāhikā devatā cintesuṃ – ‘‘anuruddhasakyena annabhārakāle attano bhāgabhattaṃ upariṭṭhapaccekabuddhassa datvā ‘‘‘natthī’ti me vacanassa savanaṃ mā hotu, bhojanuppattiṭṭhānajānanaṃ mā ‘hotū’ti patthanā katā, sacāyaṃ tucchapātiṃ passissati, devasamāgamaṃ pavisituṃ na labhissāma, sīsampi no sattadhā phaleyyā’’ti. Atha naṃ pātiṃ dibbapūvehi puṇṇaṃ akaṃsu. Kassā guḷamaṇḍale ṭhapetvā ugghāṭitamattāya pūvagandho sakalanagare chādetvā ṭhito. Pūvakhaṇḍaṃ mukhe ṭhapitamattameva sattarasaharaṇīsahassāni anuphari.
โส จิเนฺตสิ – ‘‘นาหํ มาตุ ปิโย, เอตฺตกํ เม กาลํ อิมํ นตฺถิปูวํ นาม น ปจิ, อิโต ปฎฺฐาย อญฺญํ ปูวํ นาม น ขาทิสฺสามี’’ติ, โส เคหํ คนฺตฺวาว มาตรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม , ตุมฺหากํ อหํ ปิโย, อปฺปิโย’’ติ? ‘‘ตาต, เอกกฺขิโน อกฺขิ วิย จ หทยํ วิย จ อติวิย ปิโย เม อโหสี’’ติฯ ‘‘อถ กสฺมา เอตฺตกํ กาลํ มยฺหํ นตฺถิ ปูวํ น ปจิตฺถ, อมฺมา’’ติ? สา จูฬูปฎฺฐากํ ปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ ปาติยํ, ตาตา’’ติ? ‘‘ปริปุณฺณา, อเยฺย, ปาติ ปูเวหิ, เอวรูปา ปูวา นาม เม น ทิฎฺฐปุพฺพา’’ติ อาโรเจสิฯ สา จิเนฺตสิ – ‘‘มยฺหํ ปุโตฺต ปุญฺญวา กตาภินีหาโร ภวิสฺสติ, เทวตาหิ ปาติํ ปูเรตฺวา ปูวา ปหิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติฯ ‘‘อถ นํ ปุโตฺต, อมฺม, อิโต ปฎฺฐายาหํ อญฺญํ ปูวํ นาม น ขาทิสฺสามิ, นตฺถิปูวเมว ปเจยฺยาสี’’ติฯ สาปิสฺส ตโต ปฎฺฐาย ‘‘ปูวํ ขาทิตุกาโมมฺหี’’ติ วุเตฺต ตุจฺฉปาติเมว อญฺญาย ปาติยา ปฎิกุจฺฉิตฺวา เปเสสิฯ ยาว อคารมเชฺฌ วสิ, ตาวสฺส เทวตาว ปูเว ปหิณิํสุฯ
So cintesi – ‘‘nāhaṃ mātu piyo, ettakaṃ me kālaṃ imaṃ natthipūvaṃ nāma na paci, ito paṭṭhāya aññaṃ pūvaṃ nāma na khādissāmī’’ti, so gehaṃ gantvāva mātaraṃ pucchi – ‘‘amma , tumhākaṃ ahaṃ piyo, appiyo’’ti? ‘‘Tāta, ekakkhino akkhi viya ca hadayaṃ viya ca ativiya piyo me ahosī’’ti. ‘‘Atha kasmā ettakaṃ kālaṃ mayhaṃ natthi pūvaṃ na pacittha, ammā’’ti? Sā cūḷūpaṭṭhākaṃ pucchi – ‘‘atthi kiñci pātiyaṃ, tātā’’ti? ‘‘Paripuṇṇā, ayye, pāti pūvehi, evarūpā pūvā nāma me na diṭṭhapubbā’’ti ārocesi. Sā cintesi – ‘‘mayhaṃ putto puññavā katābhinīhāro bhavissati, devatāhi pātiṃ pūretvā pūvā pahitā bhavissantī’’ti. ‘‘Atha naṃ putto, amma, ito paṭṭhāyāhaṃ aññaṃ pūvaṃ nāma na khādissāmi, natthipūvameva paceyyāsī’’ti. Sāpissa tato paṭṭhāya ‘‘pūvaṃ khāditukāmomhī’’ti vutte tucchapātimeva aññāya pātiyā paṭikucchitvā pesesi. Yāva agāramajjhe vasi, tāvassa devatāva pūve pahiṇiṃsu.
โส เอตฺตกมฺปิ อชานโนฺต ปพฺพชฺชํ นาม กิํ ชานิสฺสติ? ตสฺมา ‘‘กา เอสา ปพฺพชฺชา นามา’’ติ ภาตรํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โอหาริตเกสมสฺสุนา กาสายนิวเตฺถน กฎฺฐตฺถรเก วา พิทลมญฺจเก วา นิปชฺชิตฺวา ปิณฺฑาย จรเนฺตน วิหริตพฺพํฯ เอสา ปพฺพชฺชา นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภาติก, อหํ สุขุมาโลฯ นาหํ สกฺขิสฺสามิ ปพฺพชิตุ’’นฺติ อาหฯ ‘‘เตน หิ, ตาต, กมฺมนฺตํ อุคฺคเหตฺวา ฆราวาสํ วสฯ น หิ สกฺกา อเมฺหสุ เอเกน อปพฺพชิตุ’’นฺติฯ อถ นํ ‘‘โก เอส กมฺมโนฺต นามา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ภตฺตุฎฺฐานฎฺฐานมฺปิ อชานโนฺต กุลปุโตฺต กมฺมนฺตํ นาม กิํ ชานิสฺสตี’’ติ? เอกทิวสญฺหิ ติณฺณํ ขตฺติยานํ กถา อุทปาทิ – ‘‘ภตฺตํ นาม กุหิํ อุฎฺฐหตี’’ติ? กิมิโล อาห – ‘‘โกเฎฺฐ อุฎฺฐหตี’’ติฯ อถ นํ ภทฺทิโย ‘‘ตฺวํ ภตฺตสฺส อุฎฺฐานฎฺฐานํ น ชานาสิ, ภตฺตํ นาม อุกฺขลิยํ อุฎฺฐหตี’’ติ อาหฯ อนุรุโทฺธ ‘‘ตุเมฺห เทฺวปิ น ชานาถ, ภตฺตํ นาม รตนมกุฬาย สุวณฺณปาติยํ อุฎฺฐหตี’’ติ อาหฯ
So ettakampi ajānanto pabbajjaṃ nāma kiṃ jānissati? Tasmā ‘‘kā esā pabbajjā nāmā’’ti bhātaraṃ pucchitvā ‘‘ohāritakesamassunā kāsāyanivatthena kaṭṭhattharake vā bidalamañcake vā nipajjitvā piṇḍāya carantena viharitabbaṃ. Esā pabbajjā nāmā’’ti vutte, ‘‘bhātika, ahaṃ sukhumālo. Nāhaṃ sakkhissāmi pabbajitu’’nti āha. ‘‘Tena hi, tāta, kammantaṃ uggahetvā gharāvāsaṃ vasa. Na hi sakkā amhesu ekena apabbajitu’’nti. Atha naṃ ‘‘ko esa kammanto nāmā’’ti pucchi. ‘‘Bhattuṭṭhānaṭṭhānampi ajānanto kulaputto kammantaṃ nāma kiṃ jānissatī’’ti? Ekadivasañhi tiṇṇaṃ khattiyānaṃ kathā udapādi – ‘‘bhattaṃ nāma kuhiṃ uṭṭhahatī’’ti? Kimilo āha – ‘‘koṭṭhe uṭṭhahatī’’ti. Atha naṃ bhaddiyo ‘‘tvaṃ bhattassa uṭṭhānaṭṭhānaṃ na jānāsi, bhattaṃ nāma ukkhaliyaṃ uṭṭhahatī’’ti āha. Anuruddho ‘‘tumhe dvepi na jānātha, bhattaṃ nāma ratanamakuḷāya suvaṇṇapātiyaṃ uṭṭhahatī’’ti āha.
เตสุ กิร เอกทิวสํ กิมิโล โกฎฺฐโต วีหี โอตาริยมาเน ทิสฺวา, ‘‘เอเต โกเฎฺฐเยว ชาตา’’ติ สญฺญี อโหสิฯ ภทฺทิโย เอกทิวสํ อุกฺขลิโต ภตฺตํ วฑฺฒิยมานํ ทิสฺวา ‘‘อุกฺขลิยเญฺญว อุปฺปนฺน’’นฺติ สญฺญี อโหสิฯ อนุรุเทฺธน ปน เนว วีหี โกเฎฺฎนฺตา, น ภตฺตํ ปจนฺตา, น วเฑฺฒนฺตา ทิฎฺฐปุพฺพา, วเฑฺฒตฺวา ปน ปุรโต ฐปิตเมว ปสฺสติฯ โส ภุญฺชิตุกามกาเล ‘‘ภตฺตํ ปาติยํ อุฎฺฐหตี’’ติ สญฺญมกาสิฯ เอวํ ตโยปิ เต ภตฺตุฎฺฐานฎฺฐานํ น ชานนฺติฯ เตนายํ ‘‘โก เอส กมฺมโนฺต นามา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ปฐมํ เขตฺตํ กสาเปตพฺพ’’นฺติอาทิกํ สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร กตฺตพฺพํ กิจฺจํ สุตฺวา, ‘‘กทา กมฺมนฺตานํ อโนฺต ปญฺญายิสฺสติ, กทา มยํ อโปฺปสฺสุกฺกา โภเค ภุญฺชิสฺสามา’’ติ วตฺวา กมฺมนฺตานํ อปริยนฺตตาย อกฺขาตาย ‘‘เตน หิ ตฺวเญฺญว ฆราวาสํ วส, น มยฺหํ เอเตนโตฺถ’’ติ มาตรํ อุปสงฺกมิตฺวา , ‘‘อนุชานาหิ มํ, อมฺม, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตาย นานปฺปกาเรหิ ติกฺขตฺตุํ ปฎิกฺขิปิตฺวา, ‘‘สเจ เต สหายโก ภทฺทิยราชา ปพฺพชิสฺสติ, เตน สทฺธิํ ปพฺพชาหี’’ติ วุเตฺต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘มม โข, สมฺม, ปพฺพชฺชา ตว ปฎิพทฺธา’’ติ วตฺวา ตํ นานปฺปกาเรหิ สญฺญาเปตฺวา สตฺตเม ทิวเส อตฺตนา สทฺธิํ ปพฺพชนตฺถาย ปฎิญฺญํ คณฺหิฯ
Tesu kira ekadivasaṃ kimilo koṭṭhato vīhī otāriyamāne disvā, ‘‘ete koṭṭheyeva jātā’’ti saññī ahosi. Bhaddiyo ekadivasaṃ ukkhalito bhattaṃ vaḍḍhiyamānaṃ disvā ‘‘ukkhaliyaññeva uppanna’’nti saññī ahosi. Anuruddhena pana neva vīhī koṭṭentā, na bhattaṃ pacantā, na vaḍḍhentā diṭṭhapubbā, vaḍḍhetvā pana purato ṭhapitameva passati. So bhuñjitukāmakāle ‘‘bhattaṃ pātiyaṃ uṭṭhahatī’’ti saññamakāsi. Evaṃ tayopi te bhattuṭṭhānaṭṭhānaṃ na jānanti. Tenāyaṃ ‘‘ko esa kammanto nāmā’’ti pucchitvā, ‘‘paṭhamaṃ khettaṃ kasāpetabba’’ntiādikaṃ saṃvacchare saṃvacchare kattabbaṃ kiccaṃ sutvā, ‘‘kadā kammantānaṃ anto paññāyissati, kadā mayaṃ appossukkā bhoge bhuñjissāmā’’ti vatvā kammantānaṃ apariyantatāya akkhātāya ‘‘tena hi tvaññeva gharāvāsaṃ vasa, na mayhaṃ etenattho’’ti mātaraṃ upasaṅkamitvā , ‘‘anujānāhi maṃ, amma, pabbajissāmī’’ti vatvā tāya nānappakārehi tikkhattuṃ paṭikkhipitvā, ‘‘sace te sahāyako bhaddiyarājā pabbajissati, tena saddhiṃ pabbajāhī’’ti vutte taṃ upasaṅkamitvā, ‘‘mama kho, samma, pabbajjā tava paṭibaddhā’’ti vatvā taṃ nānappakārehi saññāpetvā sattame divase attanā saddhiṃ pabbajanatthāya paṭiññaṃ gaṇhi.
