| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๒. อปฺปมาทวโคฺค
2. Appamādavaggo
๑. สามาวตีวตฺถุ
1. Sāmāvatīvatthu
อปฺปมาโท อมตปทนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา โกสมฺพิํ อุปนิสฺสาย โฆสิตาราเม วิหรโนฺต สามาวติปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ, มาคณฺฑิยปฺปมุขานญฺจ เอติสฺสา ปญฺจนฺนํ ญาติสตานํ มรณพฺยสนํ อารพฺภ กเถสิฯ
Appamādoamatapadanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kosambiṃ upanissāya ghositārāme viharanto sāmāvatippamukhānaṃ pañcannaṃ itthisatānaṃ, māgaṇḍiyappamukhānañca etissā pañcannaṃ ñātisatānaṃ maraṇabyasanaṃ ārabbha kathesi.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อตีเต อลฺลกปฺปรเฎฺฐ อลฺลกปฺปราชา นาม, เวฐทีปกรเฎฺฐ เวฐทีปกราชา นามาติ อิเม เทฺว ทหรกาลโต ปฎฺฐาย สหายกา หุตฺวา เอกาจริยกุเล สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปิตูนํ อจฺจเยน ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อายาเมน ทสทสโยชนิเก รเฎฺฐ ราชาโน อเหสุํฯ เต กาเลน กาลํ สมาคนฺตฺวา เอกโต ติฎฺฐนฺตา นิสีทนฺตา นิปชฺชนฺตา มหาชนํ ชายมานญฺจ ชียมานญฺจ มียมานญฺจ ทิสฺวา ‘‘ปรโลกํ คจฺฉนฺตํ อนุคจฺฉโนฺต นาม นตฺถิ, อนฺตมโส อตฺตโน สรีรมฺปิ นานุคจฺฉติ, สพฺพํ ปหาย คนฺตพฺพํ, กิํ โน ฆราวาเสน, ปพฺพชิสฺสามา’’ติ มเนฺตตฺวา รชฺชานิ ปุตฺตทารานํ นิยฺยาเทตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส วสนฺตา มนฺตยิํสุ – ‘‘มยํ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตา, น ชีวิตุํ อสโกฺกนฺตาฯ เต มยํ เอกฎฺฐาเน วสนฺตา อปพฺพชิตสทิสาเยว โหม, ตสฺมา วิสุํ วสิสฺสามฯ ตฺวํ เอตสฺมิํ ปพฺพเต วส, อหํ อิมสฺมิํ ปพฺพเต วสิสฺสามิฯ อนฺวฑฺฒมาสํ ปน อุโปสถทิวเส เอกโต ภวิสฺสามา’’ติฯ อถ โข เนสํ เอตทโหสิ – ‘‘เอวมฺปิ โน คณสงฺคณิกาว ภวิสฺสติ, ตฺวํ ปน ตว ปพฺพเต อคฺคิํ ชาเลยฺยาสิ, อหํ มม ปพฺพเต อคฺคิํ ชาเลสฺสามิ, ตาย สญฺญาย อตฺถิภาวํ ชานิสฺสามา’’ติฯ เต ตถา กริํสุฯ
Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte allakapparaṭṭhe allakapparājā nāma, veṭhadīpakaraṭṭhe veṭhadīpakarājā nāmāti ime dve daharakālato paṭṭhāya sahāyakā hutvā ekācariyakule sippaṃ uggaṇhitvā attano attano pitūnaṃ accayena chattaṃ ussāpetvā āyāmena dasadasayojanike raṭṭhe rājāno ahesuṃ. Te kālena kālaṃ samāgantvā ekato tiṭṭhantā nisīdantā nipajjantā mahājanaṃ jāyamānañca jīyamānañca mīyamānañca disvā ‘‘paralokaṃ gacchantaṃ anugacchanto nāma natthi, antamaso attano sarīrampi nānugacchati, sabbaṃ pahāya gantabbaṃ, kiṃ no gharāvāsena, pabbajissāmā’’ti mantetvā rajjāni puttadārānaṃ niyyādetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantappadese vasantā mantayiṃsu – ‘‘mayaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitā, na jīvituṃ asakkontā. Te mayaṃ ekaṭṭhāne vasantā apabbajitasadisāyeva homa, tasmā visuṃ vasissāma. Tvaṃ etasmiṃ pabbate vasa, ahaṃ imasmiṃ pabbate vasissāmi. Anvaḍḍhamāsaṃ pana uposathadivase ekato bhavissāmā’’ti. Atha kho nesaṃ etadahosi – ‘‘evampi no gaṇasaṅgaṇikāva bhavissati, tvaṃ pana tava pabbate aggiṃ jāleyyāsi, ahaṃ mama pabbate aggiṃ jālessāmi, tāya saññāya atthibhāvaṃ jānissāmā’’ti. Te tathā kariṃsu.
อถ อปรภาเค เวฐทีปกตาปโส กาลํ กตฺวา มเหสโกฺข เทวราชา หุตฺวา นิพฺพโตฺตฯ ตโต อฑฺฒมาเส สมฺปเตฺต อคฺคิํ อทิสฺวาว อิตโร ‘‘สหายโก เม กาลกโต’’ติ อญฺญาสิฯ อิตโรปิ นิพฺพตฺตกฺขเณเยว อตฺตโน เทวสิริํ โอโลเกตฺวา กมฺมํ อุปธาเรโนฺต นิกฺขมนโต ปฎฺฐาย อตฺตโน ตปจริยํ ทิสฺวา ‘‘คนฺตฺวา มม สหายกํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ตํ อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา มคฺคิกปุริโส วิย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฎฺฐาสิฯ อถ นํ โส อาห – ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ? ‘‘มคฺคิกปุริโส อหํ, ภเนฺต, ทูรโตว อาคโตมฺหิฯ กิํ ปน, ภเนฺต, อโยฺย อิมสฺมิํ ฐาเน เอกโกว วสติ, อโญฺญปิ โกจิ อตฺถี’’ติ? ‘‘อตฺถิ เม เอโก สหายโก’’ติฯ ‘‘กุหิํ โส’’ติ? ‘‘เอตสฺมิํ ปพฺพเต วสติ, อุโปสถทิวเส ปน อคฺคิํ น ชาเลติ, มโต นูน ภวิสฺสตี’’ติฯ ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติฯ ‘‘อหํ โส, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กุหิํ นิพฺพโตฺตสี’’ติ? ‘‘เทวโลเก มเหสโกฺข เทวราชา หุตฺวา นิพฺพโตฺตสฺมิ, ภเนฺต, ‘อยฺยํ ปสฺสิสฺสามี’ติ ปุน อาคโตมฺหิฯ อปิ นุ โข อยฺยานํ อิมสฺมิํ ฐาเน วสนฺตานํ โกจิ อุปทฺทโว อตฺถี’’ติ? ‘‘อาม, อาวุโส, หตฺถี นิสฺสาย กิลมามี’’ติฯ ‘‘กิํ โว, ภเนฺต, หตฺถี กโรนฺตี’’ติ? ‘‘สมฺมชฺชนฎฺฐาเน ลณฺฑํ ปาเตนฺติ, ปาเทหิ ภูมิยํ ปหริตฺวา ปํสุํ อุทฺธรนฺติ, สฺวาหํ ลณฺฑํ ฉเฑฺฑโนฺต ปํสุํ สมํ กโรโนฺต กิลมามี’’ติฯ ‘‘กิํ ปน เตสํ อนาคมนํ อิจฺฉถา’’ติ? ‘‘อามาวุโส’’ติฯ ‘‘เตน หิ เตสํ อนาคมนํ กริสฺสามี’’ติ ตาปสสฺส หตฺถิกนฺตวีณเญฺจว หตฺถิกนฺตมนฺตญฺจ อทาสิฯ ททโนฺต จ ปน วีณาย ติโสฺส ตนฺติโย ทเสฺสตฺวา ตโย มเนฺต อุคฺคณฺหาเปตฺวา ‘‘อิมํ ตนฺติํ ปหริตฺวา อิมสฺมิํ มเนฺต วุเตฺต นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุมฺปิ อสโกฺกนฺตา หตฺถี ปลายนฺติ, อิมํ ตนฺติํ ปหริตฺวา อิมสฺมิํ มเนฺต วุเตฺต นิวตฺติตฺวา ปจฺฉโต โอโลเกนฺตา โอโลเกนฺตา ปลายนฺติ, อิมํ ตนฺติํ ปหริตฺวา อิมสฺมิํ มเนฺต วุเตฺต หตฺถิยูถปติ ปิฎฺฐิํ อุปนาเมโนฺต อาคจฺฉตี’’ติ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘ยํ โว รุจฺจติ, ตํ กเรยฺยาถา’’ติ วตฺวา ตาปสํ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิฯ ตาปโส ปลายนมนฺตํ วตฺวา ปลายนตนฺติํ ปหริตฺวา หตฺถี ปลาเปตฺวา วสิฯ
Atha aparabhāge veṭhadīpakatāpaso kālaṃ katvā mahesakkho devarājā hutvā nibbatto. Tato aḍḍhamāse sampatte aggiṃ adisvāva itaro ‘‘sahāyako me kālakato’’ti aññāsi. Itaropi nibbattakkhaṇeyeva attano devasiriṃ oloketvā kammaṃ upadhārento nikkhamanato paṭṭhāya attano tapacariyaṃ disvā ‘‘gantvā mama sahāyakaṃ passissāmī’’ti taṃ attabhāvaṃ vijahitvā maggikapuriso viya tassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘kuto āgatosī’’ti? ‘‘Maggikapuriso ahaṃ, bhante, dūratova āgatomhi. Kiṃ pana, bhante, ayyo imasmiṃ ṭhāne ekakova vasati, aññopi koci atthī’’ti? ‘‘Atthi me eko sahāyako’’ti. ‘‘Kuhiṃ so’’ti? ‘‘Etasmiṃ pabbate vasati, uposathadivase pana aggiṃ na jāleti, mato nūna bhavissatī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Ahaṃ so, bhante’’ti. ‘‘Kuhiṃ nibbattosī’’ti? ‘‘Devaloke mahesakkho devarājā hutvā nibbattosmi, bhante, ‘ayyaṃ passissāmī’ti puna āgatomhi. Api nu kho ayyānaṃ imasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ koci upaddavo atthī’’ti? ‘‘Āma, āvuso, hatthī nissāya kilamāmī’’ti. ‘‘Kiṃ vo, bhante, hatthī karontī’’ti? ‘‘Sammajjanaṭṭhāne laṇḍaṃ pātenti, pādehi bhūmiyaṃ paharitvā paṃsuṃ uddharanti, svāhaṃ laṇḍaṃ chaḍḍento paṃsuṃ samaṃ karonto kilamāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana tesaṃ anāgamanaṃ icchathā’’ti? ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Tena hi tesaṃ anāgamanaṃ karissāmī’’ti tāpasassa hatthikantavīṇañceva hatthikantamantañca adāsi. Dadanto ca pana vīṇāya tisso tantiyo dassetvā tayo mante uggaṇhāpetvā ‘‘imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte nivattitvā oloketumpi asakkontā hatthī palāyanti, imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte nivattitvā pacchato olokentā olokentā palāyanti, imaṃ tantiṃ paharitvā imasmiṃ mante vutte hatthiyūthapati piṭṭhiṃ upanāmento āgacchatī’’ti ācikkhitvā, ‘‘yaṃ vo ruccati, taṃ kareyyāthā’’ti vatvā tāpasaṃ vanditvā pakkāmi. Tāpaso palāyanamantaṃ vatvā palāyanatantiṃ paharitvā hatthī palāpetvā vasi.
ตสฺมิํ สมเย โกสมฺพิยํ ปูรนฺตโปฺป นาม ราชา โหติฯ โส เอกทิวสํ คพฺภินิยา เทวิยา สทฺธิํ พาลสูริยตปํ ตปฺปมาโน อโพฺภกาสตเล นิสีทิฯ เทวี รโญฺญ ปารุปนํ สตสหสฺสคฺฆนิกํ รตฺตกมฺพลํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนา รญฺญา สทฺธิํ สมุลฺลปมานา รโญฺญ องฺคุลิโต สตสหสฺสคฺฆนิกํ ราชมุทฺทิกํ นีหริตฺวา อตฺตโน องฺคุลิยํ ปิลนฺธิฯ ตสฺมิํ สมเย หตฺถิลิงฺคสกุโณ อากาเสน คจฺฉโนฺต ทูรโต รตฺตกมฺพลปารุปนํ เทวิํ ทิสฺวา ‘‘มํสเปสี’’ติ สญฺญาย ปเกฺข วิสฺสเชฺชตฺวา โอตริฯ ราชา ตสฺส โอตรณสเทฺทน ภีโต อุฎฺฐาย อโนฺตนิเวสนํ ปาวิสิฯ เทวี ครุคพฺภตาย เจว ภีรุกชาติกตาย จ เวเคน คนฺตุํ นาสกฺขิฯ อถ นํ โส สกุโณ อชฺฌปฺปโตฺต นขปญฺชเร นิสีทาเปตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิฯ เต กิร สกุณา ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธาเรนฺติฯ ตสฺมา อากาเสน เนตฺวา ยถารุจิตฎฺฐาเน นิสีทิตฺวา มํสํ ขาทนฺติฯ สาปิ เตน นียมานา มรณภยภีตา จิเนฺตสิ – ‘‘สจาหํ วิรวิสฺสามิ, มนุสฺสสโทฺท นาม ติรจฺฉานคตานํ อุเพฺพชนีโย, ตํ สุตฺวา มํ ฉเฑฺฑสฺสติฯ เอวํ สเนฺต สห คเพฺภน ชีวิตกฺขยํ ปาปุณิสฺสามิ, ยสฺมิํ ปน ฐาเน นิสีทิตฺวา มํ ขาทิตุํ อารภิสฺสติ, ตตฺร นํ สทฺทํ กตฺวา ปลาเปสฺสามี’’ติฯ สา อตฺตโน ปณฺฑิตตาย อธิวาเสสิฯ
Tasmiṃ samaye kosambiyaṃ pūrantappo nāma rājā hoti. So ekadivasaṃ gabbhiniyā deviyā saddhiṃ bālasūriyatapaṃ tappamāno abbhokāsatale nisīdi. Devī rañño pārupanaṃ satasahassagghanikaṃ rattakambalaṃ pārupitvā nisinnā raññā saddhiṃ samullapamānā rañño aṅgulito satasahassagghanikaṃ rājamuddikaṃ nīharitvā attano aṅguliyaṃ pilandhi. Tasmiṃ samaye hatthiliṅgasakuṇo ākāsena gacchanto dūrato rattakambalapārupanaṃ deviṃ disvā ‘‘maṃsapesī’’ti saññāya pakkhe vissajjetvā otari. Rājā tassa otaraṇasaddena bhīto uṭṭhāya antonivesanaṃ pāvisi. Devī garugabbhatāya ceva bhīrukajātikatāya ca vegena gantuṃ nāsakkhi. Atha naṃ so sakuṇo ajjhappatto nakhapañjare nisīdāpetvā ākāsaṃ pakkhandi. Te kira sakuṇā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārenti. Tasmā ākāsena netvā yathārucitaṭṭhāne nisīditvā maṃsaṃ khādanti. Sāpi tena nīyamānā maraṇabhayabhītā cintesi – ‘‘sacāhaṃ viravissāmi, manussasaddo nāma tiracchānagatānaṃ ubbejanīyo, taṃ sutvā maṃ chaḍḍessati. Evaṃ sante saha gabbhena jīvitakkhayaṃ pāpuṇissāmi, yasmiṃ pana ṭhāne nisīditvā maṃ khādituṃ ārabhissati, tatra naṃ saddaṃ katvā palāpessāmī’’ti. Sā attano paṇḍitatāya adhivāsesi.
ตทา จ หิมวนฺตปเทเส โถกํ วฑฺฒิตฺวา มณฺฑปากาเรน ฐิโต เอโก มหานิโคฺรโธ โหติฯ โส สกุโณ มิครูปาทีนิ ตตฺถ เนตฺวา ขาทติ, ตสฺมา ตมฺปิ ตเตฺถว เนตฺวา วิฎปพฺภนฺตเร ฐเปตฺวา อาคตมคฺคํ โอโลเกสิฯ อาคตมโคฺคโลกนํ กิร เตสํ ธมฺมตาฯ ตสฺมิํ ขเณ เทวี, ‘‘อิทานิ อิมํ ปลาเปตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา อุโภ หเตฺถ อุกฺขิปิตฺวา ปาณิสทฺทเญฺจว มุขสทฺทญฺจ กตฺวา ตํ ปลาเปสิฯ อถสฺสา สูริยตฺถงฺคมนกาเล คเพฺภ กมฺมชวาตา จลิํสุฯ สพฺพทิสาสุ คชฺชโนฺต มหาเมโฆ อุฎฺฐหิฯ สุเขธิตาย ราชมเหสิยา ‘‘มา ภายิ, อเยฺย’’ติ วจนมตฺตมฺปิ อลภมานาย ทุกฺขปเรตาย สพฺพรตฺติํ นิทฺทา นาม นาโหสิฯ วิภาตาย ปน รตฺติยา วลาหกวิคโม จ อรุณุคฺคมนญฺจ ตสฺสา คพฺภวุฎฺฐานญฺจ เอกกฺขเณเยว อโหสิฯ สา เมฆอุตุญฺจ ปพฺพตอุตุญฺจ อรุณอุตุญฺจ คเหตฺวา ชาตตฺตา ปุตฺตสฺส อุเตโนติ นามํ อกาสิฯ
Tadā ca himavantapadese thokaṃ vaḍḍhitvā maṇḍapākārena ṭhito eko mahānigrodho hoti. So sakuṇo migarūpādīni tattha netvā khādati, tasmā tampi tattheva netvā viṭapabbhantare ṭhapetvā āgatamaggaṃ olokesi. Āgatamaggolokanaṃ kira tesaṃ dhammatā. Tasmiṃ khaṇe devī, ‘‘idāni imaṃ palāpetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ubho hatthe ukkhipitvā pāṇisaddañceva mukhasaddañca katvā taṃ palāpesi. Athassā sūriyatthaṅgamanakāle gabbhe kammajavātā caliṃsu. Sabbadisāsu gajjanto mahāmegho uṭṭhahi. Sukhedhitāya rājamahesiyā ‘‘mā bhāyi, ayye’’ti vacanamattampi alabhamānāya dukkhaparetāya sabbarattiṃ niddā nāma nāhosi. Vibhātāya pana rattiyā valāhakavigamo ca aruṇuggamanañca tassā gabbhavuṭṭhānañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Sā meghautuñca pabbatautuñca aruṇautuñca gahetvā jātattā puttassa utenoti nāmaṃ akāsi.
อลฺลกปฺปตาปสสฺสปิ โข ตโต อวิทูเร วสนฎฺฐานํ โหติฯ โส ปกติยาว วสฺสทิวเส สีตภเยน ผลาผลตฺถาย วนํ น ปวิสติ, ตํ รุกฺขมูลํ คนฺตฺวา สกุเณหิ ขาทิตมํสานํ อฎฺฐิํ อาหริตฺวา โกเฎฺฎตฺวา รสํ กตฺวา ปิวติฯ ตสฺมา ตํ ทิวสํ ‘‘อฎฺฐิํ อาหริสฺสามี’’ติ ตตฺถ คนฺตฺวา รุกฺขมูเล อฎฺฐิํ ปริเยเสโนฺต อุปริ ทารกสทฺทํ สุตฺวา อุโลฺลเกโนฺต เทวิํ ทิสฺวา ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ วตฺวา ‘‘มานุสิตฺถิมฺหี’’ติฯ ‘‘กถํ อาคตาสี’’ติ? ‘‘หตฺถิลิงฺคสกุเณนานีตามฺหี’’ติ วุเตฺต ‘‘โอตราหี’’ติ อาห ฯ ‘‘ชาติสเมฺภทโต ภายามิ, อยฺยา’’ติฯ ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘ขตฺติยามฺหี’’ติฯ ‘‘อหมฺปิ ขตฺติโยเยวา’’ติฯ ‘‘เตน หิ ขตฺติยมายํ กเถหี’’ติฯ โส ขตฺติยมายํ กเถสิฯ ‘‘เตน หิ อารุยฺห ปุตฺตํ เม โอตาเรหี’’ติฯ โส เอเกน ปเสฺสน อภิรุหนมคฺคํ กตฺวา อภิรุหิตฺวา ทารกํ คณฺหิฯ ‘‘มา มํ หเตฺถน ฉุปี’’ติ จ วุเตฺต ตํ อฉุปิตฺวาว ทารกํ โอตาเรสิฯ เทวีปิ โอตริฯ อถ นํ อสฺสมปทํ เนตฺวา สีลเภทํ อกตฺวาว อนุกมฺปาย ปฎิชคฺคิ, นิมฺมกฺขิกมธุํ อาหริตฺวา สยํชาตสาลิํ อาหริตฺวา ยาคุํ ปจิตฺวา อทาสิฯ เอวํ ตสฺมิํ ปฎิชคฺคเนฺต สา อปรภาเค จิเนฺตสิ – ‘‘อหํ เนว อาคตมคฺคํ ชานามิ, น คมนมคฺคํ ชานามิ, อิมินาปิ เม สทฺธิํ วิสฺสาสมตฺตมฺปิ นตฺถิฯ สเจ ปนายํ อเมฺห ปหาย กตฺถจิ คมิสฺสติ, อุโภปิ อิเธว มรณํ ปาปุณิสฺสาม, ยํกิญฺจิ กตฺวา อิมสฺส สีลํ ภินฺทิตฺวา ยถา มํ น มุญฺจติ, ตถา ตํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ อถ นํ ทุนฺนิวตฺถทุปฺปารุตทสฺสเนน ปโลเภตฺวา สีลวินาสํ ปาเปสิฯ ตโต ปฎฺฐาย เทฺวปิ สมคฺควาสํ วสิํสุฯ
Allakappatāpasassapi kho tato avidūre vasanaṭṭhānaṃ hoti. So pakatiyāva vassadivase sītabhayena phalāphalatthāya vanaṃ na pavisati, taṃ rukkhamūlaṃ gantvā sakuṇehi khāditamaṃsānaṃ aṭṭhiṃ āharitvā koṭṭetvā rasaṃ katvā pivati. Tasmā taṃ divasaṃ ‘‘aṭṭhiṃ āharissāmī’’ti tattha gantvā rukkhamūle aṭṭhiṃ pariyesento upari dārakasaddaṃ sutvā ullokento deviṃ disvā ‘‘kāsi tva’’nti vatvā ‘‘mānusitthimhī’’ti. ‘‘Kathaṃ āgatāsī’’ti? ‘‘Hatthiliṅgasakuṇenānītāmhī’’ti vutte ‘‘otarāhī’’ti āha . ‘‘Jātisambhedato bhāyāmi, ayyā’’ti. ‘‘Kāsi tva’’nti? ‘‘Khattiyāmhī’’ti. ‘‘Ahampi khattiyoyevā’’ti. ‘‘Tena hi khattiyamāyaṃ kathehī’’ti. So khattiyamāyaṃ kathesi. ‘‘Tena hi āruyha puttaṃ me otārehī’’ti. So ekena passena abhiruhanamaggaṃ katvā abhiruhitvā dārakaṃ gaṇhi. ‘‘Mā maṃ hatthena chupī’’ti ca vutte taṃ achupitvāva dārakaṃ otāresi. Devīpi otari. Atha naṃ assamapadaṃ netvā sīlabhedaṃ akatvāva anukampāya paṭijaggi, nimmakkhikamadhuṃ āharitvā sayaṃjātasāliṃ āharitvā yāguṃ pacitvā adāsi. Evaṃ tasmiṃ paṭijaggante sā aparabhāge cintesi – ‘‘ahaṃ neva āgatamaggaṃ jānāmi, na gamanamaggaṃ jānāmi, imināpi me saddhiṃ vissāsamattampi natthi. Sace panāyaṃ amhe pahāya katthaci gamissati, ubhopi idheva maraṇaṃ pāpuṇissāma, yaṃkiñci katvā imassa sīlaṃ bhinditvā yathā maṃ na muñcati, tathā taṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Atha naṃ dunnivatthaduppārutadassanena palobhetvā sīlavināsaṃ pāpesi. Tato paṭṭhāya dvepi samaggavāsaṃ vasiṃsu.
อเถกทิวสํ ตาปโส นกฺขตฺตโยคํ อุโลฺลเกโนฺต ปูรนฺตปฺปสฺส นกฺขตฺตมิลายนํ ทิสฺวา ‘‘ภเทฺท โกสมฺพิยํ ปูรนฺตปฺปราชา มโต’’ติ อาหฯ ‘‘กสฺมา, อยฺย, เอวํ วเทสิ? กิํ เต เตน สทฺธิํ อาฆาโต อตฺถี’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภเทฺท, นกฺขตฺตมิลายนมสฺส ทิสฺวา เอวํ วทามี’’ติ, สา ปโรทิฯ อถ นํ ‘‘กสฺมา โรทสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตาย ตสฺส อตฺตโน สามิกภาเว อกฺขาเต อาห – ‘‘มา, ภเทฺท, โรทิ, ชาตสฺส นาม นิยโต มจฺจู’’ติฯ ‘‘ชานามิ, อยฺยา’’ติ วุเตฺต ‘‘อถ กสฺมา โรทสี’’ติ? ‘‘ปุโตฺต เม กุลสนฺตกสฺส รชฺชสฺส อนุจฺฉวิโก, ‘สเจ ตตฺร อภวิสฺส, เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปยิสฺสฯ อิทานิ มหาชานิโก วต ชาโต’ติ โสเกน โรทามิ, อยฺยา’’ติฯ ‘‘โหตุ, ภเทฺท, มา จินฺตยิ, สจสฺส รชฺชํ ปเตฺถสิ, อหมสฺส รชฺชลภนาการํ กริสฺสามี’’ติฯ อถสฺส หตฺถิกนฺตวีณเญฺจว หตฺถิกนฺตมเนฺต จ อทาสิฯ ตทา อเนกานิ หตฺถิสหสฺสานิ อาคนฺตฺวา วฎรุกฺขมูเล นิสีทนฺติฯ อถ นํ อาห – ‘‘หตฺถีสุ อนาคเตสุเยว รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา เตสุ อาคเตสุ อิมํ มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺติํ ปหร, สเพฺพ นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุมฺปิ อสโกฺกนฺตา ปลายิสฺสนฺติ, อถ โอตริตฺวา อาคเจฺฉยฺยาสี’’ติฯ โส ตถา กตฺวา อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสิฯ อถ นํ ทุติยทิวเส อาห – ‘‘อชฺช อิมํ มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺติํ ปหเรยฺยาสิ , สเพฺพ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตา ปลายิสฺสนฺตี’’ติฯ ตทาปิ ตถา กตฺวา อาคนฺตฺวา อาโรเจสิ ฯ อถ นํ ตติยทิวเส อาห – ‘‘อชฺช อิมํ มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺติํ ปหเรยฺยาสิ, ยูถปติ ปิฎฺฐิํ อุปนาเมโนฺต อาคมิสฺสตี’’ติฯ ตทาปิ ตถา กตฺวา อาโรเจสิฯ
Athekadivasaṃ tāpaso nakkhattayogaṃ ullokento pūrantappassa nakkhattamilāyanaṃ disvā ‘‘bhadde kosambiyaṃ pūrantapparājā mato’’ti āha. ‘‘Kasmā, ayya, evaṃ vadesi? Kiṃ te tena saddhiṃ āghāto atthī’’ti? ‘‘Natthi, bhadde, nakkhattamilāyanamassa disvā evaṃ vadāmī’’ti, sā parodi. Atha naṃ ‘‘kasmā rodasī’’ti pucchitvā tāya tassa attano sāmikabhāve akkhāte āha – ‘‘mā, bhadde, rodi, jātassa nāma niyato maccū’’ti. ‘‘Jānāmi, ayyā’’ti vutte ‘‘atha kasmā rodasī’’ti? ‘‘Putto me kulasantakassa rajjassa anucchaviko, ‘sace tatra abhavissa, setacchattaṃ ussāpayissa. Idāni mahājāniko vata jāto’ti sokena rodāmi, ayyā’’ti. ‘‘Hotu, bhadde, mā cintayi, sacassa rajjaṃ patthesi, ahamassa rajjalabhanākāraṃ karissāmī’’ti. Athassa hatthikantavīṇañceva hatthikantamante ca adāsi. Tadā anekāni hatthisahassāni āgantvā vaṭarukkhamūle nisīdanti. Atha naṃ āha – ‘‘hatthīsu anāgatesuyeva rukkhaṃ abhiruhitvā tesu āgatesu imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahara, sabbe nivattitvā oloketumpi asakkontā palāyissanti, atha otaritvā āgaccheyyāsī’’ti. So tathā katvā āgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ dutiyadivase āha – ‘‘ajja imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahareyyāsi , sabbe nivattitvā olokentā palāyissantī’’ti. Tadāpi tathā katvā āgantvā ārocesi . Atha naṃ tatiyadivase āha – ‘‘ajja imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahareyyāsi, yūthapati piṭṭhiṃ upanāmento āgamissatī’’ti. Tadāpi tathā katvā ārocesi.
อถสฺส มาตรํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘ภเทฺท, ปุตฺตสฺส เต สาสนํ วเทหิ, เอโตฺตว คนฺตฺวา ราชา ภวิสฺสตี’’ติ อาหฯ สา ปุตฺตํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘ตาต, ตฺวํ โกสมฺพิยํ ปูรนฺตปฺปรโญฺญ ปุโตฺต, มํ สคพฺภํ หตฺถิลิงฺคสกุโณ อาเนสี’’ติ วตฺวา เสนาปติอาทีนํ นามานิ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อสทฺทหนฺตานํ อิมํ ปิตุ ปารุปนกมฺพลเญฺจว ปิลนฺธนมุทฺทิกญฺจ ทเสฺสยฺยาสี’’ติ วตฺวา อุโยฺยเชสิฯ กุมาโร ตาปสํ ‘‘อิทานิ กิํ กโรมี’’ติ อาหฯ ‘‘รุกฺขสฺส เหฎฺฐิมสาขาย นิสีทิตฺวา อิมํ มนฺตํ วตฺวา อิมํ ตนฺติํ ปหร, เชฎฺฐกหตฺถี เต ปิฎฺฐิํ อุปนาเปตฺวา อุปสงฺกมิสฺสติ, ตสฺส ปิฎฺฐิยํ นิสิโนฺนว รฎฺฐํ คนฺตฺวา รชฺชํ คณฺหาหี’’ติฯ โส มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ตถา กตฺวา อาคตสฺส หตฺถิโน ปิฎฺฐิยํ นิสีทิตฺวา กเณฺณ มนฺตยิ – ‘‘อหํ โกสมฺพิยํ ปูรนฺตปฺปรโญฺญ ปุโตฺต, เปตฺติกํ เม รชฺชํ คณฺหิตฺวา เทหิ สามี’’ติฯ โส ตํ สุตฺวา ‘‘อเนกานิ หตฺถิสหสฺสานิ สนฺนิปตนฺตู’’ติ หตฺถิรวํ รวิ, อเนกานิ หตฺถิสหสฺสานิ สนฺนิปติํสุฯ ปุน ‘‘ชิณฺณา หตฺถี ปฎิกฺกมนฺตู’’ติ หตฺถิรวํ รวิ, ชิณฺณา หตฺถี ปฎิกฺกมิํสุฯ ปุน ‘‘อติตรุณา หตฺถี นิวตฺตนฺตู’’ติ หตฺถิรวํ รวิ, เตปิ นิวตฺติํสุฯ โส อเนเกหิ ยูถหตฺถิสหเสฺสเหว ปริวุโต ปจฺจนฺตคามํ ปตฺวา ‘‘อหํ รโญฺญ ปุโตฺต, สมฺปตฺติํ ปตฺถยมานา มยา สทฺธิํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ อาหฯ ‘‘ตโต ปฎฺฐาย มนุสฺสานํ สงฺคหํ กโรโนฺต คนฺตฺวา นครํ ปริวาเรตฺวา ‘ยุทฺธํ วา เม เทตุ, รชฺชํ วา’’’ติ สาสนํ เปเสสิฯ นาครา อาหํสุ – ‘‘มยํ เทฺวปิ น ทสฺสามฯ อมฺหากญฺหิ เทวี ครุคพฺภา หตฺถิลิงฺคสกุเณน นีตา, ตสฺสา อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา มยํ น ชานามฯ ยาว ตสฺสา ปวตฺติํ น สุณามฯ ตาว เนว ยุทฺธํ ทสฺสาม, น รชฺช’’นฺติฯ ตทา กิร ตํ ปเวณิรชฺชํ อโหสิฯ ตโต กุมาโร ‘‘อหํ ตสฺสา ปุโตฺต’’ติ วตฺวา เสนาปติอาทีนํ นามานิ กเถตฺวา ตถาปิ อสทฺทหนฺตานํ กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ ทเสฺสสิฯ เต กมฺพลญฺจ มุทฺทิกญฺจ สญฺชานิตฺวา นิกฺกงฺขา หุตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา ตํ รเชฺช อภิสิญฺจิํสุฯ อยํ ตาว อุเตนสฺส อุปฺปตฺติฯ
Athassa mātaraṃ āmantetvā, ‘‘bhadde, puttassa te sāsanaṃ vadehi, ettova gantvā rājā bhavissatī’’ti āha. Sā puttaṃ āmantetvā, ‘‘tāta, tvaṃ kosambiyaṃ pūrantapparañño putto, maṃ sagabbhaṃ hatthiliṅgasakuṇo ānesī’’ti vatvā senāpatiādīnaṃ nāmāni ācikkhitvā ‘‘asaddahantānaṃ imaṃ pitu pārupanakambalañceva pilandhanamuddikañca dasseyyāsī’’ti vatvā uyyojesi. Kumāro tāpasaṃ ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti āha. ‘‘Rukkhassa heṭṭhimasākhāya nisīditvā imaṃ mantaṃ vatvā imaṃ tantiṃ pahara, jeṭṭhakahatthī te piṭṭhiṃ upanāpetvā upasaṅkamissati, tassa piṭṭhiyaṃ nisinnova raṭṭhaṃ gantvā rajjaṃ gaṇhāhī’’ti. So mātāpitaro vanditvā tathā katvā āgatassa hatthino piṭṭhiyaṃ nisīditvā kaṇṇe mantayi – ‘‘ahaṃ kosambiyaṃ pūrantapparañño putto, pettikaṃ me rajjaṃ gaṇhitvā dehi sāmī’’ti. So taṃ sutvā ‘‘anekāni hatthisahassāni sannipatantū’’ti hatthiravaṃ ravi, anekāni hatthisahassāni sannipatiṃsu. Puna ‘‘jiṇṇā hatthī paṭikkamantū’’ti hatthiravaṃ ravi, jiṇṇā hatthī paṭikkamiṃsu. Puna ‘‘atitaruṇā hatthī nivattantū’’ti hatthiravaṃ ravi, tepi nivattiṃsu. So anekehi yūthahatthisahasseheva parivuto paccantagāmaṃ patvā ‘‘ahaṃ rañño putto, sampattiṃ patthayamānā mayā saddhiṃ āgacchantū’’ti āha. ‘‘Tato paṭṭhāya manussānaṃ saṅgahaṃ karonto gantvā nagaraṃ parivāretvā ‘yuddhaṃ vā me detu, rajjaṃ vā’’’ti sāsanaṃ pesesi. Nāgarā āhaṃsu – ‘‘mayaṃ dvepi na dassāma. Amhākañhi devī garugabbhā hatthiliṅgasakuṇena nītā, tassā atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā mayaṃ na jānāma. Yāva tassā pavattiṃ na suṇāma. Tāva neva yuddhaṃ dassāma, na rajja’’nti. Tadā kira taṃ paveṇirajjaṃ ahosi. Tato kumāro ‘‘ahaṃ tassā putto’’ti vatvā senāpatiādīnaṃ nāmāni kathetvā tathāpi asaddahantānaṃ kambalañca muddikañca dassesi. Te kambalañca muddikañca sañjānitvā nikkaṅkhā hutvā dvāraṃ vivaritvā taṃ rajje abhisiñciṃsu. Ayaṃ tāva utenassa uppatti.
อลฺลกปฺปรเฎฺฐ ปน ทุพฺภิเกฺข ชีวิตุํ อสโกฺกโนฺต เอโก โกตุหลิโก นาม มนุโสฺส กาปิํ นาม ตรุณปุตฺตญฺจ กาฬิํ นาม ภริยญฺจ อาทาย ‘‘โกสมฺพิํ คนฺตฺวา ชีวิสฺสามี’’ติ ปาเถยฺยํ คเหตฺวา นิกฺขมิฯ ‘‘อหิวาตโรเคน มหาชเน มรเนฺต ทิสฺวา นิกฺขมี’’ติปิ วทนฺติเยวฯ เต คจฺฉนฺตา ปาเถเยฺย ปริกฺขีเณ ขุทาภิภูตา ทารกํ วหิตุํ นาสกฺขิํสุฯ อถ สามิโก ปชาปติํ อาห – ‘‘ภเทฺท, มยํ ชีวนฺตา ปุน ปุตฺตํ ลภิสฺสาม, ฉเฑฺฑตฺวา นํ คจฺฉามา’’ติฯ มาตุ หทยํ นาม มุทุกํ โหติฯ ตสฺมา สา อาห – ‘‘นาหํ ชีวนฺตเมว ปุตฺตํ ฉเฑฺฑตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติฯ ‘‘อถ กิํ กโรมา’’ติ? ‘‘วาเรน นํ วหามา’’ติฯ มาตา อตฺตโน วาเร ปุปฺผทามํ วิย นํ อุกฺขิปิตฺวา อุเร นิปชฺชาเปตฺวา อเงฺกน วหิตฺวา ปิตุโน เทติฯ ตสฺส ตํ คเหตฺวา คมนกาเล ฉาตกโตปิ พลวตรา เวทนา อุปฺปชฺชิฯ โส ปุนปฺปุนํ อาห – ‘‘ภเทฺท, มยํ ชีวนฺตา ปุตฺตํ ลภิสฺสาม, ฉเฑฺฑม น’’นฺติฯ สาปิ ปุนปฺปุนํ ปฎิกฺขิปิตฺวา ปฎิวจนํ นาทาสิฯ ทารโก วาเรน ปริวตฺติยมาโน กิลโนฺต ปิตุ หเตฺถ นิทฺทายิฯ โส ตสฺส นิทฺทายนภาวํ ญตฺวา มาตรํ ปุรโต กตฺวา เอกสฺส คจฺฉสฺส เหฎฺฐา ปณฺณสนฺถเร ตํ นิปชฺชาเปตฺวา ปายาสิฯ มาตา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตี ปุตฺตํ อทิสฺวา, ‘‘สามิ, กุหิํ เม ปุโตฺต’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘เอกสฺส เม คจฺฉสฺส เหฎฺฐา นิปชฺชาปิโต’’ติฯ ‘‘สามิ, มา มํ นาสยิ, ปุตฺตํ วินา ชีวิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อาเนหิ เม ปุตฺต’’นฺติ อุรํ ปหริตฺวา ปริเทวิฯ อถ นํ นิวตฺติตฺวา อาเนสิฯ ปุโตฺตปิ อนฺตรามเคฺค มโต โหติฯ อิติ โส เอตฺตเก ฐาเน ปุตฺตํ ฉเฑฺฑตฺวา ตสฺส นิสฺสเนฺทน ภวนฺตเร สตฺต วาเร ฉฑฺฑิโตฯ ‘‘ปาปกมฺมํ นาเมตํ อปฺปก’’นฺติ น อวมญฺญิตพฺพํฯ
Allakapparaṭṭhe pana dubbhikkhe jīvituṃ asakkonto eko kotuhaliko nāma manusso kāpiṃ nāma taruṇaputtañca kāḷiṃ nāma bhariyañca ādāya ‘‘kosambiṃ gantvā jīvissāmī’’ti pātheyyaṃ gahetvā nikkhami. ‘‘Ahivātarogena mahājane marante disvā nikkhamī’’tipi vadantiyeva. Te gacchantā pātheyye parikkhīṇe khudābhibhūtā dārakaṃ vahituṃ nāsakkhiṃsu. Atha sāmiko pajāpatiṃ āha – ‘‘bhadde, mayaṃ jīvantā puna puttaṃ labhissāma, chaḍḍetvā naṃ gacchāmā’’ti. Mātu hadayaṃ nāma mudukaṃ hoti. Tasmā sā āha – ‘‘nāhaṃ jīvantameva puttaṃ chaḍḍetuṃ sakkhissāmī’’ti. ‘‘Atha kiṃ karomā’’ti? ‘‘Vārena naṃ vahāmā’’ti. Mātā attano vāre pupphadāmaṃ viya naṃ ukkhipitvā ure nipajjāpetvā aṅkena vahitvā pituno deti. Tassa taṃ gahetvā gamanakāle chātakatopi balavatarā vedanā uppajji. So punappunaṃ āha – ‘‘bhadde, mayaṃ jīvantā puttaṃ labhissāma, chaḍḍema na’’nti. Sāpi punappunaṃ paṭikkhipitvā paṭivacanaṃ nādāsi. Dārako vārena parivattiyamāno kilanto pitu hatthe niddāyi. So tassa niddāyanabhāvaṃ ñatvā mātaraṃ purato katvā ekassa gacchassa heṭṭhā paṇṇasanthare taṃ nipajjāpetvā pāyāsi. Mātā nivattitvā olokentī puttaṃ adisvā, ‘‘sāmi, kuhiṃ me putto’’ti pucchi. ‘‘Ekassa me gacchassa heṭṭhā nipajjāpito’’ti. ‘‘Sāmi, mā maṃ nāsayi, puttaṃ vinā jīvituṃ na sakkhissāmi, ānehi me putta’’nti uraṃ paharitvā paridevi. Atha naṃ nivattitvā ānesi. Puttopi antarāmagge mato hoti. Iti so ettake ṭhāne puttaṃ chaḍḍetvā tassa nissandena bhavantare satta vāre chaḍḍito. ‘‘Pāpakammaṃ nāmetaṃ appaka’’nti na avamaññitabbaṃ.
เต คจฺฉนฺตา เอกํ โคปาลกุลํ ปาปุณิํสุฯ ตํ ทิวสญฺจ โคปาลกสฺส เธนุมงฺคลํ โหติฯ โคปาลกสฺส เคเห นิพทฺธํ เอโก ปเจฺจกพุโทฺธ ภุญฺชติฯ โส ตํ โภเชตฺวา มงฺคลมกาสิฯ พหุ ปายาโส ปฎิยโตฺต โหติฯ โคปาลโก เต อาคเต ทิสฺวา, ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปวตฺติํ สุตฺวา มุทุชาติโก กุลปุโตฺต เตสุ อนุกมฺปํ กตฺวา พหุเกน สปฺปินา ปายาสํ ทาเปสิฯ ภริยา ‘‘สามิ, ตยิ ชีวเนฺต อหมฺปิ ชีวามิ นาม, ทีฆรตฺตํ อูโนทโรสิ, ยาวทตฺถํ ภุญฺชาหี’’ติ สปฺปิญฺจ ทธิญฺจ ตทภิมุขเญฺญว กตฺวา อตฺตนา มนฺทสปฺปินา โถกเมว ภุญฺชิฯ อิตโร พหุํ ภุญฺชิตฺวา สตฺตฎฺฐทิวเส ฉาตตาย อาหารตณฺหํ ฉินฺทิตุํ นาสกฺขิฯ โคปาลโก เตสํ ปายาสํ ทาเปตฺวา สยํ ภุญฺชิตุํ อารภิฯ โกตุหลิโก ตํ โอโลเกโนฺต นิสีทิตฺวา เหฎฺฐาปีเฐ นิปนฺนาย สุนขิยา โคปาลเกน วเฑฺฒตฺวา ทิยฺยมานํ ปายาสปิณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘ปุญฺญา วตายํ สุนขี, นิพทฺธํ เอวรูปํ โภชนํ ลภตี’’ติ จิเนฺตสิฯ โส รตฺติภาเค ตํ ปายาสํ ชีราเปตุํ อสโกฺกโนฺต กาลํ กตฺวา ตสฺสา สุนขิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติฯ
Te gacchantā ekaṃ gopālakulaṃ pāpuṇiṃsu. Taṃ divasañca gopālakassa dhenumaṅgalaṃ hoti. Gopālakassa gehe nibaddhaṃ eko paccekabuddho bhuñjati. So taṃ bhojetvā maṅgalamakāsi. Bahu pāyāso paṭiyatto hoti. Gopālako te āgate disvā, ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchitvā sabbaṃ pavattiṃ sutvā mudujātiko kulaputto tesu anukampaṃ katvā bahukena sappinā pāyāsaṃ dāpesi. Bhariyā ‘‘sāmi, tayi jīvante ahampi jīvāmi nāma, dīgharattaṃ ūnodarosi, yāvadatthaṃ bhuñjāhī’’ti sappiñca dadhiñca tadabhimukhaññeva katvā attanā mandasappinā thokameva bhuñji. Itaro bahuṃ bhuñjitvā sattaṭṭhadivase chātatāya āhārataṇhaṃ chindituṃ nāsakkhi. Gopālako tesaṃ pāyāsaṃ dāpetvā sayaṃ bhuñjituṃ ārabhi. Kotuhaliko taṃ olokento nisīditvā heṭṭhāpīṭhe nipannāya sunakhiyā gopālakena vaḍḍhetvā diyyamānaṃ pāyāsapiṇḍaṃ disvā ‘‘puññā vatāyaṃ sunakhī, nibaddhaṃ evarūpaṃ bhojanaṃ labhatī’’ti cintesi. So rattibhāge taṃ pāyāsaṃ jīrāpetuṃ asakkonto kālaṃ katvā tassā sunakhiyā kucchimhi nibbatti.
อถสฺส ภริยา สรีรกิจฺจํ กตฺวา ตสฺมิํเยว เคเห ภติํ กตฺวา ตณฺฑุลนาฬิํ ลภิตฺวา ปจิตฺวา ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปเตฺต ปติฎฺฐาเปตฺวา, ‘‘ทาสสฺส โว ปาปุณาตู’’ติ วตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘มยา อิเธว วสิตุํ วฎฺฎติ, นิพทฺธํ, อโยฺย, อิธาคจฺฉติ, เทยฺยธโมฺม โหตุ วา, มา วา, เทวสิกํ วนฺทนฺตี เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตี จิตฺตํ ปสาเทนฺตี พหุํ ปุญฺญํ ปสวิสฺสามี’’ติฯ สา ตเตฺถว ภติํ กโรนฺตี วสิฯ สาปิ สุนขี ฉเฎฺฐ วา สตฺตเม วา มาเส เอกเมว กุกฺกุรํ วิชายิฯ โคปาลโก ตสฺส เอกเธนุยา ขีรํ ทาเปสิฯ โส น จิรเสฺสว วฑฺฒิฯ อถสฺส ปเจฺจกพุโทฺธ ภุญฺชโนฺต นิพทฺธํ เอกํ ภตฺตปิณฺฑํ เทติฯ โส ภตฺตปิณฺฑํ นิสฺสาย ปเจฺจกพุเทฺธ สิเนหมกาสิฯ โคปาลโกปิ นิพทฺธํ เทฺว วาเร ปเจฺจกพุทฺธสฺสุปฎฺฐานํ ยาติฯ คจฺฉโนฺตปิ อนฺตรามเคฺค วาฬมิคฎฺฐาเน ทเณฺฑน คเจฺฉ จ ภูมิญฺจ ปหริตฺวา ‘‘สุสู’’ติ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ กตฺวา วาฬมิเค ปลาเปติฯ สุนโขปิ เตน สทฺธิํ คจฺฉติฯ
Athassa bhariyā sarīrakiccaṃ katvā tasmiṃyeva gehe bhatiṃ katvā taṇḍulanāḷiṃ labhitvā pacitvā paccekabuddhassa patte patiṭṭhāpetvā, ‘‘dāsassa vo pāpuṇātū’’ti vatvā cintesi – ‘‘mayā idheva vasituṃ vaṭṭati, nibaddhaṃ, ayyo, idhāgacchati, deyyadhammo hotu vā, mā vā, devasikaṃ vandantī veyyāvaccaṃ karontī cittaṃ pasādentī bahuṃ puññaṃ pasavissāmī’’ti. Sā tattheva bhatiṃ karontī vasi. Sāpi sunakhī chaṭṭhe vā sattame vā māse ekameva kukkuraṃ vijāyi. Gopālako tassa ekadhenuyā khīraṃ dāpesi. So na cirasseva vaḍḍhi. Athassa paccekabuddho bhuñjanto nibaddhaṃ ekaṃ bhattapiṇḍaṃ deti. So bhattapiṇḍaṃ nissāya paccekabuddhe sinehamakāsi. Gopālakopi nibaddhaṃ dve vāre paccekabuddhassupaṭṭhānaṃ yāti. Gacchantopi antarāmagge vāḷamigaṭṭhāne daṇḍena gacche ca bhūmiñca paharitvā ‘‘susū’’ti tikkhattuṃ saddaṃ katvā vāḷamige palāpeti. Sunakhopi tena saddhiṃ gacchati.