ตโต ภทฺทิโย สกฺยราชา อนุรุโทฺธ อานโนฺท ภคุ กิมิโล เทวทโตฺตติ อิเม ฉ ขตฺติยา อุปาลิกปฺปกสตฺตมา เทวา วิย ทิพฺพสมฺปตฺติํ สตฺตาหํ สมฺปตฺติํ อนุภวิตฺวา อุยฺยานํ คจฺฉนฺตา วิย จตุรงฺคินิยา เสนาย นิกฺขมิตฺวา ปรวิสยํ ปตฺวา ราชาณาย เสนํ นิวตฺตาเปตฺวา ปรวิสยํ โอกฺกมิํสุฯ ตตฺถ ฉ ขตฺติยา อตฺตโน อตฺตโน อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา, ‘‘หนฺท ภเณ, อุปาลิ, นิวตฺตสฺสุ, อลํ เต เอตฺตกํ ชีวิกายา’’ติ ตสฺส อทํสุฯ โส เตสํ ปาทมูเล ปริวตฺติตฺวา ปริเทวิตฺวา เตสํ อาณํ อติกฺกมิตุํ อสโกฺกโนฺต อุฎฺฐาย ตํ คเหตฺวา นิวตฺติฯ เตสํ ทฺวิธา ชาตกาเล, วนํ อาโรทนปฺปตฺตํ วิย ปถวีกมฺปมานาการปฺปตฺตา วิย อโหสิฯ อุปาลิ กปฺปโกปิ โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา ‘‘จณฺฑา โข สากิยา, ‘อิมินา กุมารา นิปฺปาติตา’ติ ฆาเตยฺยุมฺปิ มํฯ อิเม หิ นาม สกฺยกุมารา เอวรูปํ สมฺปตฺติํ ปหาย อิมานิ อนคฺฆานิ อาภรณานิ เขฬปิณฺฑํ วิย ฉเฑฺฑตฺวา ปพฺพชิสฺสนฺติ, กิมงฺคํ ปนาห’’นฺติ ภณฺฑิกํ โอมุญฺจิตฺวา ตานิ อาภรณานิ รุเกฺข ลเคฺคตฺวา ‘‘อตฺถิกา คณฺหนฺตู’’ติ วตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตหิ ‘‘กสฺมา นิวโตฺตสี’’ติ ปุโฎฺฐ ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อถ นํ เต อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘มยํ, ภเนฺต, สากิยา นาม มานนิสฺสิตา, อยํ อมฺหากํ ทีฆรตฺตํ ปริจารโก, อิมํ ปฐมตรํ ปพฺพาเชถ, มยมสฺส อภิวาทนาทีนิ กริสฺสาม, เอวํ โน มาโน นิมฺมานายิสฺสตี’’ติ วตฺวา ตํ ปฐมตรํ ปพฺพาเชตฺวา ปจฺฉา สยํ ปพฺพชิํสุฯ เตสุ อายสฺมา ภทฺทิโย เตเนว อนฺตรวเสฺสน เตวิโชฺช อโหสิฯ อายสฺมา อนุรุโทฺธ ทิพฺพจกฺขุโก หุตฺวา ปจฺฉา มหาวิตกฺกสุตฺตํ (อ. นิ. ๘.๓๐) สุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อายสฺมา อานโนฺท โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ ภคุเตฺถโร จ กิมิลเตฺถโร จ อปรภาเค วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิํสุฯ เทวทโตฺต โปถุชฺชนิกํ อิทฺธิํ ปโตฺตฯ
Tato bhaddiyo sakyarājā anuruddho ānando bhagu kimilo devadattoti ime cha khattiyā upālikappakasattamā devā viya dibbasampattiṃ sattāhaṃ sampattiṃ anubhavitvā uyyānaṃ gacchantā viya caturaṅginiyā senāya nikkhamitvā paravisayaṃ patvā rājāṇāya senaṃ nivattāpetvā paravisayaṃ okkamiṃsu. Tattha cha khattiyā attano attano ābharaṇāni omuñcitvā bhaṇḍikaṃ katvā, ‘‘handa bhaṇe, upāli, nivattassu, alaṃ te ettakaṃ jīvikāyā’’ti tassa adaṃsu. So tesaṃ pādamūle parivattitvā paridevitvā tesaṃ āṇaṃ atikkamituṃ asakkonto uṭṭhāya taṃ gahetvā nivatti. Tesaṃ dvidhā jātakāle, vanaṃ ārodanappattaṃ viya pathavīkampamānākārappattā viya ahosi. Upāli kappakopi thokaṃ gantvā nivattitvā ‘‘caṇḍā kho sākiyā, ‘iminā kumārā nippātitā’ti ghāteyyumpi maṃ. Ime hi nāma sakyakumārā evarūpaṃ sampattiṃ pahāya imāni anagghāni ābharaṇāni kheḷapiṇḍaṃ viya chaḍḍetvā pabbajissanti, kimaṅgaṃ panāha’’nti bhaṇḍikaṃ omuñcitvā tāni ābharaṇāni rukkhe laggetvā ‘‘atthikā gaṇhantū’’ti vatvā tesaṃ santikaṃ gantvā tehi ‘‘kasmā nivattosī’’ti puṭṭho tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ te ādāya satthu santikaṃ gantvā, ‘‘mayaṃ, bhante, sākiyā nāma mānanissitā, ayaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ paricārako, imaṃ paṭhamataraṃ pabbājetha, mayamassa abhivādanādīni karissāma, evaṃ no māno nimmānāyissatī’’ti vatvā taṃ paṭhamataraṃ pabbājetvā pacchā sayaṃ pabbajiṃsu. Tesu āyasmā bhaddiyo teneva antaravassena tevijjo ahosi. Āyasmā anuruddho dibbacakkhuko hutvā pacchā mahāvitakkasuttaṃ (a. ni. 8.30) sutvā arahattaṃ pāpuṇi. Āyasmā ānando sotāpattiphale patiṭṭhahi. Bhagutthero ca kimilatthero ca aparabhāge vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Devadatto pothujjanikaṃ iddhiṃ patto.
อปรภาเค สตฺถริ โกสมฺพิยํ วิหรเนฺต สสาวกสงฺฆสฺส ตถาคตสฺส มหโนฺต ลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺติฯ วตฺถเภสชฺชาทิหตฺถา มนุสฺสา วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘กุหิํ สตฺถา, กุหิํ สาริปุตฺตเตฺถโร, กุหิํ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถโร, กุหิํ มหากสฺสปเตฺถโร, กุหิํ ภทฺทิยเตฺถโร, กุหิํ อนุรุทฺธเตฺถโร, กุหิํ อานนฺทเตฺถโร, กุหิํ ภคุเตฺถโร, กุหิํ กิมิลเตฺถโร’’ติ อสีติมหาสาวกานํ นิสินฺนฎฺฐานํ โอโลเกนฺตา วิจรนฺติฯ ‘‘เทวทตฺตเตฺถโร กุหิํ นิสิโนฺน วา, ฐิโต วา’’ติ ปุจฺฉโนฺต นาม นตฺถิฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘อหมฺปิ เอเตหิ สทฺธิเญฺญว ปพฺพชิโต, เอเตปิ ขตฺติยปพฺพชิตา, อหมฺปิ ขตฺติยปพฺพชิโต, ลาภสกฺการหตฺถา มนุสฺสา เอเตเยว ปริเยสนฺติ, มม นามํ คเหตาปิ นตฺถิฯ เกน นุ โข สทฺธิํ เอกโต หุตฺวา กํ ปสาเทตฺวา มม ลาภสกฺการํ นิพฺพเตฺตยฺย’’นฺติฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข ราชา พิมฺพิสาโร ปฐมทสฺสเนเนว เอกาทสหิ นหุเตหิ สทฺธิํ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐิโต, น สกฺกา เอเตน สทฺธิํ เอกโต ภวิตุํ, โกสลรญฺญาปิ สทฺธิํ น สกฺกา ภวิตุํฯ อยํ โข ปน รโญฺญ ปุโตฺต อชาตสตฺตุ กุมาโร กสฺสจิ คุณโทเส น ชานาติ, เอเตน สทฺธิํ เอกโต ภวิสฺสามี’’ติฯ โส โกสมฺพิโต ราชคหํ คนฺตฺวา กุมารกวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา จตฺตาโร อาสีวิเส จตูสุ หตฺถปาเทสุ เอกํ คีวาย ปิลนฺธิตฺวา เอกํ สีเส จุมฺพฎกํ กตฺวา เอกํ เอกํสํ กริตฺวา อิมาย อหิเมขลาย อากาสโต โอรุยฺห อชาตสตฺตุสฺส อุจฺฉเงฺค นิสีทิตฺวา เตน ภีเตน ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ วุเตฺต ‘‘อหํ เทวทโตฺต’’ติ วตฺวา ตสฺส ภยวิโนทนตฺถํ ตํ อตฺตภาวํ ปฎิสํหริตฺวา สงฺฆาฎิปตฺตจีวรธโร ปุรโต ฐตฺวา ตํ ปสาเทตฺวา ลาภสกฺการํ นิพฺพเตฺตสิฯ โส ลาภสกฺการาภิภูโต ‘‘อหํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติ ปาปกํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สห จิตฺตุปฺปาเทน อิทฺธิโต ปริหายิตฺวา สตฺถารํ เวฬุวนวิหาเร สราชิกาย ปริสาย ธมฺมํ เทเสนฺตํ วนฺทิตฺวา อุฎฺฐายาสนา อญฺชลิํ ปคฺคยฺห – ‘‘ภควา, ภเนฺต, เอตรหิ ชิโณฺณ วุโฑฺฒ มหลฺลโก, อโปฺปสฺสุโกฺก ทิฎฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุญฺชตุ, อหํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามิ, นิยฺยาเทถ เม ภิกฺขุสงฺฆ’’นฺติ วตฺวา สตฺถารา เขฬาสกวาเทน อปสาเทตฺวา ปฎิกฺขิโตฺต อนตฺตมโน อิมํ ปฐมํ ตถาคเต อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ปกฺกามิฯ
Aparabhāge satthari kosambiyaṃ viharante sasāvakasaṅghassa tathāgatassa mahanto lābhasakkāro nibbatti. Vatthabhesajjādihatthā manussā vihāraṃ pavisitvā ‘‘kuhiṃ satthā, kuhiṃ sāriputtatthero, kuhiṃ mahāmoggallānatthero, kuhiṃ mahākassapatthero, kuhiṃ bhaddiyatthero, kuhiṃ anuruddhatthero, kuhiṃ ānandatthero, kuhiṃ bhagutthero, kuhiṃ kimilatthero’’ti asītimahāsāvakānaṃ nisinnaṭṭhānaṃ olokentā vicaranti. ‘‘Devadattatthero kuhiṃ nisinno vā, ṭhito vā’’ti pucchanto nāma natthi. So cintesi – ‘‘ahampi etehi saddhiññeva pabbajito, etepi khattiyapabbajitā, ahampi khattiyapabbajito, lābhasakkārahatthā manussā eteyeva pariyesanti, mama nāmaṃ gahetāpi natthi. Kena nu kho saddhiṃ ekato hutvā kaṃ pasādetvā mama lābhasakkāraṃ nibbatteyya’’nti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho rājā bimbisāro paṭhamadassaneneva ekādasahi nahutehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhito, na sakkā etena saddhiṃ ekato bhavituṃ, kosalaraññāpi saddhiṃ na sakkā bhavituṃ. Ayaṃ kho pana rañño putto ajātasattu kumāro kassaci guṇadose na jānāti, etena saddhiṃ ekato bhavissāmī’’ti. So kosambito rājagahaṃ gantvā kumārakavaṇṇaṃ abhinimminitvā cattāro āsīvise catūsu hatthapādesu ekaṃ gīvāya pilandhitvā ekaṃ sīse cumbaṭakaṃ katvā ekaṃ ekaṃsaṃ karitvā imāya ahimekhalāya ākāsato oruyha ajātasattussa ucchaṅge nisīditvā tena bhītena ‘‘kosi tva’’nti vutte ‘‘ahaṃ devadatto’’ti vatvā tassa bhayavinodanatthaṃ taṃ attabhāvaṃ paṭisaṃharitvā saṅghāṭipattacīvaradharo purato ṭhatvā taṃ pasādetvā lābhasakkāraṃ nibbattesi. So lābhasakkārābhibhūto ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’ti pāpakaṃ cittaṃ uppādetvā saha cittuppādena iddhito parihāyitvā satthāraṃ veḷuvanavihāre sarājikāya parisāya dhammaṃ desentaṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā añjaliṃ paggayha – ‘‘bhagavā, bhante, etarahi jiṇṇo vuḍḍho mahallako, appossukko diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyuñjatu, ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmi, niyyādetha me bhikkhusaṅgha’’nti vatvā satthārā kheḷāsakavādena apasādetvā paṭikkhitto anattamano imaṃ paṭhamaṃ tathāgate āghātaṃ bandhitvā pakkāmi.
อถสฺส ภควา ราชคเห ปกาสนียกมฺมํ กาเรสิฯ โส ‘‘ปริจฺจโตฺต ทานิ อหํ สมเณน โคตเมน, อิทานิสฺส อนตฺถํ กริสฺสามี’’ติ อชาตสตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ปุเพฺพ โข, กุมาร, มนุสฺสา ทีฆายุกา, เอตรหิ อปฺปายุกาฯ ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ ตฺวํ กุมาโรว สมาโน กาลํ กเรยฺยาสิ, เตน หิ ตฺวํ, กุมาร, ปิตรํ หนฺตฺวา ราชา โหหิ, อหํ ภควนฺตํ หนฺตฺวา พุโทฺธ ภวิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตสฺมิํ รเชฺช ปติฎฺฐิเต ตถาคตสฺส วธาย ปุริเส ปโยเชตฺวา เตสุ โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา นิวเตฺตสุ สยํ คิชฺฌกูฎปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา, ‘‘อหเมว สมณํ โคตมํ ชีวิตา โวโรเปสฺสามี’’ติ สิลํ ปวิชฺฌิตฺวา รุหิรุปฺปาทกกมฺมํ กตฺวา อิมินาปิ อุปาเยน มาเรตุํ อสโกฺกโนฺต ปุน นาฬาคิริํ วิสฺสชฺชาเปสิฯ ตสฺมิํ อาคจฺฉเนฺต อานนฺทเตฺถโร อตฺตโน ชีวิตํ สตฺถุ ปริจฺจชิตฺวา ปุรโต อฎฺฐาสิฯ สตฺถา นาคํ ทเมตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา อเนกสหเสฺสหิ อุปาสเกหิ อภิหฎํ มหาทานํ ปริภุญฺชิตฺวา ตสฺมิํ ทิวเส สนฺนิปติตานํ อฎฺฐารสโกฎิสงฺขาตานํ ราชคหวาสีนํ อนุปุพฺพิํ กถํ กเถตฺวา จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมเย ชาเต ‘‘อโห อายสฺมา อานโนฺท มหาคุโณ, ตถารูเป นาม หตฺถินาเค อาคจฺฉเนฺต อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา สตฺถุ ปุรโตว อฎฺฐาสี’’ติ เถรสฺส คุณกถํ สุตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพเปส มมตฺถาย ชีวิตํ ปริจฺจชิเยวา’’ติ วตฺวา ภิกฺขูหิ ยาจิโต จูฬหํส (ชา. ๑.๑๕.๑๓๓ อาทโย; ๒.๒๑.๑ อาทโย) – มหาหํส (ชา. ๒.๒๑.๘๙ อาทโย) – กกฺกฎกชาตกานิ (ชา. ๑.๓.๔๙ อาทโย) กเถสิฯ เทวทตฺตสฺสาปิ กมฺมํ เนว ปากฎํ, ตถา รโญฺญ มาราปิตตฺตา, น วธกานํ ปโยชิตตฺตา น สิลาย ปวิทฺธตฺตา ปากฎํ อโหสิ, ยถา นาฬาคิริหตฺถิโน วิสฺสชฺชิตตฺตาฯ ตทา หิ มหาชโน ‘‘ราชาปิ เทวทเตฺตเนว มาราปิโต, วธโกปิ ปโยชิโต, สิลาปิ อปวิทฺธาฯ อิทานิ ปน เตน นาฬาคิริ วิสฺสชฺชาปิโต, เอวรูปํ นาม ปาปกํ คเหตฺวา ราชา วิจรตี’’ติ โกลาหลมกาสิฯ
Athassa bhagavā rājagahe pakāsanīyakammaṃ kāresi. So ‘‘pariccatto dāni ahaṃ samaṇena gotamena, idānissa anatthaṃ karissāmī’’ti ajātasattuṃ upasaṅkamitvā, ‘‘pubbe kho, kumāra, manussā dīghāyukā, etarahi appāyukā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ tvaṃ kumārova samāno kālaṃ kareyyāsi, tena hi tvaṃ, kumāra, pitaraṃ hantvā rājā hohi, ahaṃ bhagavantaṃ hantvā buddho bhavissāmī’’ti vatvā tasmiṃ rajje patiṭṭhite tathāgatassa vadhāya purise payojetvā tesu sotāpattiphalaṃ patvā nivattesu sayaṃ gijjhakūṭapabbataṃ abhiruhitvā, ‘‘ahameva samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessāmī’’ti silaṃ pavijjhitvā ruhiruppādakakammaṃ katvā imināpi upāyena māretuṃ asakkonto puna nāḷāgiriṃ vissajjāpesi. Tasmiṃ āgacchante ānandatthero attano jīvitaṃ satthu pariccajitvā purato aṭṭhāsi. Satthā nāgaṃ dametvā nagarā nikkhamitvā vihāraṃ gantvā anekasahassehi upāsakehi abhihaṭaṃ mahādānaṃ paribhuñjitvā tasmiṃ divase sannipatitānaṃ aṭṭhārasakoṭisaṅkhātānaṃ rājagahavāsīnaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathetvā caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamaye jāte ‘‘aho āyasmā ānando mahāguṇo, tathārūpe nāma hatthināge āgacchante attano jīvitaṃ pariccajitvā satthu puratova aṭṭhāsī’’ti therassa guṇakathaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mamatthāya jīvitaṃ pariccajiyevā’’ti vatvā bhikkhūhi yācito cūḷahaṃsa (jā. 1.15.133 ādayo; 2.21.1 ādayo) – mahāhaṃsa (jā. 2.21.89 ādayo) – kakkaṭakajātakāni (jā. 1.3.49 ādayo) kathesi. Devadattassāpi kammaṃ neva pākaṭaṃ, tathā rañño mārāpitattā, na vadhakānaṃ payojitattā na silāya paviddhattā pākaṭaṃ ahosi, yathā nāḷāgirihatthino vissajjitattā. Tadā hi mahājano ‘‘rājāpi devadatteneva mārāpito, vadhakopi payojito, silāpi apaviddhā. Idāni pana tena nāḷāgiri vissajjāpito, evarūpaṃ nāma pāpakaṃ gahetvā rājā vicaratī’’ti kolāhalamakāsi.
ราชา มหาชนสฺส กถํ สุตฺวา ปญฺจ ถาลิปากสตานิ นีหราเปตฺวา น ปุน ตสฺสูปฎฺฐานํ อคมาสิ, นาคราปิสฺส กุลํ อุปคตสฺส ภิกฺขามตฺตมฺปิ น อทํสุฯ โส ปริหีนลาภสกฺกาโร โกหเญฺญน ชีวิตุกาโม สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจ วตฺถูนิ ยาจิตฺวา ภควโต ‘‘อลํ, เทวทตฺต, โย อิจฺฉติ, โส อารญฺญโก โหตู’’ติ ปฎิกฺขิโตฺต กสฺสาวุโส, วจนํ โสภนํ, กิํ ตถาคตสฺส อุทาหุ มม, อหญฺหิ อุกฺกฎฺฐวเสน เอวํ วทามิ, ‘‘สาธุ, ภเนฺต, ภิกฺขู ยาวชีวํ อารญฺญกา อสฺสุ, ปิณฺฑปาติกา, ปํสุกูลิกา, รุกฺขมูลิกา, มจฺฉมํสํ น ขาเทยฺยุ’’นฺติฯ ‘‘โย ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม, โส มยา สทฺธิํ อาคจฺฉตู’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ ตสฺส วจนํ สุตฺวา เอกเจฺจ นวกปพฺพชิตา มนฺทพุทฺธิโน ‘‘กลฺยาณํ เทวทโตฺต อาห, เอเตน สทฺธิํ วิจริสฺสามา’’ติ เตน สทฺธิํ เอกโต อเหสุํฯ อิติ โส ปญฺจสเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิํ เตหิ ปญฺจหิ วตฺถูหิ ลูขปฺปสนฺนํ ชนํ สญฺญาเปโนฺต กุเลสุ วิญฺญาเปตฺวา วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชโนฺต สงฺฆเภทาย ปรกฺกมิฯ โส ภควตา, ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, เทวทตฺต, สงฺฆเภทาย ปรกฺกมสิ จกฺกเภทายา’’ติ ปุโฎฺฐ ‘‘สจฺจํ ภควา’’ติ วตฺวา, ‘‘ครุโก โข, เทวทตฺต, สงฺฆเภโท’’ติอาทีหิ โอวทิโตปิ สตฺถุ วจนํ อนาทิยิตฺวา ปกฺกโนฺต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘อชฺชตเคฺค ทานาหํ, อาวุโส อานนฺท, อญฺญเตฺรว ภควตา, อญฺญตฺร, ภิกฺขุสงฺฆา อุโปสถํ กริสฺสามิ, สงฺฆกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ อาหฯ เถโร ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจสิฯ ตํ วิทิตฺวา สตฺถา อุปฺปนฺนธมฺมสํเวโค หุตฺวา, ‘‘เทวทโตฺต สเทวกสฺส โลกสฺส อนตฺถนิสฺสิตํ อตฺตโน อวีจิมฺหิ ปจฺจนกกมฺมํ กโรตี’’ติ วิตเกฺกตฺวา –
Rājā mahājanassa kathaṃ sutvā pañca thālipākasatāni nīharāpetvā na puna tassūpaṭṭhānaṃ agamāsi, nāgarāpissa kulaṃ upagatassa bhikkhāmattampi na adaṃsu. So parihīnalābhasakkāro kohaññena jīvitukāmo satthāraṃ upasaṅkamitvā pañca vatthūni yācitvā bhagavato ‘‘alaṃ, devadatta, yo icchati, so āraññako hotū’’ti paṭikkhitto kassāvuso, vacanaṃ sobhanaṃ, kiṃ tathāgatassa udāhu mama, ahañhi ukkaṭṭhavasena evaṃ vadāmi, ‘‘sādhu, bhante, bhikkhū yāvajīvaṃ āraññakā assu, piṇḍapātikā, paṃsukūlikā, rukkhamūlikā, macchamaṃsaṃ na khādeyyu’’nti. ‘‘Yo dukkhā muccitukāmo, so mayā saddhiṃ āgacchatū’’ti vatvā pakkāmi. Tassa vacanaṃ sutvā ekacce navakapabbajitā mandabuddhino ‘‘kalyāṇaṃ devadatto āha, etena saddhiṃ vicarissāmā’’ti tena saddhiṃ ekato ahesuṃ. Iti so pañcasatehi bhikkhūhi saddhiṃ tehi pañcahi vatthūhi lūkhappasannaṃ janaṃ saññāpento kulesu viññāpetvā viññāpetvā bhuñjanto saṅghabhedāya parakkami. So bhagavatā, ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, devadatta, saṅghabhedāya parakkamasi cakkabhedāyā’’ti puṭṭho ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti vatvā, ‘‘garuko kho, devadatta, saṅghabhedo’’tiādīhi ovaditopi satthu vacanaṃ anādiyitvā pakkanto āyasmantaṃ ānandaṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ disvā, ‘‘ajjatagge dānāhaṃ, āvuso ānanda, aññatreva bhagavatā, aññatra, bhikkhusaṅghā uposathaṃ karissāmi, saṅghakammaṃ karissāmī’’ti āha. Thero tamatthaṃ bhagavato ārocesi. Taṃ viditvā satthā uppannadhammasaṃvego hutvā, ‘‘devadatto sadevakassa lokassa anatthanissitaṃ attano avīcimhi paccanakakammaṃ karotī’’ti vitakketvā –
‘‘สุกรานิ อสาธูนิ, อตฺตโน อหิตานิ จ;
‘‘Sukarāni asādhūni, attano ahitāni ca;
ยํ เว หิตญฺจ สาธุญฺจ, ตํ เว ปรมทุกฺกร’’นฺติฯ (ธ. ป. ๑๖๓) –
Yaṃ ve hitañca sādhuñca, taṃ ve paramadukkara’’nti. (dha. pa. 163) –
อิมํ คาถํ วตฺวา ปุน อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –
Imaṃ gāthaṃ vatvā puna imaṃ udānaṃ udānesi –
‘‘สุกรํ สาธุนา สาธุ, สาธุ ปาเปน ทุกฺกรํ;
‘‘Sukaraṃ sādhunā sādhu, sādhu pāpena dukkaraṃ;
ปาปํ ปาเปน สุกรํ, ปาปมริเยหิ ทุกฺกร’’นฺติฯ (อุทา. ๔๘; จูฬว. ๓๔๓);
Pāpaṃ pāpena sukaraṃ, pāpamariyehi dukkara’’nti. (udā. 48; cūḷava. 343);