โส เอกทิวสํ ปเจฺจกพุทฺธํ อาห – ‘‘ภเนฺต, ยทา เม โอกาโส น ภวิสฺสติ, ตทา อิมํ สุนขํ เปเสสฺสามิ, เตน สญฺญาเณน อาคเจฺฉยฺยาถา’’ติฯ ตโต ปฎฺฐาย อโนกาสทิวเส, ‘‘คจฺฉ, ตาต, อยฺยํ อาเนหี’’ติ สุนขํ เปเสสิฯ โส เอกวจเนเนว ปกฺขนฺทิตฺวา สามิกสฺส คจฺฉโปถนภูมิโปถนฎฺฐาเน ติกฺขตฺตุํ ภุสฺสิตฺวา เตน สเทฺทน วาฬมิคานํ ปลาตภาวํ ญตฺวา ปาโตว สรีรปฎิชคฺคนํ กตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนสฺส ปเจฺจกพุทฺธสฺส วสนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ปณฺณสาลทฺวาเร ติกฺขตฺตุํ ภุสฺสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปตฺวา เอกมเนฺต นิปชฺชติ, ปเจฺจกพุเทฺธ เวลํ สลฺลเกฺขตฺวา นิกฺขเนฺต ภุสฺสโนฺต ปุรโต คจฺฉติฯ อนฺตรนฺตรา ปเจฺจกพุโทฺธ ตํ วีมํสโนฺต อญฺญํ มคฺคํ ปฎิปชฺชติฯ อถสฺส ปุรโต ติริยํ ฐตฺวา ภุสฺสิตฺวา อิตรมคฺคเมว นํ อาโรเปติฯ อเถกทิวสํ อญฺญํ มคฺคํ ปฎิปชฺชิตฺวา เตน ปุรโต ติริยํ ฐตฺวา วาริยมาโนปิ อนิวตฺติตฺวา สุนขํ ปาเทน ปหริตฺวา ปายาสิฯ สุนโข ตสฺส อนิวตฺตนภาวํ ญตฺวา นิวาสนกเณฺณ ฑํสิตฺวา อากฑฺฒโนฺต อิตรมคฺคเมว นํ อาโรเปสิฯ เอวํ โส ตสฺมิํ พลวสิเนหํ อุปฺปาเทสิฯ
So ekadivasaṃ paccekabuddhaṃ āha – ‘‘bhante, yadā me okāso na bhavissati, tadā imaṃ sunakhaṃ pesessāmi, tena saññāṇena āgaccheyyāthā’’ti. Tato paṭṭhāya anokāsadivase, ‘‘gaccha, tāta, ayyaṃ ānehī’’ti sunakhaṃ pesesi. So ekavacaneneva pakkhanditvā sāmikassa gacchapothanabhūmipothanaṭṭhāne tikkhattuṃ bhussitvā tena saddena vāḷamigānaṃ palātabhāvaṃ ñatvā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā paṇṇasālaṃ pavisitvā nisinnassa paccekabuddhassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā paṇṇasāladvāre tikkhattuṃ bhussitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā ekamante nipajjati, paccekabuddhe velaṃ sallakkhetvā nikkhante bhussanto purato gacchati. Antarantarā paccekabuddho taṃ vīmaṃsanto aññaṃ maggaṃ paṭipajjati. Athassa purato tiriyaṃ ṭhatvā bhussitvā itaramaggameva naṃ āropeti. Athekadivasaṃ aññaṃ maggaṃ paṭipajjitvā tena purato tiriyaṃ ṭhatvā vāriyamānopi anivattitvā sunakhaṃ pādena paharitvā pāyāsi. Sunakho tassa anivattanabhāvaṃ ñatvā nivāsanakaṇṇe ḍaṃsitvā ākaḍḍhanto itaramaggameva naṃ āropesi. Evaṃ so tasmiṃ balavasinehaṃ uppādesi.
ตโต อปรภาเค ปเจฺจกพุทฺธสฺส จีวรํ ชีริฯ อถสฺส โคปาลโก จีวรวตฺถานิ อทาสิฯ ตเมนํ ปเจฺจกพุโทฺธ อาห – ‘‘อาวุโส, จีวรํ นาม เอกเกน กาตุํ ทุกฺกรํ, ผาสุกฎฺฐานํ คนฺตฺวา กาเรสฺสามี’’ติฯ ‘‘อิเธว, ภเนฺต, กโรถา’’ติฯ ‘‘น สกฺกา, อาวุโส’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, มา จิรํ พหิ วสิตฺถา’’ติฯ สุนโข เตสํ กถํ สุณโนฺตว อฎฺฐาสิ, ปเจฺจกพุโทฺธปิ ‘‘ติฎฺฐ, อุปาสกา’’ติ โคปาลกํ นิวตฺตาเปตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา คนฺธมาทนาภิมุโข ปายาสิฯ สุนขสฺส ตํ อากาเสน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺกริตฺวา ฐิตสฺส ตสฺมิํ จกฺขุปถํ วิชหเนฺต หทยํ ผลิตฺวา มโตฯ ติรจฺฉานา กิร นาเมเต อุชุชาติกา โหนฺติ อกุฎิลาฯ มนุสฺสา ปน อญฺญํ หทเยน จิเนฺตนฺติ, อญฺญํ มุเขน กเถนฺติฯ เตเนวาห – ‘‘คหนเญฺหตํ, ภเนฺต, ยทิทํ มนุสฺสา, อุตฺตานกเญฺหตํ, ภเนฺต, ยทิทํ ปสโว’’ติ (ม. นิ. ๒.๓)ฯ
Tato aparabhāge paccekabuddhassa cīvaraṃ jīri. Athassa gopālako cīvaravatthāni adāsi. Tamenaṃ paccekabuddho āha – ‘‘āvuso, cīvaraṃ nāma ekakena kātuṃ dukkaraṃ, phāsukaṭṭhānaṃ gantvā kāressāmī’’ti. ‘‘Idheva, bhante, karothā’’ti. ‘‘Na sakkā, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, mā ciraṃ bahi vasitthā’’ti. Sunakho tesaṃ kathaṃ suṇantova aṭṭhāsi, paccekabuddhopi ‘‘tiṭṭha, upāsakā’’ti gopālakaṃ nivattāpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā gandhamādanābhimukho pāyāsi. Sunakhassa taṃ ākāsena gacchantaṃ disvā bhukkaritvā ṭhitassa tasmiṃ cakkhupathaṃ vijahante hadayaṃ phalitvā mato. Tiracchānā kira nāmete ujujātikā honti akuṭilā. Manussā pana aññaṃ hadayena cintenti, aññaṃ mukhena kathenti. Tenevāha – ‘‘gahanañhetaṃ, bhante, yadidaṃ manussā, uttānakañhetaṃ, bhante, yadidaṃ pasavo’’ti (ma. ni. 2.3).
อิติ โส ตาย อุชุจิตฺตตาย อกุฎิลตาย กาลํ กตฺวา ตาวติํสภวเน นิพฺพโตฺต อจฺฉราสหสฺสปริวุโต มหาสมฺปตฺติํ อนุโภสิฯ ตสฺส กณฺณมูเล มนฺตยนฺตสฺส สโทฺท โสฬสโยชนฎฺฐานํ ผรติ, ปกติกถาสโทฺท ปน สกลํ ทสโยชนสหสฺสํ เทวนครํ ฉาเทติฯ เตเนวสฺส ‘‘โฆสกเทวปุโตฺต’’ติ นามํ อโหสิฯ ‘‘กิสฺส ปเนส นิสฺสโนฺท’’ติฯ ปเจฺจกพุเทฺธ เปเมน ภุกฺกรณสฺส นิสฺสโนฺทฯ โส ตตฺถ น จิรํ ฐตฺวา จวิฯ เทวโลกโต หิ เทวปุตฺตา อายุกฺขเยน ปุญฺญกฺขเยน อาหารกฺขเยน โกเปนาติ จตูหิ การเณหิ จวนฺติฯ
Iti so tāya ujucittatāya akuṭilatāya kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatto accharāsahassaparivuto mahāsampattiṃ anubhosi. Tassa kaṇṇamūle mantayantassa saddo soḷasayojanaṭṭhānaṃ pharati, pakatikathāsaddo pana sakalaṃ dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ chādeti. Tenevassa ‘‘ghosakadevaputto’’ti nāmaṃ ahosi. ‘‘Kissa panesa nissando’’ti. Paccekabuddhe pemena bhukkaraṇassa nissando. So tattha na ciraṃ ṭhatvā cavi. Devalokato hi devaputtā āyukkhayena puññakkhayena āhārakkhayena kopenāti catūhi kāraṇehi cavanti.
ตตฺถ เยน พหุํ ปุญฺญกมฺมํ กตํ โหติ, โส เทวโลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปรูปริ นิพฺพตฺตติฯ เอวํ อายุกฺขเยน จวติ นามฯ เยน ปริตฺตํ ปุญฺญํ กตํ โหติ, ตสฺส ราชโกฎฺฐาคาเร ปกฺขิตฺตํ ติจตุนาฬิมตฺตํ ธญฺญํ วิย อนฺตราว ตํ ปุญฺญํขียติ, อนฺตราว กาลํ กโรติ ฯ เอวํ ปุญฺญกฺขเยน จวติ นามฯ อปโรปิ กามคุเณ ปริภุญฺชมาโน สติสโมฺมเสน อาหารํ อปริภุญฺชิตฺวา กิลนฺตกาโย กาลํ กโรติฯ เอวํ อาหารกฺขเยน จวติ นามฯ อปโรปิ ปรสฺส สมฺปตฺติํ อสหโนฺต กุชฺฌิตฺวา กาลํ กโรติฯ เอวํ โกเปน จวติ นามฯ
Tattha yena bahuṃ puññakammaṃ kataṃ hoti, so devaloke uppajjitvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattati. Evaṃ āyukkhayena cavati nāma. Yena parittaṃ puññaṃ kataṃ hoti, tassa rājakoṭṭhāgāre pakkhittaṃ ticatunāḷimattaṃ dhaññaṃ viya antarāva taṃ puññaṃkhīyati, antarāva kālaṃ karoti . Evaṃ puññakkhayena cavati nāma. Aparopi kāmaguṇe paribhuñjamāno satisammosena āhāraṃ aparibhuñjitvā kilantakāyo kālaṃ karoti. Evaṃ āhārakkhayena cavati nāma. Aparopi parassa sampattiṃ asahanto kujjhitvā kālaṃ karoti. Evaṃ kopena cavati nāma.
อยํ ปน กามคุเณ ปริภุญฺชโนฺต มุฎฺฐสฺสติ หุตฺวา อาหารกฺขเยน จวิ, จวิตฺวา จ ปน โกสมฺพิยํ นครโสภินิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฎิสนฺธิํ คณฺหิฯ สาปิ ชาตทิวเส ‘‘กิํ เอต’’นฺติ ทาสิํ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘ปุโตฺต, อเยฺย’’ติ วุเตฺต – ‘‘หนฺท, เช, อิมํ ทารกํ กตฺตรสุเปฺป อาโรเปตฺวา สงฺการกูเฎ ฉเฑฺฑหี’’ติ ฉฑฺฑาเปสิฯ นครโสภินิโย หิ ธีตรํ ปฎิชคฺคนฺติ, น ปุตฺตํฯ ธีตรา หิ ตาสํ ปเวณี ฆฎียติฯ ทารกํ กากาปิ สุนขาปิ ปริวาเรตฺวา นิสีทิํสุฯ ปเจฺจกพุเทฺธ สิเนหปฺปภวสฺส ภุกฺกรณสฺส นิสฺสเนฺทน เอโกปิ อุปคนฺตุํ น วิสหิฯ ตสฺมิํ ขเณ เอโก มนุโสฺส พหิ นิกฺขโนฺต ตํ กากสุนขสนฺนิปาตํ ทิสฺวา, ‘‘กิํ นุ โข เอต’’นฺติ คนฺตฺวา ทารกํ ทิสฺวา ปุตฺตสิเนหํ ปฎิลภิตฺวา ‘‘ปุโตฺต เม ลโทฺธ’’ติ เคหํ เนสิฯ ตทา โกสมฺพกเสฎฺฐิ ราชกุลํ คจฺฉโนฺต ราชนิเวสนโต อาคจฺฉนฺตํ ปุโรหิตํ ทิสฺวา, ‘‘กิํ, อาจริย, อชฺช เต ติถิกรณนกฺขตฺตโยโค โอโลกิโต’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, มหาเสฎฺฐิ, อมฺหากํ กิํ อญฺญํ กิจฺจนฺติ? ชนปทสฺส กิํ ภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘อญฺญํ นตฺถิ, อิมสฺมิํ ปน นคเร อชฺช ชาตทารโก เชฎฺฐกเสฎฺฐิ ภวิสฺสตี’’ติฯ ตทา เสฎฺฐิโน ภริยา ครุคพฺภา โหติฯ ตสฺมา โส สีฆํ เคหํ ปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ ภเณ, ชานาหิ นํ วิชาตา วา, โน วา’’ติฯ ‘‘น วิชายตี’’ติ สุตฺวา ราชานํ ทิสฺวาว เวเคน เคหํ คนฺตฺวา กาฬิํ นาม ทาสิํ ปโกฺกสิตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา, ‘‘คจฺฉ เช, อิมสฺมิํ นคเร อุปธาเรตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา อชฺช ชาตทารกํ คณฺหิตฺวา เอหี’’ติฯ สา อุปธาเรนฺตี ตํ เคหํ คนฺตฺวา ทารกํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ ทารโก กทา ชาโต’’ติ คหปตานิํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อชฺช ชาโต’’ติ วุเตฺต, ‘‘อิมํ มยฺหํ เทหี’’ติ เอกกหาปณํ อาทิํ กตฺวา มูลํ วเฑฺฒนฺตี สหสฺสํ ทตฺวา ตํ อาเนตฺวา เสฎฺฐิโน ทเสฺสสิฯ เสฎฺฐิ ‘‘สเจ เม ธีตา วิชายิสฺสติ, ตาย นํ สทฺธิํ นิเวเสตฺวา เสฎฺฐิฎฺฐานสฺส สามิกํ กริสฺสามิฯ สเจ เม ปุโตฺต วิชายิสฺสติ, มาเรสฺสามิ น’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ตํ เคเห กาเรสิฯ
Ayaṃ pana kāmaguṇe paribhuñjanto muṭṭhassati hutvā āhārakkhayena cavi, cavitvā ca pana kosambiyaṃ nagarasobhiniyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sāpi jātadivase ‘‘kiṃ eta’’nti dāsiṃ pucchitvā, ‘‘putto, ayye’’ti vutte – ‘‘handa, je, imaṃ dārakaṃ kattarasuppe āropetvā saṅkārakūṭe chaḍḍehī’’ti chaḍḍāpesi. Nagarasobhiniyo hi dhītaraṃ paṭijagganti, na puttaṃ. Dhītarā hi tāsaṃ paveṇī ghaṭīyati. Dārakaṃ kākāpi sunakhāpi parivāretvā nisīdiṃsu. Paccekabuddhe sinehappabhavassa bhukkaraṇassa nissandena ekopi upagantuṃ na visahi. Tasmiṃ khaṇe eko manusso bahi nikkhanto taṃ kākasunakhasannipātaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti gantvā dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi. Tadā kosambakaseṭṭhi rājakulaṃ gacchanto rājanivesanato āgacchantaṃ purohitaṃ disvā, ‘‘kiṃ, ācariya, ajja te tithikaraṇanakkhattayogo olokito’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahāseṭṭhi, amhākaṃ kiṃ aññaṃ kiccanti? Janapadassa kiṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Aññaṃ natthi, imasmiṃ pana nagare ajja jātadārako jeṭṭhakaseṭṭhi bhavissatī’’ti. Tadā seṭṭhino bhariyā garugabbhā hoti. Tasmā so sīghaṃ gehaṃ purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha bhaṇe, jānāhi naṃ vijātā vā, no vā’’ti. ‘‘Na vijāyatī’’ti sutvā rājānaṃ disvāva vegena gehaṃ gantvā kāḷiṃ nāma dāsiṃ pakkositvā sahassaṃ datvā, ‘‘gaccha je, imasmiṃ nagare upadhāretvā sahassaṃ datvā ajja jātadārakaṃ gaṇhitvā ehī’’ti. Sā upadhārentī taṃ gehaṃ gantvā dārakaṃ disvā, ‘‘ayaṃ dārako kadā jāto’’ti gahapatāniṃ pucchitvā ‘‘ajja jāto’’ti vutte, ‘‘imaṃ mayhaṃ dehī’’ti ekakahāpaṇaṃ ādiṃ katvā mūlaṃ vaḍḍhentī sahassaṃ datvā taṃ ānetvā seṭṭhino dassesi. Seṭṭhi ‘‘sace me dhītā vijāyissati, tāya naṃ saddhiṃ nivesetvā seṭṭhiṭṭhānassa sāmikaṃ karissāmi. Sace me putto vijāyissati, māressāmi na’’nti cintetvā taṃ gehe kāresi.
อถสฺส ภริยา กติปาหจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิฯ เสฎฺฐิ ‘‘อิมสฺมิํ อสติ มม ปุโตฺตว เสฎฺฐิฎฺฐานํ ลภิสฺสติ, อิทาเนว ตํ มาเรตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา กาฬิํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘คจฺฉ, เช, วชโต คุนฺนํ นิกฺขมนเวลาย วชทฺวารมเชฺฌ อิมํ ติริยํ นิปชฺชาเปหิ, คาวิโย นํ มทฺทิตฺวา มาเรสฺสนฺติ, มทฺทิตามทฺทิตภาวํ ปนสฺส ญตฺวา เอหี’’ติ อาหฯ สา คนฺตฺวา โคปาลเกน วชทฺวาเร วิวฎมเตฺตเยว ตํ ตถา นิปชฺชาเปสิฯ โคคณเชฎฺฐโก อุสโภ อญฺญสฺมิํ กาเล สพฺพปจฺฉา นิกฺขมโนฺตปิ ตํ ทิวสํ สพฺพปฐมํ นิกฺขมิตฺวา ทารกํ จตุนฺนํ ปาทานํ อนฺตเร กตฺวา อฎฺฐาสิฯ อเนกสตคาวิโย อุสภสฺส เทฺว ปสฺสานิ ฆํสนฺติโย นิกฺขมิํสุฯ โคปาลโกปิ ‘‘อยํ อุสโภ ปุเพฺพ สพฺพปจฺฉา นิกฺขมติ, อชฺช ปน สพฺพปฐมํ นิกฺขมิตฺวา วชทฺวารมเชฺฌ นิจฺจโลว ฐิโต, กิํ นุ โข เอต’’นฺติ จิเนฺตตฺวา คนฺตฺวา ตสฺส เหฎฺฐา นิปนฺนํ ทารกํ ทิสฺวา ปุตฺตสิเนหํ ปฎิลภิตฺวา, ‘‘ปุโตฺต เม ลโทฺธ’’ติ เคหํ เนสิฯ
Athassa bhariyā katipāhaccayena puttaṃ vijāyi. Seṭṭhi ‘‘imasmiṃ asati mama puttova seṭṭhiṭṭhānaṃ labhissati, idāneva taṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā kāḷiṃ āmantetvā, ‘‘gaccha, je, vajato gunnaṃ nikkhamanavelāya vajadvāramajjhe imaṃ tiriyaṃ nipajjāpehi, gāviyo naṃ madditvā māressanti, madditāmadditabhāvaṃ panassa ñatvā ehī’’ti āha. Sā gantvā gopālakena vajadvāre vivaṭamatteyeva taṃ tathā nipajjāpesi. Gogaṇajeṭṭhako usabho aññasmiṃ kāle sabbapacchā nikkhamantopi taṃ divasaṃ sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā dārakaṃ catunnaṃ pādānaṃ antare katvā aṭṭhāsi. Anekasatagāviyo usabhassa dve passāni ghaṃsantiyo nikkhamiṃsu. Gopālakopi ‘‘ayaṃ usabho pubbe sabbapacchā nikkhamati, ajja pana sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā vajadvāramajjhe niccalova ṭhito, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā gantvā tassa heṭṭhā nipannaṃ dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā, ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi.
กาฬี คนฺตฺวา เสฎฺฐินา ปุจฺฉิตา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา สหสฺสํ ทตฺวา ปุน อาเนตฺวา อทาสิฯ อถ นํ อาห – ‘‘อมฺม, กาฬิ อิมสฺมิํ นคเร ปญฺจ สกฎสตานิ ปจฺจูสกาเล อุฎฺฐาย วาณิชฺชาย คจฺฉนฺติ, ตฺวํ อิมํ เนตฺวา จกฺกมเคฺค นิปชฺชาเปหิ, โคณา วา นํ มทฺทิสฺสนฺติ, จกฺกา วา ฉินฺทิสฺสนฺติ, ปวตฺติํ จสฺส ญตฺวาว อาคเจฺฉยฺยาสี’’ติฯ สา ตํ เนตฺวา จกฺกมเคฺค นิปชฺชาเปสิฯ ตทา สากฎิกเชฎฺฐโก ปุรโต อโหสิฯ อถสฺส โคณา ตํ ฐานํ ปตฺวา ธุรํ ฉเฑฺฑสุํ, ปุนปฺปุนํ อาโรเปตฺวา ปาชิยมานาปิ ปุรโต น คจฺฉิํสุฯ เอวํ ตสฺส เตหิ สทฺธิํ วายมนฺตเสฺสว อรุณํ อุฎฺฐหิฯ โส ‘‘กิํ นาเมตํ โคณา กริํสู’’ติ มคฺคํ โอโลเกโนฺต ทารกํ ทิสฺวา, ‘‘ภาริยํ วต เม กมฺม’’นฺติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘ปุโตฺต เม ลโทฺธ’’ติ ตุฎฺฐมานโส ตํ เคหํ เนสิฯ
Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā sahassaṃ datvā puna ānetvā adāsi. Atha naṃ āha – ‘‘amma, kāḷi imasmiṃ nagare pañca sakaṭasatāni paccūsakāle uṭṭhāya vāṇijjāya gacchanti, tvaṃ imaṃ netvā cakkamagge nipajjāpehi, goṇā vā naṃ maddissanti, cakkā vā chindissanti, pavattiṃ cassa ñatvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ netvā cakkamagge nipajjāpesi. Tadā sākaṭikajeṭṭhako purato ahosi. Athassa goṇā taṃ ṭhānaṃ patvā dhuraṃ chaḍḍesuṃ, punappunaṃ āropetvā pājiyamānāpi purato na gacchiṃsu. Evaṃ tassa tehi saddhiṃ vāyamantasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. So ‘‘kiṃ nāmetaṃ goṇā kariṃsū’’ti maggaṃ olokento dārakaṃ disvā, ‘‘bhāriyaṃ vata me kamma’’nti cintetvā, ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhamānaso taṃ gehaṃ nesi.
กาฬี คนฺตฺวา เสฎฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺติํ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิฯ อถ นํ โส อาห – ‘‘อิทานิ นํ อามกสุสานํ เนตฺวา คจฺฉนฺตเร นิปชฺชาเปหิ, ตตฺถ สุนขาทีหิ วา ขาทิโต, อมนุเสฺสหิ วา ปหโฎ มริสฺสติ, มาตามตภาวญฺจสฺส ชานิตฺวาว อาคเจฺฉยฺยาสี’’ติฯ สา ตํ เนตฺวา ตตฺถ นิปชฺชาเปตฺวา เอกมเนฺต อฎฺฐาสิฯ ตํ สุนโข วา กาโก วา อมนุโสฺส วา อุปสงฺกมิตุํ นาสกฺขิฯ ‘‘นนุ จสฺส เนว มาตา น ปิตา น ภาติกาทีสุ โกจิ รกฺขิตา นาม อตฺถิ, โก ตํ รกฺขตี’’ติ? สุนขกาเล ปเจฺจกพุเทฺธ สิเนเหน ปวตฺติตภุกฺกรณมตฺตเมว ตํ รกฺขติฯ อเถโก อชปาลโก อเนกสหสฺสา อชา โคจรํ เนโนฺต สุสานปเสฺสน คจฺฉติฯ เอกา อชา ปณฺณานิ ขาทมานา คจฺฉนฺตรํ ปวิฎฺฐา ทารกํ ทิสฺวา ชณฺณุเกหิ ฐตฺวา ทารกสฺส ถนํ อทาสิ, อชปาลเกน ‘‘เห เห’’ติ สเทฺท กเตปิ น นิกฺขมิฯ โส ‘‘ยฎฺฐิยา นํ ปหริตฺวา นีหริสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺตรํ ปวิโฎฺฐ ชณฺณุเกหิ ฐตฺวา ทารกํ ขีรํ ปายนฺติํ อชิํ ทิสฺวา ทารเก ปุตฺตสิเนหํ ปฎิลภิตฺวา, ‘‘ปุโตฺต เม ลโทฺธ’’ติ อาทาย ปกฺกามิฯ
Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘idāni naṃ āmakasusānaṃ netvā gacchantare nipajjāpehi, tattha sunakhādīhi vā khādito, amanussehi vā pahaṭo marissati, mātāmatabhāvañcassa jānitvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ netvā tattha nipajjāpetvā ekamante aṭṭhāsi. Taṃ sunakho vā kāko vā amanusso vā upasaṅkamituṃ nāsakkhi. ‘‘Nanu cassa neva mātā na pitā na bhātikādīsu koci rakkhitā nāma atthi, ko taṃ rakkhatī’’ti? Sunakhakāle paccekabuddhe sinehena pavattitabhukkaraṇamattameva taṃ rakkhati. Atheko ajapālako anekasahassā ajā gocaraṃ nento susānapassena gacchati. Ekā ajā paṇṇāni khādamānā gacchantaraṃ paviṭṭhā dārakaṃ disvā jaṇṇukehi ṭhatvā dārakassa thanaṃ adāsi, ajapālakena ‘‘he he’’ti sadde katepi na nikkhami. So ‘‘yaṭṭhiyā naṃ paharitvā nīharissāmī’’ti gacchantaraṃ paviṭṭho jaṇṇukehi ṭhatvā dārakaṃ khīraṃ pāyantiṃ ajiṃ disvā dārake puttasinehaṃ paṭilabhitvā, ‘‘putto me laddho’’ti ādāya pakkāmi.
กาฬี คนฺตฺวา เสฎฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺติํ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘คจฺฉ, ตํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิฯ อถ นํ อาห – ‘‘อมฺม กาฬิ, อิมํ อาทาย โจรปปาตปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา ปปาเต ขิป, ปพฺพตกุจฺฉิยํ ปฎิหญฺญมาโน ขณฺฑาขณฺฑิโก หุตฺวา ภูมิยํ ปติสฺสติ, มตามตภาวญฺจสฺส ญตฺวาว อาคเจฺฉยฺยาสี’’ติฯ สา ตํ ตตฺถ เนตฺวา ปพฺพตมตฺถเก ฐตฺวา ขิปิฯ ตํ โข ปน ปพฺพตกุจฺฉิํ นิสฺสาย มหาเวฬุคุโมฺพ ปพฺพตานุสาเรเนว วฑฺฒิ, ตสฺส มตฺถกํ ฆนชาโต ชิญฺชุกคุโมฺพ อวตฺถริฯ ทารโก ปตโนฺต โกชวเก วิย ตสฺมิํ ปติฯ ตํ ทิวสญฺจ นฬการเชฎฺฐกสฺส เวฬุพลิ ปโตฺต โหติฯ โส ปุเตฺตน สทฺธิํ คนฺตฺวา ตํ เวฬุคุมฺพํ ฉินฺทิตุํ อารภิฯ ตสฺมิํ จลเนฺต ทารโก สทฺทมกาสิฯ โส ‘‘ทารกสโทฺท วิยา’’ติ เอเกน ปเสฺสน อภิรุหิตฺวา ตํ ทิสฺวา, ‘‘ปุโตฺต เม ลโทฺธ’’ติ ตุฎฺฐจิโตฺต อาทาย คโตฯ
Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, taṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ āha – ‘‘amma kāḷi, imaṃ ādāya corapapātapabbataṃ abhiruhitvā papāte khipa, pabbatakucchiyaṃ paṭihaññamāno khaṇḍākhaṇḍiko hutvā bhūmiyaṃ patissati, matāmatabhāvañcassa ñatvāva āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ tattha netvā pabbatamatthake ṭhatvā khipi. Taṃ kho pana pabbatakucchiṃ nissāya mahāveḷugumbo pabbatānusāreneva vaḍḍhi, tassa matthakaṃ ghanajāto jiñjukagumbo avatthari. Dārako patanto kojavake viya tasmiṃ pati. Taṃ divasañca naḷakārajeṭṭhakassa veḷubali patto hoti. So puttena saddhiṃ gantvā taṃ veḷugumbaṃ chindituṃ ārabhi. Tasmiṃ calante dārako saddamakāsi. So ‘‘dārakasaddo viyā’’ti ekena passena abhiruhitvā taṃ disvā, ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhacitto ādāya gato.
กาฬี เสฎฺฐิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เตน ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺติํ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิฯ เสฎฺฐิโน อิทญฺจิทญฺจ กโรนฺตเสฺสว ทารโก วฑฺฒิโต ‘‘โฆสโก’’เตฺววสฺส นามํ อโหสิฯ โส เสฎฺฐิโน อกฺขิมฺหิ กณฺฎโก วิย ขายิ, อุชุกํ ตํ โอโลเกตุมฺปิ น วิสติฯ อถสฺส มารณูปายํ จิเนฺตโนฺต อตฺตโน สหายกสฺส กุมฺภการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กทา ตฺวํ อาวาปํ อาลิเมฺปสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา – ‘‘เสฺว’’ติ วุเตฺต, ‘‘เตน หิ อิทํ สหสฺสํ คเหตฺวา มม เอกํ กมฺมํ กโรหี’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ, สามี’’ติ? ‘‘เอโก เม อวชาตปุโตฺต อตฺถิ, ตํ ตว สนฺติกํ เปเสสฺสามิ, อถ นํ คเหตฺวา คพฺภํ ปเวเสตฺวา ติขิณาย วาสิยา ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา จาฎิยํ ปกฺขิปิตฺวา อาวาเป ปเจยฺยาสิ, อิทํ เต สหสฺสํ สจฺจการสทิสํฯ อุตฺตริํ ปน เต กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา กริสฺสามี’’ติฯ กุมฺภกาโร ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิฯ เสฎฺฐิ ปุนทิวเส โฆสกํ ปโกฺกสิตฺวา, ‘‘หิโยฺย มยา กุมฺภกาโร เอกํ กมฺมํ อาณโตฺต, เอหิ, ตฺวํ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวํ วเทหิ – ‘หิโยฺย กิร เม ปิตรา อาณตฺตํ กมฺมํ นิปฺผาเทหี’’’ติ ปหิณิฯ โส ‘‘สาธู’’ติ อคมาสิฯ ตํ ตตฺถ คจฺฉนฺตํ อิตโร เสฎฺฐิโน ปุโตฺต ทารเกหิ สทฺธิํ คุฬํ กีฬโนฺต ทิสฺวา ตํ ปโกฺกสิตฺวา, ‘‘กุหิํ คจฺฉสิ ภาติกา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปิตุ สาสนํ คเหตฺวา กุมฺภการสฺส สนฺติก’’นฺติ วุเตฺต ‘‘อหํ ตตฺถ คมิสฺสามิฯ อิเม มํ ทารกา พหุํ ลกฺขํ ชินิํสุ, ตํ เม ปฎิชินิตฺวา เทหี’’ติ อาหฯ ‘‘อหํ ปิตุ ภายามี’’ติฯ ‘‘มา ภายิ, ภาติก, อหํ ตํ สาสนํ หริสฺสามิฯ พหูหิ ชิโต, ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว เม ลกฺขํ ปฎิชินา’’ติฯ
Kāḷī seṭṭhissa santikaṃ gantvā tena pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā, ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Seṭṭhino idañcidañca karontasseva dārako vaḍḍhito ‘‘ghosako’’tvevassa nāmaṃ ahosi. So seṭṭhino akkhimhi kaṇṭako viya khāyi, ujukaṃ taṃ oloketumpi na visati. Athassa māraṇūpāyaṃ cintento attano sahāyakassa kumbhakārassa santikaṃ gantvā, ‘‘kadā tvaṃ āvāpaṃ ālimpessasī’’ti pucchitvā – ‘‘sve’’ti vutte, ‘‘tena hi idaṃ sahassaṃ gahetvā mama ekaṃ kammaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Kiṃ, sāmī’’ti? ‘‘Eko me avajātaputto atthi, taṃ tava santikaṃ pesessāmi, atha naṃ gahetvā gabbhaṃ pavesetvā tikhiṇāya vāsiyā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā cāṭiyaṃ pakkhipitvā āvāpe paceyyāsi, idaṃ te sahassaṃ saccakārasadisaṃ. Uttariṃ pana te kattabbayuttakaṃ pacchā karissāmī’’ti. Kumbhakāro ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Seṭṭhi punadivase ghosakaṃ pakkositvā, ‘‘hiyyo mayā kumbhakāro ekaṃ kammaṃ āṇatto, ehi, tvaṃ tassa santikaṃ gantvā evaṃ vadehi – ‘hiyyo kira me pitarā āṇattaṃ kammaṃ nipphādehī’’’ti pahiṇi. So ‘‘sādhū’’ti agamāsi. Taṃ tattha gacchantaṃ itaro seṭṭhino putto dārakehi saddhiṃ guḷaṃ kīḷanto disvā taṃ pakkositvā, ‘‘kuhiṃ gacchasi bhātikā’’ti pucchitvā ‘‘pitu sāsanaṃ gahetvā kumbhakārassa santika’’nti vutte ‘‘ahaṃ tattha gamissāmi. Ime maṃ dārakā bahuṃ lakkhaṃ jiniṃsu, taṃ me paṭijinitvā dehī’’ti āha. ‘‘Ahaṃ pitu bhāyāmī’’ti. ‘‘Mā bhāyi, bhātika, ahaṃ taṃ sāsanaṃ harissāmi. Bahūhi jito, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva me lakkhaṃ paṭijinā’’ti.
โฆสโก กิร คุฬกีฬาย เฉโก, เตน นํ เอวํ นิพนฺธิฯ โสปิ ตํ ‘‘เตน หิ คนฺตฺวา กุมฺภการํ วเทหิ – ‘ปิตรา กิร เม หิโยฺย เอกํ กมฺมํ อาณตฺตํ, ตํ นิปฺผาเทหี’’’ติ วตฺวา อุโยฺยเชสิฯ โส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตถา อวจฯ อถ นํ กุมฺภกาโร เสฎฺฐินา วุตฺตนิยาเมเนว มาเรตฺวา อาวาเป ขิปิฯ โฆสโกปิ ทิวสภาคํ กีฬิตฺวา สายนฺหสมเย เคหํ คนฺตฺวา ‘‘กิํ, ตาต, น คโตสี’’ติ วุเตฺต อตฺตโน อคตการณญฺจ กนิฎฺฐสฺส คตการณญฺจ อาโรเจสิฯ ตํ สุตฺวา เสฎฺฐิ ‘‘อหํ ธี’’ติ มหาวิรวํ วิรวิตฺวา สกลสรีเร ปกฺกุถิตโลหิโต วิย หุตฺวา, ‘‘อโมฺภ, กุมฺภการ, มา มํ นาสยิ, มา มํ นาสยี’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทโนฺต ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิฯ กุมฺภกาโร ตํ ตถา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘สามิ, มา สทฺทํ กริ, กมฺมํ เต นิปฺผนฺน’’นฺติ อาหฯ โส ปพฺพเตน วิย มหเนฺตน โสเกน อวตฺถโฎ หุตฺวา อนปฺปกํ โทมนสฺสํ ปฎิสํเวเทสิฯ ยถา ตํ อปฺปทุฎฺฐสฺส ปทุสฺสมาโนฯ เตนาห ภควา –
Ghosako kira guḷakīḷāya cheko, tena naṃ evaṃ nibandhi. Sopi taṃ ‘‘tena hi gantvā kumbhakāraṃ vadehi – ‘pitarā kira me hiyyo ekaṃ kammaṃ āṇattaṃ, taṃ nipphādehī’’’ti vatvā uyyojesi. So tassa santikaṃ gantvā tathā avaca. Atha naṃ kumbhakāro seṭṭhinā vuttaniyāmeneva māretvā āvāpe khipi. Ghosakopi divasabhāgaṃ kīḷitvā sāyanhasamaye gehaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tāta, na gatosī’’ti vutte attano agatakāraṇañca kaniṭṭhassa gatakāraṇañca ārocesi. Taṃ sutvā seṭṭhi ‘‘ahaṃ dhī’’ti mahāviravaṃ viravitvā sakalasarīre pakkuthitalohito viya hutvā, ‘‘ambho, kumbhakāra, mā maṃ nāsayi, mā maṃ nāsayī’’ti bāhā paggayha kandanto tassa santikaṃ agamāsi. Kumbhakāro taṃ tathā āgacchantaṃ disvā, ‘‘sāmi, mā saddaṃ kari, kammaṃ te nipphanna’’nti āha. So pabbatena viya mahantena sokena avatthaṭo hutvā anappakaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedesi. Yathā taṃ appaduṭṭhassa padussamāno. Tenāha bhagavā –
‘‘โย ทเณฺฑน อทเณฺฑสุ, อปฺปทุเฎฺฐสุ ทุสฺสติ;
‘‘Yo daṇḍena adaṇḍesu, appaduṭṭhesu dussati;
ทสนฺนมญฺญตรํ ฐานํ, ขิปฺปเมว นิคจฺฉติฯ
Dasannamaññataraṃ ṭhānaṃ, khippameva nigacchati.
‘‘เวทนํ ผรุสํ ชานิํ, สรีรสฺส จ เภทนํ;
‘‘Vedanaṃ pharusaṃ jāniṃ, sarīrassa ca bhedanaṃ;
ครุกํ วาปิ อาพาธํ, จิตฺตเกฺขปญฺจ ปาปุเณฯ
Garukaṃ vāpi ābādhaṃ, cittakkhepañca pāpuṇe.
‘‘ราชโต วา อุปสคฺคํ, อพฺภกฺขานญฺจ ทารุณํ;
‘‘Rājato vā upasaggaṃ, abbhakkhānañca dāruṇaṃ;
ปริกฺขยญฺจ ญาตีนํ, โภคานญฺจ ปภงฺคุรํฯ
Parikkhayañca ñātīnaṃ, bhogānañca pabhaṅguraṃ.
‘‘อถ วาสฺส อคารานิ, อคฺคิ ฑหติ ปาวโก;
‘‘Atha vāssa agārāni, aggi ḍahati pāvako;
กายสฺส เภทา ทุปฺปโญฺญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติฯ (ธ. ป. ๑๓๗-๑๔๐);
Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjatī’’ti. (dha. pa. 137-140);
เอวํ สเนฺตปิ ปุน นํ เสฎฺฐิ อุชุกํ โอโลเกตุํ น สโกฺกติฯ ‘‘กินฺติ นํ มาเรยฺย’’นฺติ จิเนฺตโนฺต, ‘‘มม คามสเต อายุตฺตกสฺส สนฺติกํ เปเสตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ อุปายํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ เม อวชาตปุโตฺต, อิมํ มาเรตฺวา วจฺจกูเป ขิปตุ, เอวํ กเต อหํ มาตุลสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ ตสฺส ปณฺณํ ลิขิตฺวา, ‘‘ตาต โฆสก, อมฺหากํ คามสเต อายุตฺตโก อตฺถิ, อิมํ ปณฺณํ หริตฺวา ตสฺส เทหี’’ติ วตฺวา ปณฺณํ ตสฺส ทุสฺสเนฺต พนฺธิฯ โส ปน อกฺขรสมยํ น ชานาติฯ ทหรกาลโต ปฎฺฐาย หิ นํ มาราเปโนฺตว เสฎฺฐิ มาเรตุํ นาสกฺขิ, กิํ อกฺขรสมยํ สิกฺขาเปสฺสติ? อิติ โส อตฺตโน มาราปนปณฺณเมว ทุสฺสเนฺต พนฺธิตฺวา นิกฺขมโนฺต อาห – ‘‘ปาเถยฺยํ เม, ตาต, นตฺถี’’ติฯ ‘‘ปาเถเยฺยน เต กมฺมํ นตฺถิ, อนฺตรามเคฺค ‘อสุกคาเม นาม มมสหายโก เสฎฺฐิ อตฺถิ, ตสฺส ฆเร ปาตราสํ กตฺวา ปุรโต คจฺฉาหี’’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ ปิตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขโนฺต ตํ คามํ ปตฺวา เสฎฺฐิสฺส ฆรํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา เสฎฺฐิชายํ ปสฺสิฯ ‘‘ตฺวํ กุโต อาคโตสี’’ติ จ วุเตฺต, ‘‘อโนฺตนครโต’’ติ อาหฯ ‘‘กสฺส ปุโตฺตสี’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ สหายกเสฎฺฐิโน, อมฺมา’’ติฯ ‘‘ตฺวํสิ โฆสโก นามา’’ติ? ‘‘อาม, อมฺมา’’ติฯ ตสฺสา สห ทสฺสเนเนว ตสฺมิํ ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิฯ เสฎฺฐิโน ปเนกา ธีตา อตฺถิ ปนฺนรสโสฬสวสฺสุเทฺทสิกา อภิรูปา ปาสาทิกา, ตํ รกฺขิตุํ เอกเมว เปสนการิกํ ทาสิํ ทตฺวา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล สิริคเพฺภ วสาเปนฺติฯ เสฎฺฐิธีตา ตสฺมิํ ขเณ ตํ ทาสิํ อนฺตราปณํ เปเสสิฯ อถ นํ เสฎฺฐิชายา ทิสฺวา, ‘‘กุหิํ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อยฺยธีตาย เปสเนนา’’ติ วุเตฺต ‘‘อิโต ตาว เอหิ, ติฎฺฐตุ เปสนํ, ปุตฺตสฺส เม ปีฐกํ อตฺถริตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตลํ มกฺขิตฺวา สยนํ อตฺถริตฺวา เทหิ, ปจฺฉา เปสนํ กริสฺสสี’’ติ อาหฯ สา ตถา อกาสิฯ
Evaṃ santepi puna naṃ seṭṭhi ujukaṃ oloketuṃ na sakkoti. ‘‘Kinti naṃ māreyya’’nti cintento, ‘‘mama gāmasate āyuttakassa santikaṃ pesetvā māressāmī’’ti upāyaṃ disvā, ‘‘ayaṃ me avajātaputto, imaṃ māretvā vaccakūpe khipatu, evaṃ kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ pacchā jānissāmī’’ti tassa paṇṇaṃ likhitvā, ‘‘tāta ghosaka, amhākaṃ gāmasate āyuttako atthi, imaṃ paṇṇaṃ haritvā tassa dehī’’ti vatvā paṇṇaṃ tassa dussante bandhi. So pana akkharasamayaṃ na jānāti. Daharakālato paṭṭhāya hi naṃ mārāpentova seṭṭhi māretuṃ nāsakkhi, kiṃ akkharasamayaṃ sikkhāpessati? Iti so attano mārāpanapaṇṇameva dussante bandhitvā nikkhamanto āha – ‘‘pātheyyaṃ me, tāta, natthī’’ti. ‘‘Pātheyyena te kammaṃ natthi, antarāmagge ‘asukagāme nāma mamasahāyako seṭṭhi atthi, tassa ghare pātarāsaṃ katvā purato gacchāhī’’’ti. So ‘‘sādhū’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhanto taṃ gāmaṃ patvā seṭṭhissa gharaṃ pucchitvā gantvā seṭṭhijāyaṃ passi. ‘‘Tvaṃ kuto āgatosī’’ti ca vutte, ‘‘antonagarato’’ti āha. ‘‘Kassa puttosī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ sahāyakaseṭṭhino, ammā’’ti. ‘‘Tvaṃsi ghosako nāmā’’ti? ‘‘Āma, ammā’’ti. Tassā saha dassaneneva tasmiṃ puttasineho uppajji. Seṭṭhino panekā dhītā atthi pannarasasoḷasavassuddesikā abhirūpā pāsādikā, taṃ rakkhituṃ ekameva pesanakārikaṃ dāsiṃ datvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe vasāpenti. Seṭṭhidhītā tasmiṃ khaṇe taṃ dāsiṃ antarāpaṇaṃ pesesi. Atha naṃ seṭṭhijāyā disvā, ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitvā, ‘‘ayyadhītāya pesanenā’’ti vutte ‘‘ito tāva ehi, tiṭṭhatu pesanaṃ, puttassa me pīṭhakaṃ attharitvā pāde dhovitvā telaṃ makkhitvā sayanaṃ attharitvā dehi, pacchā pesanaṃ karissasī’’ti āha. Sā tathā akāsi.