อถ โข เทวทโตฺต อุโปสถทิวเส อตฺตโน ปริสาย สทฺธิํ เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา, ‘‘ยสฺสิมานิ ปญฺจ วตฺถูนิ ขมนฺติ , โส สลากํ คณฺหตู’’ติ วตฺวา ปญฺจสเตหิ วชฺชิปุตฺตเกหิ นวเกหิ อปฺปกตญฺญูหิ สลากาย คหิตาย สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา เต ภิกฺขู อาทาย คยาสีสํ อคมาสิฯ ตสฺส ตตฺถ คตภาวํ สุตฺวา สตฺถา เตสํ ภิกฺขูนํ อานยนตฺถาย เทฺว อคฺคสาวเก เปเสสิฯ เต ตตฺถ คนฺตฺวา อาเทสนาปาฎิหาริยานุสาสนิยา เจว อิทฺธิปาฎิหาริยานุสาสนิยา จ อนุสาสนฺตา เต อมตํ ปาเยตฺวา อาทาย อากาเสน อาคมิํสุฯ โกกาลิโกปิ โข ‘‘อุเฎฺฐหิ, อาวุโส เทวทตฺต, นีตา เต ภิกฺขู สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ, นนุ ตฺวํ มยา วุโตฺต ‘มา, อาวุโส, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน วิสฺสาสี’ติฯ ปาปิจฺฉา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, ปาปิกานํ อิจฺฉานํ วสํ คตา’’ติ วตฺวา ชณฺณุเกน หทยมเชฺฌ ปหริ, ตสฺส ตเตฺถว อุณฺหํ โลหิตํ มุขโต อุคฺคญฺฉิฯ อายสฺมนฺตํ ปน สาริปุตฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ อากาเสน อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘ภเนฺต, อายสฺมา สาริปุโตฺต คมนกาเล อตฺตทุติโย คโต, อิทานิ มหาปริวาโร อาคจฺฉโนฺต โสภตี’’ติฯ สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว สาริปุโตฺต โสภติ, ปุเพฺพ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตกาเลปิ มยฺหํ ปุโตฺต มม สนฺติกํ อาคจฺฉโนฺต โสภิเยวา’’ติ วตฺวา –
Atha kho devadatto uposathadivase attano parisāya saddhiṃ ekamantaṃ nisīditvā, ‘‘yassimāni pañca vatthūni khamanti , so salākaṃ gaṇhatū’’ti vatvā pañcasatehi vajjiputtakehi navakehi appakataññūhi salākāya gahitāya saṅghaṃ bhinditvā te bhikkhū ādāya gayāsīsaṃ agamāsi. Tassa tattha gatabhāvaṃ sutvā satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ ānayanatthāya dve aggasāvake pesesi. Te tattha gantvā ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā ceva iddhipāṭihāriyānusāsaniyā ca anusāsantā te amataṃ pāyetvā ādāya ākāsena āgamiṃsu. Kokālikopi kho ‘‘uṭṭhehi, āvuso devadatta, nītā te bhikkhū sāriputtamoggallānehi, nanu tvaṃ mayā vutto ‘mā, āvuso, sāriputtamoggallāne vissāsī’ti. Pāpicchā sāriputtamoggallānā, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā’’ti vatvā jaṇṇukena hadayamajjhe pahari, tassa tattheva uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi. Āyasmantaṃ pana sāriputtaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ ākāsena āgacchantaṃ disvā bhikkhū āhaṃsu – ‘‘bhante, āyasmā sāriputto gamanakāle attadutiyo gato, idāni mahāparivāro āgacchanto sobhatī’’ti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva sāriputto sobhati, pubbe tiracchānayoniyaṃ nibbattakālepi mayhaṃ putto mama santikaṃ āgacchanto sobhiyevā’’ti vatvā –
‘‘โหติ สีลวตํ อโตฺถ, ปฎิสนฺถารวุตฺตินํ;
‘‘Hoti sīlavataṃ attho, paṭisanthāravuttinaṃ;
ลกฺขณํ ปสฺส อายนฺตํ, ญาติสงฺฆปุรกฺขตํ;
Lakkhaṇaṃ passa āyantaṃ, ñātisaṅghapurakkhataṃ;
อถ ปสฺสสิมํ กาฬํ, สุวิหีนํว ญาติภี’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๑) –
Atha passasimaṃ kāḷaṃ, suvihīnaṃva ñātibhī’’ti. (jā. 1.1.11) –
อิทํ ชาตกํ กเถสิฯ ปุน ภิกฺขูหิ, ‘‘ภเนฺต, เทวทโตฺต กิร เทฺว อคฺคสาวเก อุโภสุ ปเสฺสสุ นิสีทาเปตฺวา ‘พุทฺธลีฬาย ธมฺมํ เทเสสฺสามี’ติ ตุมฺหากํ อนุกิริยํ กโรตี’’ติ วุเตฺต, ‘‘น , ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพเปส มม อนุกิริยํ กาตุํ วายมิ, น ปน สกฺขี’’ติ วตฺวา –
Idaṃ jātakaṃ kathesi. Puna bhikkhūhi, ‘‘bhante, devadatto kira dve aggasāvake ubhosu passesu nisīdāpetvā ‘buddhalīḷāya dhammaṃ desessāmī’ti tumhākaṃ anukiriyaṃ karotī’’ti vutte, ‘‘na , bhikkhave, idāneva, pubbepesa mama anukiriyaṃ kātuṃ vāyami, na pana sakkhī’’ti vatvā –
‘‘อปิ วีรก ปเสฺสสิ, สกุณํ มญฺชุภาณกํ;
‘‘Api vīraka passesi, sakuṇaṃ mañjubhāṇakaṃ;
มยูรคีวสงฺกาสํ, ปติํ มยฺหํ สวิฎฺฐกํฯ
Mayūragīvasaṅkāsaṃ, patiṃ mayhaṃ saviṭṭhakaṃ.
‘‘อุทกถลจรสฺส ปกฺขิโน,
‘‘Udakathalacarassa pakkhino,
นิจฺจํ อามกมจฺฉโภชิโน;
Niccaṃ āmakamacchabhojino;
ตสฺสานุกรํ สวิฎฺฐโก,
Tassānukaraṃ saviṭṭhako,
เสวาเล ปลิคุณฺฐิโต มโต’’ติฯ (ชา. ๑.๒.๑๐๗-๑๐๘) –
Sevāle paliguṇṭhito mato’’ti. (jā. 1.2.107-108) –
อาทินา ชาตกํ วตฺวา อปราปเรสุปิ ทิวเสสุ ตถานุรูปเมว กถํ อารพฺภ –
Ādinā jātakaṃ vatvā aparāparesupi divasesu tathānurūpameva kathaṃ ārabbha –
‘‘อจาริ วตายํ วิตุทํ วนานิ,
‘‘Acāri vatāyaṃ vitudaṃ vanāni,
กฎฺฐงฺครุเกฺขสุ อสารเกสุ;
Kaṭṭhaṅgarukkhesu asārakesu;
อถาสทา ขทิรํ ชาตสารํ,
Athāsadā khadiraṃ jātasāraṃ,
ยตฺถพฺภิทา ครุโฬ อุตฺตมงฺค’’นฺติฯ (ชา. ๑.๒.๑๒๐);
Yatthabbhidā garuḷo uttamaṅga’’nti. (jā. 1.2.120);
‘‘ลสี จ เต นิปฺผลิกา, มตฺถโก จ ปทาลิโต;
‘‘Lasī ca te nipphalikā, matthako ca padālito;
สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, อชฺช โข ตฺวํ วิโรจสี’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๔๓) –
Sabbā te phāsukā bhaggā, ajja kho tvaṃ virocasī’’ti. (jā. 1.1.143) –
เอวมาทีนิ ชาตกานิ กเถสิฯ ปุน ‘‘อกตญฺญู เทวทโตฺต’’ติ กถํ อารพฺภ –
Evamādīni jātakāni kathesi. Puna ‘‘akataññū devadatto’’ti kathaṃ ārabbha –
‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ, ยํ พลํ อหุวมฺหเส;
‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase;
มิคราช นโม ตฺยตฺถุ, อปิ กิญฺจิ ลภามเสฯ
Migarāja namo tyatthu, api kiñci labhāmase.
‘‘มม โลหิตภกฺขสฺส, นิจฺจํ ลุทฺทานิ กุพฺพโต;
‘‘Mama lohitabhakkhassa, niccaṃ luddāni kubbato;
ทนฺตนฺตรคโต สโนฺต, ตํ พหุํ ยมฺปิ ชีวสี’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๒๙-๓๐) –
Dantantaragato santo, taṃ bahuṃ yampi jīvasī’’ti. (jā. 1.4.29-30) –
อาทีนิ ชาตกานิ กเถสิฯ ปุน วธาย ปริสกฺกนมสฺส อารพฺภ –
Ādīni jātakāni kathesi. Puna vadhāya parisakkanamassa ārabbha –
‘‘ญาตเมตํ กุรุงฺคสฺส, ยํ ตฺวํ เสปณฺณิ สิยฺยสิ;
‘‘Ñātametaṃ kuruṅgassa, yaṃ tvaṃ sepaṇṇi siyyasi;
อญฺญํ เสปณฺณิ คจฺฉามิ, น เม เต รุจฺจเต ผล’’นฺติฯ (ชา. ๑.๑.๒๑) –
Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi, na me te ruccate phala’’nti. (jā. 1.1.21) –
อาทีนิ ชาตกานิ กเถสิฯ ปุนทิวเส ‘‘อุภโต ปริหีโน เทวทโตฺต ลาภสกฺการโต จ สามญฺญโต จา’’ติ กถาสุ ปวตฺตมานาสุ ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว เทวทโตฺต ปริหีโน, ปุเพฺพเปส ปริหีโนเยวา’’ติ วตฺวา –
Ādīni jātakāni kathesi. Punadivase ‘‘ubhato parihīno devadatto lābhasakkārato ca sāmaññato cā’’ti kathāsu pavattamānāsu ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto parihīno, pubbepesa parihīnoyevā’’ti vatvā –
‘‘อกฺขี ภินฺนา ปโฎ นโฎฺฐ, สขิเคเห จ ภณฺฑนํ;
‘‘Akkhī bhinnā paṭo naṭṭho, sakhigehe ca bhaṇḍanaṃ;
อุภโต ปทุฎฺฐา กมฺมนฺตา, อุทกมฺหิ ถลมฺหิ จา’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๓๙) –
Ubhato paduṭṭhā kammantā, udakamhi thalamhi cā’’ti. (jā. 1.1.139) –
อาทีนิ ชาตกานิ กเถสิฯ เอวํ ราชคเห วิหรโนฺตว เทวทตฺตํ อารพฺภ พหูนิ ชาตกานิ กเถตฺวา ราชคหโต สาวตฺถิํ คนฺตฺวา เชตวเน วิหาเร วาสํ กเปฺปสิฯ เทวทโตฺตปิ โข นว มาเส คิลาโน ปจฺฉิเม กาเล สตฺถารํ ทฎฺฐุกาโม หุตฺวา อตฺตโน สาวเก อาห – ‘‘อหํ สตฺถารํ ทฎฺฐุกาโม, ตํ เม ทเสฺสถา’’ติฯ ‘‘ตฺวํ สมตฺถกาเล สตฺถารา สทฺธิํ เวรี หุตฺวา อจริ, น มยํ ตตฺถ เนสฺสามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘มา มํ นาเสถ, มยา สตฺถริ อาฆาโต กโต, สตฺถุ ปน มยิ เกสคฺคมโตฺตปิ อาฆาโต นตฺถิ’’ฯ โส หิ ภควา –
Ādīni jātakāni kathesi. Evaṃ rājagahe viharantova devadattaṃ ārabbha bahūni jātakāni kathetvā rājagahato sāvatthiṃ gantvā jetavane vihāre vāsaṃ kappesi. Devadattopi kho nava māse gilāno pacchime kāle satthāraṃ daṭṭhukāmo hutvā attano sāvake āha – ‘‘ahaṃ satthāraṃ daṭṭhukāmo, taṃ me dassethā’’ti. ‘‘Tvaṃ samatthakāle satthārā saddhiṃ verī hutvā acari, na mayaṃ tattha nessāmā’’ti vutte, ‘‘mā maṃ nāsetha, mayā satthari āghāto kato, satthu pana mayi kesaggamattopi āghāto natthi’’. So hi bhagavā –
‘‘วธเก เทวทตฺตมฺหิ, โจเร องฺคุลิมาลเก;
‘‘Vadhake devadattamhi, core aṅgulimālake;
ธนปาเล ราหุเล จ, สพฺพตฺถ สมมานโส’’ติฯ (อป. เถร ๑.๑.๕๘๕; มิ. ป. ๖.๖.๕) –
Dhanapāle rāhule ca, sabbattha samamānaso’’ti. (apa. thera 1.1.585; mi. pa. 6.6.5) –