อถ นํ จิเรนาคตํ เสฎฺฐิธีตา สนฺตเชฺชสิฯ อถ นํ สา อาห – ‘‘มา เม กุชฺฌิ, เสฎฺฐิปุโตฺต โฆสโก อาคโต, ตสฺส อิทญฺจิทญฺจ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา อาคตามฺหี’’ติฯ เสฎฺฐิธีตาย ‘‘เสฎฺฐิปุโตฺต โฆสโก’’ติ นามํ สุตฺวาว เปมํ ฉวิยาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฎฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐิตํฯ โกตุหลกาลสฺมิญฺหิ สา ตสฺส ปชาปตี หุตฺวา นาฬิโกทนํ ปเจฺจกพุทฺธสฺส อทาสิ, ตสฺสานุภาเวนาคนฺตฺวา อิมสฺมิํ เสฎฺฐิกุเล นิพฺพตฺตาฯ อิติ ตํ โส ปุพฺพสิเนโห อวตฺถริตฺวา คณฺหิฯ เตนาห ภควา –
Atha naṃ cirenāgataṃ seṭṭhidhītā santajjesi. Atha naṃ sā āha – ‘‘mā me kujjhi, seṭṭhiputto ghosako āgato, tassa idañcidañca katvā tattha gantvā āgatāmhī’’ti. Seṭṭhidhītāya ‘‘seṭṭhiputto ghosako’’ti nāmaṃ sutvāva pemaṃ chaviyādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhitaṃ. Kotuhalakālasmiñhi sā tassa pajāpatī hutvā nāḷikodanaṃ paccekabuddhassa adāsi, tassānubhāvenāgantvā imasmiṃ seṭṭhikule nibbattā. Iti taṃ so pubbasineho avattharitvā gaṇhi. Tenāha bhagavā –
‘‘ปุเพฺพว สนฺนิวาเสน, ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา;
‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā;
เอวํ ตํ ชายเต เปมํ, อุปฺปลํว ยโถทเก’’ติฯ (ชา. ๑.๒.๑๗๔);
Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);
อถ นํ ปุจฺฉิ – ‘‘กุหิํ โส, อมฺมา’’ติ? ‘‘สยเน นิปโนฺน นิทฺทายตี’’ติฯ ‘‘อตฺถิ ปนสฺส หเตฺถ กิญฺจี’’ติ? ‘‘ทุสฺสเนฺต ปณฺณํ อตฺถี’’ติฯ สา ‘‘กิํ ปณฺณํ นุ โข เอต’’นฺติ ตสฺมิํ นิทฺทายเนฺต มาตาปิตูนํ อญฺญวิหิตตาย อปสฺสนฺตานํ โอตริตฺวา สมีปํ คนฺตฺวา ตํ ปณฺณํ โมเจตฺวา อาทาย อตฺตโน คพฺภํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย วาตปานํ วิวริตฺวา อกฺขรสมเย กุสลตาย ปณฺณํ วาเจตฺวา, ‘‘อโห วต พาโล, อตฺตโน มรณปณฺณํ ทุสฺสเนฺต พนฺธิตฺวา วิจรติ, สเจ มยา น ทิฎฺฐํ อสฺส, นตฺถิสฺส ชีวิต’’นฺติ ตํ ปณฺณํ ผาเลตฺวา เสฎฺฐิสฺส วจเนน อปรํ ปณฺณํ ลิขิ – ‘‘อยํ มม ปุโตฺต โฆสโก นาม, คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา อิมสฺส ชนปทเสฎฺฐิโน ธีตรา สทฺธิํ มงฺคลํ กตฺวา อตฺตโน วสนคามสฺส มเชฺฌ ทฺวิภูมกํ เคหํ กาเรตฺวา ปาการปริเกฺขเปน เจว ปุริสคุตฺติยา จ สุสํวิหิตารกฺขํ กโรตุ, มยฺหญฺจ ‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กต’นฺติ สาสนํ เปเสตุ, เอวํ กเต อหํ มาตุลสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ, ลิขิตฺวา จ ปน สงฺฆริตฺวา โอตริตฺวา ทุสฺสเนฺตเยวสฺส พนฺธิฯ
Atha naṃ pucchi – ‘‘kuhiṃ so, ammā’’ti? ‘‘Sayane nipanno niddāyatī’’ti. ‘‘Atthi panassa hatthe kiñcī’’ti? ‘‘Dussante paṇṇaṃ atthī’’ti. Sā ‘‘kiṃ paṇṇaṃ nu kho eta’’nti tasmiṃ niddāyante mātāpitūnaṃ aññavihitatāya apassantānaṃ otaritvā samīpaṃ gantvā taṃ paṇṇaṃ mocetvā ādāya attano gabbhaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya vātapānaṃ vivaritvā akkharasamaye kusalatāya paṇṇaṃ vācetvā, ‘‘aho vata bālo, attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā vicarati, sace mayā na diṭṭhaṃ assa, natthissa jīvita’’nti taṃ paṇṇaṃ phāletvā seṭṭhissa vacanena aparaṃ paṇṇaṃ likhi – ‘‘ayaṃ mama putto ghosako nāma, gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā imassa janapadaseṭṭhino dhītarā saddhiṃ maṅgalaṃ katvā attano vasanagāmassa majjhe dvibhūmakaṃ gehaṃ kāretvā pākāraparikkhepena ceva purisaguttiyā ca susaṃvihitārakkhaṃ karotu, mayhañca ‘idañcidañca mayā kata’nti sāsanaṃ pesetu, evaṃ kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ pacchā jānissāmī’’ti, likhitvā ca pana saṅgharitvā otaritvā dussanteyevassa bandhi.
โส ทิวสภาคํ นิทฺทายิตฺวา อุฎฺฐาย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิฯ ปุนทิวเส ปาโตว ตํ คามํ คนฺตฺวา อายุตฺตกํ คามกิจฺจํ กโรนฺตํเยว ปสฺสิฯ โส ตํ ทิสฺวา, ‘‘กิํ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ปิตรา เม ตุมฺหากํ ปณฺณํ เปสิต’’นฺติฯ ‘‘กิํ ปณฺณํ, ตาต, อาหรา’’ติ ปณฺณํ คเหตฺวา วาเจตฺวา ตุฎฺฐมานโส ‘‘ปสฺสถ, โภ, มม สามิโน มยิ สิเนหํ กตฺวา เชฎฺฐปุตฺตสฺส เม มงฺคลํ กโรตู’’ติ มม สนฺติกํ ปหิณิฯ ‘‘สีฆํ ทารุอาทีนิ อาหรถา’’ติ คหปติเก วตฺวา คามมเชฺฌ วุตฺตปการํ เคหํ การาเปตฺวา คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา ชนปทเสฎฺฐิโน สนฺติกา ธีตรํ อาเนตฺวา มงฺคลํ กตฺวา เสฎฺฐิสฺส สาสนํ ปหิณิ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กต’’นฺติฯ
So divasabhāgaṃ niddāyitvā uṭṭhāya bhuñjitvā pakkāmi. Punadivase pātova taṃ gāmaṃ gantvā āyuttakaṃ gāmakiccaṃ karontaṃyeva passi. So taṃ disvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Pitarā me tumhākaṃ paṇṇaṃ pesita’’nti. ‘‘Kiṃ paṇṇaṃ, tāta, āharā’’ti paṇṇaṃ gahetvā vācetvā tuṭṭhamānaso ‘‘passatha, bho, mama sāmino mayi sinehaṃ katvā jeṭṭhaputtassa me maṅgalaṃ karotū’’ti mama santikaṃ pahiṇi. ‘‘Sīghaṃ dāruādīni āharathā’’ti gahapatike vatvā gāmamajjhe vuttapakāraṃ gehaṃ kārāpetvā gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā janapadaseṭṭhino santikā dhītaraṃ ānetvā maṅgalaṃ katvā seṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi ‘‘idañcidañca mayā kata’’nti.
ตํ สุตฺวา เสฎฺฐิโน ‘‘ยํ กาเรมิ, ตํ น โหติ; ยํ น กาเรมิ, ตเทว โหตี’’ติ มหนฺตํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิฯ ปุตฺตโสเกน สทฺธิํ โส โสโก เอกโต หุตฺวา กุจฺฉิฑาหํ อุปฺปาเทตฺวา อติสารํ ชเนสิฯ เสฎฺฐิธีตาปิ ‘‘สเจ โกจิ เสฎฺฐิโน สนฺติกา อาคจฺฉติ, มม อกเถตฺวา เสฎฺฐิปุตฺตสฺส ปฐมตรํ มา กถยิตฺถา’’ติ ชเน อาณาเปสิฯ เสฎฺฐิปิ โข ‘‘ทานิ ตํ ทุฎฺฐปุตฺตํ มม สาปเตยฺยสฺส สามิกํ น กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา เอกํ อายุตฺตกํ อาห – ‘‘มาตุล, ปุตฺตํ เม ทฎฺฐุกาโมมฺหิ, เอกํ ปาทมูลิกํ เปเสตฺวา มม ปุตฺตํ ปโกฺกสาเปหี’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ปณฺณํ ทตฺวา เอกํ ปุริสํ เปเสสิฯ เสฎฺฐิธีตาปิ ตสฺส อาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐิตภาวํ สุตฺวา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘กิํ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิฯ โส อาห – ‘‘เสฎฺฐิ คิลาโน, ปุตฺตํ ปสฺสิตุํ ปโกฺกสาเปสิ, อเยฺย’’ติฯ ‘‘กิํ, ตาต, พลวา, ทุพฺพโล’’ติ? ‘‘พลวา ตาว, อาหารํ ภุญฺชติเยว, อเยฺย’’ติฯ สา เสฎฺฐิปุตฺตํ อชานาเปตฺวาว ตสฺส นิเวสนญฺจ ปริพฺพยญฺจ ทาเปตฺวา ‘‘มยา เปสิตกาเล คมิสฺสสิ, อจฺฉสฺสุ ตาวา’’ติ อาหฯ เสฎฺฐิ ปุน อายุตฺตกํ อวจ, ‘‘กิํ, มาตุล, น เต มม ปุตฺตสฺส สนฺติกํ ปหิต’’นฺติ? ‘‘ปหิตํ, สามิ, คตปุริโส น ตาว เอตี’’ติฯ ‘‘เตน หิ ปุน อปรํ เปเสหี’’ติฯ โส เปเสสิฯ เสฎฺฐิธีตา ตสฺมิมฺปิ ตเถว ปฎิปชฺชิฯ อถ เสฎฺฐิโน โรโค พลวา ชาโต, เอกํ ภาชนํ ปวิสติ, เอกํ นิกฺขมติฯ ปุน เสฎฺฐิ อายุตฺตกํ ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ, มาตุล, น เต มม ปุตฺตสฺส สนฺติกํ ปหิต’’นฺติ? ‘‘ปหิตํ, สามิ, คตปุริโส น ตาว เอตี’’ติฯ ‘‘เตน หิ ปุน อปรํ เปเสหี’’ติฯ โส เปเสสิฯ เสฎฺฐิธีตา ตติยวาเร อาคตมฺปิ ตํ ปวตฺติํ ปุจฺฉิฯ โส ‘‘พาฬฺหคิลาโน, อเยฺย, เสฎฺฐิ อาหารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา มจฺจุปรายโณ ชาโต, เอกํ ภาชนํ นิกฺขมติ , เอกํ ปวิสตี’’ติ อาหฯ เสฎฺฐิธีตา ‘‘อิทานิ คนฺตุํ กาโล’’ติ เสฎฺฐิปุตฺตสฺส ‘‘ปิตา เต กิร คิลาโน’’ติ อาโรเจตฺวา ‘‘กิํ วเทสิ ภเทฺท’’ติ วุเตฺต ‘‘อผาสุกมสฺส, สามี’’ติ อาหฯ ‘‘อิทานิ กิํ กาตพฺพ’’นฺติฯ สามิ? ‘‘คามสตโต วุฎฺฐานกปณฺณาการํ อาทาย คนฺตฺวา ปสฺสิสฺสาม น’’นฺติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา สกเฎหิ อาทาย ปกฺกามิฯ
Taṃ sutvā seṭṭhino ‘‘yaṃ kāremi, taṃ na hoti; yaṃ na kāremi, tadeva hotī’’ti mahantaṃ domanassaṃ uppajji. Puttasokena saddhiṃ so soko ekato hutvā kucchiḍāhaṃ uppādetvā atisāraṃ janesi. Seṭṭhidhītāpi ‘‘sace koci seṭṭhino santikā āgacchati, mama akathetvā seṭṭhiputtassa paṭhamataraṃ mā kathayitthā’’ti jane āṇāpesi. Seṭṭhipi kho ‘‘dāni taṃ duṭṭhaputtaṃ mama sāpateyyassa sāmikaṃ na karissāmī’’ti cintetvā ekaṃ āyuttakaṃ āha – ‘‘mātula, puttaṃ me daṭṭhukāmomhi, ekaṃ pādamūlikaṃ pesetvā mama puttaṃ pakkosāpehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā paṇṇaṃ datvā ekaṃ purisaṃ pesesi. Seṭṭhidhītāpi tassa āgantvā dvāre ṭhitabhāvaṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. So āha – ‘‘seṭṭhi gilāno, puttaṃ passituṃ pakkosāpesi, ayye’’ti. ‘‘Kiṃ, tāta, balavā, dubbalo’’ti? ‘‘Balavā tāva, āhāraṃ bhuñjatiyeva, ayye’’ti. Sā seṭṭhiputtaṃ ajānāpetvāva tassa nivesanañca paribbayañca dāpetvā ‘‘mayā pesitakāle gamissasi, acchassu tāvā’’ti āha. Seṭṭhi puna āyuttakaṃ avaca, ‘‘kiṃ, mātula, na te mama puttassa santikaṃ pahita’’nti? ‘‘Pahitaṃ, sāmi, gatapuriso na tāva etī’’ti. ‘‘Tena hi puna aparaṃ pesehī’’ti. So pesesi. Seṭṭhidhītā tasmimpi tatheva paṭipajji. Atha seṭṭhino rogo balavā jāto, ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati. Puna seṭṭhi āyuttakaṃ pucchi – ‘‘kiṃ, mātula, na te mama puttassa santikaṃ pahita’’nti? ‘‘Pahitaṃ, sāmi, gatapuriso na tāva etī’’ti. ‘‘Tena hi puna aparaṃ pesehī’’ti. So pesesi. Seṭṭhidhītā tatiyavāre āgatampi taṃ pavattiṃ pucchi. So ‘‘bāḷhagilāno, ayye, seṭṭhi āhāraṃ pacchinditvā maccuparāyaṇo jāto, ekaṃ bhājanaṃ nikkhamati , ekaṃ pavisatī’’ti āha. Seṭṭhidhītā ‘‘idāni gantuṃ kālo’’ti seṭṭhiputtassa ‘‘pitā te kira gilāno’’ti ārocetvā ‘‘kiṃ vadesi bhadde’’ti vutte ‘‘aphāsukamassa, sāmī’’ti āha. ‘‘Idāni kiṃ kātabba’’nti. Sāmi? ‘‘Gāmasatato vuṭṭhānakapaṇṇākāraṃ ādāya gantvā passissāma na’’nti. So ‘‘sādhū’’ti paṇṇākāraṃ āharāpetvā sakaṭehi ādāya pakkāmi.
อถ นํ สา ‘‘ปิตา เต ทุพฺพโล, เอตฺตกํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตานํ ปปโญฺจ ภวิสฺสติ, เอตํ นิวตฺตาเปหี’’ติ วตฺวา ตํ สพฺพํ อตฺตโน กุลเคหํ เปเสตฺวา ปุน ตํ อาห – ‘‘สามิ, ตฺวํ อตฺตโน ปิตุ ปาทปเสฺส ติเฎฺฐยฺยาสิ, อหํ อุสฺสีสกปเสฺส ฐสฺสามี’’ติฯ เคหํ ปวิสมานาเยว จ ‘‘เคหสฺส ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อารกฺขํ คณฺหถา’’ติ อตฺตโน ปุริเส อาณาเปสิฯ ปวิฎฺฐกาเล ปน เสฎฺฐิปุโตฺต ปิตุ ปาทปเสฺส อฎฺฐาสิ, อิตรา อุสฺสีสกปเสฺสฯ
Atha naṃ sā ‘‘pitā te dubbalo, ettakaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā gacchantānaṃ papañco bhavissati, etaṃ nivattāpehī’’ti vatvā taṃ sabbaṃ attano kulagehaṃ pesetvā puna taṃ āha – ‘‘sāmi, tvaṃ attano pitu pādapasse tiṭṭheyyāsi, ahaṃ ussīsakapasse ṭhassāmī’’ti. Gehaṃ pavisamānāyeva ca ‘‘gehassa purato ca pacchato ca ārakkhaṃ gaṇhathā’’ti attano purise āṇāpesi. Paviṭṭhakāle pana seṭṭhiputto pitu pādapasse aṭṭhāsi, itarā ussīsakapasse.
ตสฺมิํ ขเณ เสฎฺฐิ อุตฺตานโก นิปโนฺน โหติฯ อายุตฺตโก ปน ตสฺส ปาเท ปริมชฺชโนฺต ‘‘ปุโตฺต เต, สามิ, อาคโต’’ติ อาหฯ ‘‘กุหิํ โส’’ติ? ‘‘เอส ปาทมูเล ฐิโต’’ติฯ อถ นํ ทิสฺวา อายกมฺมิกํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘มม เคเห กิตฺตกํ ธน’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สามิ, ธนเสฺสว จตฺตาลีสโกฎิโย, อุปโภคปริโภคภณฺฑานํ ปน วนคามเกฺขตฺตทฺวิปทจตุปฺปทยานวาหนานญฺจ อยญฺจ อยญฺจ ปริเจฺฉโท’’ติ วุเตฺต, ‘‘อหํ เอตฺตกํ ธนํ มม ปุตฺตสฺส โฆสกสฺส น เทมี’’ติ วตฺตุกาโม ‘‘เทมี’’ติ อาหฯ ตํ สุตฺวา เสฎฺฐิธีตา ‘‘อยํ ปุน กเถโนฺต อญฺญํ กิญฺจิ กเถยฺยา’’ติ จิเนฺตตฺวา โสกาตุรา วิย เกเส วิกิริตฺวา โรทมานา ‘‘กิํ นาเมตํ, ตาต, วเทถ, อิทมฺปิ นาม โว วจนํ สุโณม, อลกฺขิกา วตมฺหา’’ติ วตฺวา มตฺถเกน นํ อุรมเชฺฌ ปหรนฺตี ปติตฺวา ยถา ปุน วตฺตุํ น สโกฺกติ, ตถาสฺส อุรมเชฺฌ มตฺถเกน ฆํเสนฺตี อาโรทนํ ทเสฺสสิฯ เสฎฺฐิ ตํขณเญฺญว กาลมกาสิฯ ‘‘เสฎฺฐิ มโต’’ติ คนฺตฺวา อุเตนสฺส รโญฺญ อาโรจยิํสุฯ ราชา ตสฺส สรีรกิจฺจํ การาเปตฺวา, ‘‘อตฺถิ ปนสฺส ปุโตฺต วา ธีตา วา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อตฺถิ, เทว, โฆสโก นาม ตสฺส ปุโตฺต, สพฺพํ สาปเตยฺยํ ตสฺส นิยฺยาเทตฺวาว มโต, เทวา’’ติฯ
Tasmiṃ khaṇe seṭṭhi uttānako nipanno hoti. Āyuttako pana tassa pāde parimajjanto ‘‘putto te, sāmi, āgato’’ti āha. ‘‘Kuhiṃ so’’ti? ‘‘Esa pādamūle ṭhito’’ti. Atha naṃ disvā āyakammikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘mama gehe kittakaṃ dhana’’nti pucchi. ‘‘Sāmi, dhanasseva cattālīsakoṭiyo, upabhogaparibhogabhaṇḍānaṃ pana vanagāmakkhettadvipadacatuppadayānavāhanānañca ayañca ayañca paricchedo’’ti vutte, ‘‘ahaṃ ettakaṃ dhanaṃ mama puttassa ghosakassa na demī’’ti vattukāmo ‘‘demī’’ti āha. Taṃ sutvā seṭṭhidhītā ‘‘ayaṃ puna kathento aññaṃ kiñci katheyyā’’ti cintetvā sokāturā viya kese vikiritvā rodamānā ‘‘kiṃ nāmetaṃ, tāta, vadetha, idampi nāma vo vacanaṃ suṇoma, alakkhikā vatamhā’’ti vatvā matthakena naṃ uramajjhe paharantī patitvā yathā puna vattuṃ na sakkoti, tathāssa uramajjhe matthakena ghaṃsentī ārodanaṃ dassesi. Seṭṭhi taṃkhaṇaññeva kālamakāsi. ‘‘Seṭṭhi mato’’ti gantvā utenassa rañño ārocayiṃsu. Rājā tassa sarīrakiccaṃ kārāpetvā, ‘‘atthi panassa putto vā dhītā vā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, ghosako nāma tassa putto, sabbaṃ sāpateyyaṃ tassa niyyādetvāva mato, devā’’ti.
ราชา อปรภาเค เสฎฺฐิปุตฺตํ ปโกฺกสาเปสิฯ ตสฺมิญฺจ ทิวเส เทโว วสฺสิฯ ราชงฺคเณ ตตฺถ ตตฺถ อุทกํ สณฺฐาติฯ เสฎฺฐิปุโตฺต ‘‘ราชานํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ปายาสิฯ ราชา วาตปานํ วิวริตฺวา ตํ อาคจฺฉนฺตํ โอโลเกโนฺต ราชงฺคเณ อุทกํ ลงฺฆิตฺวา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิตํ ‘‘ตฺวํ โฆสโก นาม, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทวา’’ติ วุเตฺต ‘‘ปิตา เม มโตติ มา โสจิ, ตว เปตฺติกํ เสฎฺฐิฎฺฐานํ ตุยฺหเมว ทสฺสามี’’ติ ตํ สมสฺสาเสตฺวา ‘‘คจฺฉ, ตาตา’’ติ อุโยฺยเชสิฯ ราชา คจฺฉนฺตญฺจ นํ โอโลเกโนฺตว อฎฺฐาสิฯ โส อาคมนกาเล ลงฺฆิตํ อุทกํ คมนกาเล โอตริตฺวา สณิกํ อคมาสิฯ อถ นํ ราชา ตโตว ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘กิํ นุ โข, ตาต, ตฺวํ มม สนฺติกํ อาคจฺฉโนฺต อุทกํ ลงฺฆิตฺวา อาคมฺม คจฺฉโนฺต โอตริตฺวา สณิกํ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, เทว, อหํ ตสฺมิํ ขเณ กุมารโก, กีฬนกาโล นาม, โส อิทานิ ปน เม เทเวน ฐานนฺตรํ ปฎิสฺสุตํฯ ตสฺมา ยถา ปุเร อจริตฺวา อิทานิ สนฺนิสิเนฺนน หุตฺวา จริตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘ธิติมายํ ปุริโส, อิทาเนวสฺส ฐานนฺตรํ ทสฺสามี’’ติ ปิตรา ภุตฺตํ โภคํ ทตฺวา สพฺพสเตน เสฎฺฐิฎฺฐานํ อทาสิฯ
Rājā aparabhāge seṭṭhiputtaṃ pakkosāpesi. Tasmiñca divase devo vassi. Rājaṅgaṇe tattha tattha udakaṃ saṇṭhāti. Seṭṭhiputto ‘‘rājānaṃ passissāmī’’ti pāyāsi. Rājā vātapānaṃ vivaritvā taṃ āgacchantaṃ olokento rājaṅgaṇe udakaṃ laṅghitvā āgacchantaṃ disvā āgantvā vanditvā ṭhitaṃ ‘‘tvaṃ ghosako nāma, tātā’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘pitā me matoti mā soci, tava pettikaṃ seṭṭhiṭṭhānaṃ tuyhameva dassāmī’’ti taṃ samassāsetvā ‘‘gaccha, tātā’’ti uyyojesi. Rājā gacchantañca naṃ olokentova aṭṭhāsi. So āgamanakāle laṅghitaṃ udakaṃ gamanakāle otaritvā saṇikaṃ agamāsi. Atha naṃ rājā tatova pakkosāpetvā, ‘‘kiṃ nu kho, tāta, tvaṃ mama santikaṃ āgacchanto udakaṃ laṅghitvā āgamma gacchanto otaritvā saṇikaṃ gacchasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, deva, ahaṃ tasmiṃ khaṇe kumārako, kīḷanakālo nāma, so idāni pana me devena ṭhānantaraṃ paṭissutaṃ. Tasmā yathā pure acaritvā idāni sannisinnena hutvā carituṃ vaṭṭatī’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘dhitimāyaṃ puriso, idānevassa ṭhānantaraṃ dassāmī’’ti pitarā bhuttaṃ bhogaṃ datvā sabbasatena seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi.
โส รเถ ฐตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ อกาสิฯ โอโลกิโตโลกิตฎฺฐานํ กมฺปติฯ เสฎฺฐิธีตา กาฬิทาสิยา สทฺธิํ มนฺตยมานา นิสินฺนา ‘‘อมฺม กาฬิ, ปุตฺตสฺส เต เอตฺติกา สมฺปตฺติ มํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ การณา, อมฺมา’’ติ? ‘‘อยญฺหิ อตฺตโน มรณปณฺณํ ทุสฺสเนฺต พนฺธิตฺวา อมฺหากํ ฆรํ อาคโต, อถสฺส มยา ตํ ปณฺณํ ผาเลตฺวา มยา สทฺธิํ มงฺคลกรณตฺถาย อญฺญํ ปณฺณํ ลิขิตฺวา เอตฺตกํ กาลํ ตตฺถ อารโกฺข กโต’’ติฯ ‘‘อมฺม, ตฺวํ เอตฺตกํ ปสฺสสิ, อิมํ ปน เสฎฺฐิ ทหรกาลโต ปฎฺฐาย มาเรตุกาโม มาเรตุํ นาสกฺขิ, เกวลํ อิมํ นิสฺสาย พหุํ ธนํ ขียี’’ติฯ ‘‘อมฺม, อติภาริยํ วต เสฎฺฐินา กต’’นฺติฯ นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เคหํ ปวิสนฺตํ ปน นํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ เอตฺติกา สมฺปตฺติ มํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา’’ติ หสิตํ อกาสิฯ อถ นํ เสฎฺฐิปุโตฺต ทิสฺวา, ‘‘กิํ การณา หสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘เอกํ การณํ นิสฺสายา’’ติฯ ‘‘กเถหิ น’’นฺติ? ‘‘สา น กเถสิ’’ฯ โส ‘‘สเจ น กเถสฺสสิ, ทฺวิธา ตํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ ตเชฺชตฺวา อสิํ นิกฺกฑฺฒิฯ สา ‘‘อยํ เอตฺติกา สมฺปตฺติ ตยา มํ นิสฺสาย ลทฺธาติ จิเนฺตตฺวา หสิต’’นฺติ อาหฯ ‘‘ยทิ มม ปิตรา อตฺตโน สนฺตกํ มยฺหํ นิยฺยาทิตํ, ตฺวํ เอตฺถ กิํ โหสี’’ติ? โส กิร เอตฺตกํ กาลํ กิญฺจิ น ชานาติ, เตนสฺสา วจนํ น สทฺทหิฯ อถสฺส สา ‘‘ตุมฺหากํ ปิตรา มรณปณฺณํ ทตฺวา เปสิตา, ตุเมฺห มยา อิทญฺจิทญฺจ กตฺวา รกฺขิตา’’ติ สพฺพํ กเถสิฯ ‘‘ตฺวํ อภูตํ กเถสี’’ติ อสทฺทหโนฺต ‘‘มาตรํ กาฬิํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘เอวํ กิร, อมฺมา’’ติฯ ‘‘อาม, ตาต, ทหรกาลโต ปฎฺฐาย ตํ มาเรตุกาโม มาเรตุํ อสโกฺกโนฺต ตํ นิสฺสาย พหุํ ธนํ ขียิ, สตฺตสุ ฐาเนสุ ตฺวํ มรณโต มุโตฺต, อิทานิ โภคคามโต อาคมฺม สพฺพสเตน สทฺธิํ เสฎฺฐิฎฺฐานํ ปโตฺต’’ติฯ โส ตํ สุตฺวา ‘‘ภาริยํ วต กมฺมํ, เอวรูปา โข ปน มรณา มุตฺตสฺส มม ปมาทชีวิตํ ชีวิตุํ อยุตฺตํ, อปฺปมโตฺต ภวิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา เทวสิกํ สหสฺสํ วิสฺสเชฺชตฺวา อทฺธิกกปณาทีนํ ทานํ ปฎฺฐเปสิฯ มิโตฺต นามสฺส กุฎุมฺพิโก ทานพฺยาวโฎ อโหสิฯ อยํ โฆสกเสฎฺฐิโน อุปฺปตฺติฯ
So rathe ṭhatvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi. Olokitolokitaṭṭhānaṃ kampati. Seṭṭhidhītā kāḷidāsiyā saddhiṃ mantayamānā nisinnā ‘‘amma kāḷi, puttassa te ettikā sampatti maṃ nissāya uppannā’’ti āha. ‘‘Kiṃ kāraṇā, ammā’’ti? ‘‘Ayañhi attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā amhākaṃ gharaṃ āgato, athassa mayā taṃ paṇṇaṃ phāletvā mayā saddhiṃ maṅgalakaraṇatthāya aññaṃ paṇṇaṃ likhitvā ettakaṃ kālaṃ tattha ārakkho kato’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ ettakaṃ passasi, imaṃ pana seṭṭhi daharakālato paṭṭhāya māretukāmo māretuṃ nāsakkhi, kevalaṃ imaṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ khīyī’’ti. ‘‘Amma, atibhāriyaṃ vata seṭṭhinā kata’’nti. Nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā gehaṃ pavisantaṃ pana naṃ disvā, ‘‘ayaṃ ettikā sampatti maṃ nissāya uppannā’’ti hasitaṃ akāsi. Atha naṃ seṭṭhiputto disvā, ‘‘kiṃ kāraṇā hasī’’ti pucchi. ‘‘Ekaṃ kāraṇaṃ nissāyā’’ti. ‘‘Kathehi na’’nti? ‘‘Sā na kathesi’’. So ‘‘sace na kathessasi, dvidhā taṃ chindissāmī’’ti tajjetvā asiṃ nikkaḍḍhi. Sā ‘‘ayaṃ ettikā sampatti tayā maṃ nissāya laddhāti cintetvā hasita’’nti āha. ‘‘Yadi mama pitarā attano santakaṃ mayhaṃ niyyāditaṃ, tvaṃ ettha kiṃ hosī’’ti? So kira ettakaṃ kālaṃ kiñci na jānāti, tenassā vacanaṃ na saddahi. Athassa sā ‘‘tumhākaṃ pitarā maraṇapaṇṇaṃ datvā pesitā, tumhe mayā idañcidañca katvā rakkhitā’’ti sabbaṃ kathesi. ‘‘Tvaṃ abhūtaṃ kathesī’’ti asaddahanto ‘‘mātaraṃ kāḷiṃ pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘evaṃ kira, ammā’’ti. ‘‘Āma, tāta, daharakālato paṭṭhāya taṃ māretukāmo māretuṃ asakkonto taṃ nissāya bahuṃ dhanaṃ khīyi, sattasu ṭhānesu tvaṃ maraṇato mutto, idāni bhogagāmato āgamma sabbasatena saddhiṃ seṭṭhiṭṭhānaṃ patto’’ti. So taṃ sutvā ‘‘bhāriyaṃ vata kammaṃ, evarūpā kho pana maraṇā muttassa mama pamādajīvitaṃ jīvituṃ ayuttaṃ, appamatto bhavissāmī’’ti cintetvā devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā addhikakapaṇādīnaṃ dānaṃ paṭṭhapesi. Mitto nāmassa kuṭumbiko dānabyāvaṭo ahosi. Ayaṃ ghosakaseṭṭhino uppatti.
ตสฺมิํ ปน กาเล ภทฺทวตีนคเร ภทฺทวติยเสฎฺฐิ นาม โฆสกเสฎฺฐิโน อทิฎฺฐปุพฺพสหายโก อโหสิฯ ภทฺทวตีนครโต อาคตานํ วาณิชานํ สนฺติเก โฆสกเสฎฺฐิ ภทฺทวติยเสฎฺฐิโน สมฺปตฺติญฺจ วยปฺปเทสญฺจ สุตฺวา เตน สทฺธิํ สหายกภาวํ อิจฺฉโนฺต ปณฺณาการํ เปเสสิฯ ภทฺทวติยเสฎฺฐิปิ โกสมฺพิโต อาคตานํ วาณิชานํ สนฺติเก โฆสกเสฎฺฐิโน สมฺปตฺติญฺจ วยปฺปเทสญฺจ สุตฺวา เตน สทฺธิํ สหายกภาวํ อิจฺฉโนฺต ปณฺณาการํ เปเสสิฯ เอวํ เต อญฺญมญฺญํ อทิฎฺฐปุพฺพสหายกา หุตฺวา วสิํสุฯ อปรภาเค ภทฺทวติยเสฎฺฐิโน เคเห อหิวาตโรโค ปติโตฯ ตสฺมิํ ปติเต ปฐมํ มกฺขิกา มรนฺติ, ตโต อนุกฺกเมเนว กีฎา มูสิกา กุกฺกุฎา สูกรา คาโว ทาสี ทาสา สพฺพปจฺฉา ฆรมานุสกาปิ มรนฺติฯ เตสุ เย ภิตฺติํ ภินฺทิตฺวา ปลายนฺติ, เต ชีวิตํ ลภนฺติ, ตทา ปน เสฎฺฐิ จ ภริยา จ ธีตา จสฺส ตถา ปลายิตฺวา โฆสกเสฎฺฐิํ ปสฺสิตุํ ปเตฺถนฺตา โกสมฺพิมคฺคํ ปฎิปชฺชิํสุฯ เต อนฺตรามเคฺคเยว ขีณปาเถยฺยา วาตาตเปน เจว ขุปฺปิปาสาหิ จ กิลนฺตสรีรา กิเจฺฉน โกสมฺพิํ ปตฺวา อุทกผาสุกฎฺฐาเน ฐตฺวา นฺหตฺวา นครทฺวาเร เอกํ สาลํ ปวิสิํสุฯ
Tasmiṃ pana kāle bhaddavatīnagare bhaddavatiyaseṭṭhi nāma ghosakaseṭṭhino adiṭṭhapubbasahāyako ahosi. Bhaddavatīnagarato āgatānaṃ vāṇijānaṃ santike ghosakaseṭṭhi bhaddavatiyaseṭṭhino sampattiñca vayappadesañca sutvā tena saddhiṃ sahāyakabhāvaṃ icchanto paṇṇākāraṃ pesesi. Bhaddavatiyaseṭṭhipi kosambito āgatānaṃ vāṇijānaṃ santike ghosakaseṭṭhino sampattiñca vayappadesañca sutvā tena saddhiṃ sahāyakabhāvaṃ icchanto paṇṇākāraṃ pesesi. Evaṃ te aññamaññaṃ adiṭṭhapubbasahāyakā hutvā vasiṃsu. Aparabhāge bhaddavatiyaseṭṭhino gehe ahivātarogo patito. Tasmiṃ patite paṭhamaṃ makkhikā maranti, tato anukkameneva kīṭā mūsikā kukkuṭā sūkarā gāvo dāsī dāsā sabbapacchā gharamānusakāpi maranti. Tesu ye bhittiṃ bhinditvā palāyanti, te jīvitaṃ labhanti, tadā pana seṭṭhi ca bhariyā ca dhītā cassa tathā palāyitvā ghosakaseṭṭhiṃ passituṃ patthentā kosambimaggaṃ paṭipajjiṃsu. Te antarāmaggeyeva khīṇapātheyyā vātātapena ceva khuppipāsāhi ca kilantasarīrā kicchena kosambiṃ patvā udakaphāsukaṭṭhāne ṭhatvā nhatvā nagaradvāre ekaṃ sālaṃ pavisiṃsu.
ตโต เสฎฺฐิ ภริยํ อาห – ‘‘ภเทฺท, อิมินา นีหาเรน คจฺฉนฺตา วิชาตมาตุยาปิ อมนาปา โหนฺติ, สหายโก กิร เม อทฺธิกกปณาทีนํ เทวสิกํ สหสฺสํ วิสฺสเชฺชตฺวา ทานํ ทาเปสิฯ ตตฺถ ธีตรํ เปเสตฺวา อาหารํ อาหราเปตฺวา เอกาหํ ทฺวีหํ อิเธว สรีรํ สนฺตเปฺปตฺวา สหายกํ ปสฺสิสฺสามา’’ติฯ สา ‘‘สาธุ, สามี’’ติฯ เต สาลายเมว วสิํสุฯ ปุนทิวเส กาเล อาโรจิเต กปณทฺธิกาทีสุ อาหารตฺถาย คจฺฉเนฺตสุ มาตาปิตโร, ‘‘อมฺม, คนฺตฺวา อมฺหากํ อาหารํ อาหรา’’ติ ธีตรํ เปสยิํสุฯ มหาโภคกุลสฺส ธีตา วิปตฺติยา อจฺฉินฺนลชฺชิตาย อลชฺชมานา ปาติํ คเหตฺวา กปณชเนน สทฺธิํ อาหารตฺถาย คนฺตฺวา ‘‘กติ ปฎิวีเส คณฺหิสฺสสิ, อมฺมา’’ติ ปุฎฺฐา จ ปน ‘‘ตโย’’ติ อาหฯ อถสฺสา ตโย ปฎิวีเส อทาสิฯ ตาย ภเตฺต อาหเฎ ตโยปิ เอกโต ภุญฺชิตุํ นิสีทิํสุฯ
Tato seṭṭhi bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, iminā nīhārena gacchantā vijātamātuyāpi amanāpā honti, sahāyako kira me addhikakapaṇādīnaṃ devasikaṃ sahassaṃ vissajjetvā dānaṃ dāpesi. Tattha dhītaraṃ pesetvā āhāraṃ āharāpetvā ekāhaṃ dvīhaṃ idheva sarīraṃ santappetvā sahāyakaṃ passissāmā’’ti. Sā ‘‘sādhu, sāmī’’ti. Te sālāyameva vasiṃsu. Punadivase kāle ārocite kapaṇaddhikādīsu āhāratthāya gacchantesu mātāpitaro, ‘‘amma, gantvā amhākaṃ āhāraṃ āharā’’ti dhītaraṃ pesayiṃsu. Mahābhogakulassa dhītā vipattiyā acchinnalajjitāya alajjamānā pātiṃ gahetvā kapaṇajanena saddhiṃ āhāratthāya gantvā ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasi, ammā’’ti puṭṭhā ca pana ‘‘tayo’’ti āha. Athassā tayo paṭivīse adāsi. Tāya bhatte āhaṭe tayopi ekato bhuñjituṃ nisīdiṃsu.
อถ มาตาธีตโร เสฎฺฐิํ อาหํสุ – ‘‘สามิ, วิปตฺติ นาม มหากุลานมฺปิ อุปฺปชฺชติ, มา อเมฺห โอโลเกตฺวา ภุญฺช, มา จินฺตยี’’ติฯ อิติ นํ นานปฺปกาเรหิ ยาจิตฺวา โภเชสุํฯ โส ภุญฺชิตฺวา อาหารํ ชีราเปตุํ อสโกฺกโนฺต อรุเณ อุคฺคจฺฉเนฺต กาลมกาสิฯ มาตาธีตโร นานปฺปกาเรหิ ปริเทวิตฺวา โรทิํสุฯ กุมาริกา ปุนทิวเส โรทมานา อาหารตฺถาย คนฺตฺวา, ‘‘กติ ปฎิวีเส คณฺหิสฺสสี’’ติ วุตฺตา, ‘‘เทฺว’’ติ วตฺวา อาหารํ อาหริตฺวา มาตรํ ยาจิตฺวา โภเชสิฯ สาปิ ตาย ยาจิยมานา ภุญฺชิตฺวา อาหารํ ชีราเปตุํ อสโกฺกนฺตี ตํ ทิวสเมว กาลมกาสิฯ กุมาริกา เอกิกาว โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา ตาย ทุกฺขุปฺปตฺติยา อติวิย สญฺชาตฉาตกทุกฺขา ปุนทิวเส ยาจเกหิ สทฺธิํ โรทนฺตี อาหารตฺถาย คนฺตฺวา, ‘‘กติ ปฎิวีเส คณฺหิสฺสสิ, อมฺมา’’ติ วุตฺตา ‘‘เอก’’นฺติ อาหฯ มิตฺตกุฎุมฺพิโก ตํ ตโย ทิวเส ภตฺตํ คณฺหนฺติํ สญฺชานาติ, เตน ตํ ‘‘อเปหิ นสฺส, วสลิ, อชฺช ตว กุจฺฉิปฺปมาณํ อญฺญาสี’’ติ อาหฯ หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนา กุลธีตา ปโจฺจรสฺมิํ สตฺติปหารํ วิย วเณ ขาโรทกเสจนกํ วิย จ ปตฺวา ‘‘กิํ, สามี’’ติ อาหฯ ‘‘ตยา ปุเร ตโย โกฎฺฐาสา คหิตา, หิโยฺย เทฺว, อชฺช เอกํ คณฺหาสิฯ อชฺช เต อตฺตโน กุจฺฉิปฺปมาณํ ญาต’’นฺติฯ ‘‘มา มํ, สามิ, ‘อตฺตโนว อตฺถาย คณฺหี’ติ มญฺญิตฺถา’’ติฯ ‘‘อถ กสฺมา เอวํ คณฺหี’’ติ? ‘‘ปุเร ตโย ชนา อหุมฺห, สามิ, หิโยฺย เทฺว, อชฺช เอกิกาว ชาตามฺหี’’ติฯ โส ‘‘เกน การเณนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อาทิโต ปฎฺฐาย ตาย กถิตํ สพฺพํ ปวตฺติํ สุตฺวา อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ อสโกฺกโนฺต สญฺชาตพลวโทมนโสฺส หุตฺวา, ‘‘อมฺม, เอวํ สเนฺต มา จินฺตยิ, ตฺวํ ภทฺทวติยเสฎฺฐิโน ธีตา อชฺชกาลโต ปฎฺฐาย มม ธีตาเยว นามา’’ติ วตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ฆรํ เนตฺวา อตฺตโน เชฎฺฐธีตุฎฺฐาเน ฐเปสิฯ
Atha mātādhītaro seṭṭhiṃ āhaṃsu – ‘‘sāmi, vipatti nāma mahākulānampi uppajjati, mā amhe oloketvā bhuñja, mā cintayī’’ti. Iti naṃ nānappakārehi yācitvā bhojesuṃ. So bhuñjitvā āhāraṃ jīrāpetuṃ asakkonto aruṇe uggacchante kālamakāsi. Mātādhītaro nānappakārehi paridevitvā rodiṃsu. Kumārikā punadivase rodamānā āhāratthāya gantvā, ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasī’’ti vuttā, ‘‘dve’’ti vatvā āhāraṃ āharitvā mātaraṃ yācitvā bhojesi. Sāpi tāya yāciyamānā bhuñjitvā āhāraṃ jīrāpetuṃ asakkontī taṃ divasameva kālamakāsi. Kumārikā ekikāva roditvā paridevitvā tāya dukkhuppattiyā ativiya sañjātachātakadukkhā punadivase yācakehi saddhiṃ rodantī āhāratthāya gantvā, ‘‘kati paṭivīse gaṇhissasi, ammā’’ti vuttā ‘‘eka’’nti āha. Mittakuṭumbiko taṃ tayo divase bhattaṃ gaṇhantiṃ sañjānāti, tena taṃ ‘‘apehi nassa, vasali, ajja tava kucchippamāṇaṃ aññāsī’’ti āha. Hirottappasampannā kuladhītā paccorasmiṃ sattipahāraṃ viya vaṇe khārodakasecanakaṃ viya ca patvā ‘‘kiṃ, sāmī’’ti āha. ‘‘Tayā pure tayo koṭṭhāsā gahitā, hiyyo dve, ajja ekaṃ gaṇhāsi. Ajja te attano kucchippamāṇaṃ ñāta’’nti. ‘‘Mā maṃ, sāmi, ‘attanova atthāya gaṇhī’ti maññitthā’’ti. ‘‘Atha kasmā evaṃ gaṇhī’’ti? ‘‘Pure tayo janā ahumha, sāmi, hiyyo dve, ajja ekikāva jātāmhī’’ti. So ‘‘kena kāraṇenā’’ti pucchitvā ādito paṭṭhāya tāya kathitaṃ sabbaṃ pavattiṃ sutvā assūni sandhāretuṃ asakkonto sañjātabalavadomanasso hutvā, ‘‘amma, evaṃ sante mā cintayi, tvaṃ bhaddavatiyaseṭṭhino dhītā ajjakālato paṭṭhāya mama dhītāyeva nāmā’’ti vatvā sīse cumbitvā gharaṃ netvā attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapesi.
สา ทานเคฺค อุจฺจาสทฺทํ มหาสทฺทํ สุตฺวา, ‘‘ตาต, กสฺมา เอตํ ชนํ นิสฺสทฺทํ กตฺวา ทานํ น เทถา’’ติ อาหฯ ‘‘น สกฺกา กาตุํ, อมฺมา’’ติฯ ‘‘สกฺกา, ตาตา’’ติฯ ‘‘กถํ สกฺกา, อมฺมา’’ติ? ‘‘ตาต ทานคฺคํ ปริกฺขิปิตฺวา เอเกกเสฺสว ปเวสนปฺปมาเณน เทฺว ทฺวารานิ โยเชตฺวา, ‘เอเกน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา เอเกน นิกฺขมถา’ติ วเทถ, เอวํ นิสฺสทฺทา หุตฺวาว คณฺหิสฺสนฺตี’’ติฯ โส ตํ สุตฺวา, ‘‘ภทฺทโกว, อมฺม, อุปาโย’’ติ ตถา กาเรสิฯ สาปิ ปุเพฺพ สามา นามฯ วติยา ปน การิตตฺตา สามาวตี นาม ชาตาฯ ตโต ปฎฺฐาย ทานเคฺค โกลาหลํ ปจฺฉินฺทีฯ โฆสกเสฎฺฐิ ปุเพฺพ ตํ สทฺทํ สุณโนฺต ‘‘มยฺหํ ทานเคฺค สโทฺท’’ติ ตุสฺสติฯ ทฺวีหตีหํ ปน สทฺทํ อสุณโนฺต มิตฺตกุฎุมฺพิกํ อตฺตโน อุปฎฺฐานํ อาคตํ ปุจฺฉิ – ‘‘ทิยฺยติ กปณทฺธิกาทีนํ ทาน’’นฺติ? ‘‘อาม, สามี’’ติฯ ‘‘อถ กิํ ทฺวีหตีหํ สโทฺท น สุยฺยตี’’ติ? ‘‘ยถา นิสฺสทฺทา หุตฺวา คณฺหนฺติ, ตถา เม อุปาโย กโต’’ติฯ ‘‘อถ ปุเพฺพว กสฺมา นากาสี’’ติ? ‘‘อชานนตาย, สามี’’ติฯ ‘‘อิทานิ กถํ เต ญาโต’’ติ? ‘‘ธีตรา เม อกฺขาโต, สามี’’ติฯ มยฺหํ อวิทิตา ‘‘ตว ธีตา นาม อตฺถี’’ติฯ โส อหิวาตโรคุปฺปตฺติโต ปฎฺฐาย สพฺพํ ภทฺทวติยเสฎฺฐิโน ปวตฺติํ อาจิกฺขิตฺวา ตสฺสา อตฺตโน เชฎฺฐธีตุฎฺฐาเน ฐปิตภาวํ อาโรเจสิฯ อถ นํ เสฎฺฐิ ‘‘เอวํ สเนฺต มม กสฺมา น กเถสิ, มม สหายกสฺส ธีตา มม ธีตา นามา’’ติ ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, เสฎฺฐิโน ธีตาสี’’ติ? ‘‘อาม, ตาตา’’ติฯ ‘‘เตน หิ มา จินฺตยิ, ตฺวํ มม ธีตาสี’’ติ ตํ สีเส จุมฺพิตฺวา ปริวารตฺถาย ตสฺสา ปญฺจ อิตฺถิสตานิ ทตฺวา ตํ อตฺตโน เชฎฺฐธีตุฎฺฐาเน ฐเปสิฯ
Sā dānagge uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ sutvā, ‘‘tāta, kasmā etaṃ janaṃ nissaddaṃ katvā dānaṃ na dethā’’ti āha. ‘‘Na sakkā kātuṃ, ammā’’ti. ‘‘Sakkā, tātā’’ti. ‘‘Kathaṃ sakkā, ammā’’ti? ‘‘Tāta dānaggaṃ parikkhipitvā ekekasseva pavesanappamāṇena dve dvārāni yojetvā, ‘ekena dvārena pavisitvā ekena nikkhamathā’ti vadetha, evaṃ nissaddā hutvāva gaṇhissantī’’ti. So taṃ sutvā, ‘‘bhaddakova, amma, upāyo’’ti tathā kāresi. Sāpi pubbe sāmā nāma. Vatiyā pana kāritattā sāmāvatī nāma jātā. Tato paṭṭhāya dānagge kolāhalaṃ pacchindī. Ghosakaseṭṭhi pubbe taṃ saddaṃ suṇanto ‘‘mayhaṃ dānagge saddo’’ti tussati. Dvīhatīhaṃ pana saddaṃ asuṇanto mittakuṭumbikaṃ attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ pucchi – ‘‘diyyati kapaṇaddhikādīnaṃ dāna’’nti? ‘‘Āma, sāmī’’ti. ‘‘Atha kiṃ dvīhatīhaṃ saddo na suyyatī’’ti? ‘‘Yathā nissaddā hutvā gaṇhanti, tathā me upāyo kato’’ti. ‘‘Atha pubbeva kasmā nākāsī’’ti? ‘‘Ajānanatāya, sāmī’’ti. ‘‘Idāni kathaṃ te ñāto’’ti? ‘‘Dhītarā me akkhāto, sāmī’’ti. Mayhaṃ aviditā ‘‘tava dhītā nāma atthī’’ti. So ahivātaroguppattito paṭṭhāya sabbaṃ bhaddavatiyaseṭṭhino pavattiṃ ācikkhitvā tassā attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapitabhāvaṃ ārocesi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘evaṃ sante mama kasmā na kathesi, mama sahāyakassa dhītā mama dhītā nāmā’’ti taṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘amma, seṭṭhino dhītāsī’’ti? ‘‘Āma, tātā’’ti. ‘‘Tena hi mā cintayi, tvaṃ mama dhītāsī’’ti taṃ sīse cumbitvā parivāratthāya tassā pañca itthisatāni datvā taṃ attano jeṭṭhadhītuṭṭhāne ṭhapesi.
อเถกทิวสํ ตสฺมิํ นคเร นกฺขตฺตํ สงฺฆุฎฺฐํ โหติฯ ตสฺมิํ ปน นกฺขเตฺต พหิ อนิกฺขมนกา กุลธีตโรปิ อตฺตโน ปริวาเรน สทฺธิํ ปทสาว นทิํ คนฺตฺวา นฺหายนฺติฯ ตสฺมา ตํ ทิวสํ สามาวตีปิ ปญฺจหิ อิตฺถิสเตหิ ปริวาริตา ราชงฺคเณเนว นฺหายิตุํ อคมาสิฯ อุเตโน สีหปญฺชเร ฐิโต ตํ ทิสฺวา ‘‘กสฺสิมา นาฎกิตฺถิโย’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘น กสฺสจิ นาฎกิตฺถิโย, เทวา’’ติฯ ‘‘อถ กสฺส ธีตโร’’ติ? ‘‘โฆสกเสฎฺฐิโน ธีตา เทว, สามาวตี นาเมสา’’ติฯ โส ทิสฺวาว อุปฺปนฺนสิเนโห เสฎฺฐิโน สาสนํ ปาเหสิ – ‘‘ธีตรํ กิร เม เปเสตู’’ติฯ ‘‘น เปเสมิ, เทวา’’ติฯ ‘‘มา กิร เอวํ กโรตุ, เปเสตุเยวา’’ติฯ ‘‘มยํ คหปติกา นาม กุมาริกานํ โปเถตฺวา วิเหเฐตฺวา กฑฺฒนภเยน น เทม, เทวา’’ติฯ ราชา กุชฺฌิตฺวา เคหํ ลญฺฉาเปตฺวา เสฎฺฐิญฺจ ภริยญฺจ หเตฺถ คเหตฺวา พหิ การาเปสิฯ สามาวตี, นฺหายิตฺวา อาคนฺตฺวา เคหํ ปวิสิตุํ โอกาสํ อลภนฺตี, ‘‘กิํ เอตํ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อมฺม, ราชา ตว การณา ปหิณิฯ อถ ‘น มยํ ทสฺสามา’ติ วุเตฺต ฆรํ ลญฺฉาเปตฺวา อเมฺห พหิ การาเปสี’’ติฯ ‘‘ตาต, ภาริยํ โว กมฺมํ กตํ, รญฺญา นาม ปหิเต ‘น, เทมา’ติ อวตฺวา ‘สเจ เม ธีตรํ สปริวารํ คณฺหถ, เทมา’ติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, ตาตา’’ติฯ ‘‘สาธุ, อมฺม, ตว รุจิยา สติ เอวํ กริสฺสามี’’ติ รโญฺญ ตถา สาสนํ ปาเหสิฯ ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ตํ สปริวารํ อาเนตฺวา อภิสิญฺจิตฺวา อคฺคมเหสิฎฺฐาเน ฐเปสิฯ เสสา ตสฺสาเยว ปริวาริตฺถิโย อเหสุํฯ อยํ สามาวติยา อุปฺปตฺติฯ
Athekadivasaṃ tasmiṃ nagare nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Tasmiṃ pana nakkhatte bahi anikkhamanakā kuladhītaropi attano parivārena saddhiṃ padasāva nadiṃ gantvā nhāyanti. Tasmā taṃ divasaṃ sāmāvatīpi pañcahi itthisatehi parivāritā rājaṅgaṇeneva nhāyituṃ agamāsi. Uteno sīhapañjare ṭhito taṃ disvā ‘‘kassimā nāṭakitthiyo’’ti pucchi. ‘‘Na kassaci nāṭakitthiyo, devā’’ti. ‘‘Atha kassa dhītaro’’ti? ‘‘Ghosakaseṭṭhino dhītā deva, sāmāvatī nāmesā’’ti. So disvāva uppannasineho seṭṭhino sāsanaṃ pāhesi – ‘‘dhītaraṃ kira me pesetū’’ti. ‘‘Na pesemi, devā’’ti. ‘‘Mā kira evaṃ karotu, pesetuyevā’’ti. ‘‘Mayaṃ gahapatikā nāma kumārikānaṃ pothetvā viheṭhetvā kaḍḍhanabhayena na dema, devā’’ti. Rājā kujjhitvā gehaṃ lañchāpetvā seṭṭhiñca bhariyañca hatthe gahetvā bahi kārāpesi. Sāmāvatī, nhāyitvā āgantvā gehaṃ pavisituṃ okāsaṃ alabhantī, ‘‘kiṃ etaṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Amma, rājā tava kāraṇā pahiṇi. Atha ‘na mayaṃ dassāmā’ti vutte gharaṃ lañchāpetvā amhe bahi kārāpesī’’ti. ‘‘Tāta, bhāriyaṃ vo kammaṃ kataṃ, raññā nāma pahite ‘na, demā’ti avatvā ‘sace me dhītaraṃ saparivāraṃ gaṇhatha, demā’ti vattabbaṃ bhaveyya, tātā’’ti. ‘‘Sādhu, amma, tava ruciyā sati evaṃ karissāmī’’ti rañño tathā sāsanaṃ pāhesi. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ saparivāraṃ ānetvā abhisiñcitvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sesā tassāyeva parivāritthiyo ahesuṃ. Ayaṃ sāmāvatiyā uppatti.
อุเตนสฺส ปน อปราปิ วาสุลทตฺตา นาม เทวี อโหสิ จณฺฑปโชฺชตสฺส ธีตาฯ อุเชฺชนิยญฺหิ จณฺฑปโชฺชโต นาม ราชา อโหสิฯ โส เอกทิวสํ อุยฺยานโต อาคจฺฉโนฺต อตฺตโน สมฺปตฺติํ โอโลเกตฺวา, ‘‘อตฺถิ นุ โข อญฺญสฺสปิ กสฺสจิ เอวรูปา สมฺปตฺตี’’ติ วตฺวา ตํ สุตฺวา มนุเสฺสหิ ‘‘กิํ สมฺปตฺติ นาเมสา, โกสมฺพิยํ อุเตนสฺส รโญฺญ อติมหตี สมฺปตี’’ติ วุเตฺต ราชา อาห – ‘‘เตน หิ คณฺหิสฺสาม น’’นฺติ? ‘‘น สกฺกา โส คเหตุ’’นฺติฯ ‘‘กิญฺจิ กตฺวา คณฺหิสฺสามเยวา’’ติ? ‘‘น สกฺกา เทวา’’ติฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? ‘‘โส หตฺถิกนฺตํ นาม สิปฺปํ ชานาติ, มนฺตํ ปริวเตฺตตฺวา หตฺถิกนฺตวีณํ วาเทโนฺต นาเค ปลาเปติปิ คณฺหาติปิฯ หตฺถิวาหนสมฺปโนฺน เตน สทิโส นาม นตฺถี’’ติฯ ‘‘น สกฺกา มยา โส คเหตุ’’นฺติฯ ‘‘สเจ เต, เทว, เอกเนฺตน อยํ นิจฺฉโย, เตน หิ ทารุหตฺถิํ กาเรตฺวา ตสฺสาสนฺนฎฺฐานํ เปเสหิฯ โส หตฺถิวาหนํ วา อสฺสวาหนํ วา สุตฺวา ทูรมฺปิ คจฺฉติฯ ตตฺถ นํ อาคตํ คเหตุํ สกฺกา ภวิสฺสตี’’ติฯ
Utenassa pana aparāpi vāsuladattā nāma devī ahosi caṇḍapajjotassa dhītā. Ujjeniyañhi caṇḍapajjoto nāma rājā ahosi. So ekadivasaṃ uyyānato āgacchanto attano sampattiṃ oloketvā, ‘‘atthi nu kho aññassapi kassaci evarūpā sampattī’’ti vatvā taṃ sutvā manussehi ‘‘kiṃ sampatti nāmesā, kosambiyaṃ utenassa rañño atimahatī sampatī’’ti vutte rājā āha – ‘‘tena hi gaṇhissāma na’’nti? ‘‘Na sakkā so gahetu’’nti. ‘‘Kiñci katvā gaṇhissāmayevā’’ti? ‘‘Na sakkā devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘So hatthikantaṃ nāma sippaṃ jānāti, mantaṃ parivattetvā hatthikantavīṇaṃ vādento nāge palāpetipi gaṇhātipi. Hatthivāhanasampanno tena sadiso nāma natthī’’ti. ‘‘Na sakkā mayā so gahetu’’nti. ‘‘Sace te, deva, ekantena ayaṃ nicchayo, tena hi dāruhatthiṃ kāretvā tassāsannaṭṭhānaṃ pesehi. So hatthivāhanaṃ vā assavāhanaṃ vā sutvā dūrampi gacchati. Tattha naṃ āgataṃ gahetuṃ sakkā bhavissatī’’ti.
ราชา ‘‘อเตฺถโส อุปาโย’’ติ ทารุมยํ ยนฺตหตฺถิํ การาเปตฺวา พหิ ปิโลติกาหิ เวเฐตฺวา กตจิตฺตกมฺมํ กตฺวา ตสฺส วิชิเต อาสนฺนฎฺฐาเน เอกสฺมิํ สรตีเร วิสฺสชฺชาเปสิฯ หตฺถิโน อโนฺตกุจฺฉิยํ สฎฺฐิ ปุริสา อปราปรํ จงฺกมนฺติ, หตฺถิลณฺฑํ อาหริตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ฉเฑฺฑสุํฯ เอโก วนจรโก หตฺถิํ ทิสฺวา, ‘‘อมฺหากํ รโญฺญ อนุจฺฉวิโก’’ติ จิเนฺตตฺวา, คนฺตฺวา รโญฺญ อาโรเจสิ – ‘‘เทว, มยา สพฺพเสโต เกลาสกูฎปฎิภาโค ตุมฺหากเญฺญว อนุจฺฉวิโก วรวารโณ ทิโฎฺฐ’’ติฯ อุเตโน ตเมว มคฺคเทสกํ กตฺวา หตฺถิํ อภิรุยฺห สปริวาโร นิกฺขมิฯ ตสฺส อาคมนํ ญตฺวา จรปุริสา คนฺตฺวา จณฺฑปโชฺชตสฺส อาโรเจสุํฯ โส อาคนฺตฺวา มเชฺฌ ตุจฺฉํ กตฺวา อุโภสุ ปเสฺสสุ พลกายํ ปโยเชสิฯ อุเตโน ตสฺสาคมนํ อชานโนฺต หตฺถิํ อนุพนฺธิฯ อโนฺต ฐิตมนุสฺสา เวเคน ปลาเปสุํฯ กฎฺฐหตฺถี รโญฺญ มนฺตํ ปริวเตฺตตฺวา วีณํ วาเทนฺตสฺส ตนฺติสทฺทํ อสุณโนฺต วิย ปลายติเยวฯ ราชา หตฺถินาคํ ปาปุณิตุํ อสโกฺกโนฺต อสฺสํ อารุยฺห อนุพนฺธิฯ ตสฺมิํ เวเคน อนุพนฺธเนฺต พลกาโย โอหียิฯ ราชา เอกโกว อโหสิฯ อถ นํ อุโภสุ ปเสฺสสุ ปยุตฺตา จณฺฑปโชฺชตสฺส ปุริสา คณฺหิตฺวา อตฺตโน รโญฺญ อทํสุฯ อถสฺส พลกาโย อมิตฺตวสํ คตภาวํ ญตฺวา พหินคเรว ขนฺธาวารํ นิเวเสตฺวา อจฺฉิฯ
Rājā ‘‘attheso upāyo’’ti dārumayaṃ yantahatthiṃ kārāpetvā bahi pilotikāhi veṭhetvā katacittakammaṃ katvā tassa vijite āsannaṭṭhāne ekasmiṃ saratīre vissajjāpesi. Hatthino antokucchiyaṃ saṭṭhi purisā aparāparaṃ caṅkamanti, hatthilaṇḍaṃ āharitvā tattha tattha chaḍḍesuṃ. Eko vanacarako hatthiṃ disvā, ‘‘amhākaṃ rañño anucchaviko’’ti cintetvā, gantvā rañño ārocesi – ‘‘deva, mayā sabbaseto kelāsakūṭapaṭibhāgo tumhākaññeva anucchaviko varavāraṇo diṭṭho’’ti. Uteno tameva maggadesakaṃ katvā hatthiṃ abhiruyha saparivāro nikkhami. Tassa āgamanaṃ ñatvā carapurisā gantvā caṇḍapajjotassa ārocesuṃ. So āgantvā majjhe tucchaṃ katvā ubhosu passesu balakāyaṃ payojesi. Uteno tassāgamanaṃ ajānanto hatthiṃ anubandhi. Anto ṭhitamanussā vegena palāpesuṃ. Kaṭṭhahatthī rañño mantaṃ parivattetvā vīṇaṃ vādentassa tantisaddaṃ asuṇanto viya palāyatiyeva. Rājā hatthināgaṃ pāpuṇituṃ asakkonto assaṃ āruyha anubandhi. Tasmiṃ vegena anubandhante balakāyo ohīyi. Rājā ekakova ahosi. Atha naṃ ubhosu passesu payuttā caṇḍapajjotassa purisā gaṇhitvā attano rañño adaṃsu. Athassa balakāyo amittavasaṃ gatabhāvaṃ ñatvā bahinagareva khandhāvāraṃ nivesetvā acchi.
จณฺฑปโชฺชโตปิ อุเตนํ ชีวคฺคาหเมว คาหาเปตฺวา เอกสฺมิํ โจรเคเห ปกฺขิปิตฺวา ทฺวารํ ปิทหาเปตฺวา ตโย ทิวเส ชยปานํ ปิวิฯ อุเตโน ตติยทิวเส อารกฺขเก ปุจฺฉิ – ‘‘กหํ โว, ตาต, ราชา’’ติ? ‘‘‘ปจฺจามิโตฺต เม คหิโต’ติ ชยปานํ ปิวตี’’ติฯ ‘‘กา นาเมสา มาตุคามสฺส วิย ตุมฺหากํ รโญฺญ กิริยา, นนุ ปฎิราชูนํ คเหตฺวา วิสฺสเชฺชตุํ วา มาเรตุํ วา วฎฺฎติ, อเมฺห ทุกฺขํ นิสีทาเปตฺวา ชยปานํ กิร ปิวตี’’ติฯ เต คนฺตฺวา ตมตฺถํ รโญฺญ อาโรเจสุํฯ โส อาคนฺตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ เอวํ วทสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, มหาราชา’’ติฯ ‘‘สาธุ ตํ วิสฺสเชฺชสฺสามิ, เอวรูโป กิร เต มโนฺต อตฺถิ, ตํ มยฺหํ ทสฺสสี’’ติฯ ‘‘สาธุ ทสฺสามิ, คหณสมเย มํ วนฺทิตฺวา ตํ คณฺหาหิฯ กิํ ปน ตฺวํ วนฺทิสฺสสี’’ติ? ‘‘กฺยาหํ ตํ วนฺทิสฺสามิ, น วนฺทิสฺสามี’’ติ? ‘‘อหมฺปิ เต น ทสฺสามี’’ติ ฯ ‘‘เอวํ สเนฺต ราชาณํ เต กริสฺสามี’’ติฯ ‘‘กโรหิ, สรีรสฺส เม อิสฺสโร, น ปน จิตฺตสฺสา’’ติฯ ราชา ตสฺส สูรคชฺชิตํ สุตฺวา, ‘‘กถํ นุ โข อิมํ มนฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘อิมํ มนฺตํ อญฺญํ ชานาเปตุํ น สกฺกา, มม ธีตรํ เอตสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหาเปตฺวา อหํ ตสฺสา สนฺติเก คณฺหิสฺสามี’’ติฯ อถ นํ อาห – ‘‘อญฺญสฺส วนฺทิตฺวา คณฺหนฺตสฺส ทสฺสสี’’ติฯ ‘‘อาม, มหาราชา’’ติฯ ‘‘เตน หิ อมฺหากํ ฆเร เอกา ขุชฺชา อตฺถิ ตสฺสา อโนฺตสาณิยํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนาย ตฺวํ พหิสาณิยํ ฐิโตว มนฺตํ วาเจหี’’ติฯ ‘‘สาธุ, มหาราช, ขุชฺชา วา โหตุ ปีฐสปฺปิ วา, วนฺทนฺติยา ทสฺสามี’’ติฯ ตโต ราชา คนฺตฺวา ธีตรํ วาสุลทตฺตํ อาห – ‘‘อมฺม, เอโก สงฺขกุฎฺฐี อนคฺฆมนฺตํ ชานาติ, ตํ อญฺญํ ชานาเปตุํ น สกฺกาฯ ตฺวํ อโนฺตสาณิยํ นิสีทิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา มนฺตํ คณฺห, โส พหิสาณิยํ ฐตฺวา ตุยฺหํ วาเจสฺสติฯ ตว สนฺติกา อหํ ตํ คณฺหิสฺสามี’’ติฯ
Caṇḍapajjotopi utenaṃ jīvaggāhameva gāhāpetvā ekasmiṃ coragehe pakkhipitvā dvāraṃ pidahāpetvā tayo divase jayapānaṃ pivi. Uteno tatiyadivase ārakkhake pucchi – ‘‘kahaṃ vo, tāta, rājā’’ti? ‘‘‘Paccāmitto me gahito’ti jayapānaṃ pivatī’’ti. ‘‘Kā nāmesā mātugāmassa viya tumhākaṃ rañño kiriyā, nanu paṭirājūnaṃ gahetvā vissajjetuṃ vā māretuṃ vā vaṭṭati, amhe dukkhaṃ nisīdāpetvā jayapānaṃ kira pivatī’’ti. Te gantvā tamatthaṃ rañño ārocesuṃ. So āgantvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ evaṃ vadasī’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu taṃ vissajjessāmi, evarūpo kira te manto atthi, taṃ mayhaṃ dassasī’’ti. ‘‘Sādhu dassāmi, gahaṇasamaye maṃ vanditvā taṃ gaṇhāhi. Kiṃ pana tvaṃ vandissasī’’ti? ‘‘Kyāhaṃ taṃ vandissāmi, na vandissāmī’’ti? ‘‘Ahampi te na dassāmī’’ti . ‘‘Evaṃ sante rājāṇaṃ te karissāmī’’ti. ‘‘Karohi, sarīrassa me issaro, na pana cittassā’’ti. Rājā tassa sūragajjitaṃ sutvā, ‘‘kathaṃ nu kho imaṃ mantaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā, ‘‘imaṃ mantaṃ aññaṃ jānāpetuṃ na sakkā, mama dhītaraṃ etassa santike uggaṇhāpetvā ahaṃ tassā santike gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ āha – ‘‘aññassa vanditvā gaṇhantassa dassasī’’ti. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi amhākaṃ ghare ekā khujjā atthi tassā antosāṇiyaṃ vanditvā nisinnāya tvaṃ bahisāṇiyaṃ ṭhitova mantaṃ vācehī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, khujjā vā hotu pīṭhasappi vā, vandantiyā dassāmī’’ti. Tato rājā gantvā dhītaraṃ vāsuladattaṃ āha – ‘‘amma, eko saṅkhakuṭṭhī anagghamantaṃ jānāti, taṃ aññaṃ jānāpetuṃ na sakkā. Tvaṃ antosāṇiyaṃ nisīditvā taṃ vanditvā mantaṃ gaṇha, so bahisāṇiyaṃ ṭhatvā tuyhaṃ vācessati. Tava santikā ahaṃ taṃ gaṇhissāmī’’ti.
เอวํ โส เตสํ อญฺญมญฺญํ สนฺถวกรณภเยน ธีตรํ ขุชฺชํ, อิตรํ สงฺขกุฎฺฐิํ กตฺวา กเถสิฯ โส ตสฺสา อโนฺตสาณิยํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนาย พหิ ฐิโต มนฺตํ วาเจสิฯ อถ นํ เอกทิวสํ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานมฺปิ มนฺตปทํ วตฺตุํ อสโกฺกนฺติํ ‘‘อเร ขุเชฺช อติพหโลฎฺฐกโปลํ เต มุขํ, เอวํ นาม วเทหี’’ติ อาหฯ ‘‘สา กุชฺฌิตฺวา อเร ทุฎฺฐสงฺขกุฎฺฐิ กิํ วเทสิ, กิํ มาทิสา ขุชฺชา นาม โหตี’’ติ? สาณิกณฺณํ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘รโญฺญ ธีตา วาสุลทตฺตา นามาห’’นฺติ อาหฯ ‘‘ปิตา เต ตํ มยฺหํ กเถโนฺต ‘ขุชฺชา’ติ กเถสี’’ติฯ ‘‘มยฺหมฺปิ กเถโนฺต ตํ สงฺขกุฎฺฐิํ กตฺวา กเถสี’’ติฯ เต อุโภปิ ‘‘เตน หิ อมฺหากํ สนฺถวกรณภเยน กถิตํ ภวิสฺสตี’’ติ อโนฺตสาณิยเญฺญว สนฺถวํ กริํสุฯ
Evaṃ so tesaṃ aññamaññaṃ santhavakaraṇabhayena dhītaraṃ khujjaṃ, itaraṃ saṅkhakuṭṭhiṃ katvā kathesi. So tassā antosāṇiyaṃ vanditvā nisinnāya bahi ṭhito mantaṃ vācesi. Atha naṃ ekadivasaṃ punappunaṃ vuccamānampi mantapadaṃ vattuṃ asakkontiṃ ‘‘are khujje atibahaloṭṭhakapolaṃ te mukhaṃ, evaṃ nāma vadehī’’ti āha. ‘‘Sā kujjhitvā are duṭṭhasaṅkhakuṭṭhi kiṃ vadesi, kiṃ mādisā khujjā nāma hotī’’ti? Sāṇikaṇṇaṃ ukkhipitvā ‘‘kāsi tva’’nti vutte, ‘‘rañño dhītā vāsuladattā nāmāha’’nti āha. ‘‘Pitā te taṃ mayhaṃ kathento ‘khujjā’ti kathesī’’ti. ‘‘Mayhampi kathento taṃ saṅkhakuṭṭhiṃ katvā kathesī’’ti. Te ubhopi ‘‘tena hi amhākaṃ santhavakaraṇabhayena kathitaṃ bhavissatī’’ti antosāṇiyaññeva santhavaṃ kariṃsu.
ตโต ปฎฺฐาย มนฺตคฺคหณํ วา สิปฺปคฺคหณํ วา นตฺถิฯ ราชาปิ ธีตรํ นิจฺจํ ปุจฺฉติ – ‘‘สิปฺปํ คณฺหสิ, อมฺมา’’ติ? ‘‘คณฺหามิ, ตาตา’’ติฯ อถ นํ เอกทิวสํ อุเตโน อาห – ‘‘ภเทฺท, สามิเกน กตฺตพฺพํ นาม เนว มาตาปิตโร น ภาตุภคินิโย กาตุํ สโกฺกนฺติ, สเจ มยฺหํ ชีวิตํ ทสฺสสิ, ปญฺจ เต อิตฺถิสตานิ ปริวารํ ทตฺวา อคฺคมเหสิฎฺฐานํ ทสฺสามี’’ติฯ ‘‘สเจ อิมสฺมิํ วจเน ปติฎฺฐาตุํ สกฺขิสฺสถ, ทสฺสามิ โว ชีวิต’’นฺติฯ ‘‘สกฺขิสฺสามิ, ภเทฺท’’ติฯ สา ‘‘สาธุ, สามี’’ติ ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฎฺฐาสิฯ อถ นํ โส ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, นิฎฺฐิตํ สิปฺป’’นฺติ? ‘‘น ตาว นิฎฺฐิตํ, ตาต, สิปฺป’’นฺติฯ อถ นํ โส ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ, อมฺมา’’ติ? ‘‘อมฺหากํ เอกํ ทฺวารญฺจ เอกํ วาหนญฺจ ลทฺธุํ วฎฺฎติ, ตาตา’’ติฯ ‘‘อิทํ กิํ, อมฺมา’’ติ? ‘‘ตาต, รตฺติํ กิร ตารกสญฺญาย มนฺตสฺส อุปจารตฺถาย เอกํ โอสธํ คเหตพฺพํ อตฺถิฯ ตสฺมา อมฺหากํ เวลาย วา อเวลาย วา นิกฺขมนกาเล เอกํ ทฺวารเญฺจว เอกํ วาหนญฺจ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิฯ เต อตฺตโน อภิรุจิตํ เอกํ ทฺวารํ หตฺถคตํ กริํสุฯ รโญฺญ ปน ปญฺจ วาหนานิ อเหสุํฯ ภทฺทวตี นาม กเรณุกา เอกทิวสํ ปญฺญาส โยชนานิ คจฺฉติ, กาโก นาม ทาโส สฎฺฐิ โยชนานิ คจฺฉติ, เจลกฎฺฐิ จ มุญฺจเกสี จาติ เทฺว อสฺสา โยชนสตํ คจฺฉนฺติ, นาฬาคิริ หตฺถี วีสติ โยชนสตนฺติฯ
Tato paṭṭhāya mantaggahaṇaṃ vā sippaggahaṇaṃ vā natthi. Rājāpi dhītaraṃ niccaṃ pucchati – ‘‘sippaṃ gaṇhasi, ammā’’ti? ‘‘Gaṇhāmi, tātā’’ti. Atha naṃ ekadivasaṃ uteno āha – ‘‘bhadde, sāmikena kattabbaṃ nāma neva mātāpitaro na bhātubhaginiyo kātuṃ sakkonti, sace mayhaṃ jīvitaṃ dassasi, pañca te itthisatāni parivāraṃ datvā aggamahesiṭṭhānaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Sace imasmiṃ vacane patiṭṭhātuṃ sakkhissatha, dassāmi vo jīvita’’nti. ‘‘Sakkhissāmi, bhadde’’ti. Sā ‘‘sādhu, sāmī’’ti pitu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ so pucchi – ‘‘amma, niṭṭhitaṃ sippa’’nti? ‘‘Na tāva niṭṭhitaṃ, tāta, sippa’’nti. Atha naṃ so pucchi – ‘‘kiṃ, ammā’’ti? ‘‘Amhākaṃ ekaṃ dvārañca ekaṃ vāhanañca laddhuṃ vaṭṭati, tātā’’ti. ‘‘Idaṃ kiṃ, ammā’’ti? ‘‘Tāta, rattiṃ kira tārakasaññāya mantassa upacāratthāya ekaṃ osadhaṃ gahetabbaṃ atthi. Tasmā amhākaṃ velāya vā avelāya vā nikkhamanakāle ekaṃ dvārañceva ekaṃ vāhanañca laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Te attano abhirucitaṃ ekaṃ dvāraṃ hatthagataṃ kariṃsu. Rañño pana pañca vāhanāni ahesuṃ. Bhaddavatī nāma kareṇukā ekadivasaṃ paññāsa yojanāni gacchati, kāko nāma dāso saṭṭhi yojanāni gacchati, celakaṭṭhi ca muñcakesī cāti dve assā yojanasataṃ gacchanti, nāḷāgiri hatthī vīsati yojanasatanti.
โส กิร ราชา อนุปฺปเนฺน พุเทฺธ เอกสฺส อิสฺสรสฺส อุปฎฺฐาโก อโหสิฯ อเถกทิวสํ อิสฺสเร พหินครํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อาคจฺฉเนฺต เอโก ปเจฺจกพุโทฺธ นครํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา สกลนครวาสีนํ มาเรน อาวฎฺฎิตตฺตา เอกํ ภิกฺขามฺปิ อลภิตฺวา ยถาโธเตน ปเตฺตน นิกฺขมิฯ อถ นํ นครทฺวารํ ปตฺตกาเล มาโร อญฺญาตกเวเสน อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อปิ, ภเนฺต, โว กิญฺจิ ลทฺธ’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘กิํ ปน เม ตฺวํ อลภนาการํ กรี’’ติ? ‘‘เตน หิ นิวตฺติตฺวา ปุน ปวิสถ, อิทานิ น กริสฺสามี’’ติฯ ‘‘นาหํ ปุน นิวตฺติสฺสามี’’ติฯ สเจ หิ นิวเตฺตยฺย, ปุน โส สกลนครวาสีนํ สรีเร อธิมุญฺจิตฺวา ปาณิํ ปหริตฺวา หสนเกฬิํ กเรยฺยฯ ปเจฺจกพุเทฺธ อนิวตฺติตฺวา คเต มาโร ตเตฺถว อนฺตรธายิฯ อถ โส อิสฺสโร ยถาโธเตเนว ปเตฺตน อาคจฺฉนฺตํ ปเจฺจกพุทฺธํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘อปิ, ภเนฺต, กิญฺจิ ลทฺธ’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘จริตฺวา นิกฺขนฺตมฺหาวุโส’’ติฯ โส จิเนฺตสิ – ‘‘อโยฺย, มยา ปุจฺฉิตํ อกเถตฺวา อญฺญํ วทติ, น กิญฺจิ ลทฺธํ ภวิสฺสตี’’ติฯ อถสฺส ปตฺตํ โอโลเกโนฺต ตุจฺฉํ ทิสฺวา เคเห ภตฺตสฺส นิฎฺฐิตานิฎฺฐิตภาวํ อชานนตาย สูโร หุตฺวา ปตฺตํ คเหตุํ อวิสหโนฺต ‘‘โถกํ, ภเนฺต, อธิวาเสถา’’ติ วตฺวา เวเคน ฆรํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺหากํ ภตฺตํ นิฎฺฐิต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘นิฎฺฐิต’’นฺติ วุเตฺต ตํ อุปฎฺฐากํ อาห – ‘‘ตาต, อโญฺญ ตยา สมฺปนฺนเวคตโร นาม นตฺถิ, สีเฆน ชเวน ภทนฺตํ ปตฺวา ‘ปตฺตํ เม, ภเนฺต, เทถา’ติ วตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เวเคน เอหี’’ติฯ โส เอกวจเนเนว ปกฺขนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อาหริฯ อิสฺสโรปิ อตฺตโน โภชนสฺส ปตฺตํ ปูเรตฺวา ‘‘อิมํ สีฆํ คนฺตฺวา อยฺยสฺส สมฺปาเทหิ, อหํ เต อิโต ปตฺติํ ทมฺมี’’ติ อาหฯ
So kira rājā anuppanne buddhe ekassa issarassa upaṭṭhāko ahosi. Athekadivasaṃ issare bahinagaraṃ gantvā nhatvā āgacchante eko paccekabuddho nagaraṃ piṇḍāya pavisitvā sakalanagaravāsīnaṃ mārena āvaṭṭitattā ekaṃ bhikkhāmpi alabhitvā yathādhotena pattena nikkhami. Atha naṃ nagaradvāraṃ pattakāle māro aññātakavesena upasaṅkamitvā, ‘‘api, bhante, vo kiñci laddha’’nti pucchi. ‘‘Kiṃ pana me tvaṃ alabhanākāraṃ karī’’ti? ‘‘Tena hi nivattitvā puna pavisatha, idāni na karissāmī’’ti. ‘‘Nāhaṃ puna nivattissāmī’’ti. Sace hi nivatteyya, puna so sakalanagaravāsīnaṃ sarīre adhimuñcitvā pāṇiṃ paharitvā hasanakeḷiṃ kareyya. Paccekabuddhe anivattitvā gate māro tattheva antaradhāyi. Atha so issaro yathādhoteneva pattena āgacchantaṃ paccekabuddhaṃ disvā vanditvā, ‘‘api, bhante, kiñci laddha’’nti pucchi. ‘‘Caritvā nikkhantamhāvuso’’ti. So cintesi – ‘‘ayyo, mayā pucchitaṃ akathetvā aññaṃ vadati, na kiñci laddhaṃ bhavissatī’’ti. Athassa pattaṃ olokento tucchaṃ disvā gehe bhattassa niṭṭhitāniṭṭhitabhāvaṃ ajānanatāya sūro hutvā pattaṃ gahetuṃ avisahanto ‘‘thokaṃ, bhante, adhivāsethā’’ti vatvā vegena gharaṃ gantvā ‘‘amhākaṃ bhattaṃ niṭṭhita’’nti pucchitvā, ‘‘niṭṭhita’’nti vutte taṃ upaṭṭhākaṃ āha – ‘‘tāta, añño tayā sampannavegataro nāma natthi, sīghena javena bhadantaṃ patvā ‘pattaṃ me, bhante, dethā’ti vatvā pattaṃ gahetvā vegena ehī’’ti. So ekavacaneneva pakkhanditvā pattaṃ gahetvā āhari. Issaropi attano bhojanassa pattaṃ pūretvā ‘‘imaṃ sīghaṃ gantvā ayyassa sampādehi, ahaṃ te ito pattiṃ dammī’’ti āha.
โสปิ ตํ คเหตฺวา ชเวน คนฺตฺวา ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปตฺตํ ทตฺวา ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ‘เวลา อุปกฎฺฐา’ติ อหํ อติสีเฆน ชเวน อาคโต จ คโต จ, เอตสฺส เม ชวสฺส ผเลน โยชนานํ ปณฺณาสสฎฺฐิสตวีสสตคมนสมตฺถานิ ปญฺจ วาหนานิ นิพฺพตฺตนฺตุ, อาคจฺฉนฺตสฺส จ เม คจฺฉนฺตสฺส จ สรีรํ สูริยเตเชน ตตฺถํ, ตสฺส เม ผเลน นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน อาณา สูริยเตชสทิสา โหตุ, อิมสฺมิํ เม ปิณฺฑปาเต สามินา ปตฺติ ทินฺนา, ตสฺสา เม นิสฺสเนฺทน ตุเมฺหหิ ทิฎฺฐธมฺมสฺส ภาคี โหมี’’ติ อาหฯ ปเจฺจกพุโทฺธ ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา –
Sopi taṃ gahetvā javena gantvā paccekabuddhassa pattaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, ‘velā upakaṭṭhā’ti ahaṃ atisīghena javena āgato ca gato ca, etassa me javassa phalena yojanānaṃ paṇṇāsasaṭṭhisatavīsasatagamanasamatthāni pañca vāhanāni nibbattantu, āgacchantassa ca me gacchantassa ca sarīraṃ sūriyatejena tatthaṃ, tassa me phalena nibbattanibbattaṭṭhāne āṇā sūriyatejasadisā hotu, imasmiṃ me piṇḍapāte sāminā patti dinnā, tassā me nissandena tumhehi diṭṭhadhammassa bhāgī homī’’ti āha. Paccekabuddho ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā –
‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, สพฺพเมว สมิชฺฌตุ;
‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu;
สเพฺพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จโนฺท ปนฺนรโส ยถาฯ (ที. นิ. อฎฺฐ. ๒.๙๕ ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติกถา; อ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑. ๑๙๒);
Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā. (dī. ni. aṭṭha. 2.95 pubbūpanissayasampattikathā; a. ni. aṭṭha. 1.1. 192);
‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;
‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;
สเพฺพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, มณิโชติรโส ยถา’’ติฯ –
Sabbe pūrentu saṅkappā, maṇijotiraso yathā’’ti. –
อนุโมทนํ อกาสิฯ ปเจฺจกพุทฺธานํ กิร อิธาว เทฺว คาถา อนุโมทนคาถา นาม โหนฺติฯ ตตฺถ โชติรโสติ สพฺพกามททํ มณิรตนํ วุจฺจติฯ อิทํ ตสฺส ปุพฺพจริตํฯ โส เอตรหิ จณฺฑปโชฺชโต อโหสิฯ ตสฺส จ กมฺมสฺส นิสฺสเนฺทน อิมานิ ปญฺจ วาหนานิ นิพฺพตฺติํสุฯ อเถกทิวสํ ราชา อุยฺยานกีฬาย นิกฺขมิฯ อุเตโน ‘‘อชฺช ปลายิตพฺพ’’นฺติ มหนฺตามหเนฺต จมฺมปสิพฺพเก หิรญฺญสุวณฺณสฺส ปูเรตฺวา กเรณุกาปิเฎฺฐ ฐเปตฺวา วาสุลทตฺตํ อาทาย ปลายิฯ อเนฺตปุรปาลกา ปลายนฺตํ ตํ ทิสฺวา คนฺตฺวา รโญฺญ อาโรเจสุํฯ ราชา ‘‘สีฆํ คจฺฉถา’’ติ พลํ ปหิณิฯ อุเตโน พลสฺส ปกฺขนฺทภาวํ ญตฺวา กหาปณปสิพฺพกํ โมเจตฺวา ปาเตสิ, มนุสฺสา กหาปเณ อุจฺจินิตฺวา ปุน ปกฺขนฺทิํสุฯ อิตโร สุวณฺณปสิพฺพกํ โมเจตฺวา ปาเตตฺวา เนสํ สุวณฺณโลเภน ปปเญฺจนฺตานเญฺญว พหิ นิวุฎฺฐํ อตฺตโน ขนฺธาวารํ ปาปุณิฯ อถ นํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาว อตฺตโน พลกาโย ปริวาเรตฺวา นครํ ปเวเสสิฯ โส ปตฺวาว วาสุลทตฺตํ อภิสิญฺจิตฺวา อคฺคมเหสิฎฺฐาเน ฐเปสีติฯ อยํ วาสุลทตฺตาย อุปฺปตฺติฯ
Anumodanaṃ akāsi. Paccekabuddhānaṃ kira idhāva dve gāthā anumodanagāthā nāma honti. Tattha jotirasoti sabbakāmadadaṃ maṇiratanaṃ vuccati. Idaṃ tassa pubbacaritaṃ. So etarahi caṇḍapajjoto ahosi. Tassa ca kammassa nissandena imāni pañca vāhanāni nibbattiṃsu. Athekadivasaṃ rājā uyyānakīḷāya nikkhami. Uteno ‘‘ajja palāyitabba’’nti mahantāmahante cammapasibbake hiraññasuvaṇṇassa pūretvā kareṇukāpiṭṭhe ṭhapetvā vāsuladattaṃ ādāya palāyi. Antepurapālakā palāyantaṃ taṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘sīghaṃ gacchathā’’ti balaṃ pahiṇi. Uteno balassa pakkhandabhāvaṃ ñatvā kahāpaṇapasibbakaṃ mocetvā pātesi, manussā kahāpaṇe uccinitvā puna pakkhandiṃsu. Itaro suvaṇṇapasibbakaṃ mocetvā pātetvā nesaṃ suvaṇṇalobhena papañcentānaññeva bahi nivuṭṭhaṃ attano khandhāvāraṃ pāpuṇi. Atha naṃ āgacchantaṃ disvāva attano balakāyo parivāretvā nagaraṃ pavesesi. So patvāva vāsuladattaṃ abhisiñcitvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesīti. Ayaṃ vāsuladattāya uppatti.
อปรา ปน มาคณฺฑิยา นาม รโญฺญ สนฺติกา อคฺคมเหสิฎฺฐานํ ลภิฯ สา กิร กุรุรเฎฺฐ มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส ธีตาฯ มาตาปิสฺสา มาคณฺฑิยาเยว นามํฯ จูฬปิตาปิสฺสา มาคณฺฑิโยว, สา อภิรูปา อโหสิ เทวจฺฉรปฎิภาคาฯ ปิตา ปนสฺสา อนุจฺฉวิกํ สามิกํ อลภโนฺต มหเนฺตหิ มหเนฺตหิ กุเลหิ ยาจิโตปิ ‘‘น มยฺหํ ธีตุ ตุเมฺห อนุจฺฉวิกา’’ติ ตเชฺชตฺวา อุโยฺยเชสิฯ อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย โลกํ โวโลเกโนฺต มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส สปชาปติกสฺส อนาคามิผลูปนิสฺสยํ ทิสฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ตสฺส พหินิคเม อคฺคิปริจรณฎฺฐานํ อคมาสิฯ โส ตถาคตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา, ‘‘อิมสฺมิํ โลเก อิมินา ปุริเสน สทิโส อโญฺญ ปุริโส นาม นตฺถิ, อยํ มยฺหํ ธีตุ อนุจฺฉวิโก, อิมสฺส โปสาปนตฺถาย ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘สมณ, เอกา เม ธีตา อตฺถิ, อหํ เอตฺตกํ กาลํ ตสฺสา อนุจฺฉวิกํ ปุริสํ น ปสฺสามิ, ตุเมฺห ตสฺสา อนุจฺฉวิกา, สา จ ตุมฺหากเญฺญว อนุจฺฉวิกาฯ ตุมฺหากญฺหิ ปาทปริจาริกา, ตสฺสา จ ภตฺตา ลทฺธุํ วฎฺฎติ, ตํ โว อหํ ทสฺสามิ, ยาว มมาคมนา อิเธว ติฎฺฐถา’’ติ อาหฯ สตฺถา กิญฺจิ อวตฺวา ตุณฺหี อโหสิฯ พฺราหฺมโณ เวเคน ฆรํ คนฺตฺวา, ‘‘โภติ, โภติ ธีตุ เม อนุจฺฉวิโก ปุริโส ทิโฎฺฐ, สีฆํ สีฆํ นํ อลงฺกโรหี’’ติ ตํ อลงฺการาเปตฺวา สทฺธิํ พฺราหฺมณิยา อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ ปายาสิฯ สกลนครํ สงฺขุภิฯ อยํ ‘‘เอตฺตกํ กาลํ มยฺหํ ธีตุ อนุจฺฉวิโก นตฺถี’’ติ กสฺสจิ อทตฺวา ‘‘อชฺช เม ธีตุ อนุจฺฉวิโก ทิโฎฺฐ’’ติ กิร วเทติ, ‘‘กีทิโส นุ โข โส ปุริโส, ปสฺสิสฺสาม น’’นฺติ มหาชโน เตเนว สทฺธิํ นิกฺขมิฯ
Aparā pana māgaṇḍiyā nāma rañño santikā aggamahesiṭṭhānaṃ labhi. Sā kira kururaṭṭhe māgaṇḍiyabrāhmaṇassa dhītā. Mātāpissā māgaṇḍiyāyeva nāmaṃ. Cūḷapitāpissā māgaṇḍiyova, sā abhirūpā ahosi devaccharapaṭibhāgā. Pitā panassā anucchavikaṃ sāmikaṃ alabhanto mahantehi mahantehi kulehi yācitopi ‘‘na mayhaṃ dhītu tumhe anucchavikā’’ti tajjetvā uyyojesi. Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento māgaṇḍiyabrāhmaṇassa sapajāpatikassa anāgāmiphalūpanissayaṃ disvā attano pattacīvaramādāya tassa bahinigame aggiparicaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. So tathāgatassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā, ‘‘imasmiṃ loke iminā purisena sadiso añño puriso nāma natthi, ayaṃ mayhaṃ dhītu anucchaviko, imassa posāpanatthāya dhītaraṃ dassāmī’’ti cintetvā, ‘‘samaṇa, ekā me dhītā atthi, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ tassā anucchavikaṃ purisaṃ na passāmi, tumhe tassā anucchavikā, sā ca tumhākaññeva anucchavikā. Tumhākañhi pādaparicārikā, tassā ca bhattā laddhuṃ vaṭṭati, taṃ vo ahaṃ dassāmi, yāva mamāgamanā idheva tiṭṭhathā’’ti āha. Satthā kiñci avatvā tuṇhī ahosi. Brāhmaṇo vegena gharaṃ gantvā, ‘‘bhoti, bhoti dhītu me anucchaviko puriso diṭṭho, sīghaṃ sīghaṃ naṃ alaṅkarohī’’ti taṃ alaṅkārāpetvā saddhiṃ brāhmaṇiyā ādāya satthu santikaṃ pāyāsi. Sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Ayaṃ ‘‘ettakaṃ kālaṃ mayhaṃ dhītu anucchaviko natthī’’ti kassaci adatvā ‘‘ajja me dhītu anucchaviko diṭṭho’’ti kira vadeti, ‘‘kīdiso nu kho so puriso, passissāma na’’nti mahājano teneva saddhiṃ nikkhami.