‘‘ทเสฺสถ เม ภควนฺต’’นฺติ ปุนปฺปุนํ ยาจิฯ อถ นํ เต มญฺจเกนาทาย นิกฺขมิํสุฯ ตสฺส อาคมนํ สุตฺวา ภิกฺขู สตฺถุ อาโรเจสุํ – ‘‘ภเนฺต, เทวทโตฺต กิร ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉตี’’ติฯ ‘‘น, ภิกฺขเว, โส เตนตฺตภาเวน มํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตี’’ติฯ เทวทโตฺต กิร ปญฺจนฺนํ วตฺถูนํ อายาจิตกาลโต ปฎฺฐาย ปุน พุทฺธํ ทฎฺฐุํ น ลภติ, อยํ ธมฺมตาฯ ‘‘อสุกฎฺฐานญฺจ อสุกฎฺฐานญฺจ อาคโต, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรตุ, น โส มํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตี’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, อิโต โยชนมตฺตํ อาคโต, อฑฺฒโยชนํ, คาวุตํ, เชตวนโปกฺขรณีสมีปํ อาคโต, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘สเจปิ อโนฺตเชตวนํ ปวิสติ, เนว มํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสตี’’ติฯ เทวทตฺตํ คเหตฺวา อาคตา เชตวนโปกฺขรณีตีเร มญฺจํ โอตาเรตฺวา โปกฺขรณิํ นฺหายิตุํ โอตริํสุฯ เทวทโตฺตปิ โข มญฺจโต วุฎฺฐาย อุโภ ปาเท ภูมิยํ ฐเปตฺวา นิสีทิฯ ปาทา ปถวิํ ปวิสิํสุ ฯ โส อนุกฺกเมน ยาว โคปฺผกา, ยาว ชณฺณุกา, ยาว กฎิโต, ยาว ถนโต, ยาว คีวโต ปวิสิตฺวา หนุกฎฺฐิกสฺส ภูมิยํ ปวิฎฺฐกาเล –
‘‘Dassetha me bhagavanta’’nti punappunaṃ yāci. Atha naṃ te mañcakenādāya nikkhamiṃsu. Tassa āgamanaṃ sutvā bhikkhū satthu ārocesuṃ – ‘‘bhante, devadatto kira tumhākaṃ dassanatthāya āgacchatī’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, so tenattabhāvena maṃ passituṃ labhissatī’’ti. Devadatto kira pañcannaṃ vatthūnaṃ āyācitakālato paṭṭhāya puna buddhaṃ daṭṭhuṃ na labhati, ayaṃ dhammatā. ‘‘Asukaṭṭhānañca asukaṭṭhānañca āgato, bhante’’ti. ‘‘Yaṃ icchati, taṃ karotu, na so maṃ passituṃ labhissatī’’ti. ‘‘Bhante, ito yojanamattaṃ āgato, aḍḍhayojanaṃ, gāvutaṃ, jetavanapokkharaṇīsamīpaṃ āgato, bhante’’ti. ‘‘Sacepi antojetavanaṃ pavisati, neva maṃ passituṃ labhissatī’’ti. Devadattaṃ gahetvā āgatā jetavanapokkharaṇītīre mañcaṃ otāretvā pokkharaṇiṃ nhāyituṃ otariṃsu. Devadattopi kho mañcato vuṭṭhāya ubho pāde bhūmiyaṃ ṭhapetvā nisīdi. Pādā pathaviṃ pavisiṃsu . So anukkamena yāva gopphakā, yāva jaṇṇukā, yāva kaṭito, yāva thanato, yāva gīvato pavisitvā hanukaṭṭhikassa bhūmiyaṃ paviṭṭhakāle –
‘‘อิเมหิ อฎฺฐีหิ ตมคฺคปุคฺคลํ,
‘‘Imehi aṭṭhīhi tamaggapuggalaṃ,
เทวาติเทวํ นรทมฺมสารถิํ;
Devātidevaṃ naradammasārathiṃ;
สมนฺตจกฺขุํ สตปุญฺญลกฺขณํ,
Samantacakkhuṃ satapuññalakkhaṇaṃ,
ปาเณหิ พุทฺธํ สรณํ อุเปมี’’ติฯ (มิ. ป. ๔.๑.๓) –
Pāṇehi buddhaṃ saraṇaṃ upemī’’ti. (mi. pa. 4.1.3) –
อิมํ คาถมาหฯ อิทํ กิร ฐานํ ทิสฺวา ตถาคโต เทวทตฺตํ ปพฺพาเชสิฯ สเจ หิ น โส ปพฺพชิสฺส, คิหี หุตฺวา กมฺมญฺจ ภาริยํ อกริสฺส, อายติํ ภวนิสฺสรณปจฺจยํ กาตุํ น สกฺขิสฺส, ปพฺพชิตฺวา จ ปน กิญฺจาปิ กมฺมํ ภาริยํ กริสฺสติ, อายติํ ภวนิสฺสรณปจฺจยํ กาตุํ สกฺขิสฺสตีติ ตํ สตฺถา ปพฺพาเชสิฯ โส หิ อิโต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก อฎฺฐิสฺสโร นาม ปเจฺจกพุโทฺธ ภวิสฺสติ, โส ปถวิํ ปวิสิตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติฯ นิจฺจเล พุเทฺธ อปรชฺฌภาเวน ปน นิจฺจโลว หุตฺวา ปจฺจตูติ โยชนสติเก อโนฺต อวีจิมฺหิ โยชนสตุเพฺพธเมวสฺส สรีรํ นิพฺพตฺติฯ สีสํ ยาว กณฺณสกฺขลิโต อุปริ อยกปลฺลํ ปาวิสิ, ปาทา ยาว โคปฺผกา เหฎฺฐา อยปถวิยํ ปวิฎฺฐา, มหาตาลกฺขนฺธปริมาณํ อยสูลํ ปจฺฉิมภิตฺติโต นิกฺขมิตฺวา ปิฎฺฐิมชฺฌํ ภินฺทิตฺวา อุเรน นิกฺขมิตฺวา ปุริมภิตฺติํ ปาวิสิ, อปรํ ทกฺขิณภิตฺติโต นิกฺขมิตฺวา ทกฺขิณปสฺสํ ภินฺทิตฺวา วามปเสฺสน นิกฺขมิตฺวา อุตฺตรภิตฺติํ ปาวิสิ, อปรํ อุปริ กปลฺลโต นิกฺขมิตฺวา มตฺถกํ ภินฺทิตฺวา อโธภาเคน นิกฺขมิตฺวา อยปถวิํ ปาวิสิฯ เอวํ โส ตตฺถ นิจฺจโลว ปจฺจิฯ
Imaṃ gāthamāha. Idaṃ kira ṭhānaṃ disvā tathāgato devadattaṃ pabbājesi. Sace hi na so pabbajissa, gihī hutvā kammañca bhāriyaṃ akarissa, āyatiṃ bhavanissaraṇapaccayaṃ kātuṃ na sakkhissa, pabbajitvā ca pana kiñcāpi kammaṃ bhāriyaṃ karissati, āyatiṃ bhavanissaraṇapaccayaṃ kātuṃ sakkhissatīti taṃ satthā pabbājesi. So hi ito satasahassakappamatthake aṭṭhissaro nāma paccekabuddho bhavissati, so pathaviṃ pavisitvā avīcimhi nibbatti. Niccale buddhe aparajjhabhāvena pana niccalova hutvā paccatūti yojanasatike anto avīcimhi yojanasatubbedhamevassa sarīraṃ nibbatti. Sīsaṃ yāva kaṇṇasakkhalito upari ayakapallaṃ pāvisi, pādā yāva gopphakā heṭṭhā ayapathaviyaṃ paviṭṭhā, mahātālakkhandhaparimāṇaṃ ayasūlaṃ pacchimabhittito nikkhamitvā piṭṭhimajjhaṃ bhinditvā urena nikkhamitvā purimabhittiṃ pāvisi, aparaṃ dakkhiṇabhittito nikkhamitvā dakkhiṇapassaṃ bhinditvā vāmapassena nikkhamitvā uttarabhittiṃ pāvisi, aparaṃ upari kapallato nikkhamitvā matthakaṃ bhinditvā adhobhāgena nikkhamitvā ayapathaviṃ pāvisi. Evaṃ so tattha niccalova pacci.
ภิกฺขู ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ เทวทโตฺต อาคจฺฉโนฺต สตฺถารํ ทฎฺฐุํ อลภิตฺวาว ปถวิํ ปวิโฎฺฐ’’ติ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํฯ สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, เทวทโตฺต อิทาเนว มยิ อปรชฺฌิตฺวา ปถวิํ ปาวิสิ, ปุเพฺพปิ ปวิโฎฺฐเยวา’’ติ วตฺวา หตฺถิราชกาเล มคฺคมูฬฺหํ ปุริสํ สมสฺสาเสตฺวา อตฺตโน ปิฎฺฐิํ อาโรเปตฺวา เขมนฺตํ ปาปิตสฺส ปุน ติกฺขตฺตุํ อาคนฺตฺวา อคฺคฎฺฐาเน มชฺฌิมฎฺฐาเน มูเลหิ เอวํ ทเนฺต ฉินฺทิตฺวา ตติยวาเร มหาปุริสสฺส จกฺขุปถํ อติกฺกมนฺตสฺส ตสฺส ปถวิํ ปวิฎฺฐภาวํ ทีเปตุํ –
Bhikkhū ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ devadatto āgacchanto satthāraṃ daṭṭhuṃ alabhitvāva pathaviṃ paviṭṭho’’ti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva mayi aparajjhitvā pathaviṃ pāvisi, pubbepi paviṭṭhoyevā’’ti vatvā hatthirājakāle maggamūḷhaṃ purisaṃ samassāsetvā attano piṭṭhiṃ āropetvā khemantaṃ pāpitassa puna tikkhattuṃ āgantvā aggaṭṭhāne majjhimaṭṭhāne mūlehi evaṃ dante chinditvā tatiyavāre mahāpurisassa cakkhupathaṃ atikkamantassa tassa pathaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ dīpetuṃ –
‘‘อกตญฺญุสฺส โปสสฺส, นิจฺจํ วิวรทสฺสิโน;
‘‘Akataññussa posassa, niccaṃ vivaradassino;
สพฺพํ เจ ปถวิํ ทชฺชา, เนว นํ อภิราธเย’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๗๒; ๑.๙.๑๐๗) –
Sabbaṃ ce pathaviṃ dajjā, neva naṃ abhirādhaye’’ti. (jā. 1.1.72; 1.9.107) –
อิทํ ชาตกํ กเถตฺวา ปุนปิ ตเถว กถาย สมุฎฺฐิตาย ขนฺติวาทิภูเต อตฺตนิ อปรชฺฌิตฺวา กลาพุราชภูตสฺส ตสฺส ปถวิํ ปวิฎฺฐภาวํ ทีเปตุํ ขนฺติวาทิชาตกญฺจ (ชา. ๑.๔.๔๙ อาทโย), จูฬธมฺมปาลภูเต อตฺตนิ อปรชฺฌิตฺวา มหาปตาปราชภูตสฺส ตสฺส ปถวิํ ปวิฎฺฐภาวํ ทีเปตุํ จูฬธมฺมปาลชาตกญฺจ (ชา. ๑.๕.๔๔ อาทโย) กเถสิฯ
Idaṃ jātakaṃ kathetvā punapi tatheva kathāya samuṭṭhitāya khantivādibhūte attani aparajjhitvā kalāburājabhūtassa tassa pathaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ dīpetuṃ khantivādijātakañca (jā. 1.4.49 ādayo), cūḷadhammapālabhūte attani aparajjhitvā mahāpatāparājabhūtassa tassa pathaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ dīpetuṃ cūḷadhammapālajātakañca (jā. 1.5.44 ādayo) kathesi.
ปถวิํ ปวิเฎฺฐ ปน เทวทเตฺต มหาชโน หฎฺฐตุโฎฺฐ ธชปฎากกทลิโย อุสฺสาเปตฺวา ปุณฺณฆเฎ ฐเปตฺวา ‘‘ลาภา วต โน’’ติ มหนฺตํ ฉณํ อนุโภติฯ ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจสุํฯ ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว เทวทเตฺต มเต มหาชโน ตุสฺสติ, ปุเพฺพปิ ตุสฺสิเยวา’’ติ วตฺวา สพฺพชนสฺส อปฺปิเย จเณฺฑ ผรุเส พาราณสิยํ ปิงฺคลรเญฺญ นาม มเต มหาชนสฺส ตุฎฺฐภาวํ ทีเปตุํ –
Pathaviṃ paviṭṭhe pana devadatte mahājano haṭṭhatuṭṭho dhajapaṭākakadaliyo ussāpetvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā ‘‘lābhā vata no’’ti mahantaṃ chaṇaṃ anubhoti. Tamatthaṃ bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatte mate mahājano tussati, pubbepi tussiyevā’’ti vatvā sabbajanassa appiye caṇḍe pharuse bārāṇasiyaṃ piṅgalaraññe nāma mate mahājanassa tuṭṭhabhāvaṃ dīpetuṃ –
‘‘สโพฺพ ชโน หิํสิโต ปิงฺคเลน,
‘‘Sabbo jano hiṃsito piṅgalena,
ตสฺมิํ มเต ปจฺจยา เวทยนฺติ;
Tasmiṃ mate paccayā vedayanti;
ปิโย นุ เต อาสิ อกณฺหเนโตฺต,
Piyo nu te āsi akaṇhanetto,
กสฺมา ตุวํ โรทสิ ทฺวารปาลฯ
Kasmā tuvaṃ rodasi dvārapāla.