ตสฺมิํ ธีตรํ คเหตฺวา อาคจฺฉเนฺต สตฺถา เตน วุตฺตฎฺฐาเน อฎฺฐตฺวา ตตฺถ ปทเจติยํ ทเสฺสตฺวา คนฺตฺวา อญฺญสฺมิํ ฐาเน อฎฺฐาสิฯ พุทฺธานญฺหิ ปทเจติยํ อธิฎฺฐหิตฺวา อกฺกนฺตฎฺฐาเนเยว ปญฺญายติ, น อญฺญตฺถฯ เยสญฺจตฺถาย อธิฎฺฐิตํ โหติ, เตเยว นํ ปสฺสนฺติฯ เตสํ ปน อทสฺสนกรณตฺถํ หตฺถิอาทโย วา อกฺกมนฺตุ, มหาเมโฆ วา ปวสฺสตุ, เวรมฺภวาตา วา ปหรนฺตุ, น ตํ โกจิ มเกฺขตุํ สโกฺกติฯ อถ พฺราหฺมณี พฺราหฺมณํ อาห – ‘‘กุหิํ โส ปุริโส’’ติฯ ‘‘‘อิมสฺมิํ ฐาเน ติฎฺฐาหี’ติ นํ อวจํ, กุหิํ นุ โข โส คโต’’ติ อิโต จิโต โอโลเกโนฺต ปทเจติยํ ทิสฺวา ‘‘อยมสฺส ปทวลโญฺช’’ติ อาหฯ พฺราหฺมณี สลกฺขณมนฺตานํ ติณฺณํ เวทานํ ปคุณตาย ลกฺขณมเนฺต ปริวเตฺตตฺวา ปทลกฺขณํ อุปธาเรตฺวา, ‘‘นยิทํ, พฺราหฺมณ, ปญฺจกามคุณเสวิโน ปท’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tasmiṃ dhītaraṃ gahetvā āgacchante satthā tena vuttaṭṭhāne aṭṭhatvā tattha padacetiyaṃ dassetvā gantvā aññasmiṃ ṭhāne aṭṭhāsi. Buddhānañhi padacetiyaṃ adhiṭṭhahitvā akkantaṭṭhāneyeva paññāyati, na aññattha. Yesañcatthāya adhiṭṭhitaṃ hoti, teyeva naṃ passanti. Tesaṃ pana adassanakaraṇatthaṃ hatthiādayo vā akkamantu, mahāmegho vā pavassatu, verambhavātā vā paharantu, na taṃ koci makkhetuṃ sakkoti. Atha brāhmaṇī brāhmaṇaṃ āha – ‘‘kuhiṃ so puriso’’ti. ‘‘‘Imasmiṃ ṭhāne tiṭṭhāhī’ti naṃ avacaṃ, kuhiṃ nu kho so gato’’ti ito cito olokento padacetiyaṃ disvā ‘‘ayamassa padavalañjo’’ti āha. Brāhmaṇī salakkhaṇamantānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ paguṇatāya lakkhaṇamante parivattetvā padalakkhaṇaṃ upadhāretvā, ‘‘nayidaṃ, brāhmaṇa, pañcakāmaguṇasevino pada’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘รตฺตสฺส หิ อุกฺกุฎิกํ ปทํ ภเว,
‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave,
ทุฎฺฐสฺส โหติ สหสานุปีฬิตํ;
Duṭṭhassa hoti sahasānupīḷitaṃ;
มูฬฺหสฺส โหติ อวกฑฺฒิตํ ปทํ,
Mūḷhassa hoti avakaḍḍhitaṃ padaṃ,
วิวฎฺฎจฺฉทสฺส อิทมีทิสํ ปท’’นฺติฯ (อ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑.๒๖๐-๒๖๑; วิสุทฺธิ. ๑.๔๕);
Vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; visuddhi. 1.45);
อถ นํ พฺราหฺมโณ เอวมาห – ‘‘โภติ ตฺวํ อุทกปาติยํ กุมฺภีลํ, เคหมเชฺฌ จ ปน โจรํ วิย มเนฺต ปสฺสนสีลา, ตุณฺหี โหหี’’ติฯ พฺราหฺมณ, ยํ อิจฺฉสิ, ตํ วเทหิ, นยิทํ ปญฺจกามคุณเสวิโน ปทนฺติฯ ตโต อิโต จิโต จ โอโลเกโนฺต สตฺถารํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ โส ปุริโส’’ติ วตฺวา พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา, ‘‘สมณ, ธีตรํ เม ตว โปสาปนตฺถาย เทมี’’ติ อาหฯ สตฺถา ‘‘ธีตรา เต มยฺหํ อโตฺถ อตฺถิ วา นตฺถิ วา’’ติ อวตฺวาว, ‘‘พฺราหฺมณ, เอกํ เต การณํ กเถมี’’ติ วตฺวา, ‘‘กเถหิ สมณา’’ติ วุเตฺต มหาภินิกฺขมนโต ปฎฺฐาย ยาว อชปาลนิโคฺรธมูลา มาเรน อนุพทฺธภาวํ อชปาลนิโคฺรธมูเล จ ปน ‘‘อตีโต ทานิ เม เอส วิสย’’นฺติ ตสฺส โสกาตุรสฺส โสกวูปสมนตฺถํ อาคตาหิ มารธีตาหิ กุมาริกวณฺณาทิวเสน ปโยชิตํ ปโลภนํ อาจิกฺขิตฺวา, ‘‘ตทาปิ มยฺหํ ฉโนฺท นาโหสี’’ติ วตฺวา –
Atha naṃ brāhmaṇo evamāha – ‘‘bhoti tvaṃ udakapātiyaṃ kumbhīlaṃ, gehamajjhe ca pana coraṃ viya mante passanasīlā, tuṇhī hohī’’ti. Brāhmaṇa, yaṃ icchasi, taṃ vadehi, nayidaṃ pañcakāmaguṇasevino padanti. Tato ito cito ca olokento satthāraṃ disvā, ‘‘ayaṃ so puriso’’ti vatvā brāhmaṇo gantvā, ‘‘samaṇa, dhītaraṃ me tava posāpanatthāya demī’’ti āha. Satthā ‘‘dhītarā te mayhaṃ attho atthi vā natthi vā’’ti avatvāva, ‘‘brāhmaṇa, ekaṃ te kāraṇaṃ kathemī’’ti vatvā, ‘‘kathehi samaṇā’’ti vutte mahābhinikkhamanato paṭṭhāya yāva ajapālanigrodhamūlā mārena anubaddhabhāvaṃ ajapālanigrodhamūle ca pana ‘‘atīto dāni me esa visaya’’nti tassa sokāturassa sokavūpasamanatthaṃ āgatāhi māradhītāhi kumārikavaṇṇādivasena payojitaṃ palobhanaṃ ācikkhitvā, ‘‘tadāpi mayhaṃ chando nāhosī’’ti vatvā –
‘‘ทิสฺวาน ตณฺหํ อรติํ รคญฺจ,
‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca,
นาโหสิ ฉโนฺท อปิ เมถุนสฺมิํ;
Nāhosi chando api methunasmiṃ;
กิเมวิทํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ,
Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ,
ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิเจฺฉ’’ติฯ (อ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๑.๒๖๐-๒๖๑; สุ. นิ. ๘๔๑) –
Pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; su. ni. 841) –
อิมํ คาถมาหฯ คาถาปริโยสาเน พฺราหฺมโณ จ พฺราหฺมณี จ อนาคามิผเล ปติฎฺฐหิํสุฯ มาคณฺฑิยาปิ โข ‘‘สจสฺส มยา อโตฺถ นตฺถิ, อนตฺถิกภาโวว วตฺตโพฺพ, อยํ ปน มํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ กโรติ, ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิเจฺฉติ, โหตุ, อตฺตโน ชาติกุลปเทสโภคยสวยสมฺปตฺติํ อาคมฺม ตถารูปํ ภตฺตารํ ลภิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ สตฺถริ อาฆาตํ พนฺธิฯ ‘‘กิํ ปน สตฺถา ตาย อตฺตนิ อาฆาตุปฺปตฺติํ ชานาติ, โน’’ติ? ‘‘ชานาติเยวฯ ชานโนฺต กสฺมา คาถมาหา’’ติ? อิตเรสํ ทฺวินฺนํ วเสนฯ พุทฺธา หิ อาฆาตํ อคเณตฺวา มคฺคผลาธิคมารหานํ วเสน ธมฺมํ เทเสนฺติเยวฯ มาตาปิตโร ตํ เนตฺวา จูฬมาคณฺฑิยํ กนิฎฺฐํ ปฎิจฺฉาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิํสุฯ จูฬมาคณฺฑิโยปิ จิเนฺตสิ – ‘‘มม ธีตา โอมกสตฺตสฺส น อนุจฺฉวิกา, เอกสฺส รโญฺญว อนุจฺฉวิกา’’ติฯ ตํ อาทาย โกสมฺพิํ คนฺตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา, ‘‘อิมํ อิตฺถิรตนํ เทวสฺส อนุจฺฉวิก’’นฺติ อุเตนสฺส รโญฺญ อทาสิฯ โส ตํ ทิสฺวาว อุปฺปนฺนพลวสิเนโห อภิเสกํ กตฺวา ปญฺจสตมาตุคามปริวารํ ทตฺวา อคฺคมเหสิฎฺฐาเน ฐเปสิฯ อยํ มาคณฺฑิยาย อุปฺปตฺติฯ
Imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca anāgāmiphale patiṭṭhahiṃsu. Māgaṇḍiyāpi kho ‘‘sacassa mayā attho natthi, anatthikabhāvova vattabbo, ayaṃ pana maṃ muttakarīsapuṇṇaṃ karoti, pādāpi naṃ samphusituṃ na iccheti, hotu, attano jātikulapadesabhogayasavayasampattiṃ āgamma tathārūpaṃ bhattāraṃ labhitvā samaṇassa gotamassa kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti satthari āghātaṃ bandhi. ‘‘Kiṃ pana satthā tāya attani āghātuppattiṃ jānāti, no’’ti? ‘‘Jānātiyeva. Jānanto kasmā gāthamāhā’’ti? Itaresaṃ dvinnaṃ vasena. Buddhā hi āghātaṃ agaṇetvā maggaphalādhigamārahānaṃ vasena dhammaṃ desentiyeva. Mātāpitaro taṃ netvā cūḷamāgaṇḍiyaṃ kaniṭṭhaṃ paṭicchāpetvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Cūḷamāgaṇḍiyopi cintesi – ‘‘mama dhītā omakasattassa na anucchavikā, ekassa raññova anucchavikā’’ti. Taṃ ādāya kosambiṃ gantvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā, ‘‘imaṃ itthiratanaṃ devassa anucchavika’’nti utenassa rañño adāsi. So taṃ disvāva uppannabalavasineho abhisekaṃ katvā pañcasatamātugāmaparivāraṃ datvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Ayaṃ māgaṇḍiyāya uppatti.
เอวมสฺส ทิยฑฺฒสหสฺสนาฎกิตฺถิปริวารา ติโสฺส อคฺคมเหสิโย อเหสุํฯ ตสฺมิํ โข ปน สมเย โฆสกเสฎฺฐิ กุกฺกุฎเสฎฺฐิ ปาวาริกเสฎฺฐีติ โกสมฺพิยํ ตโย เสฎฺฐิโน โหนฺติฯ เต อุปกฎฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ปญฺจสตตาปเส หิมวนฺตโต อาคนฺตฺวา นคเร ภิกฺขาย จรเนฺต ทิสฺวา ปสีทิตฺวา นิสีทาเปตฺวา โภเชตฺวา ปฎิญฺญํ คเหตฺวา จตฺตาโร มาเส อตฺตโน สนฺติเก วสาเปตฺวา ปุน วสฺสารเตฺต อาคมนตฺถาย ปฎิชานาเปตฺวา อุโยฺยเชสุํฯ ตาปสาปิ ตโต ปฎฺฐาย อฎฺฐ มาเส หิมวเนฺต วสิตฺวา จตฺตาโร มาเส เตสํ สนฺติเก วสิํสุฯ เต อปรภาเค หิมวนฺตโต อาคจฺฉนฺตา อรญฺญายตเน เอกํ มหานิโคฺรธํ ทิสฺวา ตสฺส มูเล นิสีทิํสุฯ เตสุ เชฎฺฐกตาปโส จิเนฺตสิ – ‘‘อิมสฺมิํ รุเกฺข อธิวตฺถา เทวตา โอรมตฺติกา น ภวิสฺสติ, มเหสเกฺขเนเวตฺถ เทวราเชน ภวิตพฺพํ , สาธุ วต สจายํ อิสิคณสฺส ปานียํ ทเทยฺยา’’ติฯ โสปิ ปานียํ อทาสิฯ ตาปโส นฺหาโนทกํ จิเนฺตสิ, ตมฺปิ อทาสิฯ ตโต โภชนํ จิเนฺตสิ, ตมฺปิ อทาสิฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ เทวราชา อเมฺหหิ จินฺติตํ จินฺติตํ สพฺพํ เทติ, อโห วต นํ ปเสฺสยฺยามา’’ติฯ โส รุกฺขกฺขนฺธํ ปทาเลตฺวา อตฺตานํ ทเสฺสสิฯ อถ นํ ตาปสา, ‘‘เทวราช, มหตี เต สมฺปตฺติ, กิํ นุ โข กตฺวา อยํ เต ลทฺธา’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ ‘‘มา ปุจฺฉถ, อยฺยา’’ติฯ ‘‘อาจิกฺข, เทวราชา’’ติฯ โส อตฺตนา กตกมฺมสฺส ปริตฺตกตฺตา ลชฺชมาโน กเถตุํ น วิสหิฯ เตหิ ปุนปฺปุนํ นิปฺปีฬิยมาโน ปน ‘‘เตน หิ สุณาถา’’ติ วตฺวา กเถสิฯ
Evamassa diyaḍḍhasahassanāṭakitthiparivārā tisso aggamahesiyo ahesuṃ. Tasmiṃ kho pana samaye ghosakaseṭṭhi kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti kosambiyaṃ tayo seṭṭhino honti. Te upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya pañcasatatāpase himavantato āgantvā nagare bhikkhāya carante disvā pasīditvā nisīdāpetvā bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā cattāro māse attano santike vasāpetvā puna vassāratte āgamanatthāya paṭijānāpetvā uyyojesuṃ. Tāpasāpi tato paṭṭhāya aṭṭha māse himavante vasitvā cattāro māse tesaṃ santike vasiṃsu. Te aparabhāge himavantato āgacchantā araññāyatane ekaṃ mahānigrodhaṃ disvā tassa mūle nisīdiṃsu. Tesu jeṭṭhakatāpaso cintesi – ‘‘imasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā oramattikā na bhavissati, mahesakkhenevettha devarājena bhavitabbaṃ , sādhu vata sacāyaṃ isigaṇassa pānīyaṃ dadeyyā’’ti. Sopi pānīyaṃ adāsi. Tāpaso nhānodakaṃ cintesi, tampi adāsi. Tato bhojanaṃ cintesi, tampi adāsi. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ devarājā amhehi cintitaṃ cintitaṃ sabbaṃ deti, aho vata naṃ passeyyāmā’’ti. So rukkhakkhandhaṃ padāletvā attānaṃ dassesi. Atha naṃ tāpasā, ‘‘devarāja, mahatī te sampatti, kiṃ nu kho katvā ayaṃ te laddhā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Mā pucchatha, ayyā’’ti. ‘‘Ācikkha, devarājā’’ti. So attanā katakammassa parittakattā lajjamāno kathetuṃ na visahi. Tehi punappunaṃ nippīḷiyamāno pana ‘‘tena hi suṇāthā’’ti vatvā kathesi.
โส กิเรโก ทุคฺคตมนุโสฺส หุตฺวา ภติํ ปริเยสโนฺต อนาถปิณฺฑิกสฺส สนฺติเก ภติกมฺมํ ลภิตฺวา ตํ นิสฺสาย ชีวิกํ กเปฺปสิฯ อเถกสฺมิํ อุโปสถทิวเส สมฺปเตฺต อนาถปิณฺฑิโก วิหารโต อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ตสฺส ภติกสฺส อชฺชุโปสถทิวสภาโว เกนจิ กถิโต’’ติ? ‘‘น กถิโต, สามี’’ติฯ ‘‘เตน หิสฺส สายมาสํ ปจถา’’ติฯ อถสฺส ปโตฺถทนํ ปจิํสุฯ โส ทิวสํ อรเญฺญ กมฺมํ กตฺวา สายํ อาคนฺตฺวา ภเตฺต วเฑฺฒตฺวา ทิเนฺน ‘‘ฉาโตมฺหี’’ติ สหสา อภุญฺชิตฺวาว ‘‘อเญฺญสุ ทิวเสสุ อิมสฺมิํ เคเห ‘ภตฺตํ เทถ, สูปํ เทถ, พฺยญฺชนํ เทถา’ติ มหาโกลาหลํ อโหสิ, อชฺช เต สเพฺพ นิสฺสทฺทา นิปชฺชิํสุ, มยฺหเมว เอกสฺสาหารํ วฑฺฒยิํสุ, กิํ นุ โข เอต’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อวเสสา ภุญฺชิํสุ, น ภุญฺชิํสู’’ติ? ‘‘น ภุญฺชิํสุ, ตาตา’’ติฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? อิมสฺมิํ เคเห อุโปสถทิวเสสุ สายมาสํ น ภุญฺชนฺติ, สเพฺพว อุโปสถิกา โหนฺติฯ อนฺตมโส ถนปายิโนปิ ทารเก มุขํ วิกฺขาลาเปตฺวา จตุมธุรํ มุเข ปกฺขิปาเปตฺวา มหาเสฎฺฐิ อุโปสถิเก กาเรติฯ คนฺธเตลปฺปทีเป ชาลเนฺต ขุทฺทกมหลฺลกทารกา สยนคตา ทฺวตฺติํสาการํ สชฺฌายนฺติฯ ตุยฺหํ ปน อุโปสถทิวสภาวํ กเถตุํ สติํ น กริมฺหาฯ ตสฺมา ตเวว ภตฺตํ ปกฺกํ, นํ ภุญฺชสฺสูติฯ สเจ อิทานิ อุโปสถิเกน ภวิตุํ วฎฺฎติ, อหมฺปิ ภเวยฺยนฺติฯ ‘‘อิทํ เสฎฺฐิ ชานาตี’’ติฯ ‘‘เตน หิ นํ ปุจฺฉถา’’ติฯ เต คนฺตฺวา เสฎฺฐิํ ปุจฺฉิํสุฯ โส เอวมาห – ‘‘อิทานิ ปน อภุญฺชิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฎฺฐหโนฺต อุปฑฺฒํ อุโปสถกมฺมํ ลภิสฺสตี’’ติฯ อิตโร ตํ สุตฺวา ตถา อกาสิฯ
So kireko duggatamanusso hutvā bhatiṃ pariyesanto anāthapiṇḍikassa santike bhatikammaṃ labhitvā taṃ nissāya jīvikaṃ kappesi. Athekasmiṃ uposathadivase sampatte anāthapiṇḍiko vihārato āgantvā pucchi – ‘‘tassa bhatikassa ajjuposathadivasabhāvo kenaci kathito’’ti? ‘‘Na kathito, sāmī’’ti. ‘‘Tena hissa sāyamāsaṃ pacathā’’ti. Athassa patthodanaṃ paciṃsu. So divasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyaṃ āgantvā bhatte vaḍḍhetvā dinne ‘‘chātomhī’’ti sahasā abhuñjitvāva ‘‘aññesu divasesu imasmiṃ gehe ‘bhattaṃ detha, sūpaṃ detha, byañjanaṃ dethā’ti mahākolāhalaṃ ahosi, ajja te sabbe nissaddā nipajjiṃsu, mayhameva ekassāhāraṃ vaḍḍhayiṃsu, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā pucchi – ‘‘avasesā bhuñjiṃsu, na bhuñjiṃsū’’ti? ‘‘Na bhuñjiṃsu, tātā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? Imasmiṃ gehe uposathadivasesu sāyamāsaṃ na bhuñjanti, sabbeva uposathikā honti. Antamaso thanapāyinopi dārake mukhaṃ vikkhālāpetvā catumadhuraṃ mukhe pakkhipāpetvā mahāseṭṭhi uposathike kāreti. Gandhatelappadīpe jālante khuddakamahallakadārakā sayanagatā dvattiṃsākāraṃ sajjhāyanti. Tuyhaṃ pana uposathadivasabhāvaṃ kathetuṃ satiṃ na karimhā. Tasmā taveva bhattaṃ pakkaṃ, naṃ bhuñjassūti. Sace idāni uposathikena bhavituṃ vaṭṭati, ahampi bhaveyyanti. ‘‘Idaṃ seṭṭhi jānātī’’ti. ‘‘Tena hi naṃ pucchathā’’ti. Te gantvā seṭṭhiṃ pucchiṃsu. So evamāha – ‘‘idāni pana abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathaṅgāni adhiṭṭhahanto upaḍḍhaṃ uposathakammaṃ labhissatī’’ti. Itaro taṃ sutvā tathā akāsi.
ตสฺส สกลทิวสํ กมฺมํ กตฺวา ฉาตสฺส สรีเร วาตา กุปฺปิํสุฯ โส โยเตฺตน อุรํ พนฺธิตฺวา โยตฺตโกฎิยํ คเหตฺวา ปริวตฺตติฯ เสฎฺฐิ ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา อุกฺกาหิ ธาริยมานาหิ จตุมธุรํ คาหาเปตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา, ‘‘กิํ, ตาตา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สามิ, วาตา เม กุปฺปิตา’’ติฯ ‘‘เตน หิ อุฎฺฐาย อิทํ เภสชฺชํ ขาทาหี’’ติฯ ‘‘ตุเมฺหปิ ขาทถ, สามี’’ติฯ ‘‘อมฺหากํ อผาสุกํ นตฺถิ, ตฺวํ ขาทาหี’’ติฯ ‘‘สามิ, อหํ อุโปสถกมฺมํ กโรโนฺต สกลํ กาตุํ นาสกฺขิํ, อุปฑฺฒกมฺมมฺปิ เม วิกลํ มา อโหสี’’ติ น อิจฺฉิฯ ‘‘มา เอวํ กริ, ตาตา’’ติ วุจฺจมาโนปิ อนิจฺฉิตฺวา อรุเณ อุฎฺฐหเนฺต มิลาตมาลา วิย กาลํ กตฺวา ตสฺมิํ นิโคฺรธรุเกฺข เทวตา หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ ตสฺมา อิมมตฺถํ กเถตฺวา ‘‘โส เสฎฺฐิ พุทฺธมามโก, ธมฺมมามโก, สงฺฆมามโก, ตํ นิสฺสาย กตสฺส อุปฑฺฒุโปสถกมฺมสฺส นิสฺสเนฺทเนสา สมฺปตฺติ มยา ลทฺธา’’ติ อาหฯ
Tassa sakaladivasaṃ kammaṃ katvā chātassa sarīre vātā kuppiṃsu. So yottena uraṃ bandhitvā yottakoṭiyaṃ gahetvā parivattati. Seṭṭhi taṃ pavattiṃ sutvā ukkāhi dhāriyamānāhi catumadhuraṃ gāhāpetvā tassa santikaṃ āgantvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, vātā me kuppitā’’ti. ‘‘Tena hi uṭṭhāya idaṃ bhesajjaṃ khādāhī’’ti. ‘‘Tumhepi khādatha, sāmī’’ti. ‘‘Amhākaṃ aphāsukaṃ natthi, tvaṃ khādāhī’’ti. ‘‘Sāmi, ahaṃ uposathakammaṃ karonto sakalaṃ kātuṃ nāsakkhiṃ, upaḍḍhakammampi me vikalaṃ mā ahosī’’ti na icchi. ‘‘Mā evaṃ kari, tātā’’ti vuccamānopi anicchitvā aruṇe uṭṭhahante milātamālā viya kālaṃ katvā tasmiṃ nigrodharukkhe devatā hutvā nibbatti. Tasmā imamatthaṃ kathetvā ‘‘so seṭṭhi buddhamāmako, dhammamāmako, saṅghamāmako, taṃ nissāya katassa upaḍḍhuposathakammassa nissandenesā sampatti mayā laddhā’’ti āha.
‘‘พุโทฺธ’’ติ วจนํ สุตฺวาว ปญฺจสตา ตาปสา อุฎฺฐาย เทวตาย อญฺชลิํ ปคฺคยฺห ‘‘พุโทฺธติ วเทสิ, พุโทฺธติ วเทสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘พุโทฺธติ วทามิ, พุโทฺธติ วทามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปฎิชานาเปตฺวา ‘‘โฆโสปิ โข เอโส ทุลฺลโภ โลกสฺมิ’’นฺติ อุทานํ อุทาเนตฺวา ‘‘เทวเต อเนเกสุ กปฺปสตสหเสฺสสุ อสุตปุพฺพํ สทฺทํ ตยา สุณาปิตมฺหา’’ติ อาหํสุฯ อถ อเนฺตวาสิโน อาจริยํ เอตทโวจุํ – ‘‘เตน หิ สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติฯ ‘‘ตาตา, ตโย เสฎฺฐิโน อมฺหากํ พหูปการา, เสฺว เตสํ นิเวสเน ภิกฺขํ คณฺหิตฺวา เตสมฺปิ อาจิกฺขิตฺวา คมิสฺสาม, อธิวาเสถ, ตาตา’’ติฯ เต อธิวาสยิํสุฯ ปุนทิวเส เสฎฺฐิโน ยาคุภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ‘‘อชฺช โน อยฺยานํ อาคมนทิวโส’’ติ ญตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เต อาทาย นิเวสนํ คนฺตฺวา นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ อทํสุฯ เต กตภตฺตกิจฺจา มหาเสฎฺฐิโน ‘‘มยํ คมิสฺสามา’’ติ วทิํสุฯ ‘‘นนุ, ภเนฺต, ตุเมฺหหิ จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส อมฺหากํ คหิตาว ปฎิญฺญา, อิทานิ กุหิํ คจฺฉถา’’ติ? ‘‘โลเก กิร พุโทฺธ อุปฺปโนฺน, ธโมฺม อุปฺปโนฺน, สโงฺฆ อุปฺปโนฺน, ตสฺมา สตฺถุ สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติฯ ‘‘กิํ ปน ตสฺส สตฺถุโน สนฺติกํ ตุมฺหากเญฺญว คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘อเญฺญสมฺปิ อวาริตํ, อาวุโส’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, อาคเมถ, มยมฺปิ คมนปริวจฺฉํ กตฺวา คจฺฉามา’’ติฯ ‘‘ตุเมฺหสุ ปริวจฺฉํ กโรเนฺตสุ อมฺหากํ ปปโญฺจ โหติ, มยํ ปุรโต คจฺฉาม, ตุเมฺห ปจฺฉา อาคเจฺฉยฺยาถา’’ติ วตฺวา เต ปุเรตรํ คนฺตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อภิตฺถวิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุฯ อถ เนสํ สตฺถา อนุปุพฺพิํ กถํ กเถตฺวา ธมฺมํ เทเสสิฯ เทสนาปริโยสาเน สเพฺพปิ สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ‘‘เอถ, ภิกฺขโว’’ติ วจนสมนนฺตรํเยว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา เอหิภิกฺขู อเหสุํฯ
‘‘Buddho’’ti vacanaṃ sutvāva pañcasatā tāpasā uṭṭhāya devatāya añjaliṃ paggayha ‘‘buddhoti vadesi, buddhoti vadesī’’ti pucchitvā, ‘‘buddhoti vadāmi, buddhoti vadāmī’’ti tikkhattuṃ paṭijānāpetvā ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmi’’nti udānaṃ udānetvā ‘‘devate anekesu kappasatasahassesu asutapubbaṃ saddaṃ tayā suṇāpitamhā’’ti āhaṃsu. Atha antevāsino ācariyaṃ etadavocuṃ – ‘‘tena hi satthu santikaṃ gacchāmā’’ti. ‘‘Tātā, tayo seṭṭhino amhākaṃ bahūpakārā, sve tesaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhitvā tesampi ācikkhitvā gamissāma, adhivāsetha, tātā’’ti. Te adhivāsayiṃsu. Punadivase seṭṭhino yāgubhattaṃ sampādetvā āsanāni paññāpetvā ‘‘ajja no ayyānaṃ āgamanadivaso’’ti ñatvā paccuggamanaṃ katvā te ādāya nivesanaṃ gantvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ adaṃsu. Te katabhattakiccā mahāseṭṭhino ‘‘mayaṃ gamissāmā’’ti vadiṃsu. ‘‘Nanu, bhante, tumhehi cattāro vassike māse amhākaṃ gahitāva paṭiññā, idāni kuhiṃ gacchathā’’ti? ‘‘Loke kira buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno, tasmā satthu santikaṃ gamissāmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tassa satthuno santikaṃ tumhākaññeva gantuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Aññesampi avāritaṃ, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, āgametha, mayampi gamanaparivacchaṃ katvā gacchāmā’’ti. ‘‘Tumhesu parivacchaṃ karontesu amhākaṃ papañco hoti, mayaṃ purato gacchāma, tumhe pacchā āgaccheyyāthā’’ti vatvā te puretaraṃ gantvā sammāsambuddhaṃ disvā abhitthavitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha nesaṃ satthā anupubbiṃ kathaṃ kathetvā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne sabbepi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā pabbajjaṃ yācitvā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti vacanasamanantaraṃyeva iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhū ahesuṃ.
เตปิ โข ตโย เสฎฺฐิโน ปญฺจหิ ปญฺจหิ สกฎสเตหิ ภตฺตจฺฉาทนสปฺปิมธุผาณิตาทีนิ ทานูปกรณานิ อาทาย สาวตฺถิํ ปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา กถาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐาย อทฺธมาสมตฺตมฺปิ ทานํ ททมานา สตฺถุ สนฺติเก วสิตฺวา โกสมฺพิํ อาคมนตฺถาย สตฺถารํ ยาจิตฺวา สตฺถารา ปฎิญฺญํ ททเนฺตน ‘‘สุญฺญาคาเร โข คหปตโย ตถาคตา อภิรมนฺตี’’ติ วุเตฺต, ‘‘อญฺญาตํ, ภเนฺต, อเมฺหหิ ปหิตสาสเนน อาคนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา โกสมฺพิํ คนฺตฺวา โฆสกเสฎฺฐิ โฆสิตารามํ, กุกฺกุฎเสฎฺฐิ กุกฺกุฎารามํ, ปาวาริกเสฎฺฐิ ปาวาริการามนฺติ ตโย มหาวิหาเร กาเรตฺวา สตฺถุ อาคมนตฺถาย สาสนํ ปหิณิํสุฯ สตฺถา เตสํ สาสนํ สุตฺวา ตตฺถ อคมาสิฯ เต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา สตฺถารํ วิหารํ ปเวเสตฺวา วาเรน วาเรน ปฎิชคฺคนฺติฯ สตฺถา เทวสิกํ เอเกกสฺมิํ วิหาเร วสติฯ ยสฺส วิหาเร วุโฎฺฐ โหติ, ตเสฺสว ฆรทฺวาเร ปิณฺฑาย จรติฯ เตสํ ปน ติณฺณํ เสฎฺฐีนํ อุปฎฺฐาโก สุมโน นาม มาลากาโร อโหสิฯ โส เต เสฎฺฐิโน เอวมาห – ‘‘อหํ ตุมฺหากํ ทีฆรตฺตํ อุปการโก, สตฺถารํ โภเชตุกาโมมฺหิ, มยฺหมฺปิ เอกทิวสํ สตฺถารํ เทถา’’ติฯ ‘‘เตน หิ ภเณ เสฺว โภเชหี’’ติฯ ‘‘สาธุ, สามี’’ติ โส สตฺถารํ นิมเนฺตตฺวา สกฺการํ ปฎิยาเทสิฯ
Tepi kho tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi bhattacchādanasappimadhuphāṇitādīni dānūpakaraṇāni ādāya sāvatthiṃ patvā satthāraṃ vanditvā dhammakathaṃ sutvā kathāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya addhamāsamattampi dānaṃ dadamānā satthu santike vasitvā kosambiṃ āgamanatthāya satthāraṃ yācitvā satthārā paṭiññaṃ dadantena ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti vutte, ‘‘aññātaṃ, bhante, amhehi pahitasāsanena āgantuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā kosambiṃ gantvā ghosakaseṭṭhi ghositārāmaṃ, kukkuṭaseṭṭhi kukkuṭārāmaṃ, pāvārikaseṭṭhi pāvārikārāmanti tayo mahāvihāre kāretvā satthu āgamanatthāya sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Satthā tesaṃ sāsanaṃ sutvā tattha agamāsi. Te paccuggantvā satthāraṃ vihāraṃ pavesetvā vārena vārena paṭijagganti. Satthā devasikaṃ ekekasmiṃ vihāre vasati. Yassa vihāre vuṭṭho hoti, tasseva gharadvāre piṇḍāya carati. Tesaṃ pana tiṇṇaṃ seṭṭhīnaṃ upaṭṭhāko sumano nāma mālākāro ahosi. So te seṭṭhino evamāha – ‘‘ahaṃ tumhākaṃ dīgharattaṃ upakārako, satthāraṃ bhojetukāmomhi, mayhampi ekadivasaṃ satthāraṃ dethā’’ti. ‘‘Tena hi bhaṇe sve bhojehī’’ti. ‘‘Sādhu, sāmī’’ti so satthāraṃ nimantetvā sakkāraṃ paṭiyādesi.
ตทา ราชา สามาวติยา เทวสิกํ ปุปฺผมูเล อฎฺฐ กหาปเณ เทติฯ ตสฺสา ขุชฺชุตฺตรา นาม ทาสี สุมนมาลาการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นิพทฺธํ ปุปฺผานิ คณฺหาติฯ อถ นํ ตสฺมิํ ทิวเส อาคตํ มาลากาโร อาห – ‘‘มยา สตฺถา นิมนฺติโต, อชฺช ปุเปฺผหิ สตฺถารํ ปูเชสฺสามิ, ติฎฺฐ ตาว, ตฺวํ ปริเวสนาย สหายิกา หุตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อวเสสานิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา คมิสฺสสี’’ติ ฯ สา ‘‘สาธู’’ติ อธิวาเสสิฯ สุมโน พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริวิสิตฺวา อนุโมทนกรณตฺถาย ปตฺตํ อคฺคเหสิฯ สตฺถา อนุโมทนธมฺมเทสนํ อารภิฯ ขุชฺชุตฺตราปิ สตฺถุ ธมฺมกถํ สุณนฺตีเยว โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ สา อเญฺญสุ ทิวเสสุ จตฺตาโร กหาปเณ อตฺตโน คเหตฺวา จตูหิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉติ, ตํ ทิวสํ อฎฺฐหิปิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา คตาฯ อถ นํ สามาวตี อาห – ‘‘กิํ นุ โข, อมฺม, อชฺช อมฺหากํ รญฺญา ทฺวิคุณํ ปุปฺผมูลํ ทินฺน’’นฺติ? ‘‘โน, อเยฺย’’ติฯ ‘‘อถ กสฺมา พหูนิ ปุปฺผานี’’ติ? ‘‘อเญฺญสุ ทิวเสสุ อหํ จตฺตาโร กหาปเณ อตฺตโน คเหตฺวา จตูหิ ปุปฺผานิ อาหรามี’’ติฯ ‘‘อชฺช กสฺมา น คณฺหี’’ติ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ธมฺมสฺส อธิคตตฺตา’’ติฯ อถ นํ ‘‘อเร, ทุฎฺฐทาสิ เอตฺตกํ กาลํ ตยา คหิตกหาปเณ เม เทหี’’ติ อตเชฺชตฺวา, ‘‘อมฺม, ตยา ปิวิตํ อมตํ อเมฺหปิ ปาเยหี’’ติ วตฺวา ‘‘เตน หิ มํ นฺหาเปหี’’ติ วุเตฺต โสฬสหิ คโนฺธทกฆเฎหิ นฺหาเปตฺวา เทฺว มฎฺฐสาฎเก ทาเปสิฯ สา เอกํ นิวาเสตฺวา เอกํ เอกํสํ ปารุปิตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เอกํ พีชนิํ อาหราเปตฺวา อาสเน นิสีทิตฺวา จิตฺรพีชนิํ อาทาย ปญฺจ มาตุคามสตานิ อามเนฺตตฺวา ตาสํ สตฺถารา เทสิตนิยาเมเนว ธมฺมํ เทเสสิฯ ตสฺสา ธมฺมกถํ สุตฺวา ตา สพฺพาปิ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิํสุฯ
Tadā rājā sāmāvatiyā devasikaṃ pupphamūle aṭṭha kahāpaṇe deti. Tassā khujjuttarā nāma dāsī sumanamālākārassa santikaṃ gantvā nibaddhaṃ pupphāni gaṇhāti. Atha naṃ tasmiṃ divase āgataṃ mālākāro āha – ‘‘mayā satthā nimantito, ajja pupphehi satthāraṃ pūjessāmi, tiṭṭha tāva, tvaṃ parivesanāya sahāyikā hutvā dhammaṃ sutvā avasesāni pupphāni gahetvā gamissasī’’ti . Sā ‘‘sādhū’’ti adhivāsesi. Sumano buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā anumodanakaraṇatthāya pattaṃ aggahesi. Satthā anumodanadhammadesanaṃ ārabhi. Khujjuttarāpi satthu dhammakathaṃ suṇantīyeva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā aññesu divasesu cattāro kahāpaṇe attano gahetvā catūhi pupphāni gahetvā gacchati, taṃ divasaṃ aṭṭhahipi pupphāni gahetvā gatā. Atha naṃ sāmāvatī āha – ‘‘kiṃ nu kho, amma, ajja amhākaṃ raññā dviguṇaṃ pupphamūlaṃ dinna’’nti? ‘‘No, ayye’’ti. ‘‘Atha kasmā bahūni pupphānī’’ti? ‘‘Aññesu divasesu ahaṃ cattāro kahāpaṇe attano gahetvā catūhi pupphāni āharāmī’’ti. ‘‘Ajja kasmā na gaṇhī’’ti? ‘‘Sammāsambuddhassa dhammakathaṃ sutvā dhammassa adhigatattā’’ti. Atha naṃ ‘‘are, duṭṭhadāsi ettakaṃ kālaṃ tayā gahitakahāpaṇe me dehī’’ti atajjetvā, ‘‘amma, tayā pivitaṃ amataṃ amhepi pāyehī’’ti vatvā ‘‘tena hi maṃ nhāpehī’’ti vutte soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā dve maṭṭhasāṭake dāpesi. Sā ekaṃ nivāsetvā ekaṃ ekaṃsaṃ pārupitvā āsanaṃ paññāpetvā ekaṃ bījaniṃ āharāpetvā āsane nisīditvā citrabījaniṃ ādāya pañca mātugāmasatāni āmantetvā tāsaṃ satthārā desitaniyāmeneva dhammaṃ desesi. Tassā dhammakathaṃ sutvā tā sabbāpi sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu.
ตา สพฺพาปิ ขุชฺชุตฺตรํ วนฺทิตฺวา, ‘‘อมฺม , อชฺชโต ปฎฺฐาย ตฺวํ กิลิฎฺฐกมฺมํ มา กริ, อมฺหากํ มาตุฎฺฐาเน จ อาจริยฎฺฐาเน จ ฐตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารา เทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา อมฺหากํ กเถหี’’ติ วทิํสุฯ สา ตถา กโรนฺตี อปรภาเค ติปิฎกธรา ชาตาฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ พหุสฺสุตานํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา’’ติ เอตทเคฺค ฐเปสิฯ ตาปิ โข ปญฺจสตา อิตฺถิโย ตํ เอวมาหํสุ – ‘‘อมฺม, สตฺถารํ ทฎฺฐุกามามฺหา, ตํ โน ทเสฺสหิ, คนฺธมาลาทีหิ ตํ ปูเชสฺสามา’’ติฯ ‘‘อเยฺย, ราชกุลํ นาม ภาริยํ, ตุเมฺห คเหตฺวา พหิ คนฺตุํ น สกฺกา’’ติฯ ‘‘อมฺม, โน มา นาเสหิ, ทเสฺสเหว อมฺหากํ สตฺถาร’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ ตุมฺหากํ วสนคพฺภานํ ภิตฺตีสุ ยตฺตเกน โอโลเกตุํ สกฺกา โหติ, ตตฺตกํ ฉิทฺทํ กตฺวา คนฺธมาลาทีนิ อาหราเปตฺวา สตฺถารํ ติณฺณํ เสฎฺฐีนํ ฆรทฺวารํ คจฺฉนฺตํ ตุเมฺห เตสุ เตสุ ฐาเนสุ ฐตฺวา โอโลเกถ เจว, หเตฺถ จ ปสาเรตฺวา วนฺทถ, ปูเชถ จา’’ติฯ ตา ตถา กตฺวา สตฺถารํ คจฺฉนฺตญฺจ อาคจฺฉนฺตญฺจ โอโลเกตฺวา วนฺทิํสุ เจว ปูเชสุญฺจฯ
Tā sabbāpi khujjuttaraṃ vanditvā, ‘‘amma , ajjato paṭṭhāya tvaṃ kiliṭṭhakammaṃ mā kari, amhākaṃ mātuṭṭhāne ca ācariyaṭṭhāne ca ṭhatvā satthu santikaṃ gantvā satthārā desitaṃ dhammaṃ sutvā amhākaṃ kathehī’’ti vadiṃsu. Sā tathā karontī aparabhāge tipiṭakadharā jātā. Atha naṃ satthā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ upāsikānaṃ bahussutānaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ khujjuttarā’’ti etadagge ṭhapesi. Tāpi kho pañcasatā itthiyo taṃ evamāhaṃsu – ‘‘amma, satthāraṃ daṭṭhukāmāmhā, taṃ no dassehi, gandhamālādīhi taṃ pūjessāmā’’ti. ‘‘Ayye, rājakulaṃ nāma bhāriyaṃ, tumhe gahetvā bahi gantuṃ na sakkā’’ti. ‘‘Amma, no mā nāsehi, dasseheva amhākaṃ satthāra’’nti. ‘‘Tena hi tumhākaṃ vasanagabbhānaṃ bhittīsu yattakena oloketuṃ sakkā hoti, tattakaṃ chiddaṃ katvā gandhamālādīni āharāpetvā satthāraṃ tiṇṇaṃ seṭṭhīnaṃ gharadvāraṃ gacchantaṃ tumhe tesu tesu ṭhānesu ṭhatvā oloketha ceva, hatthe ca pasāretvā vandatha, pūjetha cā’’ti. Tā tathā katvā satthāraṃ gacchantañca āgacchantañca oloketvā vandiṃsu ceva pūjesuñca.
อเถกทิวสํ มาคณฺฑิยา อตฺตโน ปาสาทตลโต นิกฺขมิตฺวา จงฺกมมานา ตาสํ วสนฎฺฐานํ คนฺตฺวา คเพฺภสุ ฉิทฺทํ ทิสฺวา, ‘‘อิทํ กิ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ตาหิ ตสฺสา สตฺถริ อาฆาตพทฺธภาวํ อชานนฺตีหิ ‘‘สตฺถา อิมํ นครํ อาคโต, มยํ เอตฺถ ฐตฺวา สตฺถารํ วนฺทาม เจว ปูเชม จา’’ติ วุเตฺต, ‘‘อาคโต นาม อิมํ นครํ สมโณ โคตโม, อิทานิสฺส กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามิ, อิมาปิ ตสฺส อุปฎฺฐายิกา, อิมาสมฺปิ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา คนฺตฺวา รโญฺญ อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช, สามาวติมิสฺสิกานํ พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถิ, กติปาเหเนว เต ชีวิตํ มาเรสฺสนฺตี’’ติฯ ราชา ‘‘น ตา เอวรูปํ กริสฺสนฺตี’’ติ น สทฺทหิฯ ปุนปฺปุนํ วุเตฺตปิ น สทฺทหิ เอวฯ อถ นํ เอวํ ติกฺขตฺตุํ วุเตฺตปิ อสทฺทหนฺตํ ‘‘สเจ เม น สทฺทหสิ, ตาสํ วสนฎฺฐานํ คนฺตฺวา อุปจาเรหิ, มหาราชา’’ติ อาหฯ ราชา คนฺตฺวา คเพฺภสุ ฉิทฺทํ ทิสฺวา, ‘‘อิทํ กิ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ตสฺมิํ อเตฺถ อาโรจิเต ตาสํ อกุชฺฌิตฺวา, กิญฺจิ อวตฺวาว ฉิทฺทานิ ปิทหาเปตฺวา สพฺพคเพฺภสุ อุทฺธจฺฉิทฺทกวาตปานานิ กาเรสิฯ อุทฺธจฺฉิทฺทกวาตปานานิ กิร ตสฺมิํ กาเล อุปฺปนฺนานิฯ มาคณฺฑิยา ตาสํ กิญฺจิ กาตุํ อสกฺกุณิตฺวา, ‘‘สมณสฺส โคตมเสฺสว กตฺตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ นาครานํ ลญฺชํ ทตฺวา, ‘‘สมณํ โคตมํ อโนฺตนครํ ปวิสิตฺวา วิจรนฺตํ ทาสกมฺมกรโปริเสหิ อโกฺกเสตฺวา ปริภาเสตฺวา ปลาเปถา’’ติ อาณาเปสิฯ มิจฺฉาทิฎฺฐิกา ตีสุ รตเนสุ อปฺปสนฺนา อโนฺตนครํ ปวิฎฺฐํ สตฺถารํ อนุพนฺธิตฺวา , ‘‘โจโรสิ , พาโลสิ, มูโฬฺหสิ, โอโฎฺฐสิ, โคโณสิ, คทฺรโภสิ, เนรยิโกสิ, ติรจฺฉานคโตสิ, นตฺถิ ตุยฺหํ สุคติ, ทุคฺคติเยว ตุยฺหํ ปาฎิกงฺขา’’ติ ทสหิ อโกฺกสวตฺถูหิ อโกฺกสนฺติ ปริภาสนฺติฯ
Athekadivasaṃ māgaṇḍiyā attano pāsādatalato nikkhamitvā caṅkamamānā tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhesu chiddaṃ disvā, ‘‘idaṃ ki’’nti pucchitvā, tāhi tassā satthari āghātabaddhabhāvaṃ ajānantīhi ‘‘satthā imaṃ nagaraṃ āgato, mayaṃ ettha ṭhatvā satthāraṃ vandāma ceva pūjema cā’’ti vutte, ‘‘āgato nāma imaṃ nagaraṃ samaṇo gotamo, idānissa kattabbaṃ jānissāmi, imāpi tassa upaṭṭhāyikā, imāsampi kattabbaṃ jānissāmī’’ti cintetvā gantvā rañño ārocesi – ‘‘mahārāja, sāmāvatimissikānaṃ bahiddhā patthanā atthi, katipāheneva te jīvitaṃ māressantī’’ti. Rājā ‘‘na tā evarūpaṃ karissantī’’ti na saddahi. Punappunaṃ vuttepi na saddahi eva. Atha naṃ evaṃ tikkhattuṃ vuttepi asaddahantaṃ ‘‘sace me na saddahasi, tāsaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā upacārehi, mahārājā’’ti āha. Rājā gantvā gabbhesu chiddaṃ disvā, ‘‘idaṃ ki’’nti pucchitvā, tasmiṃ atthe ārocite tāsaṃ akujjhitvā, kiñci avatvāva chiddāni pidahāpetvā sabbagabbhesu uddhacchiddakavātapānāni kāresi. Uddhacchiddakavātapānāni kira tasmiṃ kāle uppannāni. Māgaṇḍiyā tāsaṃ kiñci kātuṃ asakkuṇitvā, ‘‘samaṇassa gotamasseva kattabbaṃ karissāmī’’ti nāgarānaṃ lañjaṃ datvā, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ antonagaraṃ pavisitvā vicarantaṃ dāsakammakaraporisehi akkosetvā paribhāsetvā palāpethā’’ti āṇāpesi. Micchādiṭṭhikā tīsu ratanesu appasannā antonagaraṃ paviṭṭhaṃ satthāraṃ anubandhitvā , ‘‘corosi , bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosi, nerayikosi, tiracchānagatosi, natthi tuyhaṃ sugati, duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhā’’ti dasahi akkosavatthūhi akkosanti paribhāsanti.
ตํ สุตฺวา อายสฺมา อานโนฺท สตฺถารํ เอตทโวจ – ‘‘ภเนฺต, อิเม นาครา อเมฺห อโกฺกสนฺติ ปริภาสนฺติ, อิโต อญฺญตฺถ คจฺฉามา’’ติฯ ‘‘กุหิํ, อานโนฺทติ’’? ‘‘อญฺญํ นครํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ตตฺถ มนุเสฺสสุ อโกฺกสเนฺตสุ ปุน กตฺถ คมิสฺสาม, อานโนฺท’’ติ? ‘‘ตโตปิ อญฺญํ นครํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘ตตฺถาปิ มนุเสฺสสุ อโกฺกสเนฺตสุ กุหิํ คมิสฺสามา’’ติ? ‘‘ตโตปิ อญฺญํ นครํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อานนฺท, เอวํ กาตุํ น วฎฺฎติฯ ยตฺถ อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ, ตเตฺถว ตสฺมิํ วูปสเนฺต อญฺญตฺถ คนฺตุํ วฎฺฎติฯ เก ปน เต, อานนฺท, อโกฺกสนฺตี’’ติ? ‘‘ภเนฺต, ทาสกมฺมกเร อุปาทาย สเพฺพ อโกฺกสนฺตี’’ติฯ ‘‘อหํ, อานนฺท, สงฺคามํ โอติณฺณหตฺถิสทิโส, สงฺคามํ โอติณฺณหตฺถิโน หิ จตูหิ ทิสาหิ อาคเต สเร สหิตุํ ภาโร, ตเถว พหูหิ ทุสฺสีเลหิ กถิตกถานํ สหนํ นาม มยฺหํ ภาโร’’ติ วตฺวา อตฺตานํ อารพฺภ ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา นาควเคฺค ติโสฺส คาถา อภาสิ –
Taṃ sutvā āyasmā ānando satthāraṃ etadavoca – ‘‘bhante, ime nāgarā amhe akkosanti paribhāsanti, ito aññattha gacchāmā’’ti. ‘‘Kuhiṃ, ānandoti’’? ‘‘Aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Tattha manussesu akkosantesu puna kattha gamissāma, ānando’’ti? ‘‘Tatopi aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Tatthāpi manussesu akkosantesu kuhiṃ gamissāmā’’ti? ‘‘Tatopi aññaṃ nagaraṃ, bhante’’ti. ‘‘Ānanda, evaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yattha adhikaraṇaṃ uppannaṃ, tattheva tasmiṃ vūpasante aññattha gantuṃ vaṭṭati. Ke pana te, ānanda, akkosantī’’ti? ‘‘Bhante, dāsakammakare upādāya sabbe akkosantī’’ti. ‘‘Ahaṃ, ānanda, saṅgāmaṃ otiṇṇahatthisadiso, saṅgāmaṃ otiṇṇahatthino hi catūhi disāhi āgate sare sahituṃ bhāro, tatheva bahūhi dussīlehi kathitakathānaṃ sahanaṃ nāma mayhaṃ bhāro’’ti vatvā attānaṃ ārabbha dhammaṃ desento imā nāgavagge tisso gāthā abhāsi –
‘‘อหํ นาโคว สงฺคาเม, จาปโต ปติตํ สรํ;
‘‘Ahaṃ nāgova saṅgāme, cāpato patitaṃ saraṃ;
อติวากฺยํ ติติกฺขิสฺสํ, ทุสฺสีโล หิ พหุชฺชโนฯ
Ativākyaṃ titikkhissaṃ, dussīlo hi bahujjano.
‘‘ทนฺตํ นยนฺติ สมิติํ, ทนฺตํ ราชาภิรูหติ;
‘‘Dantaṃ nayanti samitiṃ, dantaṃ rājābhirūhati;
ทโนฺต เสโฎฺฐ มนุเสฺสสุ, โยติวากฺยํ ติติกฺขติฯ
Danto seṭṭho manussesu, yotivākyaṃ titikkhati.
‘‘วรมสฺสตรา ทนฺตา, อาชานียา จ สินฺธวา;
‘‘Varamassatarā dantā, ājānīyā ca sindhavā;
กุญฺชรา จ มหานาคา, อตฺตทโนฺต ตโต วร’’นฺติฯ (ธ. ป. ๓๒๐-๓๒๒);
Kuñjarā ca mahānāgā, attadanto tato vara’’nti. (dha. pa. 320-322);
ธมฺมกถา สมฺปตฺตมหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิฯ เอวํ ธมฺมํ เทเสตฺวา มา จินฺตยิ, อานนฺท, เอเต สตฺตาหมตฺตเมว อโกฺกสิสฺสนฺติ, อฎฺฐเม ทิวเส ตุณฺหี ภวิสฺสนฺติ, พุทฺธานญฺหิ อุปฺปนฺนํ อธิกรณํ สตฺตาหโต อุตฺตริ น คจฺฉติฯ มาคณฺฑิยา สตฺถารํ อโกฺกสาเปตฺวา ปลาเปตุํ อสโกฺกนฺตี, ‘‘กิํ นุ โข กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘อิมา เอตสฺส อุปตฺถมฺภภูตา, เอตาสมฺปิ พฺยสนํ กริสฺสามี’’ติ เอกทิวสํ รโญฺญ สุราปานฎฺฐาเน อุปฎฺฐานํ กโรนฺตี จูฬปิตุ สาสนํ ปหิณิ ‘‘อโตฺถ เม กิร กุกฺกุเฎหิ , อฎฺฐ มตกุกฺกุเฎ, อฎฺฐ สชีวกุกฺกุเฎ จ คเหตฺวา อาคจฺฉตุ, อาคนฺตฺวา จ โสปานมตฺถเก ฐตฺวา อาคตภาวํ นิเวเทตฺวา ‘ปวิสตู’ติ วุเตฺตปิ อปวิสิตฺวา ปฐมํ อฎฺฐ สชีวกุกฺกุเฎ ปหิณตุ, ‘ปจฺฉา อิตเร’’’ติฯ จูฬาปฎฺฐากสฺส จ ‘‘มม วจนํ กเรยฺยาสี’’ติ ลญฺชํ อทาสิฯ มาคณฺฑิโย อาคนฺตฺวา, รโญฺญ นิเวทาเปตฺวา, ‘‘ปวิสตู’’ติ วุเตฺต, ‘‘รโญฺญ อาปานภูมิํ น ปวิสิสฺสามี’’ติ อาหฯ อิตรา จูฬุปฎฺฐากํ ปหิณิ – ‘‘คจฺฉ, ตาต, มม จูฬปิตุ สนฺติก’’นฺติฯ โส คนฺตฺวา เตน ทิเนฺน อฎฺฐ สชีวกุกฺกุเฎ อาเนตฺวา, ‘‘เทว, ปุโรหิเตน ปณฺณากาโร ปหิโต’’ติ อาหฯ ราชา ‘‘ภทฺทโก วต โน อุตฺตริภโงฺค อุปฺปโนฺน, โก นุ โข ปเจยฺยา’’ติ อาหฯ มาคณฺฑิยา, ‘‘มหาราช, สามาวติปฺปมุขา ปญฺจสตา อิตฺถิโย นิกฺกมฺมิกา วิจรนฺติ, ตาสํ เปเสหิ, ตา ปจิตฺวา อาหริสฺสนฺตี’’ติ อาหฯ ราชา ‘‘คจฺฉ, ตาสํ ทตฺวา อญฺญสฺส กิร หเตฺถ อทตฺวา สยเมว มาเรตฺวา ปจนฺตู’’ติ เปเสสิฯ จูฬุปฎฺฐาโก ‘‘สาธุ เทวา’’ติ คนฺตฺวา ตถา วตฺวา ตาหิ ‘‘มยํ ปาณาติปาตํ น กโรมา’’ติ ปฎิกฺขิโตฺต อาคนฺตฺวา ตมตฺถํ รโญฺญ อาโรเจสิฯ มาคณฺฑิยา ‘‘ทิฎฺฐํ เต, มหาราช, อิทานิ ตาสํ ปาณาติปาตสฺส กรณํ วา อกรณํ วา ชานิสฺสสิ, ‘สมณสฺส โคตมสฺส ปจิตฺวา เปเสนฺตู’ติ วเทหิ เทวา’’ติ อาหฯ ราชา ตถา วตฺวา เปเสสิฯ อิตโร เต คเหตฺวา คจฺฉโนฺต วิย หุตฺวา คนฺตฺวา เต กุกฺกุเฎ ปุโรหิตสฺส ทตฺวา มตกุกฺกุเฎ ตาสํ สนฺติกํ เนตฺวา, ‘‘อิเม กิร กุกฺกุเฎ ปจิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ ปหิณถา’’ติ อาหฯ ตา, ‘‘สามิ, อาหร, อิทํ นาม อมฺหากํ กิจฺจ’’นฺติ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา คณฺหิํสุฯ โส รโญฺญ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กิํ, ตาตา’’ติ ปุโฎฺฐ, ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส ปจิตฺวา เปเสถาติ วุตฺตมเตฺตเยว ปฎิมคฺคํ อาคนฺตฺวา คณฺหิํสู’’ติ อาจิกฺขิฯ มาคณฺฑิยา ‘‘ปสฺส, มหาราช, น ตา ตุมฺหาทิสานํ กโรนฺติ, พหิทฺธา ปตฺถนา ตาสํ อตฺถีติ วุเตฺต น สทฺทหสี’’ติ อาหฯ ราชา ตํ สุตฺวาปิ อธิวาเสตฺวา ตุณฺหีเยว อโหสิฯ มาคณฺฑิยา ‘‘กิํ นุ โข กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตสิฯ
Dhammakathā sampattamahājanassa sātthikā ahosi. Evaṃ dhammaṃ desetvā mā cintayi, ānanda, ete sattāhamattameva akkosissanti, aṭṭhame divase tuṇhī bhavissanti, buddhānañhi uppannaṃ adhikaraṇaṃ sattāhato uttari na gacchati. Māgaṇḍiyā satthāraṃ akkosāpetvā palāpetuṃ asakkontī, ‘‘kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintetvā, ‘‘imā etassa upatthambhabhūtā, etāsampi byasanaṃ karissāmī’’ti ekadivasaṃ rañño surāpānaṭṭhāne upaṭṭhānaṃ karontī cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi ‘‘attho me kira kukkuṭehi , aṭṭha matakukkuṭe, aṭṭha sajīvakukkuṭe ca gahetvā āgacchatu, āgantvā ca sopānamatthake ṭhatvā āgatabhāvaṃ nivedetvā ‘pavisatū’ti vuttepi apavisitvā paṭhamaṃ aṭṭha sajīvakukkuṭe pahiṇatu, ‘pacchā itare’’’ti. Cūḷāpaṭṭhākassa ca ‘‘mama vacanaṃ kareyyāsī’’ti lañjaṃ adāsi. Māgaṇḍiyo āgantvā, rañño nivedāpetvā, ‘‘pavisatū’’ti vutte, ‘‘rañño āpānabhūmiṃ na pavisissāmī’’ti āha. Itarā cūḷupaṭṭhākaṃ pahiṇi – ‘‘gaccha, tāta, mama cūḷapitu santika’’nti. So gantvā tena dinne aṭṭha sajīvakukkuṭe ānetvā, ‘‘deva, purohitena paṇṇākāro pahito’’ti āha. Rājā ‘‘bhaddako vata no uttaribhaṅgo uppanno, ko nu kho paceyyā’’ti āha. Māgaṇḍiyā, ‘‘mahārāja, sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo nikkammikā vicaranti, tāsaṃ pesehi, tā pacitvā āharissantī’’ti āha. Rājā ‘‘gaccha, tāsaṃ datvā aññassa kira hatthe adatvā sayameva māretvā pacantū’’ti pesesi. Cūḷupaṭṭhāko ‘‘sādhu devā’’ti gantvā tathā vatvā tāhi ‘‘mayaṃ pāṇātipātaṃ na karomā’’ti paṭikkhitto āgantvā tamatthaṃ rañño ārocesi. Māgaṇḍiyā ‘‘diṭṭhaṃ te, mahārāja, idāni tāsaṃ pāṇātipātassa karaṇaṃ vā akaraṇaṃ vā jānissasi, ‘samaṇassa gotamassa pacitvā pesentū’ti vadehi devā’’ti āha. Rājā tathā vatvā pesesi. Itaro te gahetvā gacchanto viya hutvā gantvā te kukkuṭe purohitassa datvā matakukkuṭe tāsaṃ santikaṃ netvā, ‘‘ime kira kukkuṭe pacitvā satthu santikaṃ pahiṇathā’’ti āha. Tā, ‘‘sāmi, āhara, idaṃ nāma amhākaṃ kicca’’nti paccuggantvā gaṇhiṃsu. So rañño santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ, tātā’’ti puṭṭho, ‘‘samaṇassa gotamassa pacitvā pesethāti vuttamatteyeva paṭimaggaṃ āgantvā gaṇhiṃsū’’ti ācikkhi. Māgaṇḍiyā ‘‘passa, mahārāja, na tā tumhādisānaṃ karonti, bahiddhā patthanā tāsaṃ atthīti vutte na saddahasī’’ti āha. Rājā taṃ sutvāpi adhivāsetvā tuṇhīyeva ahosi. Māgaṇḍiyā ‘‘kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintesi.
ตทา ปน ราชา ‘‘สามาวติยา วาสุลทตฺตาย มาคณฺฑิยาย จา’’ติ ติสฺสนฺนมฺปิ เอตาสํ ปาสาทตเล วาเรน วาเรน สตฺตาหํ สตฺตาหํ วีตินาเมติ ฯ อถ นํ ‘‘เสฺว วา ปรสุเว วา สามาวติยา ปาสาทตลํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา มาคณฺฑิยา จูฬปิตุ สาสนํ ปหิณิ – ‘‘อคเทน กิร ทาฐา โธวิตฺวา เอกํ สปฺปํ เปเสตู’’ติฯ โส ตถา กตฺวา เปเสสิฯ ราชา อตฺตโน คมนฎฺฐานํ หตฺถิกนฺตวีณํ อาทายเยว คจฺฉติ, ตสฺสา โปกฺขเร เอกํ ฉิทฺทํ อตฺถิฯ มาคณฺฑิยา เตน ฉิเทฺทน สปฺปํ ปเวเสตฺวา ฉิทฺทํ มาลาคุเฬน ถเกสิฯ สโปฺป ทฺวีหตีหํ อโนฺตวีณายเมว อโหสิฯ มาคณฺฑิยา รโญฺญ คมนทิวเส ‘‘อชฺช กตริสฺสิตฺถิยา ปาสาทํ คมิสฺสสิ เทวา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สามาวติยา’’ติ วุเตฺต, ‘‘อชฺช มยา, มหาราช, อมนาโป สุปิโน ทิโฎฺฐฯ น สกฺกา ตตฺถ คนฺตุํ, เทวา’’ติ? ‘‘คจฺฉาเมวา’’ติฯ สา ยาว ตติยํ วาเรตฺวา, ‘‘เอวํ สเนฺต อหมฺปิ ตุเมฺหหิ สทฺธิํ คมิสฺสามิ, เทวา’’ติ วตฺวา นิวตฺติยมานาปิ อนิวตฺติตฺวา, ‘‘น ชานามิ, กิํ ภวิสฺสติ เทวา’’ติ รญฺญา สทฺธิํเยว อคมาสิฯ
Tadā pana rājā ‘‘sāmāvatiyā vāsuladattāya māgaṇḍiyāya cā’’ti tissannampi etāsaṃ pāsādatale vārena vārena sattāhaṃ sattāhaṃ vītināmeti . Atha naṃ ‘‘sve vā parasuve vā sāmāvatiyā pāsādatalaṃ gamissatī’’ti ñatvā māgaṇḍiyā cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘agadena kira dāṭhā dhovitvā ekaṃ sappaṃ pesetū’’ti. So tathā katvā pesesi. Rājā attano gamanaṭṭhānaṃ hatthikantavīṇaṃ ādāyayeva gacchati, tassā pokkhare ekaṃ chiddaṃ atthi. Māgaṇḍiyā tena chiddena sappaṃ pavesetvā chiddaṃ mālāguḷena thakesi. Sappo dvīhatīhaṃ antovīṇāyameva ahosi. Māgaṇḍiyā rañño gamanadivase ‘‘ajja katarissitthiyā pāsādaṃ gamissasi devā’’ti pucchitvā ‘‘sāmāvatiyā’’ti vutte, ‘‘ajja mayā, mahārāja, amanāpo supino diṭṭho. Na sakkā tattha gantuṃ, devā’’ti? ‘‘Gacchāmevā’’ti. Sā yāva tatiyaṃ vāretvā, ‘‘evaṃ sante ahampi tumhehi saddhiṃ gamissāmi, devā’’ti vatvā nivattiyamānāpi anivattitvā, ‘‘na jānāmi, kiṃ bhavissati devā’’ti raññā saddhiṃyeva agamāsi.
ราชา สามาวติมิสฺสิกาหิ ทินฺนานิ วตฺถปุปฺผคนฺธาภรณานิ ธาเรตฺวา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา วีณํ อุสฺสีสเก ฐเปตฺวา สยเน นิปชฺชิฯ มาคณฺฑิยา อปราปรํ วิจรนฺตี วิย หุตฺวา วีณาฉิทฺทโต ปุปฺผคุฬํ อปเนสิฯ สโปฺป ทฺวีหตีหํ นิราหาโร เตน ฉิเทฺทน นิกฺขมิตฺวา ปสฺสสโนฺต ผณํ กตฺวา สยนปิเฎฺฐ นิปชฺชิ ฯ มาคณฺฑิยา ตํ ทิสฺวา, ‘‘ธี ธี, เทว, สโปฺป’’ติ มหาสทฺทํ กตฺวา ราชานญฺจ ตา จ อโกฺกสนฺตี, ‘‘อยํ อนฺธพาลราชา อลกฺขิโก มยฺหํ วจนํ น สุณาติ, อิมาปิ นิสฺสิรีกา ทุพฺพินีตา, กิํ นาม รโญฺญ สนฺติกา น ลภนฺติ, กิํ นุ ตุเมฺห อิมสฺมิํ มเตเยว สุขํ ชีวิสฺสถ, ชีวเนฺต ทุกฺขํ ชีวถ, ‘อชฺช มยา ปาปสุปิโน ทิโฎฺฐ, สามาวติยา ปาสาทํ คนฺตุํ น วฎฺฎตี’ติ วาเรนฺติยาปิ เม วจนํ น สุณสิ, เทวา’’ติ อาหฯ ราชา สปฺปํ ทิสฺวา มรณภยตชฺชิโต ‘‘เอวรูปมฺปิ นาม อิมา กริสฺสนฺติ, อโห ปาปา, อหํ อิมาสํ ปาปภาวํ อาจิกฺขนฺติยาปิ อิมิสฺสา วจนํ น สทฺทหิํ, ปฐมํ อตฺตโน คเพฺภสุ ฉิทฺทานิ กตฺวา นิสินฺนา, ปุน มยา เปสิเต กุกฺกุเฎ ปฎิปหิณิํสุ, อชฺช สยเน สปฺปํ วิสฺสชฺชิํสู’’ติ โกเธน สมฺปชฺชลิโต วิย อโหสิฯ
Rājā sāmāvatimissikāhi dinnāni vatthapupphagandhābharaṇāni dhāretvā subhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ ussīsake ṭhapetvā sayane nipajji. Māgaṇḍiyā aparāparaṃ vicarantī viya hutvā vīṇāchiddato pupphaguḷaṃ apanesi. Sappo dvīhatīhaṃ nirāhāro tena chiddena nikkhamitvā passasanto phaṇaṃ katvā sayanapiṭṭhe nipajji . Māgaṇḍiyā taṃ disvā, ‘‘dhī dhī, deva, sappo’’ti mahāsaddaṃ katvā rājānañca tā ca akkosantī, ‘‘ayaṃ andhabālarājā alakkhiko mayhaṃ vacanaṃ na suṇāti, imāpi nissirīkā dubbinītā, kiṃ nāma rañño santikā na labhanti, kiṃ nu tumhe imasmiṃ mateyeva sukhaṃ jīvissatha, jīvante dukkhaṃ jīvatha, ‘ajja mayā pāpasupino diṭṭho, sāmāvatiyā pāsādaṃ gantuṃ na vaṭṭatī’ti vārentiyāpi me vacanaṃ na suṇasi, devā’’ti āha. Rājā sappaṃ disvā maraṇabhayatajjito ‘‘evarūpampi nāma imā karissanti, aho pāpā, ahaṃ imāsaṃ pāpabhāvaṃ ācikkhantiyāpi imissā vacanaṃ na saddahiṃ, paṭhamaṃ attano gabbhesu chiddāni katvā nisinnā, puna mayā pesite kukkuṭe paṭipahiṇiṃsu, ajja sayane sappaṃ vissajjiṃsū’’ti kodhena sampajjalito viya ahosi.
สามาวตีปิ ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ โอวาทํ อทาสิ – ‘‘อมฺมา, อมฺหากํ อญฺญํ ปฎิสรณํ นตฺถิ, นริเนฺท จ เทวิยา จ อตฺตนิ จ สมเมว เมตฺตจิตฺตํ ปวเตฺตถ, มา กสฺสจิ โกปํ กริตฺถา’’ติฯ ราชา สหสฺสถามํ สิงฺคธนุํ อาทาย ชิยํ โปเถตฺวา วิสปีตํ สรํ สนฺนยฺหิตฺวา สามาวติํ ธุเร กตฺวา สพฺพา ตา ปฎิปาฎิยา ฐปาเปตฺวา สามาวติยา อุเร สรํ วิสฺสเชฺชสิฯ โส ตสฺสา เมตฺตานุภาเวน ปฎินิวตฺติตฺวา อาคตมคฺคาภิมุโขว หุตฺวา รโญฺญ หทยํ ปวิสโนฺต วิย อฎฺฐาสิฯ ราชา จิเนฺตสิ – ‘‘มยา ขิโตฺต สโร สิลมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา คจฺฉติ, อากาเส ปฎิหนนกฎฺฐานํ นตฺถิ, อถ จ ปเนส นิวตฺติตฺวา มม หทยาภิมุโข ชาโต, อยญฺหิ นาม นิสฺสโตฺต นิชฺชีโว สโรปิ เอติสฺสา คุณํ ชานาติ, อหํ มนุสฺสภูโตปิ น ชานามี’’ติ, โส ธนุํ ฉเฑฺฑตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคยฺห สามาวติยา ปาทมูเล อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา อิมํ คาถมาห –
Sāmāvatīpi pañcannaṃ itthisatānaṃ ovādaṃ adāsi – ‘‘ammā, amhākaṃ aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, narinde ca deviyā ca attani ca samameva mettacittaṃ pavattetha, mā kassaci kopaṃ karitthā’’ti. Rājā sahassathāmaṃ siṅgadhanuṃ ādāya jiyaṃ pothetvā visapītaṃ saraṃ sannayhitvā sāmāvatiṃ dhure katvā sabbā tā paṭipāṭiyā ṭhapāpetvā sāmāvatiyā ure saraṃ vissajjesi. So tassā mettānubhāvena paṭinivattitvā āgatamaggābhimukhova hutvā rañño hadayaṃ pavisanto viya aṭṭhāsi. Rājā cintesi – ‘‘mayā khitto saro silampi vinivijjhitvā gacchati, ākāse paṭihananakaṭṭhānaṃ natthi, atha ca panesa nivattitvā mama hadayābhimukho jāto, ayañhi nāma nissatto nijjīvo saropi etissā guṇaṃ jānāti, ahaṃ manussabhūtopi na jānāmī’’ti, so dhanuṃ chaḍḍetvā añjaliṃ paggayha sāmāvatiyā pādamūle ukkuṭikaṃ nisīditvā imaṃ gāthamāha –
‘‘สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;
‘‘Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā;
สามาวติ มํ ตายสฺสุ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติฯ
Sāmāvati maṃ tāyassu, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti.
สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘สาธุ, เทว, มํ สรณํ คจฺฉา’’ติ อวตฺวา, ‘‘ยมหํ, มหาราช, สรณํ คตา, ตเมว ตฺวมฺปิ สรณํ คจฺฉาหี’’ติ อิทํ วตฺวา สามาวตี สมฺมาสมฺพุทฺธสาวิกา –
Sā tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘sādhu, deva, maṃ saraṇaṃ gacchā’’ti avatvā, ‘‘yamahaṃ, mahārāja, saraṇaṃ gatā, tameva tvampi saraṇaṃ gacchāhī’’ti idaṃ vatvā sāmāvatī sammāsambuddhasāvikā –
‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ยมหํ สรณํ คตา;
‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, yamahaṃ saraṇaṃ gatā;
เอส พุโทฺธ มหาราช, เอส พุโทฺธ อนุตฺตโร;
Esa buddho mahārāja, esa buddho anuttaro;
สรณํ คจฺฉ ตํ พุทฺธํ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติฯ –
Saraṇaṃ gaccha taṃ buddhaṃ, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. –
อาห ฯ ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘อิทานาหํ อติเรกตรํ ภายามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Āha . Rājā tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘idānāhaṃ atirekataraṃ bhāyāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘เอส ภิโยฺย ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;
‘‘Esa bhiyyo pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā;
สามาวติ มํ ตายสฺสุ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติฯ
Sāmāvati maṃ tāyassu, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti.
อถ นํ สา ปุริมนเยเนว ปุน ปฎิกฺขิปิตฺวา, ‘‘เตน หิ ตฺวญฺจ สรณํ คจฺฉามิ, สตฺถารญฺจ สรณํ คจฺฉามิ, วรญฺจ เต ทมฺมี’’ติ วุเตฺต, ‘‘วโร คหิโต โหตุ, มหาราชา’’ติ อาหฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สรณํ คนฺตฺวา นิมเนฺตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา สามาวติํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘อุเฎฺฐหิ, วรํ คณฺหา’’ติ อาหฯ ‘‘มหาราช, มยฺหํ หิรญฺญาทีหิ อโตฺถ นตฺถิ, อิมํ ปน เม วรํ เทหิ, ตถา กโรหิ, ยถา สตฺถา นิพทฺธํ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ อิธาคจฺฉติ, ธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติฯ ราชา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ นิพทฺธํ อิธาคจฺฉถ, สามาวติมิสฺสิกา ‘ธมฺมํ สุณิสฺสามา’ติ วทนฺตี’’ติ อาหฯ ‘‘มหาราช, พุทฺธานํ นาม เอกสฺมิํ ฐาเน นิพทฺธํ คนฺตุํ น วฎฺฎติ, มหาชโน สตฺถารํ อาคมนตฺถาย ปจฺจาสีสตี’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, เอกํ ภิกฺขุํ อาณาเปถา’’ติฯ สตฺถา อานนฺทเตฺถรํ อาณาเปสิฯ โส ตโต ปฎฺฐาย ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อาทาย นิพทฺธํ ราชกุลํ คจฺฉติฯ ตาปิ เทวิโย นิพทฺธํ เถรํ สปริวารํ โภเชนฺติ, ธมฺมํ สุณนฺติฯ ตา เอกทิวสํ เถรสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสีทิตฺวา, ปญฺจหิ อุตฺตราสงฺคสเตหิ ธมฺมปูชํ อกํสุ ฯ เอเกโก อุตฺตราสโงฺค ปญฺจ สตานิ ปญฺจ สตานิ อคฺฆติฯ
Atha naṃ sā purimanayeneva puna paṭikkhipitvā, ‘‘tena hi tvañca saraṇaṃ gacchāmi, satthārañca saraṇaṃ gacchāmi, varañca te dammī’’ti vutte, ‘‘varo gahito hotu, mahārājā’’ti āha. So satthāraṃ upasaṅkamitvā saraṇaṃ gantvā nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sāmāvatiṃ āmantetvā, ‘‘uṭṭhehi, varaṃ gaṇhā’’ti āha. ‘‘Mahārāja, mayhaṃ hiraññādīhi attho natthi, imaṃ pana me varaṃ dehi, tathā karohi, yathā satthā nibaddhaṃ pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ idhāgacchati, dhammaṃ suṇissāmī’’ti. Rājā satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nibaddhaṃ idhāgacchatha, sāmāvatimissikā ‘dhammaṃ suṇissāmā’ti vadantī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, buddhānaṃ nāma ekasmiṃ ṭhāne nibaddhaṃ gantuṃ na vaṭṭati, mahājano satthāraṃ āgamanatthāya paccāsīsatī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, ekaṃ bhikkhuṃ āṇāpethā’’ti. Satthā ānandattheraṃ āṇāpesi. So tato paṭṭhāya pañca bhikkhusatāni ādāya nibaddhaṃ rājakulaṃ gacchati. Tāpi deviyo nibaddhaṃ theraṃ saparivāraṃ bhojenti, dhammaṃ suṇanti. Tā ekadivasaṃ therassa dhammakathaṃ sutvā pasīditvā, pañcahi uttarāsaṅgasatehi dhammapūjaṃ akaṃsu . Ekeko uttarāsaṅgo pañca satāni pañca satāni agghati.
ตา เอกวตฺถา ทิสฺวา ราชา ปุจฺฉิ – ‘‘กุหิํ โว อุตฺตราสโงฺค’’ติฯ ‘‘อยฺยสฺส โน ทินฺนา’’ติฯ ‘‘เตน สเพฺพ คหิตา’’ติ? ‘‘อาม, คหิตา’’ติฯ ราชา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ตาหิ อุตฺตราสงฺคานํ ทินฺนภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ตาหิ ทินฺนภาวญฺจ เถเรน คหิตภาวญฺจ สุตฺวา, ‘‘นนุ, ภเนฺต, อติพหูนิ วตฺถานิ, เอตฺตเกหิ กิํ กริสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อมฺหากํ ปโหนกานิ วตฺถานิ คณฺหิตฺวา เสสานิ ชิณฺณจีวริกานํ ภิกฺขูนํ ทสฺสามิ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘เต อตฺตโน ชิณฺณจีวรานิ กิํ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ชิณฺณตรจีวริกานํ ทสฺสนฺตี’’ติฯ ‘‘เต อตฺตโน ชิณฺณตรจีวรานิ กิํ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ปจฺจตฺถรณานิ กริสฺสนฺตี’’ติฯ ‘‘ปุราณปจฺจตฺถรณานิ กิํ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ภูมตฺถรณานิ กริสฺสนฺตี’’ติฯ ‘‘ปุราณภูมตฺถรณานิ กิํ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ปาทปุญฺฉนานิ กริสฺสนฺติ, มหาราชา’’ติฯ ‘‘ปุราณปาทปุญฺฉนานิ กิํ กริสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘ขณฺฑาขณฺฑิกํ โกเฎฺฎตฺวา มตฺติกาย มทฺทิตฺวา ภิตฺติํ ลิมฺปิสฺสนฺตี’’ติฯ ‘‘ภเนฺต, เอตฺตกานิ กตฺวาปิ อยฺยานํ ทินฺนานิ น นสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘อาม, มหาราชา’’ติฯ ราชา ปสโนฺน อปรานิปิ ปญฺจ วตฺถสตานิ อาหราเปตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล ฐปาเปสิฯ เถโร กิร ปญฺจสตคฺฆนกาเนว วตฺถานิ ปญฺจสตภาเคน ปาทมูเล ฐเปตฺวา ทินฺนานิ ปญฺจสตกฺขตฺตุํ ลภิ, สหสฺสคฺฆนกานิ สหสฺสภาเคน ปาทมูเล ฐเปตฺวา ทินฺนานิ สหสฺสกฺขตฺตุํ ลภิ, สตสหสฺสคฺฆนกานิ สตสหสฺสภาเคน ปาทมูเล ฐเปตฺวา ทินฺนานิ สตสหสฺสกฺขตฺตุํ ลภิฯ เอกํ เทฺว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ทสาติอาทินา นเยน ลทฺธานํ ปน คณนา นาม นตฺถิฯ ตถาคเต กิร ปรินิพฺพุเต เถโร สกลชมฺพุทีปํ วิจริตฺวา สพฺพวิหาเรสุ ภิกฺขูนํ อตฺตโน สนฺตกาเนว ปตฺตจีวรานิ อทาสิฯ
Tā ekavatthā disvā rājā pucchi – ‘‘kuhiṃ vo uttarāsaṅgo’’ti. ‘‘Ayyassa no dinnā’’ti. ‘‘Tena sabbe gahitā’’ti? ‘‘Āma, gahitā’’ti. Rājā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā tāhi uttarāsaṅgānaṃ dinnabhāvaṃ pucchitvā tāhi dinnabhāvañca therena gahitabhāvañca sutvā, ‘‘nanu, bhante, atibahūni vatthāni, ettakehi kiṃ karissathā’’ti pucchi. ‘‘Amhākaṃ pahonakāni vatthāni gaṇhitvā sesāni jiṇṇacīvarikānaṃ bhikkhūnaṃ dassāmi, mahārājā’’ti. ‘‘Te attano jiṇṇacīvarāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Jiṇṇataracīvarikānaṃ dassantī’’ti. ‘‘Te attano jiṇṇataracīvarāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Paccattharaṇāni karissantī’’ti. ‘‘Purāṇapaccattharaṇāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Bhūmattharaṇāni karissantī’’ti. ‘‘Purāṇabhūmattharaṇāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Pādapuñchanāni karissanti, mahārājā’’ti. ‘‘Purāṇapādapuñchanāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Khaṇḍākhaṇḍikaṃ koṭṭetvā mattikāya madditvā bhittiṃ limpissantī’’ti. ‘‘Bhante, ettakāni katvāpi ayyānaṃ dinnāni na nassantī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Rājā pasanno aparānipi pañca vatthasatāni āharāpetvā therassa pādamūle ṭhapāpesi. Thero kira pañcasatagghanakāneva vatthāni pañcasatabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni pañcasatakkhattuṃ labhi, sahassagghanakāni sahassabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni sahassakkhattuṃ labhi, satasahassagghanakāni satasahassabhāgena pādamūle ṭhapetvā dinnāni satasahassakkhattuṃ labhi. Ekaṃ dve tīṇi cattāri pañca dasātiādinā nayena laddhānaṃ pana gaṇanā nāma natthi. Tathāgate kira parinibbute thero sakalajambudīpaṃ vicaritvā sabbavihāresu bhikkhūnaṃ attano santakāneva pattacīvarāni adāsi.
ตทา มาคณฺฑิยาปิ ‘‘ยมหํ กโรมิฯ ตํ ตถา อหุตฺวา อญฺญถาว โหติ, อิทานิ กิํ นุ โข กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘อเตฺถโส อุปาโย’’ติ รเญฺญ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉเนฺต จูฬปิตุ สาสนํ ปหิณิ – ‘‘สามาวติยา ปาสาทํ คนฺตฺวา, ทุสฺสโกฎฺฐาคารานิ จ เตลโกฎฺฐาคารานิ จ วิวราเปตฺวา, ทุสฺสานิ เตลจาฎีสุ เตเมตฺวา เตเมตฺวา ถเมฺภ เวเฐตฺวา ตา สพฺพาปิ เอกโต กตฺวา ทฺวารํ ปิทหิตฺวา พหิ ยนฺตกํ ทตฺวา ทณฺฑทีปิกาหิ เคเห อคฺคิํ ททมาโน โอตริตฺวา คจฺฉตู’’ติฯ โส ปาสาทํ อภิรุยฺห โกฎฺฐาคารานิ วิวริตฺวา วตฺถานิ เตลจาฎีสุ เตเมตฺวา เตเมตฺวา ถเมฺภ เวเฐตุํ อารภิฯ อถ นํ สามาวติปฺปมุขา อิตฺถิโย ‘‘กิํ เอตํ จูฬปิตา’’ติ วทนฺติโย อุปสงฺกมิํสุฯ ‘‘อมฺมา, ราชา ทฬฺหิกมฺมตฺถาย อิเม ถเมฺภ เตลปิโลติกาหิ เวฐาเปติ, ราชเคเห นาม สุยุตฺตํ ทุยุตฺตํ ทุชฺชานํ, มา เม สนฺติเก โหถ, อมฺมา’’ติ เอวํ วตฺวา ตา อาคตา คเพฺภ ปเวเสตฺวา ทฺวารานิ ปิทหิตฺวา พหิ ยนฺตกํ ทตฺวา อาทิโต ปฎฺฐาย อคฺคิํ เทโนฺต โอตริฯ สามาวตี ตาสํ โอวาทํ อทาสิ – ‘‘อมฺหากํ อนมตเคฺค สํสาเร วิจรนฺตีนํ เอวเมว อคฺคินา ฌายมานานํ อตฺตภาวานํ ปริเจฺฉโท พุทฺธญาเณนปิ น สุกโร, อปฺปมตฺตา โหถา’’ติฯ ตา เคเห ฌายเนฺต เวทนาปริคฺคหกมฺมฎฺฐานํ มนสิกโรนฺติโย กาจิ ทุติยผลํ, กาจิ ตติยผลํ ปาปุณิํสุฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฎิกฺกนฺตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิํสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุ, เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘อิธ, ภเนฺต, รโญฺญ อุเตนสฺส อุยฺยานคตสฺส อเนฺตปุรํ ทฑฺฒํ, ปญฺจ จ อิตฺถิสตานิ กาลกตานิ สามาวติปฺปมุขานิฯ ตาสํ, ภเนฺต, อุปาสิกานํ กา คติ, โก อภิสมฺปราโย’ติ? สเนฺตตฺถ, ภิกฺขเว, อุปาสิกาโย โสตาปนฺนา , สนฺติ สกทาคามิโย, สนฺติ อนาคามิโย, สพฺพา ตา, ภิกฺขเว , อุปาสิกาโย อนิปฺผลา กาลกตา’’ติฯ อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –
Tadā māgaṇḍiyāpi ‘‘yamahaṃ karomi. Taṃ tathā ahutvā aññathāva hoti, idāni kiṃ nu kho karissāmī’’ti cintetvā, ‘‘attheso upāyo’’ti raññe uyyānakīḷaṃ gacchante cūḷapitu sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘sāmāvatiyā pāsādaṃ gantvā, dussakoṭṭhāgārāni ca telakoṭṭhāgārāni ca vivarāpetvā, dussāni telacāṭīsu temetvā temetvā thambhe veṭhetvā tā sabbāpi ekato katvā dvāraṃ pidahitvā bahi yantakaṃ datvā daṇḍadīpikāhi gehe aggiṃ dadamāno otaritvā gacchatū’’ti. So pāsādaṃ abhiruyha koṭṭhāgārāni vivaritvā vatthāni telacāṭīsu temetvā temetvā thambhe veṭhetuṃ ārabhi. Atha naṃ sāmāvatippamukhā itthiyo ‘‘kiṃ etaṃ cūḷapitā’’ti vadantiyo upasaṅkamiṃsu. ‘‘Ammā, rājā daḷhikammatthāya ime thambhe telapilotikāhi veṭhāpeti, rājagehe nāma suyuttaṃ duyuttaṃ dujjānaṃ, mā me santike hotha, ammā’’ti evaṃ vatvā tā āgatā gabbhe pavesetvā dvārāni pidahitvā bahi yantakaṃ datvā ādito paṭṭhāya aggiṃ dento otari. Sāmāvatī tāsaṃ ovādaṃ adāsi – ‘‘amhākaṃ anamatagge saṃsāre vicarantīnaṃ evameva agginā jhāyamānānaṃ attabhāvānaṃ paricchedo buddhañāṇenapi na sukaro, appamattā hothā’’ti. Tā gehe jhāyante vedanāpariggahakammaṭṭhānaṃ manasikarontiyo kāci dutiyaphalaṃ, kāci tatiyaphalaṃ pāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘idha, bhante, rañño utenassa uyyānagatassa antepuraṃ daḍḍhaṃ, pañca ca itthisatāni kālakatāni sāmāvatippamukhāni. Tāsaṃ, bhante, upāsikānaṃ kā gati, ko abhisamparāyo’ti? Santettha, bhikkhave, upāsikāyo sotāpannā , santi sakadāgāmiyo, santi anāgāmiyo, sabbā tā, bhikkhave , upāsikāyo anipphalā kālakatā’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –
‘‘โมหสมฺพนฺธโน โลโก, ภพฺพรูโปว ทิสฺสติ;
‘‘Mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissati;
อุปธีพนฺธโน พาโล, ตมสา ปริวาริโต;
Upadhībandhano bālo, tamasā parivārito;
สสฺสโตริว ขายติ, ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจน’’นฺติฯ (อุทา. ๗๐);
Sassatoriva khāyati, passato natthi kiñcana’’nti. (udā. 70);
เอวญฺจ ปน วตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, สตฺตา นาม วเฎฺฎ วิจรนฺตา นิจฺจกาลํ อปฺปมตฺตา หุตฺวา ปุญฺญกมฺมเมว น กโรนฺติ, ปมาทิโน หุตฺวา ปาปกมฺมมฺปิ กโรนฺติฯ ตสฺมา วเฎฺฎ วิจรนฺตา สุขมฺปิ ทุกฺขมฺปิ อนุภวนฺตี’’ติ ธมฺมํ เทเสสิฯ
Evañca pana vatvā, ‘‘bhikkhave, sattā nāma vaṭṭe vicarantā niccakālaṃ appamattā hutvā puññakammameva na karonti, pamādino hutvā pāpakammampi karonti. Tasmā vaṭṭe vicarantā sukhampi dukkhampi anubhavantī’’ti dhammaṃ desesi.
ราชา ‘‘สามาวติยา เคหํ กิร ฌายตี’’ติ สุตฺวา เวเคนาคจฺฉโนฺตปิ อทเฑฺฒ สมฺปาปุณิตุํ นาสกฺขิฯ อาคนฺตฺวา ปน เคหํ นิพฺพาเปโนฺต อุปฺปนฺนพลวโทมนโสฺส อมจฺจคณปริวุโต นิสีทิตฺวา สามาวติยา คุเณ อนุสฺสรโนฺต, ‘‘กสฺส นุ โข อิทํ กมฺม’’นฺติ จิเนฺตตฺวา – ‘‘มาคณฺฑิยาย การิตํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา, ‘‘ตาเสตฺวา ปุจฺฉิยมานา น กเถสฺสติ, สณิกํ อุปาเยน ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา อมเจฺจ อาห – ‘‘อโมฺภ, อหํ อิโต ปุเพฺพ อุฎฺฐาย สมุฎฺฐาย อาสงฺกิตปริสงฺกิโตว โหมิ, สามาวตี เม นิจฺจํ โอตารเมว คเวสติ, อิทานิ ปน เม จิตฺตํ นิพฺพุตํ ภวิสฺสติ, สุเขน จ วสิตุํ ลภิสฺสามี’’ติ, เต ‘‘เกน นุ โข, เทว, อิทํ กต’’นฺติ อาหํสุฯ ‘‘มยิ สิเนเหน เกนจิ กตํ ภวิสฺสตี’’ติฯ มาคณฺฑิยาปิ สมีเป ฐิตา ตํ สุตฺวา, ‘‘นาโญฺญ โกจิ กาตุํ สกฺขิสฺสติ, มยา กตํ, เทว, อหํ จูฬปิตรํ อาณาเปตฺวา กาเรสิ’’นฺติ อาหฯ ‘‘ตํ ฐเปตฺวา อโญฺญ มยิ สิเนโห สโตฺต นาม นตฺถิ, ปสโนฺนสฺมิ, วรํ เต ทมฺมิ, อตฺตโน ญาติคณํ ปโกฺกสาเปหี’’ติฯ สา ญาตกานํ สาสนํ ปหิณิ – ‘‘ราชา เม ปสโนฺน วรํ เทติ, สีฆํ อาคจฺฉนฺตู’’ติฯ ราชา อาคตาคตานํ มหนฺตํ สกฺการํ กาเรสิฯ ตํ ทิสฺวา ตสฺสา อญฺญาตกาปิ ลญฺชํ ทตฺวา ‘‘มยํ มาคณฺฑิยาย ญาตกา’’ติ อาคจฺฉิํสุฯ ราชา เต สเพฺพ คาหาเปตฺวา ราชงฺคเณ นาภิปฺปมาเณ อาวาเฎ ขณาเปตฺวา เต ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา ปํสูหิ ปูเรตฺวา อุปริ ปลาเล วิกิราเปตฺวา อคฺคิํ ทาเปสิฯ จมฺมสฺส ทฑฺฒกาเล อยนงฺคเลน กสาเปตฺวา ขณฺฑาขณฺฑํ หีราหีรํ กาเรสิฯ มาคณฺฑิยาย สรีรโตปิ ติขิเณน สเตฺถน ฆนฆนฎฺฐาเนสุ มํสํ อุปฺปาเฎตฺวา เตลกปาลํ อุทฺธนํ อาโรเปตฺวา ปูเว วิย ปจาเปตฺวา ตเมว ขาทาเปสิฯ
Rājā ‘‘sāmāvatiyā gehaṃ kira jhāyatī’’ti sutvā vegenāgacchantopi adaḍḍhe sampāpuṇituṃ nāsakkhi. Āgantvā pana gehaṃ nibbāpento uppannabalavadomanasso amaccagaṇaparivuto nisīditvā sāmāvatiyā guṇe anussaranto, ‘‘kassa nu kho idaṃ kamma’’nti cintetvā – ‘‘māgaṇḍiyāya kāritaṃ bhavissatī’’ti ñatvā, ‘‘tāsetvā pucchiyamānā na kathessati, saṇikaṃ upāyena pucchissāmī’’ti cintetvā amacce āha – ‘‘ambho, ahaṃ ito pubbe uṭṭhāya samuṭṭhāya āsaṅkitaparisaṅkitova homi, sāmāvatī me niccaṃ otārameva gavesati, idāni pana me cittaṃ nibbutaṃ bhavissati, sukhena ca vasituṃ labhissāmī’’ti, te ‘‘kena nu kho, deva, idaṃ kata’’nti āhaṃsu. ‘‘Mayi sinehena kenaci kataṃ bhavissatī’’ti. Māgaṇḍiyāpi samīpe ṭhitā taṃ sutvā, ‘‘nāñño koci kātuṃ sakkhissati, mayā kataṃ, deva, ahaṃ cūḷapitaraṃ āṇāpetvā kāresi’’nti āha. ‘‘Taṃ ṭhapetvā añño mayi sineho satto nāma natthi, pasannosmi, varaṃ te dammi, attano ñātigaṇaṃ pakkosāpehī’’ti. Sā ñātakānaṃ sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘rājā me pasanno varaṃ deti, sīghaṃ āgacchantū’’ti. Rājā āgatāgatānaṃ mahantaṃ sakkāraṃ kāresi. Taṃ disvā tassā aññātakāpi lañjaṃ datvā ‘‘mayaṃ māgaṇḍiyāya ñātakā’’ti āgacchiṃsu. Rājā te sabbe gāhāpetvā rājaṅgaṇe nābhippamāṇe āvāṭe khaṇāpetvā te tattha nisīdāpetvā paṃsūhi pūretvā upari palāle vikirāpetvā aggiṃ dāpesi. Cammassa daḍḍhakāle ayanaṅgalena kasāpetvā khaṇḍākhaṇḍaṃ hīrāhīraṃ kāresi. Māgaṇḍiyāya sarīratopi tikhiṇena satthena ghanaghanaṭṭhānesu maṃsaṃ uppāṭetvā telakapālaṃ uddhanaṃ āropetvā pūve viya pacāpetvā tameva khādāpesi.
ธมฺมสภายมฺปิ ภิกฺขู กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อนนุจฺฉวิกํ วต, อาวุโส, เอวรูปาย สทฺธาย ปสนฺนาย อุปาสิกาย เอวรูปํ มรณ’’นฺติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘ภิกฺขเว, อิมสฺมิํ อตฺตภาเว สามาวติปฺปมุขานํ อิตฺถีนํ เอตํ อยุตฺตํ สมฺปตฺตํฯ ปุเพฺพ กตกมฺมสฺส ปน ยุตฺตเมว เอตาหิ ลทฺธ’’นฺติ วตฺวา, ‘‘กิํ, ภเนฺต, เอตาหิ ปุเพฺพ กตํ, ตํ อาจิกฺขถา’’ติ เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ –
Dhammasabhāyampi bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘ananucchavikaṃ vata, āvuso, evarūpāya saddhāya pasannāya upāsikāya evarūpaṃ maraṇa’’nti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, imasmiṃ attabhāve sāmāvatippamukhānaṃ itthīnaṃ etaṃ ayuttaṃ sampattaṃ. Pubbe katakammassa pana yuttameva etāhi laddha’’nti vatvā, ‘‘kiṃ, bhante, etāhi pubbe kataṃ, taṃ ācikkhathā’’ti tehi yācito atītaṃ āhari –
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทเตฺต รชฺชํ กาเรเนฺต ราชเคเห นิพทฺธํ อฎฺฐ ปเจฺจกพุทฺธา ภุญฺชนฺติฯ ปญฺจสตา อิตฺถิโย เต อุปฎฺฐหนฺติฯ เตสุ สตฺต ปเจฺจกพุทฺธา หิมวนฺตํ คจฺฉนฺติ, เอโก นทีตีเร เอกํ ติณคหนํ อตฺถิ, ตตฺถ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิฯ อเถกทิวสํ ราชา ปเจฺจกพุเทฺธสุ คเตสุ ตา อิตฺถิโย อาทาย นทิยํ อุทกกีฬํ กีฬิตุํ คโตฯ ตตฺถ ตา อิตฺถิโย ทิวสภาคํ อุทเก กีฬิตฺวา อุตฺตริตฺวา สีตปีฬิตา อคฺคิํ วิสิเพฺพตุกามา ‘‘อมฺหากํ อคฺคิกรณฎฺฐานํ โอโลเกถา’’ติ อปราปรํ วิจรนฺติโย ตํ ติณคหนํ ทิสฺวา, ‘‘ติณราสี’’ติ สญฺญาย ตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา อคฺคิํ อทํสุฯ ติเณสุ ฌายิตฺวา ปตเนฺตสุ ปเจฺจกพุทฺธํ ทิสฺวา, ‘‘นฎฺฐามฺหา, อมฺหากํ รโญฺญ ปเจฺจกพุโทฺธ ฌายติ, ราชา ญตฺวา อเมฺห นาเสสฺสติ, สุทฑฺฒํ นํ กริสฺสามา’’ติ สพฺพา ตา อิตฺถิโย อิโต จิโต จ ทารูนิ อาหริตฺวา ตสฺส อุปริ ทารุราสิํ กริํสุฯ มหาทารุราสิ อโหสิฯ อถ นํ อาลิเมฺปตฺวา, ‘‘อิทานิ ฌายิสฺสตี’’ติ ปกฺกมิํสุฯ ตา ปฐมํ อสเญฺจตนิกา หุตฺวา กมฺมุนา น พชฺฌิํสุ, อิทานิ ปจฺฉา สเญฺจตนาย กมฺมุนา พชฺฌิํสุฯ ปเจฺจกพุทฺธํ ปน อโนฺตสมาปตฺติยํ สกฎสหเสฺสหิ ทารูนิ อาหริตฺวา อาลิเมฺปนฺตาปิ อุสฺมาการมตฺตมฺปิ คเหตุํ น สโกฺกนฺติฯ ตสฺมา โส สตฺตเม ทิวเส อุฎฺฐาย ยถาสุขํ อคมาสิฯ ตา ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรเย ปจฺจิตฺวา ตเสฺสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อตฺตภาวสเต อิมินาว นิยาเมน เคเห ฌายมาเน ฌายิํสุฯ อิทํ เอตาสํ ปุพฺพกมฺมนฺติฯ
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente rājagehe nibaddhaṃ aṭṭha paccekabuddhā bhuñjanti. Pañcasatā itthiyo te upaṭṭhahanti. Tesu satta paccekabuddhā himavantaṃ gacchanti, eko nadītīre ekaṃ tiṇagahanaṃ atthi, tattha jhānaṃ samāpajjitvā nisīdi. Athekadivasaṃ rājā paccekabuddhesu gatesu tā itthiyo ādāya nadiyaṃ udakakīḷaṃ kīḷituṃ gato. Tattha tā itthiyo divasabhāgaṃ udake kīḷitvā uttaritvā sītapīḷitā aggiṃ visibbetukāmā ‘‘amhākaṃ aggikaraṇaṭṭhānaṃ olokethā’’ti aparāparaṃ vicarantiyo taṃ tiṇagahanaṃ disvā, ‘‘tiṇarāsī’’ti saññāya taṃ parivāretvā ṭhitā aggiṃ adaṃsu. Tiṇesu jhāyitvā patantesu paccekabuddhaṃ disvā, ‘‘naṭṭhāmhā, amhākaṃ rañño paccekabuddho jhāyati, rājā ñatvā amhe nāsessati, sudaḍḍhaṃ naṃ karissāmā’’ti sabbā tā itthiyo ito cito ca dārūni āharitvā tassa upari dārurāsiṃ kariṃsu. Mahādārurāsi ahosi. Atha naṃ ālimpetvā, ‘‘idāni jhāyissatī’’ti pakkamiṃsu. Tā paṭhamaṃ asañcetanikā hutvā kammunā na bajjhiṃsu, idāni pacchā sañcetanāya kammunā bajjhiṃsu. Paccekabuddhaṃ pana antosamāpattiyaṃ sakaṭasahassehi dārūni āharitvā ālimpentāpi usmākāramattampi gahetuṃ na sakkonti. Tasmā so sattame divase uṭṭhāya yathāsukhaṃ agamāsi. Tā tassa kammassa katattā bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā tasseva kammassa vipākāvasesena attabhāvasate imināva niyāmena gehe jhāyamāne jhāyiṃsu. Idaṃ etāsaṃ pubbakammanti.