‘‘น เม ปิโย อาสิ อกณฺหเนโตฺต,
‘‘Na me piyo āsi akaṇhanetto,
ภายามิ ปจฺจาคมนาย ตสฺส;
Bhāyāmi paccāgamanāya tassa;
อิโต คโต หิํเสยฺย มจฺจุราชํ,
Ito gato hiṃseyya maccurājaṃ,
โส หิํสิโต อาเนยฺย ปุน อิธา’’ติฯ (ชา. ๑.๒.๑๗๙-๑๘๐) –
So hiṃsito āneyya puna idhā’’ti. (jā. 1.2.179-180) –
อิทํ ปิงฺคลชาตกํ กเถสิฯ ภิกฺขู สตฺถารํ ปุจฺฉิํสุ – ‘‘อิทานิ, ภเนฺต, เทวทโตฺต กุหิํ นิพฺพโตฺต’’ติ? ‘‘อวีจิมหานิรเย, ภิกฺขเว’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, อิธ ตปฺปโนฺต วิจริตฺวา ปุน คนฺตฺวา ตปฺปนฎฺฐาเนเยว นิพฺพโตฺต’’ติฯ ‘‘อาม, ภิกฺขเว, ปพฺพชิตา วา โหนฺตุ คหฎฺฐา วา, ปมาทวิหาริโน อุภยตฺถ ตปฺปนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Idaṃ piṅgalajātakaṃ kathesi. Bhikkhū satthāraṃ pucchiṃsu – ‘‘idāni, bhante, devadatto kuhiṃ nibbatto’’ti? ‘‘Avīcimahāniraye, bhikkhave’’ti. ‘‘Bhante, idha tappanto vicaritvā puna gantvā tappanaṭṭhāneyeva nibbatto’’ti. ‘‘Āma, bhikkhave, pabbajitā vā hontu gahaṭṭhā vā, pamādavihārino ubhayattha tappantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๑๗.
17.
‘‘อิธ ตปฺปติ เปจฺจ ตปฺปติ, ปาปการี อุภยตฺถ ตปฺปติ;
‘‘Idha tappati pecca tappati, pāpakārī ubhayattha tappati;
ปาปํ เม กตนฺติ ตปฺปติ, ภิโยฺย ตปฺปติ ทุคฺคติํ คโต’’ติฯ
Pāpaṃ me katanti tappati, bhiyyo tappati duggatiṃ gato’’ti.
ตตฺถ อิธ ตปฺปตีติ อิธ กมฺมตปฺปเนน โทมนสฺสมเตฺตน ตปฺปติฯ เปจฺจาติ ปรโลเก ปน วิปากตปฺปเนน อติทารุเณน อปายทุเกฺขน ตปฺปติฯ ปาปการีติ นานปฺปการสฺส ปาปสฺส กตฺตาฯ อุภยตฺถาติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน ตปฺปเนน อุภยตฺถ ตปฺปติ นามฯ ปาปํ เมติ โส หิ กมฺมตปฺปเนน กปฺปโนฺต ‘‘ปาปํ เม กต’’นฺติ ตปฺปติฯ ตํ อปฺปมตฺตกํ ตปฺปนํ, วิปากตปฺปเนน ปน ตปฺปโนฺต ภิโยฺย ตปฺปติ ทุคฺคติํ คโต อติผรุเสน ตปฺปเนน อติวิย ตปฺปตีติฯ
Tattha idha tappatīti idha kammatappanena domanassamattena tappati. Peccāti paraloke pana vipākatappanena atidāruṇena apāyadukkhena tappati. Pāpakārīti nānappakārassa pāpassa kattā. Ubhayatthāti iminā vuttappakārena tappanena ubhayattha tappati nāma. Pāpaṃ meti so hi kammatappanena kappanto ‘‘pāpaṃ me kata’’nti tappati. Taṃ appamattakaṃ tappanaṃ, vipākatappanena pana tappanto bhiyyo tappati duggatiṃ gato atipharusena tappanena ativiya tappatīti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํฯ เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti.
เทวทตฺตวตฺถุ ทฺวาทสมํฯ
Devadattavatthu dvādasamaṃ.
๑๓. สุมนาเทวีวตฺถุ
13. Sumanādevīvatthu
อิธ นนฺทตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สุมนาเทวิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Idhanandatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sumanādeviṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยญฺหิ เทวสิกํ อนาถปิณฺฑิกสฺส เคเห เทฺว ภิกฺขูสหสฺสานิ ภุญฺชนฺติ, ตถา วิสาขาย มหาอุปาสิกายฯ สาวตฺถิยํ โย โย ทานํ ทาตุกาโม โหติ, โส โส เตสํ อุภินฺนํ โอกาสํ ลภิตฺวาว กโรติฯ กิํ การณา? ‘‘ตุมฺหากํ ทานคฺคํ อนาถปิณฺฑิโก วา วิสาขา วา อาคตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘นาคตา’’ติ วุเตฺต สตสหสฺสํ วิสฺสเชฺชตฺวา กตทานมฺปิ ‘‘กิํ ทานํ นาเมต’’นฺติ ครหนฺติฯ อุโภปิ หิ เต ภิกฺขุสงฺฆสฺส รุจิญฺจ อนุจฺฉวิกกิจฺจานิ จ อติวิย ชานนฺติ, เตสุ วิจาเรเนฺตสุ ภิกฺขู จิตฺตรูปํ ภุญฺชนฺติฯ ตสฺมา สเพฺพ ทานํ ทาตุกามา เต คเหตฺวาว คจฺฉนฺติฯ อิติ เต อตฺตโน อตฺตโน ฆเร ภิกฺขู ปริวิสิตุํ น ลภนฺติฯ ตโต วิสาขา, ‘‘โก นุ โข มม ฐาเน ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิสฺสตี’’ติ อุปธาเรนฺตี ปุตฺตสฺส ธีตรํ ทิสฺวา ตํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปสิฯ สา ตสฺสา นิเวสเน ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสติฯ อนาถปิณฺฑิโกปิ มหาสุภทฺทํ นาม เชฎฺฐธีตรํ ฐเปสิฯ สา ภิกฺขูนํ เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตี ธมฺมํ สุณนฺตี โสตาปนฺนา หุตฺวา ปติกุลํ อคมาสิฯ ตโต จูฬสุภทฺทํ ฐเปสิฯ สาปิ ตเถว กโรนฺตี โสตาปนฺนา หุตฺวา ปติกุลํ คตาฯ อถ สุมนเทวิํ นาม กนิฎฺฐธีตรํ ฐเปสิฯ สา ปน ธมฺมํ สุตฺวา สกทาคามิผลํ ปตฺวา กุมาริกาว หุตฺวา ตถารูเปน อผาสุเกน อาตุรา อาหารุปเจฺฉทํ กตฺวา ปิตรํ ทฎฺฐุกามา หุตฺวา ปโกฺกสาเปสิฯ โส เอกสฺมิํ ทานเคฺค ตสฺสา สาสนํ สุตฺวาว อาคนฺตฺวา, ‘‘กิํ, อมฺม สุมเน’’ติ อาหฯ สาปิ นํ อาห – ‘‘กิํ, ตาต กนิฎฺฐภาติกา’’ติ? ‘‘วิลปสิ อมฺมา’’ติ? ‘‘น วิลปามิ, กนิฎฺฐภาติกา’’ติฯ ‘‘ภายสิ, อมฺมา’’ติ? ‘‘น ภายามิ, กนิฎฺฐภาติกา’’ติฯ เอตฺตกํ วตฺวาเยว ปน สา กาลมกาสิฯ โส โสตาปโนฺนปิ สมาโน เสฎฺฐิธีตริ อุปฺปนฺนโสกํ อธิวาเสตุํ อสโกฺกโนฺต ธีตุ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา โรทโนฺต สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กิํ, คหปติ, ทุกฺขี ทุมฺมโน อสฺสุมุโข โรทมาโน อาคโตสี’’ติ วุเตฺต, ‘‘ธีตา เม, ภเนฺต, สุมนเทวี กาลกตา’’ติ อาหฯ ‘‘อถ กสฺมา โสจสิ, นนุ สเพฺพสํ เอกํสิกํ มรณ’’นฺติ? ‘‘ชานาเมตํ, ภเนฺต, เอวรูปา นาม เม หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา ธีตา, สา มรณกาเล สติํ ปจฺจุปฎฺฐาเปตุํ อสโกฺกนฺตี วิลปมานา มตา, เตน เม อนปฺปกํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน ตาย กถิตํ มหาเสฎฺฐี’’ติ? ‘‘อหํ ตํ, ภเนฺต, ‘อมฺม, สุมเน’ติ อามเนฺตสิํฯ อถ มํ อาห – ‘กิํ, ตาต, กนิฎฺฐภาติกา’ติ? ‘วิลปสิ, อมฺมา’ติ? ‘น วิลปามิ, กนิฎฺฐภาติกา’ติฯ ‘ภายสิ, อมฺมา’ติ? ‘น ภายามิ กนิฎฺฐภาติกา’ติฯ เอตฺตกํ วตฺวา กาลมกาสี’’ติฯ อถ นํ ภควา อาห – ‘‘น เต มหาเสฎฺฐิ ธีตา วิลปตี’’ติฯ ‘‘อถ กสฺมา ภเนฺต เอวมาหา’’ติ? ‘‘กนิฎฺฐตฺตาเยว ฯ ธีตา หิ เต, คหปติ, มคฺคผเลหิ ตยา มหลฺลิกาฯ ตฺวญฺหิ โสตาปโนฺน, ธีตา ปน เต สกทาคามินีฯ สา มคฺคผเลหิ ตยา มหลฺลิกตฺตา ตํ เอวมาหา’’ติฯ ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติฯ ‘‘อิทานิ กุหิํ นิพฺพตฺตา, ภเนฺต’’ติ? ‘‘ตุสิตภวเน, คหปตี’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, มม ธีตา อิธ ญาตกานํ อนฺตเร นนฺทมานา วิจริตฺวา อิโต คนฺตฺวาปิ นนฺทนฎฺฐาเนเยว นิพฺพตฺตา’’ติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘อาม, คหปติ, อปฺปมตฺตา นาม คหฎฺฐา วา ปพฺพชิตา วา อิธ โลเก จ ปรโลเก จ นนฺทนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Sāvatthiyañhi devasikaṃ anāthapiṇḍikassa gehe dve bhikkhūsahassāni bhuñjanti, tathā visākhāya mahāupāsikāya. Sāvatthiyaṃ yo yo dānaṃ dātukāmo hoti, so so tesaṃ ubhinnaṃ okāsaṃ labhitvāva karoti. Kiṃ kāraṇā? ‘‘Tumhākaṃ dānaggaṃ anāthapiṇḍiko vā visākhā vā āgatā’’ti pucchitvā, ‘‘nāgatā’’ti vutte satasahassaṃ vissajjetvā katadānampi ‘‘kiṃ dānaṃ nāmeta’’nti garahanti. Ubhopi hi te bhikkhusaṅghassa ruciñca anucchavikakiccāni ca ativiya jānanti, tesu vicārentesu bhikkhū cittarūpaṃ bhuñjanti. Tasmā sabbe dānaṃ dātukāmā te gahetvāva gacchanti. Iti te attano attano ghare bhikkhū parivisituṃ na labhanti. Tato visākhā, ‘‘ko nu kho mama ṭhāne ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ parivisissatī’’ti upadhārentī puttassa dhītaraṃ disvā taṃ attano ṭhāne ṭhapesi. Sā tassā nivesane bhikkhusaṅghaṃ parivisati. Anāthapiṇḍikopi mahāsubhaddaṃ nāma jeṭṭhadhītaraṃ ṭhapesi. Sā bhikkhūnaṃ veyyāvaccaṃ karontī dhammaṃ suṇantī sotāpannā hutvā patikulaṃ agamāsi. Tato cūḷasubhaddaṃ ṭhapesi. Sāpi tatheva karontī sotāpannā hutvā patikulaṃ gatā. Atha sumanadeviṃ nāma kaniṭṭhadhītaraṃ ṭhapesi. Sā pana dhammaṃ sutvā sakadāgāmiphalaṃ patvā kumārikāva hutvā tathārūpena aphāsukena āturā āhārupacchedaṃ katvā pitaraṃ daṭṭhukāmā hutvā pakkosāpesi. So ekasmiṃ dānagge tassā sāsanaṃ sutvāva āgantvā, ‘‘kiṃ, amma sumane’’ti āha. Sāpi naṃ āha – ‘‘kiṃ, tāta kaniṭṭhabhātikā’’ti? ‘‘Vilapasi ammā’’ti? ‘‘Na vilapāmi, kaniṭṭhabhātikā’’ti. ‘‘Bhāyasi, ammā’’ti? ‘‘Na bhāyāmi, kaniṭṭhabhātikā’’ti. Ettakaṃ vatvāyeva pana sā kālamakāsi. So sotāpannopi samāno seṭṭhidhītari uppannasokaṃ adhivāsetuṃ asakkonto dhītu sarīrakiccaṃ kāretvā rodanto satthu santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ, gahapati, dukkhī dummano assumukho rodamāno āgatosī’’ti vutte, ‘‘dhītā me, bhante, sumanadevī kālakatā’’ti āha. ‘‘Atha kasmā socasi, nanu sabbesaṃ ekaṃsikaṃ maraṇa’’nti? ‘‘Jānāmetaṃ, bhante, evarūpā nāma me hiriottappasampannā dhītā, sā maraṇakāle satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkontī vilapamānā matā, tena me anappakaṃ domanassaṃ uppajjatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana tāya kathitaṃ mahāseṭṭhī’’ti? ‘‘Ahaṃ taṃ, bhante, ‘amma, sumane’ti āmantesiṃ. Atha maṃ āha – ‘kiṃ, tāta, kaniṭṭhabhātikā’ti? ‘Vilapasi, ammā’ti? ‘Na vilapāmi, kaniṭṭhabhātikā’ti. ‘Bhāyasi, ammā’ti? ‘Na bhāyāmi kaniṭṭhabhātikā’ti. Ettakaṃ vatvā kālamakāsī’’ti. Atha naṃ bhagavā āha – ‘‘na te mahāseṭṭhi dhītā vilapatī’’ti. ‘‘Atha kasmā bhante evamāhā’’ti? ‘‘Kaniṭṭhattāyeva . Dhītā hi te, gahapati, maggaphalehi tayā mahallikā. Tvañhi sotāpanno, dhītā pana te sakadāgāminī. Sā maggaphalehi tayā mahallikattā taṃ evamāhā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti? ‘‘Evaṃ, gahapatī’’ti. ‘‘Idāni kuhiṃ nibbattā, bhante’’ti? ‘‘Tusitabhavane, gahapatī’’ti. ‘‘Bhante, mama dhītā idha ñātakānaṃ antare nandamānā vicaritvā ito gantvāpi nandanaṭṭhāneyeva nibbattā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘āma, gahapati, appamattā nāma gahaṭṭhā vā pabbajitā vā idha loke ca paraloke ca nandantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๑๘.