เอวํ วุเตฺต ภิกฺขู สตฺถารํ ปฎิปุจฺฉิํสุ – ‘‘ขุชฺชุตฺตรา ปน, ภเนฺต, เกน กเมฺมน ขุชฺชา ชาตา, เกน กเมฺมน มหาปญฺญา, เกน กเมฺมน โสตาปตฺติผลํ อธิคตา, เกน กเมฺมน ปเรสํ เปสนการิตา ชาตา’’ติ? ภิกฺขเว, ตเสฺสว รโญฺญ พาราณสิยํ รชฺชํ กรณกาเล เสฺวว ปเจฺจกพุโทฺธ โถกํ ขุชฺชธาตุโก อโหสิฯ อเถกา อุปฎฺฐายิกา อิตฺถี กมฺพลํ ปารุปิตฺวา สุวณฺณสรณํ คเหตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ปเจฺจกพุโทฺธ เอวญฺจ เอวญฺจ วิจรตี’’ติ ขุชฺชา หุตฺวา ตสฺส วิจรณาการํ ทเสฺสสิฯ ตสฺส นิสฺสเนฺทน ขุชฺชา ชาตาฯ เต ปน ปเจฺจกพุเทฺธ ปฐมทิวเส ราชเคเห นิสีทาเปตฺวา ปเตฺต คาหาเปตฺวา ปายาสสฺส ปูเรตฺวา ทาเปสิฯ อุณฺหปายาสสฺส ปูเร ปเตฺต ปเจฺจกพุทฺธา ปริวเตฺตตฺวา ปริวเตฺตตฺวา คณฺหนฺติฯ สา อิตฺถี เต ตถา กโรเนฺต ทิสฺวา อตฺตโน สนฺตกานิ อฎฺฐ ทนฺตวลยานิ ทตฺวา, ‘‘อิธ ฐเปตฺวา คณฺหถา’’ติ อาหฯ เตสุ ตถา กตฺวา ตํ โอโลเกตฺวา ฐิเตสุ เตสํ อธิปฺปายํ ญตฺวา, ‘‘นตฺถิ, ภเนฺต, อมฺหากํ เอเตหิ อโตฺถฯ ตุมฺหากเญฺญว เอตานิ ปริจฺจตฺตานิ, คเหตฺวา คจฺฉถา’’ติ อาหฯ เต คเหตฺวา นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุฯ อชฺชตนาปิ ตานิ วลยานิ อโรคาเนวฯ สา ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสเนฺทน อิทานิ ติปิฎกธรา มหาปญฺญา ชาตาฯ ปเจฺจกพุทฺธานํ กตอุปฎฺฐานสฺส นิสฺสเนฺทน ปน โสตาปตฺติผลํ ปตฺตาฯ อิทมสฺสา พุทฺธนฺตเร ปุพฺพกมฺมํฯ
Evaṃ vutte bhikkhū satthāraṃ paṭipucchiṃsu – ‘‘khujjuttarā pana, bhante, kena kammena khujjā jātā, kena kammena mahāpaññā, kena kammena sotāpattiphalaṃ adhigatā, kena kammena paresaṃ pesanakāritā jātā’’ti? Bhikkhave, tasseva rañño bārāṇasiyaṃ rajjaṃ karaṇakāle sveva paccekabuddho thokaṃ khujjadhātuko ahosi. Athekā upaṭṭhāyikā itthī kambalaṃ pārupitvā suvaṇṇasaraṇaṃ gahetvā, ‘‘amhākaṃ paccekabuddho evañca evañca vicaratī’’ti khujjā hutvā tassa vicaraṇākāraṃ dassesi. Tassa nissandena khujjā jātā. Te pana paccekabuddhe paṭhamadivase rājagehe nisīdāpetvā patte gāhāpetvā pāyāsassa pūretvā dāpesi. Uṇhapāyāsassa pūre patte paccekabuddhā parivattetvā parivattetvā gaṇhanti. Sā itthī te tathā karonte disvā attano santakāni aṭṭha dantavalayāni datvā, ‘‘idha ṭhapetvā gaṇhathā’’ti āha. Tesu tathā katvā taṃ oloketvā ṭhitesu tesaṃ adhippāyaṃ ñatvā, ‘‘natthi, bhante, amhākaṃ etehi attho. Tumhākaññeva etāni pariccattāni, gahetvā gacchathā’’ti āha. Te gahetvā nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Ajjatanāpi tāni valayāni arogāneva. Sā tassa kammassa nissandena idāni tipiṭakadharā mahāpaññā jātā. Paccekabuddhānaṃ kataupaṭṭhānassa nissandena pana sotāpattiphalaṃ pattā. Idamassā buddhantare pubbakammaṃ.
กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปน เอกา พาราณสิเสฎฺฐิโน ธีตา วฑฺฒมานกจฺฉายาย อาทาสํ คเหตฺวา อตฺตานํ อลงฺกโรนฺตี นิสีทิฯ อถสฺสา วิสฺสาสิกา เอกา ขีณาสวา ภิกฺขุนี ตํ ทฎฺฐุํ อคมาสิฯ ภิกฺขุนิโย หิ ขีณาสวาปิ สายนฺหสมเย อุปฎฺฐากกุลานิ ทฎฺฐุกามา โหนฺติฯ ตสฺมิํ ปน ขเณ เสฎฺฐิธีตาย สนฺติเก กาจิ เปสนการิกา นตฺถิ, สา ‘‘วนฺทามิ, อเยฺย, เอตํ ตาว เม ปสาธนเปฬกํ คเหตฺวา เทถา’’ติ อาหฯ เถรี จิเนฺตสิ – ‘‘สจสฺสา อิมํ คณฺหิตฺวา น ทสฺสามิ, มยิ อาฆาตํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติฯ สเจ ปน ทสฺสามิ, ปรสฺส เปสนการิกา หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสติฯ นิรยสนฺตาปโต โข ปน ปรสฺส เปสนภาโวว เสโยฺย’’ติฯ ‘‘สา อนุทยํ ปฎิจฺจ ตํ คเหตฺวา ตสฺสา อทาสิฯ ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสเนฺทน ปเรสํ เปสนการิกา ชาตา’’ติฯ
Kassapasammāsambuddhakāle pana ekā bārāṇasiseṭṭhino dhītā vaḍḍhamānakacchāyāya ādāsaṃ gahetvā attānaṃ alaṅkarontī nisīdi. Athassā vissāsikā ekā khīṇāsavā bhikkhunī taṃ daṭṭhuṃ agamāsi. Bhikkhuniyo hi khīṇāsavāpi sāyanhasamaye upaṭṭhākakulāni daṭṭhukāmā honti. Tasmiṃ pana khaṇe seṭṭhidhītāya santike kāci pesanakārikā natthi, sā ‘‘vandāmi, ayye, etaṃ tāva me pasādhanapeḷakaṃ gahetvā dethā’’ti āha. Therī cintesi – ‘‘sacassā imaṃ gaṇhitvā na dassāmi, mayi āghātaṃ katvā niraye nibbattissati. Sace pana dassāmi, parassa pesanakārikā hutvā nibbattissati. Nirayasantāpato kho pana parassa pesanabhāvova seyyo’’ti. ‘‘Sā anudayaṃ paṭicca taṃ gahetvā tassā adāsi. Tassa kammassa nissandena paresaṃ pesanakārikā jātā’’ti.
อถ ปุเนกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘สามาวติปฺปมุขา ปญฺจสตา อิตฺถิโย เคเห อคฺคินา ฌายิํสุ, มาคณฺฑิยาย ญาตกา อุปริ ปลาลคฺคิํ ทตฺวา อยนงฺคเลหิ ภินฺนา, มาคณฺฑิยา ปกฺกุถิตเตเล ปกฺกา, เก นุ โข เอตฺถ ชีวนฺติ นาม, เก มตา นามา’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, เย เกจิ ปมตฺตา, เต วสฺสสตํ ชีวนฺตาปิ มตาเยว นามฯ เย อปฺปมตฺตา, เต มตาปิ ชีวนฺติเยวฯ ตสฺมา มาคณฺฑิยา ชีวนฺตีปิ มตาเยว นาม, สามาวติปฺปมุขา ปญฺจสตา อิตฺถิโย มตาปิ ชีวนฺติเยว นามฯ น หิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตา มรนฺติ นามา’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Atha punekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo gehe agginā jhāyiṃsu, māgaṇḍiyāya ñātakā upari palālaggiṃ datvā ayanaṅgalehi bhinnā, māgaṇḍiyā pakkuthitatele pakkā, ke nu kho ettha jīvanti nāma, ke matā nāmā’’ti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, ye keci pamattā, te vassasataṃ jīvantāpi matāyeva nāma. Ye appamattā, te matāpi jīvantiyeva. Tasmā māgaṇḍiyā jīvantīpi matāyeva nāma, sāmāvatippamukhā pañcasatā itthiyo matāpi jīvantiyeva nāma. Na hi, bhikkhave, appamattā maranti nāmā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๒๑.
21.
‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;
‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ;
อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตาฯ
Appamattā na mīyanti, ye pamattā yathā matā.
๒๒.
22.
‘‘เอวํ วิเสสโต ญตฺวา, อปฺปมาทมฺหิ ปณฺฑิตา;
‘‘Evaṃ visesato ñatvā, appamādamhi paṇḍitā;
อปฺปมาเท ปโมทนฺติ, อริยานํ โคจเร รตาฯ
Appamāde pamodanti, ariyānaṃ gocare ratā.
๒๓.
23.
‘‘เต ฌายิโน สาตติกา, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมา;
‘‘Te jhāyino sātatikā, niccaṃ daḷhaparakkamā;
ผุสนฺติ ธีรา นิพฺพานํ, โยคเกฺขมํ อนุตฺตร’’นฺติฯ
Phusanti dhīrā nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti.
ตตฺถ อปฺปมาโทติ ปทํ มหนฺตํ อตฺถํ ทีเปติ, มหนฺตํ อตฺถํ คเหตฺวา ติฎฺฐติฯ สกลมฺปิ หิ เตปิฎกํ พุทฺธวจนํ อาหริตฺวา กถิยมานํ อปฺปมาทปทเมว โอตรติฯ เตน วุตฺตํ –
Tattha appamādoti padaṃ mahantaṃ atthaṃ dīpeti, mahantaṃ atthaṃ gahetvā tiṭṭhati. Sakalampi hi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āharitvā kathiyamānaṃ appamādapadameva otarati. Tena vuttaṃ –
‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ชงฺคลานํ ปาณานํ ปทชาตานิ, สพฺพานิ ตานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ, หตฺถิปทํ เตสํ อคฺคมกฺขายติ ยทิทํ มหนฺตเตฺตนฯ เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สเพฺพเต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๔๐)ฯ
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici jaṅgalānaṃ pāṇānaṃ padajātāni, sabbāni tāni hatthipade samodhānaṃ gacchanti, hatthipadaṃ tesaṃ aggamakkhāyati yadidaṃ mahantattena. Evameva kho, bhikkhave, ye keci kusalā dhammā, sabbete appamādamūlakā appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (saṃ. ni. 5.140).
โส ปเนส อตฺถโต สติยา อวิปฺปวาโส นามฯ นิจฺจํ อุปฎฺฐิตาย สติยา เจตํ นามํฯ อมตปทนฺติ อมตํ วุจฺจติ นิพฺพานํฯ ตญฺหิ อชาตตฺตา นุ ชียติ น มียติ, ตสฺมา อมตนฺติ วุจฺจติฯ ปชฺชนฺติ อิมินาติ ปทํ, อมตํ ปาปุณนฺตีติ อโตฺถฯ อมตสฺส ปทํ อมตปทํ, อมตสฺส อธิคมูปาโยติ วุตฺตํ โหติ, ปมาโทติ ปมชฺชนภาโว, มุฎฺฐสฺสติสงฺขาตสฺส สติยา โวสคฺคเสฺสตํ นามํฯ มจฺจุโนติ มรณสฺสฯ ปทนฺติ อุปาโย มโคฺคฯ ปมโตฺต หิ ชาติํ นาติวตฺตติ, ชาโต ชียติ เจว มียติ จาติ ปมาโท มจฺจุโน ปทํ นาม โหติ, มรณํ อุเปติฯ อปฺปมตฺตา น มียนฺตีติ สติยา สมนฺนาคตา หิ อปฺปมตฺตา น มรนฺติฯ อชรา อมรา โหนฺตีติ น สลฺลเกฺขตพฺพํฯ น หิ โกจิ สโตฺต อชโร อมโร นาม อตฺถิ, ปมตฺตสฺส ปน วฎฺฎํ นาม อปริจฺฉินฺนํ, อปฺปมตฺตสฺส ปริจฺฉินฺนํฯ ตสฺมา ปมตฺตา ชาติอาทีหิ อปริมุตฺตตฺตา ชีวนฺตาปิ มตาเยว นามฯ อปฺปมตฺตา ปน อปฺปมาทลกฺขณํ วเฑฺฒตฺวา ขิปฺปํ มคฺคผลานิ สจฺฉิกตฺวา ทุติยตติยอตฺตภาเวสุ น นิพฺพตฺตนฺติฯ ตสฺมา เต ชีวนฺตาปิ มตาปิ น มียนฺติเยว นามฯ เย ปมตฺตา ยถา มตาติ เย ปน สตฺตา ปมตฺตา, เต ปมาทมรเณน มตตฺตา, ยถา หิ ชีวิตินฺทฺริยุปเจฺฉเทน มตา ทารุกฺขนฺธสทิสา อปคตวิญฺญาณา , ตเถว โหนฺติฯ เตสมฺปิ หิ มตานํ วิย คหฎฺฐานํ ตาว ‘‘ทานํ ทสฺสาม, สีลํ รกฺขิสฺสาม, อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ เอกจิตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, ปพฺพชิตานมฺปิ ‘‘อาจริยุปชฺฌายวตฺตาทีนิ ปูเรสฺสาม, ธุตงฺคานิ สมาทิยิสฺสาม, ภาวนํ วเฑฺฒสฺสามา’’ติ น อุปฺปชฺชตีติ มเตน เต กิํ นานากรณาว โหนฺติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘เย ปมตฺตา ยถา มตา’’ติฯ
So panesa atthato satiyā avippavāso nāma. Niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā cetaṃ nāmaṃ. Amatapadanti amataṃ vuccati nibbānaṃ. Tañhi ajātattā nu jīyati na mīyati, tasmā amatanti vuccati. Pajjanti imināti padaṃ, amataṃ pāpuṇantīti attho. Amatassa padaṃ amatapadaṃ, amatassa adhigamūpāyoti vuttaṃ hoti, pamādoti pamajjanabhāvo, muṭṭhassatisaṅkhātassa satiyā vosaggassetaṃ nāmaṃ. Maccunoti maraṇassa. Padanti upāyo maggo. Pamatto hi jātiṃ nātivattati, jāto jīyati ceva mīyati cāti pamādo maccuno padaṃ nāma hoti, maraṇaṃ upeti. Appamattā na mīyantīti satiyā samannāgatā hi appamattā na maranti. Ajarā amarā hontīti na sallakkhetabbaṃ. Na hi koci satto ajaro amaro nāma atthi, pamattassa pana vaṭṭaṃ nāma aparicchinnaṃ, appamattassa paricchinnaṃ. Tasmā pamattā jātiādīhi aparimuttattā jīvantāpi matāyeva nāma. Appamattā pana appamādalakkhaṇaṃ vaḍḍhetvā khippaṃ maggaphalāni sacchikatvā dutiyatatiyaattabhāvesu na nibbattanti. Tasmā te jīvantāpi matāpi na mīyantiyeva nāma. Ye pamattā yathā matāti ye pana sattā pamattā, te pamādamaraṇena matattā, yathā hi jīvitindriyupacchedena matā dārukkhandhasadisā apagataviññāṇā , tatheva honti. Tesampi hi matānaṃ viya gahaṭṭhānaṃ tāva ‘‘dānaṃ dassāma, sīlaṃ rakkhissāma, uposathakammaṃ karissāmā’’ti ekacittampi na uppajjati, pabbajitānampi ‘‘ācariyupajjhāyavattādīni pūressāma, dhutaṅgāni samādiyissāma, bhāvanaṃ vaḍḍhessāmā’’ti na uppajjatīti matena te kiṃ nānākaraṇāva honti. Tena vuttaṃ – ‘‘ye pamattā yathā matā’’ti.
เอวํ วิเสสโต ญตฺวาติ ปมตฺตสฺส วฎฺฎโต นิสฺสรณํ นตฺถิ, อปฺปมตฺตสฺส อตฺถีติ เอวํ วิเสสโตว ชานิตฺวาฯ เก ปเนตํ วิเสสํ ชานนฺตีติ? อปฺปมาทมฺหิ ปณฺฑิตาติ เย ปณฺฑิตา เมธาวิโน สปฺปญฺญา อตฺตโน อปฺปมาเท ฐตฺวา อปฺปมาทํ วเฑฺฒนฺติ, เต เอวํ วิเสสการณํ ชานนฺติฯ อปฺปมาเท ปโมทนฺตีติ เต เอวํ ญตฺวา ตสฺมิํ อตฺตโน อปฺปมาเท ปโมทนฺติ, ปหํสิตมุขา ตุฎฺฐปหฎฺฐา โหนฺติฯ อริยานํ โคจเร รตาติ เต เอวํ อปฺปมาเท ปโมทนฺตา ตํ อปฺปมาทํ วเฑฺฒตฺวา อริยานํ พุทฺธปเจฺจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ โคจรสงฺขาเต จตุสติปฎฺฐานาทิเภเท สตฺตติํส โพธิปกฺขิยธเมฺม นววิธโลกุตฺตรธเมฺม จ รตา นิรตา, อภิรตา โหนฺตีติ อโตฺถฯ
Evaṃ visesato ñatvāti pamattassa vaṭṭato nissaraṇaṃ natthi, appamattassa atthīti evaṃ visesatova jānitvā. Ke panetaṃ visesaṃ jānantīti? Appamādamhi paṇḍitāti ye paṇḍitā medhāvino sappaññā attano appamāde ṭhatvā appamādaṃ vaḍḍhenti, te evaṃ visesakāraṇaṃ jānanti. Appamāde pamodantīti te evaṃ ñatvā tasmiṃ attano appamāde pamodanti, pahaṃsitamukhā tuṭṭhapahaṭṭhā honti. Ariyānaṃ gocare ratāti te evaṃ appamāde pamodantā taṃ appamādaṃ vaḍḍhetvā ariyānaṃ buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ gocarasaṅkhāte catusatipaṭṭhānādibhede sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme navavidhalokuttaradhamme ca ratā niratā, abhiratā hontīti attho.
เต ฌายิโนติ เต อปฺปมตฺตา ปณฺฑิตา อฎฺฐสมาปตฺติสงฺขาเตน อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน วิปสฺสนามคฺคผลสงฺขาเตน ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จาติ ทุวิเธนปิ ฌาเนน ฌายิโนฯ สาตติกาติ อภินิกฺขมนกาลโต ปฎฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา สตตํ ปวตฺตกายิกเจตสิกวีริยาฯ นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมาติ ยํ ตํ ปุริสถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ เอวรูเปน วีริเยน อนฺตรา อโนสกฺกิตฺวา นิจฺจปฺปวเตฺตน ทฬฺหปรกฺกเมน สมนฺนาคตาฯ ผุสนฺตีติ เอตฺถ เทฺว ผุสนา ญาณผุสนา จ, วิปากผุสนา จฯ ตตฺถ จตฺตาโร มคฺคา ญาณผุสนา นาม, จตฺตาริ ผลานิ วิปากผุสนา นามฯ เตสุ อิธ วิปากผุสนา อธิเปฺปตาฯ อริยผเลน นิพฺพานํ สจฺฉิกโรโนฺต ธีรา ปณฺฑิตา ตาย วิปากผุสนาย ผุสนฺติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกโรนฺติฯ โยคเกฺขมํ อนุตฺตรนฺติ เย จตฺตาโร โยคา มหาชนํ วเฎฺฎ โอสีทาเปนฺติ, เตหิ เขมํ นิพฺภยํ สเพฺพหิ โลกิยโลกุตฺตรธเมฺมหิ เสฎฺฐตฺตา อนุตฺตรนฺติฯ
Tejhāyinoti te appamattā paṇḍitā aṭṭhasamāpattisaṅkhātena ārammaṇūpanijjhānena vipassanāmaggaphalasaṅkhātena lakkhaṇūpanijjhānena cāti duvidhenapi jhānena jhāyino. Sātatikāti abhinikkhamanakālato paṭṭhāya yāva arahattamaggā satataṃ pavattakāyikacetasikavīriyā. Niccaṃ daḷhaparakkamāti yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti evarūpena vīriyena antarā anosakkitvā niccappavattena daḷhaparakkamena samannāgatā. Phusantīti ettha dve phusanā ñāṇaphusanā ca, vipākaphusanā ca. Tattha cattāro maggā ñāṇaphusanā nāma, cattāri phalāni vipākaphusanā nāma. Tesu idha vipākaphusanā adhippetā. Ariyaphalena nibbānaṃ sacchikaronto dhīrā paṇḍitā tāya vipākaphusanāya phusanti, nibbānaṃ sacchikaronti. Yogakkhemaṃ anuttaranti ye cattāro yogā mahājanaṃ vaṭṭe osīdāpenti, tehi khemaṃ nibbhayaṃ sabbehi lokiyalokuttaradhammehi seṭṭhattā anuttaranti.
เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํฯ เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติฯ
Desanāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Desanā mahājanassa sātthikā jātāti.
สามาวตีวตฺถุ ปฐมํฯ
Sāmāvatīvatthu paṭhamaṃ.
๒. กุมฺภโฆสกเสฎฺฐิวตฺถุ
2. Kumbhaghosakaseṭṭhivatthu
อุฎฺฐานวโตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต กุมฺภโฆสกํ อารพฺภ กเถสิฯ ราชคหนครสฺมิญฺหิ ราชคหเสฎฺฐิโน เคเห อหิวาตโรโค อุปฺปชฺชิ, ตสฺมิํ อุปฺปเนฺน มกฺขิกา อาทิํ กตฺวา ยาว คาวา ปฐมํ ติรจฺฉานคตา มรนฺติ, ตโต ทาสกมฺมกโร, สพฺพปจฺฉา เคหสามิกา, ตสฺมา โส โรโค สพฺพปจฺฉา เสฎฺฐิญฺจ ชายญฺจ คณฺหิฯ เต โรเคน ผุฎฺฐา ปุตฺตํ สนฺติเก ฐิตํ โอโลเกตฺวา อสฺสุปุเณฺณหิ เนเตฺตหิ ตํ อาหํสุ – ‘‘ตาต, อิมสฺมิํ กิร โรเค อุปฺปเนฺน ภิตฺติํ ภินฺทิตฺวา ปลายนฺตาว ชีวิตํ ลภนฺติ, ตฺวํ อเมฺห อโนโลเกตฺวา ปลายิตฺวา ชีวโนฺต ปุนาคนฺตฺวา อมฺหากํ อสุกฎฺฐาเน นาม จตฺตาลีส ธนโกฎิโย นิทหิตฺวา ฐปิตา, ตา อุทฺธริตฺวา ชีวิกํ กเปฺปยฺยาสี’’ติฯ โส เตสํ วจนํ สุตฺวา รุทมาโน มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา มรณภยภีโต ภิตฺติํ ภินฺทิตฺวา ปลายิตฺวา ปพฺพตคหนํ คนฺตฺวา ทฺวาทส วสฺสานิ ตตฺถ วสิตฺวา มาตาปิตุวสนฎฺฐานํ ปจฺจาคญฺฉิฯ
Uṭṭhānavatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto kumbhaghosakaṃ ārabbha kathesi. Rājagahanagarasmiñhi rājagahaseṭṭhino gehe ahivātarogo uppajji, tasmiṃ uppanne makkhikā ādiṃ katvā yāva gāvā paṭhamaṃ tiracchānagatā maranti, tato dāsakammakaro, sabbapacchā gehasāmikā, tasmā so rogo sabbapacchā seṭṭhiñca jāyañca gaṇhi. Te rogena phuṭṭhā puttaṃ santike ṭhitaṃ oloketvā assupuṇṇehi nettehi taṃ āhaṃsu – ‘‘tāta, imasmiṃ kira roge uppanne bhittiṃ bhinditvā palāyantāva jīvitaṃ labhanti, tvaṃ amhe anoloketvā palāyitvā jīvanto punāgantvā amhākaṃ asukaṭṭhāne nāma cattālīsa dhanakoṭiyo nidahitvā ṭhapitā, tā uddharitvā jīvikaṃ kappeyyāsī’’ti. So tesaṃ vacanaṃ sutvā rudamāno mātāpitaro vanditvā maraṇabhayabhīto bhittiṃ bhinditvā palāyitvā pabbatagahanaṃ gantvā dvādasa vassāni tattha vasitvā mātāpituvasanaṭṭhānaṃ paccāgañchi.
อถ นํ ทหรกาเล คนฺตฺวา ปรูฬฺหเกสมสฺสุกาเล อาคตตฺตา น โกจิ สญฺชานิฯ โส มาตาปิตูหิ ทินฺนสญฺญาวเสน ธนฎฺฐานํ คนฺตฺวา ธนสฺส อโรคภาวํ ญตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘มํ น โกจิ สญฺชานาติ, สจาหํ ธนํ อุทฺธริตฺวา วลญฺชิสฺสามิ, ‘เอเกน ทุคฺคเตน นิธิ อุทฺธโฎ’ติ มํ คเหตฺวา วิเหเฐยฺยุํ, ยํนูนาหํ ภติํ กตฺวา ชีเวยฺย’’นฺติฯ อเถกํ ปิโลติกํ นิวาเสตฺวา, ‘‘อตฺถิ โกจิ ภตเกน อตฺถิโก’’ติ ปุจฺฉโนฺต ภตกวีถิํ ปาปุณิฯ อถ นํ ภตกา ทิสฺวา, ‘‘สเจ อมฺหากํ เอกํ กมฺมํ กริสฺสสิ, ภตฺตเวตนํ เต ทสฺสามา’’ติ อาหํสุฯ ‘‘กิํ กมฺมํ นามา’’ติ? ‘‘ปโพธนโจทนกมฺมํฯ สเจ อุสฺสหสิ, ปาโตว อุฎฺฐาย ‘ตาตา, อุฎฺฐหถ, สกฎานิ สนฺนยฺหถ, โคเณ โยเชถ, หตฺถิอสฺสานํ ติณตฺถาย คมนเวลา; อมฺมา, ตุเมฺหปิ อุฎฺฐหถ, ยาคุํ ปจถ, ภตฺตํ ปจถา’ติ วิจริตฺวา อาโรเจหี’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิฯ อถสฺส วสนตฺถาย เอกํ ฆรํ อทํสุฯ โส เทวสิกํ ตํ กมฺมํ อกาสิฯ
Atha naṃ daharakāle gantvā parūḷhakesamassukāle āgatattā na koci sañjāni. So mātāpitūhi dinnasaññāvasena dhanaṭṭhānaṃ gantvā dhanassa arogabhāvaṃ ñatvā cintesi – ‘‘maṃ na koci sañjānāti, sacāhaṃ dhanaṃ uddharitvā valañjissāmi, ‘ekena duggatena nidhi uddhaṭo’ti maṃ gahetvā viheṭheyyuṃ, yaṃnūnāhaṃ bhatiṃ katvā jīveyya’’nti. Athekaṃ pilotikaṃ nivāsetvā, ‘‘atthi koci bhatakena atthiko’’ti pucchanto bhatakavīthiṃ pāpuṇi. Atha naṃ bhatakā disvā, ‘‘sace amhākaṃ ekaṃ kammaṃ karissasi, bhattavetanaṃ te dassāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ kammaṃ nāmā’’ti? ‘‘Pabodhanacodanakammaṃ. Sace ussahasi, pātova uṭṭhāya ‘tātā, uṭṭhahatha, sakaṭāni sannayhatha, goṇe yojetha, hatthiassānaṃ tiṇatthāya gamanavelā; ammā, tumhepi uṭṭhahatha, yāguṃ pacatha, bhattaṃ pacathā’ti vicaritvā ārocehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa vasanatthāya ekaṃ gharaṃ adaṃsu. So devasikaṃ taṃ kammaṃ akāsi.
อถสฺส เอกทิวสํ ราชา พิมฺพิสาโร สทฺทมโสฺสสิฯ โส ปน สพฺพรวญฺญู อโหสิฯ ตสฺมา ‘‘มหาธนสฺส ปุริสเสฺสส สโทฺท’’ติ อาหฯ อถสฺส สนฺติเก ฐิตา เอกา ปริจาริกา ‘‘ราชา ยํ วา ตํ วา น กเถสฺสติ, อิทํ มยา ญาตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา – ‘‘คจฺฉ, ตาต, เอตํ ชานาหี’’ติ เอกํ ปุริสํ ปหิณิฯ โส เวเคน คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา, ‘‘เอโก ภตกานํ ภติการโก กปณมนุโสฺส เอโส’’ติ อาโรเจสิฯ ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหี หุตฺวา ทุติยทิวเสปิ ตติยทิวเสปิ ตํ ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ตเถว อาหฯ สาปิ ปริจาริกา ตเถว จิเนฺตตฺวา ปุนปฺปุนํ เปเสตฺวา, ‘‘กปณมนุโสฺส เอโส’’ติ วุเตฺต จิเนฺตสิ – ‘‘ราชา ‘กปณมนุโสฺส เอโส’ติ วจนํ สุตฺวาปิ น สทฺทหติ, ปุนปฺปุนํ ‘มหาธนสฺส ปุริสเสฺสส สโทฺท’ติ วทติ, ภวิตพฺพเมตฺถ การเณน, ยถาสภาวโต เอตํ ญาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ สา ราชานํ อาห, ‘‘เทว , อหํ สหสฺสํ ลภมานา ธีตรํ อาทาย คนฺตฺวา เอตํ ธนํ ราชกุลํ ปเวเสสฺสามี’’ติฯ ราชา ตสฺสา สหสฺสํ ทาเปสิฯ
Athassa ekadivasaṃ rājā bimbisāro saddamassosi. So pana sabbaravaññū ahosi. Tasmā ‘‘mahādhanassa purisassesa saddo’’ti āha. Athassa santike ṭhitā ekā paricārikā ‘‘rājā yaṃ vā taṃ vā na kathessati, idaṃ mayā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā – ‘‘gaccha, tāta, etaṃ jānāhī’’ti ekaṃ purisaṃ pahiṇi. So vegena gantvā taṃ disvā āgantvā, ‘‘eko bhatakānaṃ bhatikārako kapaṇamanusso eso’’ti ārocesi. Rājā tassa vacanaṃ sutvā tuṇhī hutvā dutiyadivasepi tatiyadivasepi taṃ tassa saddaṃ sutvā tatheva āha. Sāpi paricārikā tatheva cintetvā punappunaṃ pesetvā, ‘‘kapaṇamanusso eso’’ti vutte cintesi – ‘‘rājā ‘kapaṇamanusso eso’ti vacanaṃ sutvāpi na saddahati, punappunaṃ ‘mahādhanassa purisassesa saddo’ti vadati, bhavitabbamettha kāraṇena, yathāsabhāvato etaṃ ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā rājānaṃ āha, ‘‘deva , ahaṃ sahassaṃ labhamānā dhītaraṃ ādāya gantvā etaṃ dhanaṃ rājakulaṃ pavesessāmī’’ti. Rājā tassā sahassaṃ dāpesi.
สา ตํ คเหตฺวา ธีตรํ เอกํ มลินธาตุกํ วตฺถํ นิวาสาเปตฺวา ตาย สทฺธิํ ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา มคฺคปฎิปนฺนา วิย ภตกวีถิํ คนฺตฺวา เอกํ ฆรํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อมฺม, มยํ มคฺคปฎิปนฺนา, เอกาหทฺวีหํ อิธ วิสฺสมิตฺวา คมิสฺสามา’’ติ อาหฯ ‘‘อมฺม, พหูนิ ฆรมานุสกานิ, น สกฺกา อิธ วสิตุํ, เอตํ กุมฺภโฆสกสฺส เคหํ ตุจฺฉํ, ตตฺถ คจฺฉถา’’ติฯ สา ตตฺถ คนฺตฺวา, ‘‘สามิ, มยํ มคฺคปฎิปนฺนกา, เอกาหทฺวีหํ อิธ วสิสฺสามา’’ติ วตฺวา เตน ปุนปฺปุนํ ปฎิกฺขิตฺตาปิ, ‘‘สามิ, อเชฺชกทิวสมตฺตํ วสิตฺวา ปาโตว คมิสฺสามา’’ติ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉิฯ สา ตเตฺถว วสิตฺวา ปุนทิวเส ตสฺส อรญฺญคมนเวลาย, ‘‘สามิ, ตว นิวาปํ ทตฺวา ยาหิ , อาหารํ เต ปจิสฺสามี’’ติ วตฺวา, ‘‘อลํ, อมฺม, อหเมว ปจิตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ วุเตฺต ปุนปฺปุนํ นิพนฺธิตฺวา เตน ทิเนฺน คหิตมตฺตเกเยว กตฺวา อนฺตราปณโต ภาชนานิ เจว ปริสุทฺธตณฺฑุลาทีนิ จ อาหราเปตฺวา ราชกุเล ปจนนิยาเมน สุปริสุทฺธํ โอทนํ, สาธุรสานิ จ เทฺว ตีณิ สูปพฺยญฺชนานิ ปจิตฺวา ตสฺส อรญฺญโต อาคตสฺส อทาสิฯ อถ นํ ภุญฺชิตฺวา มุทุจิตฺตตํ อาปนฺนํ ญตฺวา, ‘‘สามิ, กิลนฺตมฺห, เอกาหทฺวีหํ อิเธว โหมา’’ติ อาหฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิฯ
Sā taṃ gahetvā dhītaraṃ ekaṃ malinadhātukaṃ vatthaṃ nivāsāpetvā tāya saddhiṃ rājagehato nikkhamitvā maggapaṭipannā viya bhatakavīthiṃ gantvā ekaṃ gharaṃ pavisitvā, ‘‘amma, mayaṃ maggapaṭipannā, ekāhadvīhaṃ idha vissamitvā gamissāmā’’ti āha. ‘‘Amma, bahūni gharamānusakāni, na sakkā idha vasituṃ, etaṃ kumbhaghosakassa gehaṃ tucchaṃ, tattha gacchathā’’ti. Sā tattha gantvā, ‘‘sāmi, mayaṃ maggapaṭipannakā, ekāhadvīhaṃ idha vasissāmā’’ti vatvā tena punappunaṃ paṭikkhittāpi, ‘‘sāmi, ajjekadivasamattaṃ vasitvā pātova gamissāmā’’ti nikkhamituṃ na icchi. Sā tattheva vasitvā punadivase tassa araññagamanavelāya, ‘‘sāmi, tava nivāpaṃ datvā yāhi , āhāraṃ te pacissāmī’’ti vatvā, ‘‘alaṃ, amma, ahameva pacitvā bhuñjissāmī’’ti vutte punappunaṃ nibandhitvā tena dinne gahitamattakeyeva katvā antarāpaṇato bhājanāni ceva parisuddhataṇḍulādīni ca āharāpetvā rājakule pacananiyāmena suparisuddhaṃ odanaṃ, sādhurasāni ca dve tīṇi sūpabyañjanāni pacitvā tassa araññato āgatassa adāsi. Atha naṃ bhuñjitvā muducittataṃ āpannaṃ ñatvā, ‘‘sāmi, kilantamha, ekāhadvīhaṃ idheva homā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
อถสฺส สายมฺปิ ปุนทิวเสปิ มธุรภตฺตํ ปจิตฺวา อทาสิฯ อถ มุทุจิตฺตตํ ตสฺส ญตฺวา ‘‘สามิ, กติปาหํ อิเธว วสิสฺสามา’’ติฯ ตตฺถ วสมานา ติขิเณน สเตฺถน ตสฺส มญฺจวาณํ เหฎฺฐาอฎนิยํ ตหํ ตหํ ฉินฺทิฯ มโญฺจ ตสฺมิํ อาคนฺตฺวา นิสินฺนมเตฺตเยว เหฎฺฐา โอลมฺพิฯ โส ‘‘กสฺมา อยํ มโญฺจ เอวํ ฉิชฺชิตฺวา คโต’’ติ อาหฯ ‘‘สามิ, ทหรทารเก วาเรตุํ น สโกฺกมิ, เอเตฺถว สนฺนิปตนฺตี’’ติฯ ‘‘อมฺม, อิทํ เม ทุกฺขํ ตุเมฺห นิสฺสาย ชาตํฯ อหญฺหิ ปุเพฺพ กตฺถจิ คจฺฉโนฺต ทฺวารํ ปิทหิตฺวา คจฺฉามี’’ติฯ ‘‘กิํ กโรมิ, ตาต, วาเรตุํ น สโกฺกมี’’ติฯ สา อิมินาว นิยาเมน เทฺว ตโย ทิวเส ฉินฺทิตฺวา เตน อุชฺฌายิตฺวา ขียิตฺวา วุจฺจมานาปิ ตเถว วตฺวา ปุน เอกํ เทฺว รชฺชุเก ฐเปตฺวา เสเส ฉินฺทิฯ ตํ ทิวสํ ตสฺมิํ นิสินฺนมเตฺตเยว สพฺพํ วาณํ ภูมิยํ ปติ, สีสํ ชณฺณุเกหิ สทฺธิํ เอกโต อโหสิ, โส อุฎฺฐาย, ‘‘กิํ กโรมิ, อิทานิ กุหิํ คมิสฺสามิ , นิปชฺชนมญฺจสฺสปิ ตุเมฺหหิ อสามิโก วิย กโตมฺหี’’ติ อาหฯ ‘‘ตาต, กิํ กโรมิ, ปฎิวิสฺสกทารเก วาเรตุํ น สโกฺกมิ, โหตุ, มา จินฺตยิ, อิมาย นาม เวลาย กุหิํ คมิสฺสสี’’ติ ธีตรํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘อมฺม, ตว ภาติกสฺส นิปชฺชโนกาสํ กโรหี’’ติ อาหฯ สา เอกปเสฺส สยิตฺวา ‘‘อิธาคจฺฉ, สามี’’ติ อาหฯ อิตโรปิ นํ ‘‘คจฺฉ, ตาต, ภคินิยา สทฺธิํ นิปชฺชา’’ติ วเทสิฯ โส ตาย สทฺธิํ เอกมเญฺจ นิปชฺชิตฺวา ตํ ทิวสเญฺญว สนฺถวํ อกาสิ, กุมาริกา ปโรทิฯ อถ นํ มาตา ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ, อมฺม, โรทสี’’ติ? ‘‘อมฺม, อิทํ นาม ชาต’’นฺติฯ ‘‘โหตุ, อมฺม, กิํ สกฺกา กาตุํ, ตยาปิ เอกํ ภตฺตารํ อิมินาเปกํ ปาทปริจาริกํ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ ตํ ชามาตรํ อกาสิฯ เต สมคฺควาสํ วสิํสุฯ
Athassa sāyampi punadivasepi madhurabhattaṃ pacitvā adāsi. Atha muducittataṃ tassa ñatvā ‘‘sāmi, katipāhaṃ idheva vasissāmā’’ti. Tattha vasamānā tikhiṇena satthena tassa mañcavāṇaṃ heṭṭhāaṭaniyaṃ tahaṃ tahaṃ chindi. Mañco tasmiṃ āgantvā nisinnamatteyeva heṭṭhā olambi. So ‘‘kasmā ayaṃ mañco evaṃ chijjitvā gato’’ti āha. ‘‘Sāmi, daharadārake vāretuṃ na sakkomi, ettheva sannipatantī’’ti. ‘‘Amma, idaṃ me dukkhaṃ tumhe nissāya jātaṃ. Ahañhi pubbe katthaci gacchanto dvāraṃ pidahitvā gacchāmī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, tāta, vāretuṃ na sakkomī’’ti. Sā imināva niyāmena dve tayo divase chinditvā tena ujjhāyitvā khīyitvā vuccamānāpi tatheva vatvā puna ekaṃ dve rajjuke ṭhapetvā sese chindi. Taṃ divasaṃ tasmiṃ nisinnamatteyeva sabbaṃ vāṇaṃ bhūmiyaṃ pati, sīsaṃ jaṇṇukehi saddhiṃ ekato ahosi, so uṭṭhāya, ‘‘kiṃ karomi, idāni kuhiṃ gamissāmi , nipajjanamañcassapi tumhehi asāmiko viya katomhī’’ti āha. ‘‘Tāta, kiṃ karomi, paṭivissakadārake vāretuṃ na sakkomi, hotu, mā cintayi, imāya nāma velāya kuhiṃ gamissasī’’ti dhītaraṃ āmantetvā, ‘‘amma, tava bhātikassa nipajjanokāsaṃ karohī’’ti āha. Sā ekapasse sayitvā ‘‘idhāgaccha, sāmī’’ti āha. Itaropi naṃ ‘‘gaccha, tāta, bhaginiyā saddhiṃ nipajjā’’ti vadesi. So tāya saddhiṃ ekamañce nipajjitvā taṃ divasaññeva santhavaṃ akāsi, kumārikā parodi. Atha naṃ mātā pucchi – ‘‘kiṃ, amma, rodasī’’ti? ‘‘Amma, idaṃ nāma jāta’’nti. ‘‘Hotu, amma, kiṃ sakkā kātuṃ, tayāpi ekaṃ bhattāraṃ imināpekaṃ pādaparicārikaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti taṃ jāmātaraṃ akāsi. Te samaggavāsaṃ vasiṃsu.
สา กติปาหจฺจเยน รโญฺญ สาสนํ เปเสสิ – ‘‘ภตกวีถิยํ ฉณํ กโรนฺตุฯ ยสฺส ปน ฆเร ฉโณ น กรียติ, ตสฺส เอตฺตโก นาม ทโณฺฑติ โฆสนํ กาเรตู’’ติฯ ราชา ตถา กาเรสิฯ อถ นํ สสฺสุ อาห – ‘‘ตาต, ภตกวีถิยํ ราชาณาย ฉโณ กตฺตโพฺพ ชาโต, กิํ กโรมา’’ติ? ‘‘อมฺม, อหํ ภติํ กโรโนฺตปิ ชีวิตุํ น สโกฺกมิ, กิํ กริสฺสามี’’ติ? ‘‘ตาต, ฆราวาสํ วสนฺตา นาม อิณมฺปิ คณฺหนฺติ, รโญฺญ อาณา อกาตุํ น ลพฺภาฯ อิณโต นาม เยน เกนจิ อุปาเยน มุจฺจิตุํ สกฺกา, คจฺฉ, กุโตจิ เอกํ วา เทฺว วา กหาปเณ อาหรา’’ติ อาหฯ โส อุชฺฌายโนฺต ขียโนฺต คนฺตฺวา จตฺตาลีสโกฎิธนฎฺฐานโต เอกเมว กหาปณํ อาหริฯ สา ตํ กหาปณํ รโญฺญ เปเสตฺวา อตฺตโน กหาปเณน ฉณํ กตฺวา ปุน กติปาหจฺจเยน ตเถว สาสนํ ปหิณิฯ ปุน ราชา ตเถว ‘‘ฉณํ กโรนฺตุ, อกโรนฺตานํ เอตฺตโก ทโณฺฑ’’ติ อาณาเปสิฯ ปุนปิ โส ตาย ตเถว วตฺวา นิปฺปีฬิยมาโน คนฺตฺวา ตโย กหาปเณ อาหริฯ สา เตปิ กหาปเณ รโญฺญ เปเสตฺวา ปุน กติปาหจฺจเยน ตเถว สาสนํ ปหิณิ – ‘‘อิทานิ ปุริเส เปเสตฺวา อิมํ ปโกฺกสาเปตู’’ติฯ ราชา เปเสสิฯ ปุริสา คนฺตฺวา, ‘‘กุมฺภโฆสโก นาม กตโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปริเยสนฺตา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอหิ, โภ ราชา, ตํ ปโกฺกสตี’’ติ อาหํสุฯ โส ภีโต ‘‘น มํ ราชา ชานาตี’’ติอาทีนิ วตฺวา คนฺตุํ น อิจฺฉิฯ อถ นํ พลกฺกาเรน หตฺถาทีสุ คเหตฺวา อากฑฺฒิํสุฯ สา อิตฺถี เต ทิสฺวา, ‘‘อเร, ทุพฺพินีตา, ตุเมฺห มม ชามาตรํ หตฺถาทีสุ คเหตุํ อนนุจฺฉวิกา’’ติ ตเชฺชตฺวา, ‘‘เอหิ, ตาต, มา ภายิ, ราชานํ ทิสฺวา ตว หตฺถาทิคาหกานํ หเตฺถเยว ฉินฺทาเปสฺสามี’’ติ ธีตรํ อาทาย ปุรโต หุตฺวา ราชเคหํ ปตฺวา เวสํ ปริวเตฺตตฺวา สพฺพาลงฺการปฎิมณฺฑิตา เอกมนฺตํ อฎฺฐาสิฯ อิตรมฺปิ ปริกฑฺฒิตฺวา อานยิํสุเยวฯ
Sā katipāhaccayena rañño sāsanaṃ pesesi – ‘‘bhatakavīthiyaṃ chaṇaṃ karontu. Yassa pana ghare chaṇo na karīyati, tassa ettako nāma daṇḍoti ghosanaṃ kāretū’’ti. Rājā tathā kāresi. Atha naṃ sassu āha – ‘‘tāta, bhatakavīthiyaṃ rājāṇāya chaṇo kattabbo jāto, kiṃ karomā’’ti? ‘‘Amma, ahaṃ bhatiṃ karontopi jīvituṃ na sakkomi, kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Tāta, gharāvāsaṃ vasantā nāma iṇampi gaṇhanti, rañño āṇā akātuṃ na labbhā. Iṇato nāma yena kenaci upāyena muccituṃ sakkā, gaccha, kutoci ekaṃ vā dve vā kahāpaṇe āharā’’ti āha. So ujjhāyanto khīyanto gantvā cattālīsakoṭidhanaṭṭhānato ekameva kahāpaṇaṃ āhari. Sā taṃ kahāpaṇaṃ rañño pesetvā attano kahāpaṇena chaṇaṃ katvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi. Puna rājā tatheva ‘‘chaṇaṃ karontu, akarontānaṃ ettako daṇḍo’’ti āṇāpesi. Punapi so tāya tatheva vatvā nippīḷiyamāno gantvā tayo kahāpaṇe āhari. Sā tepi kahāpaṇe rañño pesetvā puna katipāhaccayena tatheva sāsanaṃ pahiṇi – ‘‘idāni purise pesetvā imaṃ pakkosāpetū’’ti. Rājā pesesi. Purisā gantvā, ‘‘kumbhaghosako nāma kataro’’ti pucchitvā pariyesantā taṃ disvā ‘‘ehi, bho rājā, taṃ pakkosatī’’ti āhaṃsu. So bhīto ‘‘na maṃ rājā jānātī’’tiādīni vatvā gantuṃ na icchi. Atha naṃ balakkārena hatthādīsu gahetvā ākaḍḍhiṃsu. Sā itthī te disvā, ‘‘are, dubbinītā, tumhe mama jāmātaraṃ hatthādīsu gahetuṃ ananucchavikā’’ti tajjetvā, ‘‘ehi, tāta, mā bhāyi, rājānaṃ disvā tava hatthādigāhakānaṃ hattheyeva chindāpessāmī’’ti dhītaraṃ ādāya purato hutvā rājagehaṃ patvā vesaṃ parivattetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Itarampi parikaḍḍhitvā ānayiṃsuyeva.