18.
‘‘อิธ นนฺทติ เปจฺจ นนฺทติ, กตปุโญฺญ อุภยตฺถ นนฺทติ;
‘‘Idha nandati pecca nandati, katapuñño ubhayattha nandati;
ปุญฺญํ เม กตนฺติ นนฺทติ, ภิโยฺย นนฺทติ สุคฺคติํ คโต’’ติฯ
Puññaṃ me katanti nandati, bhiyyo nandati suggatiṃ gato’’ti.
ตตฺถ อิธาติ อิธ โลเก กมฺมนนฺทเนน นนฺทติฯ เปจฺจาติ ปรโลเก วิปากนนฺทเนน นนฺทติฯ กตปุโญฺญติ นานปฺปการสฺส ปุญฺญสฺส กตฺตาฯ อุภยตฺถาติ อิธ ‘‘กตํ เม กุสลํ, อกตํ เม ปาป’’นฺติ นนฺทติ, ปรตฺถ วิปากํ อนุภวโนฺต นนฺทติฯ ปุญฺญํ เมติ อิธ นนฺทโนฺต ปน ‘‘ปุญฺญํ เม กต’’นฺติ โสมนสฺสมเตฺตเนว กมฺมนนฺทนํ อุปาทาย นนฺทติฯ ภิโยฺยติ วิปากนนฺทเนน ปน สุคติํ คโต สตฺตปญฺญาสวสฺสโกฎิโย สฎฺฐิวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสมฺปตฺติํ อนุภวโนฺต ตุสิตปุเร อติวิย นนฺทตีติฯ
Tattha idhāti idha loke kammanandanena nandati. Peccāti paraloke vipākanandanena nandati. Katapuññoti nānappakārassa puññassa kattā. Ubhayatthāti idha ‘‘kataṃ me kusalaṃ, akataṃ me pāpa’’nti nandati, parattha vipākaṃ anubhavanto nandati. Puññaṃ meti idha nandanto pana ‘‘puññaṃ me kata’’nti somanassamatteneva kammanandanaṃ upādāya nandati. Bhiyyoti vipākanandanena pana sugatiṃ gato sattapaññāsavassakoṭiyo saṭṭhivassasatasahassāni dibbasampattiṃ anubhavanto tusitapure ativiya nandatīti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํฯ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
สุมนาเทวีวตฺถุ เตรสมํฯ
Sumanādevīvatthu terasamaṃ.
๑๔. เทฺวสหายกภิกฺขุวตฺถุ
14. Dvesahāyakabhikkhuvatthu
พหุมฺปิ เจติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เทฺว สหายเก อารพฺภ กเถสิฯ
Bahumpi ceti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dve sahāyake ārabbha kathesi.
สาวตฺถิวาสิโน หิ เทฺว กุลปุตฺตา สหายกา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา กาเม ปหาย สาสเน อุรํ ทตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปญฺจ วสฺสานิ อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติเก วสิตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สาสเน ธุรํ ปุจฺฉิตฺวา วิปสฺสนาธุรญฺจ คนฺถธุรญฺจ วิตฺถารโต สุตฺวา เอโก ตาว ‘‘อหํ, ภเนฺต, มหลฺลกกาเล ปพฺพชิโต น สกฺขิสฺสามิ คนฺถธุรํ ปูเรตุํ, วิปสฺสนาธุรํ ปน ปูเรสฺสามี’’ติ ยาว อรหตฺตา วิปสฺสนาธุรํ กถาเปตฺวา ฆเฎโนฺต วายมโนฺต สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อิตโร ปน ‘‘อหํ คนฺถธุรํ ปูเรสฺสามี’’ติ อนุกฺกเมน เตปิฎกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา คตคตฎฺฐาเน ธมฺมํ กเถติ, สรภญฺญํ ภณติ, ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ธมฺมํ วาเจโนฺต วิจรติฯ อฎฺฐารสนฺนํ มหาคณานํ อาจริโย อโหสิฯ ภิกฺขู สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อิตรสฺส เถรสฺส วสนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘สตฺถารํ ทฎฺฐุกามมฺหา’’ติ วทนฺติฯ เถโร ‘‘คจฺฉถ, อาวุโส, มม วจเนน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อสีติ มหาเถเร วนฺทถ, สหายกเตฺถรมฺปิ เม ‘อมฺหากํ อาจริโย ตุเมฺห วนฺทตี’ติ วทถา’’ติ เปเสติฯ เต ภิกฺขู วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารเญฺจว อสีติ มหาเถเร จ วนฺทิตฺวา คนฺถิกเตฺถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อมฺหากํ อาจริโย ตุเมฺห วนฺทตี’’ติ วทนฺติฯ อิตเรน จ ‘‘โก นาม โส’’ติ วุเตฺต, ‘‘ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขุ, ภเนฺต’’ติ วทนฺติฯ เอวํ เถเร ปุนปฺปุนํ สาสนํ ปหิณเนฺต โส ภิกฺขุ โถกํ กาลํ สหิตฺวา อปรภาเค สหิตุํ อสโกฺกโนฺต ‘‘อมฺหากํ อาจริโย ตุเมฺห วนฺทตี’’ติ วุเตฺต, ‘‘โก เอโส’’ติ วตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ สหายกภิกฺขู’’ติ วุเตฺต, ‘‘กิํ ปน ตุเมฺหหิ ตสฺส สนฺติเก อุคฺคหิตํ, กิํ ทีฆนิกายาทีสุ อญฺญตโร นิกาโย, กิํ ตีสุ ปิฎเกสุ เอกํ ปิฎก’’นฺติ วตฺวา ‘‘จตุปฺปทิกมฺปิ คาถํ น ชานาติ, ปํสุกูลํ คเหตฺวา ปพฺพชิตกาเลเยว อรญฺญํ ปวิโฎฺฐ, พหู วต อเนฺตวาสิเก ลภิ, ตสฺส อาคตกาเล มยา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตสิฯ
Sāvatthivāsino hi dve kulaputtā sahāyakā vihāraṃ gantvā satthu dhammadesanaṃ sutvā kāme pahāya sāsane uraṃ datvā pabbajitvā pañca vassāni ācariyupajjhāyānaṃ santike vasitvā satthāraṃ upasaṅkamitvā sāsane dhuraṃ pucchitvā vipassanādhurañca ganthadhurañca vitthārato sutvā eko tāva ‘‘ahaṃ, bhante, mahallakakāle pabbajito na sakkhissāmi ganthadhuraṃ pūretuṃ, vipassanādhuraṃ pana pūressāmī’’ti yāva arahattā vipassanādhuraṃ kathāpetvā ghaṭento vāyamanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Itaro pana ‘‘ahaṃ ganthadhuraṃ pūressāmī’’ti anukkamena tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā gatagataṭṭhāne dhammaṃ katheti, sarabhaññaṃ bhaṇati, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ dhammaṃ vācento vicarati. Aṭṭhārasannaṃ mahāgaṇānaṃ ācariyo ahosi. Bhikkhū satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā itarassa therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā tassa ovāde ṭhatvā arahattaṃ patvā theraṃ vanditvā, ‘‘satthāraṃ daṭṭhukāmamhā’’ti vadanti. Thero ‘‘gacchatha, āvuso, mama vacanena satthāraṃ vanditvā asīti mahāthere vandatha, sahāyakattherampi me ‘amhākaṃ ācariyo tumhe vandatī’ti vadathā’’ti peseti. Te bhikkhū vihāraṃ gantvā satthārañceva asīti mahāthere ca vanditvā ganthikattherassa santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, amhākaṃ ācariyo tumhe vandatī’’ti vadanti. Itarena ca ‘‘ko nāma so’’ti vutte, ‘‘tumhākaṃ sahāyakabhikkhu, bhante’’ti vadanti. Evaṃ there punappunaṃ sāsanaṃ pahiṇante so bhikkhu thokaṃ kālaṃ sahitvā aparabhāge sahituṃ asakkonto ‘‘amhākaṃ ācariyo tumhe vandatī’’ti vutte, ‘‘ko eso’’ti vatvā ‘‘tumhākaṃ sahāyakabhikkhū’’ti vutte, ‘‘kiṃ pana tumhehi tassa santike uggahitaṃ, kiṃ dīghanikāyādīsu aññataro nikāyo, kiṃ tīsu piṭakesu ekaṃ piṭaka’’nti vatvā ‘‘catuppadikampi gāthaṃ na jānāti, paṃsukūlaṃ gahetvā pabbajitakāleyeva araññaṃ paviṭṭho, bahū vata antevāsike labhi, tassa āgatakāle mayā pañhaṃ pucchituṃ vaṭṭatī’’ti cintesi.
อถ อปรภาเค เถโร สตฺถารํ ทฎฺฐุํ อาคโตฯ สหายกสฺส เถรสฺส สนฺติเก ปตฺตจีวรํ ฐเปตฺวา คนฺตฺวา สตฺถารเญฺจว อสีติ มหาเถเร จ วนฺทิตฺวา สหายกสฺส วสนฎฺฐานํ ปจฺจาคมิฯ อถสฺส โส วตฺตํ กาเรตฺวา สมปฺปมาณํ อาสนํ คเหตฺวา, ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ นิสีทิฯ ตสฺมิํ ขเณ สตฺถา ‘‘เอส เอวรูปํ มม ปุตฺตํ วิเหเฐตฺวา นิรเย นิพฺพเตฺตยฺยา’’ติ ตสฺมิํ อนุกมฺปาย วิหารจาริกํ จรโนฺต วิย เตสํ นิสินฺนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิฯ ตตฺถ ตตฺถ นิสีทนฺตา หิ ภิกฺขู พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวาว นิสีทนฺติฯ เตน สตฺถา ปกติปญฺญเตฺตเยว อาสเน นิสีทิฯ นิสชฺช โข ปน คนฺถิกภิกฺขุํ ปฐมชฺฌาเน ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺมิํ อกถิเต ทุติยชฺฌานํ อาทิํ กตฺวา อฎฺฐสุปิ สมาปตฺตีสุ รูปารูเปสุ จ ปญฺหํ ปุจฺฉิฯ คนฺถิกเตฺถโร เอกมฺปิ กเถตุํ นาสกฺขิฯ อิตโร ตํ สพฺพํ กเถสิฯ อถ นํ โสตาปตฺติมเคฺค ปญฺหํ ปุจฺฉิฯ คนฺถิกเตฺถโร กเถตุํ นาสกฺขิฯ ตโต ขีณาสวเตฺถรํ ปุจฺฉิฯ เถโร กเถสิฯ สตฺถา ‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขู’’ติ อภินนฺทิตฺวา เสสมเคฺคสุปิ ปฎิปาฎิยา ปญฺหํ ปุจฺฉิฯ คนฺถิโก เอกมฺปิ กเถตุํ นาสกฺขิ, ขีณาสโว ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ กเถสิฯ สตฺถา จตูสุปิ ฐาเนสุ ตสฺส สาธุการํ อทาสิฯ ตํ สุตฺวา ภุมฺมเทเว อาทิํ กตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา สพฺพา เทวตา เจว นาคสุปณฺณา จ สาธุการํ อทํสุฯ ตํ สาธุการํ สุตฺวา ตสฺส อเนฺตวาสิกา เจว สทฺธิวิหาริโน จ สตฺถารํ อุชฺฌายิํสุ – ‘‘กิํ นาเมตํ สตฺถารา กตํ, กิญฺจิ อชานนฺตสฺส มหลฺลกเตฺถรสฺส จตูสุ ฐาเนสุ สาธุการํ อทาสิ, อมฺหากํ ปนาจริยสฺส สพฺพปริยตฺติธรสฺส ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปาโมกฺขสฺส ปสํสามตฺตมฺปิ น กรี’’ติฯ อถ เน สตฺถา ‘‘กิํ นาเมตํ, ภิกฺขเว, กเถถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺมิํ อเตฺถ อาโรจิเต, ‘‘ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อาจริโย มม สาสเน ภติยา คาโว รกฺขณสทิโส, มยฺหํ ปน ปุโตฺต ยถารุจิยา ปญฺจ โครเส ปริภุญฺชนกสามิสทิโส’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Atha aparabhāge thero satthāraṃ daṭṭhuṃ āgato. Sahāyakassa therassa santike pattacīvaraṃ ṭhapetvā gantvā satthārañceva asīti mahāthere ca vanditvā sahāyakassa vasanaṭṭhānaṃ paccāgami. Athassa so vattaṃ kāretvā samappamāṇaṃ āsanaṃ gahetvā, ‘‘pañhaṃ pucchissāmī’’ti nisīdi. Tasmiṃ khaṇe satthā ‘‘esa evarūpaṃ mama puttaṃ viheṭhetvā niraye nibbatteyyā’’ti tasmiṃ anukampāya vihāracārikaṃ caranto viya tesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ gantvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tattha tattha nisīdantā hi bhikkhū buddhāsanaṃ paññāpetvāva nisīdanti. Tena satthā pakatipaññatteyeva āsane nisīdi. Nisajja kho pana ganthikabhikkhuṃ paṭhamajjhāne pañhaṃ pucchitvā tasmiṃ akathite dutiyajjhānaṃ ādiṃ katvā aṭṭhasupi samāpattīsu rūpārūpesu ca pañhaṃ pucchi. Ganthikatthero ekampi kathetuṃ nāsakkhi. Itaro taṃ sabbaṃ kathesi. Atha naṃ sotāpattimagge pañhaṃ pucchi. Ganthikatthero kathetuṃ nāsakkhi. Tato khīṇāsavattheraṃ pucchi. Thero kathesi. Satthā ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti abhinanditvā sesamaggesupi paṭipāṭiyā pañhaṃ pucchi. Ganthiko ekampi kathetuṃ nāsakkhi, khīṇāsavo pucchitaṃ pucchitaṃ kathesi. Satthā catūsupi ṭhānesu tassa sādhukāraṃ adāsi. Taṃ sutvā bhummadeve ādiṃ katvā yāva brahmalokā sabbā devatā ceva nāgasupaṇṇā ca sādhukāraṃ adaṃsu. Taṃ sādhukāraṃ sutvā tassa antevāsikā ceva saddhivihārino ca satthāraṃ ujjhāyiṃsu – ‘‘kiṃ nāmetaṃ satthārā kataṃ, kiñci ajānantassa mahallakattherassa catūsu ṭhānesu sādhukāraṃ adāsi, amhākaṃ panācariyassa sabbapariyattidharassa pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pāmokkhassa pasaṃsāmattampi na karī’’ti. Atha ne satthā ‘‘kiṃ nāmetaṃ, bhikkhave, kathethā’’ti pucchitvā tasmiṃ atthe ārocite, ‘‘bhikkhave, tumhākaṃ ācariyo mama sāsane bhatiyā gāvo rakkhaṇasadiso, mayhaṃ pana putto yathāruciyā pañca gorase paribhuñjanakasāmisadiso’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๑๙.
19.
‘‘พหุมฺปิ เจ สํหิต ภาสมาโน,
‘‘Bahumpi ce saṃhita bhāsamāno,
น ตกฺกโร โหติ นโร ปมโตฺต;
Na takkaro hoti naro pamatto;
โคโปว คาโว คณยํ ปเรสํ,
Gopova gāvo gaṇayaṃ paresaṃ,
น ภาควา สามญฺญสฺส โหติฯ
Na bhāgavā sāmaññassa hoti.
๒๐.
20.
‘‘อปฺปมฺปิ เจ สํหิต ภาสมาโน,
‘‘Appampi ce saṃhita bhāsamāno,
ธมฺมสฺส โหติ อนุธมฺมจารี;
Dhammassa hoti anudhammacārī;
ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ,
Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ,
สมฺมปฺปชาโน สุวิมุตฺตจิโตฺตฯ
Sammappajāno suvimuttacitto.
‘‘อนุปาทิยาโน อิธ วา หุรํ วา,
‘‘Anupādiyāno idha vā huraṃ vā,
ส ภาควา สามญฺญสฺส โหตี’’ติฯ
Sa bhāgavā sāmaññassa hotī’’ti.
ตตฺถ สํหิตนฺติ เตปิฎกสฺส พุทฺธวจนเสฺสตํ นามํฯ ตํ อาจริเย อุปสงฺกมิตฺวา อุคฺคณฺหิตฺวา พหุมฺปิ ปเรสํ ภาสมาโน วาเจโนฺต ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ยํ การเกน ปุคฺคเลน กตฺตพฺพํ, ตกฺกโร น โหติฯ กุกฺกุฎสฺส ปกฺขปหรณมตฺตมฺปิ อนิจฺจาทิวเสน โยนิโสมนสิการํ นปฺปวเตฺตติฯ เอโส ยถา นาม ทิวสํ ภติยา คาโว รกฺขโนฺต โคโป ปาโตว นิรวเสสํ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา สายํ คเหตฺวา สามิกานํ นิยฺยาเทตฺวา ทิวสภติมตฺตํ คณฺหาติ, ยถารุจิยา ปน ปญฺจ โครเส ปริภุญฺชิตุํ น ลภติ, เอวเมว เกวลํ อเนฺตวาสิกานํ สนฺติกา วตฺตปฎิวตฺตกรณมตฺตสฺส ภาคี โหติ, สามญฺญสฺส ปน ภาคี น โหติฯ ยถา ปน โคปาลเกน นิยฺยาทิตานํ คุนฺนํ โครสํ สามิกาว ปริภุญฺชนฺติ, ตถา เตน กถิตํ ธมฺมํ สุตฺวา การกปุคฺคลา ยถานุสิฎฺฐํ ปฎิปชฺชิตฺวา เกจิ ปฐมชฺฌานาทีนิ ปาปุณนฺติ, เกจิ วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา มคฺคผลานิ ปาปุณนฺติ, โคณสามิกา โครสเสฺสว สามญฺญสฺส ภาคิโน โหนฺติฯ
Tattha saṃhitanti tepiṭakassa buddhavacanassetaṃ nāmaṃ. Taṃ ācariye upasaṅkamitvā uggaṇhitvā bahumpi paresaṃ bhāsamāno vācento taṃ dhammaṃ sutvā yaṃ kārakena puggalena kattabbaṃ, takkaro na hoti. Kukkuṭassa pakkhapaharaṇamattampi aniccādivasena yonisomanasikāraṃ nappavatteti. Eso yathā nāma divasaṃ bhatiyā gāvo rakkhanto gopo pātova niravasesaṃ sampaṭicchitvā sāyaṃ gahetvā sāmikānaṃ niyyādetvā divasabhatimattaṃ gaṇhāti, yathāruciyā pana pañca gorase paribhuñjituṃ na labhati, evameva kevalaṃ antevāsikānaṃ santikā vattapaṭivattakaraṇamattassa bhāgī hoti, sāmaññassa pana bhāgī na hoti. Yathā pana gopālakena niyyāditānaṃ gunnaṃ gorasaṃ sāmikāva paribhuñjanti, tathā tena kathitaṃ dhammaṃ sutvā kārakapuggalā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitvā keci paṭhamajjhānādīni pāpuṇanti, keci vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggaphalāni pāpuṇanti, goṇasāmikā gorasasseva sāmaññassa bhāgino honti.
อิติ สตฺถา สีลสมฺปนฺนสฺส พหุสฺสุตสฺส ปมาทวิหาริโน อนิจฺจาทิวเสน โยนิโสมนสิกาเร ปมตฺตสฺส ภิกฺขุโน วเสน ปฐมํ คาถํ กเถสิ, น ทุสฺสีลสฺสฯ ทุติยคาถา ปน อปฺปสฺสุตสฺสปิ โยนิโสมนสิกาเร กมฺมํ กโรนฺตสฺส การกปุคฺคลสฺส วเสน กถิตาฯ
Iti satthā sīlasampannassa bahussutassa pamādavihārino aniccādivasena yonisomanasikāre pamattassa bhikkhuno vasena paṭhamaṃ gāthaṃ kathesi, na dussīlassa. Dutiyagāthā pana appassutassapi yonisomanasikāre kammaṃ karontassa kārakapuggalassa vasena kathitā.
ตตฺถ อปฺปมฺปี เจติ โถกํ เอกวคฺคทฺวิวคฺคมตฺตมฺปิฯ ธมฺมสฺส โหติ อนุธมฺมจารีติ อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุรูปํ ธมฺมํ ปุพฺพภาคปฎิปทาสงฺขาตํ จตุปาริสุทฺธิสีลธุตงฺคอสุภกมฺมฎฺฐานาทิเภทํ จรโนฺต อนุธมฺมจารี โหติฯ โส ‘‘อชฺช อเชฺชวา’’ติ ปฎิเวธํ อากงฺขโนฺต วิจรติฯ โส อิมาย สมฺมาปฎิปตฺติยา ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ สมฺมา เหตุนา นเยน ปริชานิตเพฺพ ธเมฺม ปริชานโนฺต ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุเจฺฉทปฎิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺตีนํ วเสน สุวิมุตฺตจิโตฺต, อนุปาทิยาโน อิธ วา หุรํ วาติ อิธโลกปรโลกปริยาปนฺนา วา อชฺฌตฺติกพาหิรา วา ขนฺธายตนธาตุโย จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยโนฺต มหาขีณาสโว มคฺคสงฺขาตสฺส สามญฺญสฺส วเสน อาคตสฺส ผลสามญฺญสฺส เจว ปญฺจอเสกฺขธมฺมกฺขนฺธสฺส จ ภาควา โหตีติ รตนกูเฎน วิย อคารสฺส อรหเตฺตน เทสนาย กูฎํ คณฺหีติฯ
Tattha appampī ceti thokaṃ ekavaggadvivaggamattampi. Dhammassa hoti anudhammacārīti atthamaññāya dhammamaññāya navalokuttaradhammassa anurūpaṃ dhammaṃ pubbabhāgapaṭipadāsaṅkhātaṃ catupārisuddhisīladhutaṅgaasubhakammaṭṭhānādibhedaṃ caranto anudhammacārī hoti. So ‘‘ajja ajjevā’’ti paṭivedhaṃ ākaṅkhanto vicarati. So imāya sammāpaṭipattiyā rāgañca dosañca pahāya mohaṃ sammā hetunā nayena parijānitabbe dhamme parijānanto tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ vasena suvimuttacitto, anupādiyāno idha vā huraṃ vāti idhalokaparalokapariyāpannā vā ajjhattikabāhirā vā khandhāyatanadhātuyo catūhi upādānehi anupādiyanto mahākhīṇāsavo maggasaṅkhātassa sāmaññassa vasena āgatassa phalasāmaññassa ceva pañcaasekkhadhammakkhandhassa ca bhāgavā hotīti ratanakūṭena viya agārassa arahattena desanāya kūṭaṃ gaṇhīti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํฯ เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti.
เทฺวสหายกภิกฺขุวตฺถุ จุทฺทสมํฯ
Dvesahāyakabhikkhuvatthu cuddasamaṃ.
ยมกวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
ปฐโม วโคฺคฯ
Paṭhamo vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๑. ยมกวโคฺค • 1. Yamakavaggo