อถ นํ วนฺทิตฺวา ฐิตํ ราชา อาห – ‘‘ตฺวํ กุมฺภโฆสโก นามา’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ ฯ ‘‘กิํ การณา มหาธนํ วเญฺจตฺวา ขาทสี’’ติ ? ‘‘กุโต เม, เทว, ธนํ ภติํ กตฺวา ชีวนฺตสฺสา’’ติ? ‘‘มา เอวํ กริ, กิํ อเมฺห วเญฺจสี’’ติ? ‘‘น วเญฺจมิ, เทว, นตฺถิ เม ธน’’นฺติฯ อถสฺส ราชา เต กหาปเณ ทเสฺสตฺวา, ‘‘อิเม กสฺส กหาปณา’’ติ อาหฯ โส สญฺชานิตฺวา, ‘‘อโห พาโลมฺหิ, กถํ นุ โข อิเม รโญฺญ หตฺถํ ปตฺตา’’ติ อิโต จิโต จ โอโลเกโนฺต ตา เทฺวปิ ปฎิมณฺฑิตปสาธนา คพฺภทฺวารมูเล ฐิตา ทิสฺวา, ‘‘ภาริยํ วติทํ กมฺมํ, อิมาหิ รญฺญา ปโยชิตาหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ จิเนฺตสิฯ อถ นํ ราชา ‘‘วเทหิ, โภ, กสฺมา เอวํ กโรสี’’ติ อาหฯ ‘‘นิสฺสโย เม นตฺถิ, เทวา’’ติฯ ‘‘มาทิโส นิสฺสโย ภวิตุํ น วฎฺฎตี’’ติฯ ‘‘กลฺยาณํ, เทว, สเจ เม เทโว อวสฺสโย โหตี’’ติฯ ‘‘โหมิ, โภ, กิตฺตกํ เต ธน’’นฺติ? ‘‘จตฺตาลีสโกฎิโย, เทวา’’ติฯ ‘‘กิํ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘สกฎานิ เทวา’’ติ? ราชา อเนกสตานิ สกฎานิ โยชาเปตฺวา ปหิณิตฺวา ตํ ธนํ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ ราสิํ การาเปตฺวา ราชคหวาสิโน สนฺนิปาตาเปตฺวา, ‘‘อตฺถิ กสฺสจิ อิมสฺมิํ นคเร ‘‘เอตฺตกํ ธน’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติฯ ‘‘กิํ ปนสฺส กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘สกฺการํ, เทวา’’ติ วุเตฺต มหเนฺตน สกฺกาเรน ตํ เสฎฺฐิฎฺฐาเน ฐเปตฺวา ธีตรํ ตเสฺสว ทตฺวา เตน สทฺธิํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ภเนฺต, ปสฺสถิมํ ปุริสํ, เอวรูโป ธิติมา นาม นตฺถิ, จตฺตาลีสโกฎิวิภโว โหโนฺตปิ อุปฺปิลาวิตาการํ วา อสฺมิมานมตฺตํ วา น กโรติ, กปโณ วิย ปิโลติกํ นิวาเสตฺวา ภตกวีถิยํ ภติํ กตฺวา ชีวโนฺต มยา อิมินา นาม อุปาเยน ญาโตฯ ชานิตฺวา จ ปน ปโกฺกสาเปตฺวา สธนภาวํ สมฺปฎิจฺฉาเปตฺวา ตํ ธนํ อาหราเปตฺวา เสฎฺฐิฎฺฐาเน ฐปิโต, ธีตา จสฺส มยา ทินฺนาฯ ภเนฺต, มยา จ เอวรูโป ธิติมา น ทิฎฺฐปุโพฺพ’’ติ อาหฯ
Atha naṃ vanditvā ṭhitaṃ rājā āha – ‘‘tvaṃ kumbhaghosako nāmā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti . ‘‘Kiṃ kāraṇā mahādhanaṃ vañcetvā khādasī’’ti ? ‘‘Kuto me, deva, dhanaṃ bhatiṃ katvā jīvantassā’’ti? ‘‘Mā evaṃ kari, kiṃ amhe vañcesī’’ti? ‘‘Na vañcemi, deva, natthi me dhana’’nti. Athassa rājā te kahāpaṇe dassetvā, ‘‘ime kassa kahāpaṇā’’ti āha. So sañjānitvā, ‘‘aho bālomhi, kathaṃ nu kho ime rañño hatthaṃ pattā’’ti ito cito ca olokento tā dvepi paṭimaṇḍitapasādhanā gabbhadvāramūle ṭhitā disvā, ‘‘bhāriyaṃ vatidaṃ kammaṃ, imāhi raññā payojitāhi bhavitabba’’nti cintesi. Atha naṃ rājā ‘‘vadehi, bho, kasmā evaṃ karosī’’ti āha. ‘‘Nissayo me natthi, devā’’ti. ‘‘Mādiso nissayo bhavituṃ na vaṭṭatī’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ, deva, sace me devo avassayo hotī’’ti. ‘‘Homi, bho, kittakaṃ te dhana’’nti? ‘‘Cattālīsakoṭiyo, devā’’ti. ‘‘Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sakaṭāni devā’’ti? Rājā anekasatāni sakaṭāni yojāpetvā pahiṇitvā taṃ dhanaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kārāpetvā rājagahavāsino sannipātāpetvā, ‘‘atthi kassaci imasmiṃ nagare ‘‘ettakaṃ dhana’’nti pucchitvā ‘‘natthi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ panassa kātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sakkāraṃ, devā’’ti vutte mahantena sakkārena taṃ seṭṭhiṭṭhāne ṭhapetvā dhītaraṃ tasseva datvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘bhante, passathimaṃ purisaṃ, evarūpo dhitimā nāma natthi, cattālīsakoṭivibhavo hontopi uppilāvitākāraṃ vā asmimānamattaṃ vā na karoti, kapaṇo viya pilotikaṃ nivāsetvā bhatakavīthiyaṃ bhatiṃ katvā jīvanto mayā iminā nāma upāyena ñāto. Jānitvā ca pana pakkosāpetvā sadhanabhāvaṃ sampaṭicchāpetvā taṃ dhanaṃ āharāpetvā seṭṭhiṭṭhāne ṭhapito, dhītā cassa mayā dinnā. Bhante, mayā ca evarūpo dhitimā na diṭṭhapubbo’’ti āha.
ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘เอวํ ชีวนฺตสฺส ชีวิกํ ธมฺมิกชีวิกํ นาม, มหาราช, โจริกาทิกมฺมํ ปน อิธโลเก เจว ปีเฬติ หิํเสติ, ปรโลเก จ, ตโตนิทานํ สุขํ นาม นตฺถิฯ ปุริสสฺส หิ ธนปาริชุญฺญกาเล กสิํ วา ภติํ วา กตฺวา ชีวิกเมว ธมฺมิกชีวิกํ นามฯ เอวรูปสฺส หิ วีริยสมฺปนฺนสฺส สติสมฺปนฺนสฺส กายวาจาหิ ปริสุทฺธกมฺมสฺส ปญฺญาย นิสมฺมการิโน กายาทีหิ สญฺญตสฺส ธมฺมชีวิกํ ชีวนฺตสฺส สติอวิปฺปวาเส ฐิตสฺส อิสฺสริยํ วฑฺฒติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Taṃ sutvā satthā ‘‘evaṃ jīvantassa jīvikaṃ dhammikajīvikaṃ nāma, mahārāja, corikādikammaṃ pana idhaloke ceva pīḷeti hiṃseti, paraloke ca, tatonidānaṃ sukhaṃ nāma natthi. Purisassa hi dhanapārijuññakāle kasiṃ vā bhatiṃ vā katvā jīvikameva dhammikajīvikaṃ nāma. Evarūpassa hi vīriyasampannassa satisampannassa kāyavācāhi parisuddhakammassa paññāya nisammakārino kāyādīhi saññatassa dhammajīvikaṃ jīvantassa satiavippavāse ṭhitassa issariyaṃ vaḍḍhatiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๔.
24.
‘‘อุฎฺฐานวโต สตีมโต,
‘‘Uṭṭhānavato satīmato,
สุจิกมฺมสฺส นิสมฺมการิโน;
Sucikammassa nisammakārino;
สญฺญตสฺส ธมฺมชีวิโน,
Saññatassa dhammajīvino,
อปฺปมตฺตสฺส ยโสภิวฑฺฒตี’’ติฯ
Appamattassa yasobhivaḍḍhatī’’ti.
ตตฺถ อุฎฺฐานวโตติ อุฎฺฐานวีริยวนฺตสฺสฯ สติมโตติ สติสมฺปนฺนสฺสฯ สุจิกมฺมสฺสาติ นิโทฺทเสหิ นิรปราเธหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคตสฺสฯ นิสมฺมการิโนติ เอวเญฺจ ภวิสฺสติ, เอวํ กริสฺสามีติ วา, อิมสฺมิํ กเมฺม เอวํ กเต อิทํ นาม ภวิสฺสตีติ วา เอวํ นิทานํ สลฺลเกฺขตฺวา โรคติกิจฺฉนํ วิย สพฺพกมฺมานิ นิสาเมตฺวา อุปธาเรตฺวา กโรนฺตสฺสฯ สญฺญตสฺสาติ กายาทีหิ สญฺญตสฺส นิจฺฉิทฺทสฺสฯ ธมฺมชีวิโนติ อคาริกสฺส ตุลากูฎาทีนิ วเชฺชตฺวา กสิโครกฺขาทีหิ, อนคาริกสฺส เวชฺชกมฺมทูตกมฺมาทีนิ วเชฺชตฺวา ธเมฺมน สเมน ภิกฺขาจริยาย ชีวิกํ กเปฺปนฺตสฺสฯ อปฺปมตฺตสฺสาติ อวิปฺปวุตฺถสติโนฯ ยโสภิวฑฺฒตีติ อิสฺสริยโภคสมฺปนฺนสงฺขาโต เจว กิตฺติวณฺณภณนสงฺขาโต จ ยโส อภิวฑฺฒตีติฯ
Tattha uṭṭhānavatoti uṭṭhānavīriyavantassa. Satimatoti satisampannassa. Sucikammassāti niddosehi niraparādhehi kāyakammādīhi samannāgatassa. Nisammakārinoti evañce bhavissati, evaṃ karissāmīti vā, imasmiṃ kamme evaṃ kate idaṃ nāma bhavissatīti vā evaṃ nidānaṃ sallakkhetvā rogatikicchanaṃ viya sabbakammāni nisāmetvā upadhāretvā karontassa. Saññatassāti kāyādīhi saññatassa nicchiddassa. Dhammajīvinoti agārikassa tulākūṭādīni vajjetvā kasigorakkhādīhi, anagārikassa vejjakammadūtakammādīni vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentassa. Appamattassāti avippavutthasatino. Yasobhivaḍḍhatīti issariyabhogasampannasaṅkhāto ceva kittivaṇṇabhaṇanasaṅkhāto ca yaso abhivaḍḍhatīti.
คาถาปริโยสาเน กุมฺภโฆสโก โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ อเญฺญปิ พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ เอวํ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne kumbhaghosako sotāpattiphale patiṭṭhahi. Aññepi bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Evaṃ mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
กุมฺภโฆสกเสฎฺฐิวตฺถุ ทุติยํฯ
Kumbhaghosakaseṭṭhivatthu dutiyaṃ.
๓. จูฬปนฺถกเตฺถรวตฺถุ
3. Cūḷapanthakattheravatthu
อุฎฺฐาเนนปฺปมาเทนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต จูฬปนฺถกเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Uṭṭhānenappamādenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto cūḷapanthakattheraṃ ārabbha kathesi.
ราชคเห กิร ธนเสฎฺฐิกุลสฺส ธีตา วยปฺปตฺตกาเล มาตาปิตูหิ สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล อติวิย รกฺขิยมานา โยพฺพนมทมตฺตตาย ปุริสโลลา หุตฺวา อตฺตโน ทาเสเนว สทฺธิํ สนฺถวํ กตฺวา, ‘‘อเญฺญปิ เม อิทํ กมฺมํ ชาเนยฺยุ’’นฺติ ภีตา เอวมาห – ‘‘อเมฺหหิ อิมสฺมิํ ฐาเน น สกฺกา วสิตุํฯ สเจ เม มาตาปิตโร อิมํ โทสํ ชานิสฺสนฺติ, ขณฺฑาขณฺฑิกํ มํ กริสฺสนฺติฯ วิเทสํ คนฺตฺวา วสิสฺสามา’’ติฯ เต หตฺถสารํ คเหตฺวา อคฺคทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา, ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา อเญฺญหิ อชานนฎฺฐานํ คนฺตฺวา วสิสฺสามา’’ติ อุโภปิ อคมํสุฯ เตสํ เอกสฺมิํ ฐาเน วสนฺตานํ สํวาสมนฺวาย ตสฺสา กุจฺฉิสฺมิํ คโพฺภ ปติฎฺฐาสิฯ สา คพฺภปริปากํ อาคมฺม เตน สทฺธิํ มเนฺตสิ, ‘‘คโพฺภ เม ปริปากํ คโต, ญาติพนฺธุวิรหิเต ฐาเน คพฺภวุฎฺฐานํ นาม อุภินฺนมฺปิ อมฺหากํ ทุกฺขาวหํ, กุลเคหเมว คจฺฉามา’’ติฯ โส ‘‘สจาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ชีวิตํ เม นตฺถี’’ติ ภเยน ‘‘อชฺช คจฺฉาม, เสฺว คจฺฉามา’’ติ ทิวเส อติกฺกาเมสิฯ สา จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ พาโล อตฺตโน โทสมหนฺตตาย คนฺตุํ น อุสฺสหติ, มาตาปิตโร นาม เอกนฺตหิตาว, อยํ คจฺฉตุ วา, มา วา, อหํ คมิสฺสามี’’ติฯ สา ตสฺมิํ เคหา นิกฺขเนฺต เคหปริกฺขารํ ปฎิสาเมตฺวา อตฺตโน กุลฆรํ คตภาวํ อนนฺตรเคหวาสีนํ อาโรเจตฺวา มคฺคํ ปฎิปชฺชิฯ
Rājagahe kira dhanaseṭṭhikulassa dhītā vayappattakāle mātāpitūhi sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale ativiya rakkhiyamānā yobbanamadamattatāya purisalolā hutvā attano dāseneva saddhiṃ santhavaṃ katvā, ‘‘aññepi me idaṃ kammaṃ jāneyyu’’nti bhītā evamāha – ‘‘amhehi imasmiṃ ṭhāne na sakkā vasituṃ. Sace me mātāpitaro imaṃ dosaṃ jānissanti, khaṇḍākhaṇḍikaṃ maṃ karissanti. Videsaṃ gantvā vasissāmā’’ti. Te hatthasāraṃ gahetvā aggadvārena nikkhamitvā, ‘‘yattha vā tattha vā aññehi ajānanaṭṭhānaṃ gantvā vasissāmā’’ti ubhopi agamaṃsu. Tesaṃ ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ saṃvāsamanvāya tassā kucchismiṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā gabbhaparipākaṃ āgamma tena saddhiṃ mantesi, ‘‘gabbho me paripākaṃ gato, ñātibandhuvirahite ṭhāne gabbhavuṭṭhānaṃ nāma ubhinnampi amhākaṃ dukkhāvahaṃ, kulagehameva gacchāmā’’ti. So ‘‘sacāhaṃ tattha gamissāmi, jīvitaṃ me natthī’’ti bhayena ‘‘ajja gacchāma, sve gacchāmā’’ti divase atikkāmesi. Sā cintesi – ‘‘ayaṃ bālo attano dosamahantatāya gantuṃ na ussahati, mātāpitaro nāma ekantahitāva, ayaṃ gacchatu vā, mā vā, ahaṃ gamissāmī’’ti. Sā tasmiṃ gehā nikkhante gehaparikkhāraṃ paṭisāmetvā attano kulagharaṃ gatabhāvaṃ anantaragehavāsīnaṃ ārocetvā maggaṃ paṭipajji.
โสปิ ฆรํ อาคนฺตฺวา ตํ อทิสฺวา ปฎิวิสฺสเก ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘สา กุลฆรํ คตา’’ติ สุตฺวา เวเคน อนุพนฺธิตฺวา อนฺตรามเคฺค สมฺปาปุณิฯ ตสฺสาปิ ตเตฺถว คพฺภวุฎฺฐานํ อโหสิฯ โส ‘‘กิํ อิทํ, ภเทฺท’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สามิ, เม เอโก ปุโตฺต ชาโต’’ติฯ ‘‘อิทานิ กิํ กริสฺสามา’’ติ? ‘‘ยสฺสตฺถาย มยํ กุลฆรํ คเจฺฉยฺยาม, ตํ กมฺมํ อนฺตรามเคฺคว นิปฺผนฺนํ, ตตฺถ คนฺตฺวา กิํ กริสฺสาม, นิวตฺติสฺสามา’’ติ เทฺวปิ เอกจิตฺตา หุตฺวา นิวตฺติํสุฯ ตสฺส จ ทารกสฺส ปเนฺถ ชาตตฺตา ปนฺถโกติ นามํ กริํสุฯ ตสฺสา นจิรเสฺสว อปโรปิ คโพฺภ ปติฎฺฐหิฯ สพฺพํ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํฯ ตสฺสปิ ทารกสฺส ปเนฺถ ชาตตฺตา ปฐมชาตสฺส มหาปนฺถโกติ นามํ กตฺวา อิตรสฺส จูฬปนฺถโกติ นามํ กริํสุฯ เต เทฺวปิ ทารเก คเหตฺวา อตฺตโน วสนฎฺฐานเมว คตาฯ เตสํ ตตฺถ วสนฺตานํ มหาปนฺถกทารโก อเญฺญ ทารเก ‘‘จูฬปิตา มหาปิตาติ, อยฺยโก อยฺยิกา’’ติ จ วทเนฺต สุตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺม, อเญฺญ ทารกา ‘อยฺยโก อยฺยิกา’ติปิ, ‘มหาปิตา จูฬปิตา’ติปิ วทนฺติ, กจฺจิ อมฺหากเญฺญว ญาตกา นตฺถี’’ติ? ‘‘อาม, ตาต, อมฺหากํ เอตฺถ ญาตกา นตฺถิฯ ราชคหนคเร ปน โว ธนเสฎฺฐิ นาม อยฺยโก, ตตฺถ อมฺหากํ พหู ญาตกา’’ติฯ ‘‘กสฺมา ตตฺถ น คจฺฉถ, อมฺมา’’ติ? สา อตฺตโน อคมนการณํ ปุตฺตสฺส อกเถตฺวา ปุเตฺตสุ ปุนปฺปุนํ กเถเนฺตสุ สามิกํ อาห – ‘‘อิเม ทารกา มํ อติวิย กิลเมนฺติ, กิํ โน มาตาปิตโร ทิสฺวา มํสํ ขาทิสฺสนฺติ, เอหิ, ทารกานํ อยฺยกกุลํ ทเสฺสสฺสามา’’ติ? ‘‘อหํ สมฺมุขา ภวิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, เต ปน นยิสฺสามี’’ติฯ ‘‘สาธุ เยน เกนจิ อุปาเยน ทารกานํ อยฺยกกุลเมว ทฎฺฐุํ วฎฺฎตี’’ติฯ เทฺวปิ ชนา ทารเก อาทาย อนุปุเพฺพน ราชคหํ ปตฺวา นครทฺวาเร เอกิสฺสา สาลาย ปวิสิตฺวา ทารกมาตา เทฺว ทารเก คเหตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ มาตาปิตูนํ อาโรจาเปสิฯ เต ตํ สาสนํ สุตฺวา, ‘‘สํสาเร วิจรนฺตานํ น ปุโตฺต น ธีตา ภูตปุพฺพา นาม นตฺถิ, เต อมฺหากํ มหาปราธิกา, น สกฺกา เตหิ อมฺหากํ จกฺขุปเถ ฐาตุํ, เอตฺตกํ นาม ธนํ คเหตฺวา เทฺวปิ ชนา ผาสุกฎฺฐานํ คนฺตฺวา ชีวนฺตุ, ทารเก ปน อิธ เปเสนฺตู’’ติ ธนํ ทตฺวา ทูตํ ปาเหสุํฯ
Sopi gharaṃ āgantvā taṃ adisvā paṭivissake pucchitvā, ‘‘sā kulagharaṃ gatā’’ti sutvā vegena anubandhitvā antarāmagge sampāpuṇi. Tassāpi tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. So ‘‘kiṃ idaṃ, bhadde’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, me eko putto jāto’’ti. ‘‘Idāni kiṃ karissāmā’’ti? ‘‘Yassatthāya mayaṃ kulagharaṃ gaccheyyāma, taṃ kammaṃ antarāmaggeva nipphannaṃ, tattha gantvā kiṃ karissāma, nivattissāmā’’ti dvepi ekacittā hutvā nivattiṃsu. Tassa ca dārakassa panthe jātattā panthakoti nāmaṃ kariṃsu. Tassā nacirasseva aparopi gabbho patiṭṭhahi. Sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Tassapi dārakassa panthe jātattā paṭhamajātassa mahāpanthakoti nāmaṃ katvā itarassa cūḷapanthakoti nāmaṃ kariṃsu. Te dvepi dārake gahetvā attano vasanaṭṭhānameva gatā. Tesaṃ tattha vasantānaṃ mahāpanthakadārako aññe dārake ‘‘cūḷapitā mahāpitāti, ayyako ayyikā’’ti ca vadante sutvā mātaraṃ pucchi – ‘‘amma, aññe dārakā ‘ayyako ayyikā’tipi, ‘mahāpitā cūḷapitā’tipi vadanti, kacci amhākaññeva ñātakā natthī’’ti? ‘‘Āma, tāta, amhākaṃ ettha ñātakā natthi. Rājagahanagare pana vo dhanaseṭṭhi nāma ayyako, tattha amhākaṃ bahū ñātakā’’ti. ‘‘Kasmā tattha na gacchatha, ammā’’ti? Sā attano agamanakāraṇaṃ puttassa akathetvā puttesu punappunaṃ kathentesu sāmikaṃ āha – ‘‘ime dārakā maṃ ativiya kilamenti, kiṃ no mātāpitaro disvā maṃsaṃ khādissanti, ehi, dārakānaṃ ayyakakulaṃ dassessāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ sammukhā bhavituṃ na sakkhissāmi, te pana nayissāmī’’ti. ‘‘Sādhu yena kenaci upāyena dārakānaṃ ayyakakulameva daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti. Dvepi janā dārake ādāya anupubbena rājagahaṃ patvā nagaradvāre ekissā sālāya pavisitvā dārakamātā dve dārake gahetvā attano āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocāpesi. Te taṃ sāsanaṃ sutvā, ‘‘saṃsāre vicarantānaṃ na putto na dhītā bhūtapubbā nāma natthi, te amhākaṃ mahāparādhikā, na sakkā tehi amhākaṃ cakkhupathe ṭhātuṃ, ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā dvepi janā phāsukaṭṭhānaṃ gantvā jīvantu, dārake pana idha pesentū’’ti dhanaṃ datvā dūtaṃ pāhesuṃ.
เตหิ เปสิตํ ธนํ คเหตฺวา ทารเก อาคตทูตานเญฺญว หเตฺถ ทตฺวา ปหิณิํสุฯ ทารกา อยฺยกกุเล วฑฺฒนฺติฯ เตสุ จูฬปนฺถโก อติทหโร, มหาปนฺถโก ปน อยฺยเกน สทฺธิํ ทสพลสฺส ธมฺมกถํ โสตุํ คจฺฉติฯ ตสฺส นิจฺจํ สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉนฺตสฺส ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมิฯ โส อยฺยกํ อาห – ‘‘สเจ มํ อนุชาเนยฺยาถ, อหํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ ฯ ‘‘กิํ วเทสิ, ตาต, สกลสฺส โลกสฺสปิ เม ปพฺพชฺชาโต ตว ปพฺพชฺชา ภทฺทิกาฯ สเจ สโกฺกสิ ปพฺพชาหี’’ติฯ ตํ สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา, ‘‘กิํ, คหปติ, ทารโก เต ลโทฺธ’’ติ วุเตฺต, ‘‘อาม, ภเนฺต, อยํ เม นตฺตา ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพชิตุกาโม’’ติ อาหฯ สตฺถา อญฺญตรํ ปิณฺฑปาตจาริกํ ภิกฺขุํ ‘‘อิมํ ทารกํ ปพฺพาเชหี’’ติ อาณาเปสิฯ เถโร ตสฺส ตจปญฺจกกมฺมฎฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา ปพฺพาเชสิฯ โส พหุํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปริปุณฺณวโสฺส อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา โยนิโสมนสิกาเรน กมฺมฎฺฐานํ กโรโนฺต อรหตฺตํ ปาปุณิฯ โส ฌานสุเขน ผลสุเขน วีตินาเมโนฺต จิเนฺตสิ – ‘‘สกฺกา นุ โข อิทํ สุขํ จูฬปนฺถกสฺส ทาตุ’’นฺติ! ตโต อยฺยกเสฎฺฐิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวมาห – ‘‘มหาเสฎฺฐิ, สเจ อนุชาเนยฺยาถ, อหํ จูฬปนฺถกํ ปพฺพาเชยฺย’’นฺติฯ ‘‘ปพฺพาเชถ, ภเนฺต’’ติฯ เสฎฺฐิ กิร สาสเน จ สุปฺปสโนฺน, ‘‘กตรธีตาย โว เอเต ปุตฺตา’’ติ ปุจฺฉิยมาโน จ ‘‘ปลาตธีตายา’’ติ วตฺตุํ ลชฺชติ, ตสฺมา สุเขเนว เตสํ ปพฺพชฺชํ อนุชานิฯ เถโร จูฬปนฺถกํ ปพฺพาเชตฺวา สีเลสุ ปติฎฺฐาเปสิฯ โส ปพฺพชิตฺวาว ทโนฺธ อโหสิฯ
Tehi pesitaṃ dhanaṃ gahetvā dārake āgatadūtānaññeva hatthe datvā pahiṇiṃsu. Dārakā ayyakakule vaḍḍhanti. Tesu cūḷapanthako atidaharo, mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ dasabalassa dhammakathaṃ sotuṃ gacchati. Tassa niccaṃ satthu santikaṃ gacchantassa pabbajjāya cittaṃ nami. So ayyakaṃ āha – ‘‘sace maṃ anujāneyyātha, ahaṃ pabbajeyya’’nti . ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, sakalassa lokassapi me pabbajjāto tava pabbajjā bhaddikā. Sace sakkosi pabbajāhī’’ti. Taṃ satthu santikaṃ netvā, ‘‘kiṃ, gahapati, dārako te laddho’’ti vutte, ‘‘āma, bhante, ayaṃ me nattā tumhākaṃ santike pabbajitukāmo’’ti āha. Satthā aññataraṃ piṇḍapātacārikaṃ bhikkhuṃ ‘‘imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti āṇāpesi. Thero tassa tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā pabbājesi. So bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampadaṃ labhitvā yonisomanasikārena kammaṭṭhānaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi. So jhānasukhena phalasukhena vītināmento cintesi – ‘‘sakkā nu kho idaṃ sukhaṃ cūḷapanthakassa dātu’’nti! Tato ayyakaseṭṭhissa santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘mahāseṭṭhi, sace anujāneyyātha, ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti. ‘‘Pabbājetha, bhante’’ti. Seṭṭhi kira sāsane ca suppasanno, ‘‘kataradhītāya vo ete puttā’’ti pucchiyamāno ca ‘‘palātadhītāyā’’ti vattuṃ lajjati, tasmā sukheneva tesaṃ pabbajjaṃ anujāni. Thero cūḷapanthakaṃ pabbājetvā sīlesu patiṭṭhāpesi. So pabbajitvāva dandho ahosi.
‘‘ปทฺมํ ยถา โกกนทํ สุคนฺธํ,
‘‘Padmaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ,
ปาโต สิยา ผุลฺลมวีตคนฺธํ;
Pāto siyā phullamavītagandhaṃ;
องฺคีรสํ ปสฺส วิโรจมานํ,
Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ,
ตปนฺตมาทิจฺจมิวนฺตลิเกฺข’’ติฯ (สํ. นิ. ๑.๑๒๓; อ. นิ. ๕.๑๙๕) –
Tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123; a. ni. 5.195) –
อิมํ เอกํ คาถํ จตูหิ มาเสหิ อุคฺคณฺหิตุํ นาสกฺขิฯ โส กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปพฺพชิตฺวา ปญฺญวา หุตฺวา อญฺญตรสฺส ทนฺธภิกฺขุโน อุเทฺทสคฺคหณกาเล ปริหาสเกฬิํ อกาสิฯ โส ภิกฺขุ เตน ปริหาเสน ลชฺชิโต เนว อุเทฺทสํ คณฺหิ, น สชฺฌายมกาสิฯ เตน กเมฺมน อยํ ปพฺพชิตฺวาว ทโนฺธ ชาโต, คหิตคหิตํ ปทํ อุปรูปริปทํ คณฺหนฺตสฺส นสฺสติฯ ตสฺส อิมเมว คาถํ อุคฺคเหตุํ วายมนฺตสฺส จตฺตาโร มาสา อติกฺกนฺตาฯ อถ นํ มหาปนฺถโก, ‘‘จูฬปนฺถก, ตฺวํ อิมสฺมิํ สาสเน อภโพฺพ, จตูหิ มาเสหิ เอกํ คาถมฺปิ คณฺหิตุํ น สโกฺกสิ, ปพฺพชิตกิจฺจํ ปน กถํ มตฺถกํ ปาเปสฺสสิ, นิกฺขม อิโต’’ติ วิหารา นิกฺกฑฺฒิฯ จูฬปนฺถโก พุทฺธสาสเน สิเนเหน คิหิภาวํ น ปเตฺถติฯ
Imaṃ ekaṃ gāthaṃ catūhi māsehi uggaṇhituṃ nāsakkhi. So kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā aññatarassa dandhabhikkhuno uddesaggahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi. So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi, na sajjhāyamakāsi. Tena kammena ayaṃ pabbajitvāva dandho jāto, gahitagahitaṃ padaṃ uparūparipadaṃ gaṇhantassa nassati. Tassa imameva gāthaṃ uggahetuṃ vāyamantassa cattāro māsā atikkantā. Atha naṃ mahāpanthako, ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekaṃ gāthampi gaṇhituṃ na sakkosi, pabbajitakiccaṃ pana kathaṃ matthakaṃ pāpessasi, nikkhama ito’’ti vihārā nikkaḍḍhi. Cūḷapanthako buddhasāsane sinehena gihibhāvaṃ na pattheti.
ตสฺมิญฺจ กาเล มหาปนฺถโก ภตฺตุเทฺทสโก อโหสิฯ ชีวโก โกมารภโจฺจ พหุํ มาลาคนฺธวิเลปนํ อาทาย อตฺตโน อมฺพวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปูเชตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อุฎฺฐายาสนา ทสพลํ วนฺทิตฺวา มหาปนฺถกํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘กิตฺตกา , ภเนฺต, สตฺถุ สนฺติเก ภิกฺขู’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานี’’ติฯ ‘‘เสฺว, ภเนฺต, พุทฺธปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อาทาย อมฺหากํ นิเวสเน ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติฯ ‘‘อุปาสก, จูฬปนฺถโก นาม ภิกฺขุ ทโนฺธ อวิรุฬฺหิธโมฺม, ตํ ฐเปตฺวา เสสานํ นิมนฺตนํ สมฺปฎิจฺฉามี’’ติ เถโร อาหฯ ตํ สุตฺวา จูฬปนฺถโก จิเนฺตสิ – ‘‘เถโร เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ นิมนฺตนํ สมฺปฎิจฺฉโนฺต มํ พาหิรํ กตฺวา สมฺปฎิจฺฉติ, นิสฺสํสยํ มยฺหํ ภาติกสฺส มยิ จิตฺตํ ภินฺนํ ภวิสฺสติ, กิํ ทานิ มยฺหํ อิมินา สาสเนน, คิหี หุตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรโนฺต ชีวิสฺสามี’’ติ? โส ปุนทิวเส ปาโตว วิพฺภมิตุํ ปายาสิฯ
Tasmiñca kāle mahāpanthako bhattuddesako ahosi. Jīvako komārabhacco bahuṃ mālāgandhavilepanaṃ ādāya attano ambavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā dhammaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā dasabalaṃ vanditvā mahāpanthakaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘kittakā , bhante, satthu santike bhikkhū’’ti pucchi. ‘‘Pañcamattāni bhikkhusatānī’’ti. ‘‘Sve, bhante, buddhappamukhāni pañca bhikkhusatāni ādāya amhākaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. ‘‘Upāsaka, cūḷapanthako nāma bhikkhu dandho aviruḷhidhammo, taṃ ṭhapetvā sesānaṃ nimantanaṃ sampaṭicchāmī’’ti thero āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako cintesi – ‘‘thero ettakānaṃ bhikkhūnaṃ nimantanaṃ sampaṭicchanto maṃ bāhiraṃ katvā sampaṭicchati, nissaṃsayaṃ mayhaṃ bhātikassa mayi cittaṃ bhinnaṃ bhavissati, kiṃ dāni mayhaṃ iminā sāsanena, gihī hutvā dānādīni puññāni karonto jīvissāmī’’ti? So punadivase pātova vibbhamituṃ pāyāsi.
สตฺถา ปจฺจูสกาเลเยว โลกํ โวโลเกโนฺต อิมํ การณํ ทิสฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา จูฬปนฺถกสฺส คมนมเคฺค ทฺวารโกฎฺฐเก จงฺกมโนฺต อฎฺฐาสิฯ จูฬปนฺถโก คจฺฉโนฺต สตฺถารํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อฎฺฐาสิฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘กุหิํ ปน ตฺวํ, จูฬปนฺถก, อิมาย เวลาย คจฺฉสี’’ติ อาหฯ ‘‘ภาตา มํ, ภเนฺต, นิกฺกฑฺฒติ, เตนาหํ วิพฺภมิตุํ คจฺฉามี’’ติฯ ‘‘จูฬปนฺถก, ตว ปพฺพชฺชา นาม มม สนฺตกา, ภาตรา นิกฺกฑฺฒิโต กสฺมา มม สนฺติกํ นาคญฺฉิ, เอหิ, กิํ เต คิหิภาเวน, มม สนฺติเก ภวิสฺสสี’’ติ จกฺกงฺกิตตเลน ปาณินา ตํ สิรสิ ปรามสิตฺวา อาทาย คนฺตฺวา คนฺธกุฎิปฺปมุเข นิสีทาเปตฺวา, ‘‘จูฬปนฺถก, ปุรตฺถาภิมุโข หุตฺวา อิมํ ปิโลติกํ ‘รโชหรณํ รโชหรณ’นฺติ ปริมชฺชโนฺต อิเธว โหหี’’ติ อิทฺธิยา อภิสงฺขตํ ปริสุทฺธํ ปิโลติกํ ทตฺวา กาเล อาโรจิเต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ชีวกสฺส เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิฯ จูฬปนฺถโกปิ สูริยํ โอโลเกโนฺต ตํ ปิโลติกํ ‘‘รโชหรณํ รโชหรณ’’นฺติ ปริมชฺชโนฺต นิสีทิฯ ตสฺส ตํ ปิโลติกขณฺฑํ ปริมชฺชนฺตสฺส กิลิฎฺฐํ อโหสิฯ ตโต จิเนฺตสิ – ‘‘อิทํ ปิโลติกขณฺฑํ อติวิย ปริสุทฺธํ, อิมํ ปน อตฺตภาวํ นิสฺสาย ปุริมปกติํ วิชหิตฺวา เอวํ กิลิฎฺฐํ ชาตํ, อนิจฺจา วต สงฺขารา’’ติ ขยวยํ ปฎฺฐเปโนฺต วิปสฺสนํ วเฑฺฒสิฯ สตฺถา ‘‘จูฬปนฺถกสฺส จิตฺตํ วิปสฺสนํ อารุฬฺห’’นฺติ ญตฺวา, ‘‘จูฬปนฺถก, ตฺวํ ปิโลติกขณฺฑเมว สํกิลิฎฺฐํ ‘รชํ รช’นฺติ มา สญฺญํ กริ, อพฺภนฺตเร ปน เต ราครชาทโย อตฺถิ, เต หราหี’’ติ วตฺวา โอภาสํ วิสฺสเชฺชตฺวา ปุรโต นิสิโนฺน วิย ปญฺญายมานรูโป หุตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Satthā paccūsakāleyeva lokaṃ volokento imaṃ kāraṇaṃ disvā paṭhamataraṃ gantvā cūḷapanthakassa gamanamagge dvārakoṭṭhake caṅkamanto aṭṭhāsi. Cūḷapanthako gacchanto satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘kuhiṃ pana tvaṃ, cūḷapanthaka, imāya velāya gacchasī’’ti āha. ‘‘Bhātā maṃ, bhante, nikkaḍḍhati, tenāhaṃ vibbhamituṃ gacchāmī’’ti. ‘‘Cūḷapanthaka, tava pabbajjā nāma mama santakā, bhātarā nikkaḍḍhito kasmā mama santikaṃ nāgañchi, ehi, kiṃ te gihibhāvena, mama santike bhavissasī’’ti cakkaṅkitatalena pāṇinā taṃ sirasi parāmasitvā ādāya gantvā gandhakuṭippamukhe nisīdāpetvā, ‘‘cūḷapanthaka, puratthābhimukho hutvā imaṃ pilotikaṃ ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti parimajjanto idheva hohī’’ti iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ pilotikaṃ datvā kāle ārocite bhikkhusaṅghaparivuto jīvakassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Cūḷapanthakopi sūriyaṃ olokento taṃ pilotikaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’’nti parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ pilotikakhaṇḍaṃ parimajjantassa kiliṭṭhaṃ ahosi. Tato cintesi – ‘‘idaṃ pilotikakhaṇḍaṃ ativiya parisuddhaṃ, imaṃ pana attabhāvaṃ nissāya purimapakatiṃ vijahitvā evaṃ kiliṭṭhaṃ jātaṃ, aniccā vata saṅkhārā’’ti khayavayaṃ paṭṭhapento vipassanaṃ vaḍḍhesi. Satthā ‘‘cūḷapanthakassa cittaṃ vipassanaṃ āruḷha’’nti ñatvā, ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ pilotikakhaṇḍameva saṃkiliṭṭhaṃ ‘rajaṃ raja’nti mā saññaṃ kari, abbhantare pana te rāgarajādayo atthi, te harāhī’’ti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya paññāyamānarūpo hutvā imā gāthā abhāsi –
‘‘ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,
‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,
ราคเสฺสตํ อธิวจนํ รโชติ;
Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
เอตํ รชฺชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว,
Etaṃ rajjaṃ vippajahitva bhikkhavo,
วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเนฯ
Viharanti te vigatarajassa sāsane.
‘‘โทโส รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,
‘‘Doso rajo na ca pana reṇu vuccati,
โทสเสฺสตํ อธิวจนํ รโชติ;
Dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว,
Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo,
วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเนฯ
Viharanti te vigatarajassa sāsane.
‘‘โมโห รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,
‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati,
โมหเสฺสตํ อธิวจนํ รโชติ;
Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว,
Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo,
วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเน’’ติฯ (มหานิ. ๒๐๙);
Viharanti te vigatarajassa sāsane’’ti. (mahāni. 209);
คาถาปริโยสาเน จูฬปนฺถโก สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ สห ปฎิสมฺภิทาหิเยวสฺส ตีณิ ปิฎกานิ อาคมิํสุฯ
Gāthāpariyosāne cūḷapanthako saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Saha paṭisambhidāhiyevassa tīṇi piṭakāni āgamiṃsu.
โส กิร ปุเพฺพ ราชา หุตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กโรโนฺต นลาฎโต เสเท มุจฺจเนฺต ปริสุเทฺธน สาฎเกน นลาฎนฺตํ ปุญฺฉิ, สาฎโก กิลิโฎฺฐ อโหสิฯ โส ‘‘อิมํ สรีรํ นิสฺสาย เอวรูโป ปริสุโทฺธ สาฎโก ปกติํ ชหิตฺวา กิลิโฎฺฐ ชาโต, อนิจฺจา วต สงฺขารา’’ติ อนิจฺจสญฺญํ ปฎิลภิฯ เต การเณนสฺส รโชหรณเมว ปจฺจโย ชาโตฯ
So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭantaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi. So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddho sāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Te kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto.
ชีวโกปิ โข โกมารภโจฺจ ทสพลสฺส ทกฺขิโณทกํ อุปนาเมสิฯ สตฺถา ‘‘นนุ, ชีวก, วิหาเร ภิกฺขู อตฺถี’’ติ หเตฺถน ปตฺตํ ปิทหิฯ มหาปนฺถโก ‘‘นนุ, ภเนฺต, วิหาเร ภิกฺขู นตฺถี’’ติ อาหฯ สตฺถา ‘‘อตฺถิ, ชีวกา’’ติ อาหฯ ชีวโก ‘‘เตน หิ ภเณ คจฺฉ, วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา ตฺวเญฺญว ชานาหี’’ติ ปุริสํ เปเสสิฯ ตสฺมิํ ขเณ จูฬปนฺถโก ‘‘มยฺหํ ภาติโก ‘วิหาเร ภิกฺขู นตฺถี’ติ ภณติ , วิหาเร ภิกฺขูนํ อตฺถิภาวมสฺส ปกาเสสฺสามี’’ติ สกลํ อมฺพวนํ ภิกฺขูนเญฺญว ปูเรสิฯ เอกเจฺจ ภิกฺขู จีวรกมฺมํ กโรนฺติ, เอกเจฺจ รชนกมฺมํ กโรนฺติ, เอกเจฺจ สชฺฌายํ กโรนฺติฯ เอวํ อญฺญมญฺญอสทิสํ ภิกฺขุสหสฺสํ มาเปสิฯ โส ปุริโส วิหาเร พหู ภิกฺขู ทิสฺวา นิวตฺติตฺวา, ‘‘อยฺย, สกลํ อมฺพวนํ ภิกฺขูหิ ปริปุณฺณ’’นฺติ ชีวกสฺส อาโรเจสิฯ เถโรปิ โข ตเตฺถว –
Jīvakopi kho komārabhacco dasabalassa dakkhiṇodakaṃ upanāmesi. Satthā ‘‘nanu, jīvaka, vihāre bhikkhū atthī’’ti hatthena pattaṃ pidahi. Mahāpanthako ‘‘nanu, bhante, vihāre bhikkhū natthī’’ti āha. Satthā ‘‘atthi, jīvakā’’ti āha. Jīvako ‘‘tena hi bhaṇe gaccha, vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā tvaññeva jānāhī’’ti purisaṃ pesesi. Tasmiṃ khaṇe cūḷapanthako ‘‘mayhaṃ bhātiko ‘vihāre bhikkhū natthī’ti bhaṇati , vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvamassa pakāsessāmī’’ti sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūnaññeva pūresi. Ekacce bhikkhū cīvarakammaṃ karonti, ekacce rajanakammaṃ karonti, ekacce sajjhāyaṃ karonti. Evaṃ aññamaññaasadisaṃ bhikkhusahassaṃ māpesi. So puriso vihāre bahū bhikkhū disvā nivattitvā, ‘‘ayya, sakalaṃ ambavanaṃ bhikkhūhi paripuṇṇa’’nti jīvakassa ārocesi. Theropi kho tattheva –
‘‘สหสฺสกฺขตฺตุมตฺตานํ , นิมฺมินิตฺวาน ปนฺถโก;
‘‘Sahassakkhattumattānaṃ , nimminitvāna panthako;
นิสีทมฺพวเน รเมฺม, ยาว กาลปฺปเวทนา’’ติฯ
Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā’’ti.
อถ สตฺถา ตํ ปุริสํ อาห – ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา ‘สตฺถา จูฬปนฺถกํ นาม ปโกฺกสตี’ติ วเทหี’’ติฯ เตน คนฺตฺวา ตถา วุเตฺต, ‘‘อหํ จูฬปนฺถโก, อหํ จูฬปนฺถโก’’ติ มุขสหสฺสํ อุฎฺฐหิฯ โส ปุริโส ปุน คนฺตฺวา, ‘‘สเพฺพปิ กิร, ภเนฺต, จูฬปนฺถกาเยว นามา’’ติ อาหฯ ‘‘เตน หิ คนฺตฺวา โย ‘อหํ จูฬปนฺถโก’ติ ปฐมํ วทติ, ตํ หเตฺถ คณฺห, อวเสสา อนฺตรธายิสฺสนฺตี’’ติฯ โส ตถา อกาสิฯ ตาวเทว สหสฺสมตฺตา ภิกฺขู อนฺตรธายิํสุฯ เถโรปิ เตน ปุริเสน สทฺธิํ อคมาสิฯ สตฺถา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน ชีวกํ อามเนฺตสิ – ‘‘ชีวก, จูฬปนฺถกสฺส ปตฺตํ คณฺหาหิ, อยํ เต อนุโมทนํ กริสฺสตี’’ติฯ ชีวโก ตถา อกาสิฯ เถโร สีหนาทํ นทโนฺต ตรุณสีโห วิย ตีหิ ปิฎเกหิ สโงฺขเภตฺวา อนุโมทนมกาสิฯ สตฺถา อุฎฺฐายาสนา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขูหิ วเตฺต ทสฺสิเต คนฺธกุฎิปฺปมุเข ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุคโตวาทํ ทตฺวา กมฺมฎฺฐานํ กเถตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ อุโยฺยเชตฺวา สุรภิคนฺธวาสิตํ คนฺธกุฎิํ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปเสฺสน สีหเสยฺยํ อุปคโตฯ อถ สายนฺหสมเย ภิกฺขู อิโต จิโต จ สโมสริตฺวา รตฺตกมฺพลสาณิยา ปริกฺขิตฺตา วิย นิสีทิตฺวา สตฺถุ คุณกถํ อารภิํสุ, ‘‘อาวุโส, มหาปนฺถโก จูฬปนฺถกสฺส อชฺฌาสยํ อชานโนฺต จตูหิ มาเสหิ เอกํ คาถํ อุคฺคณฺหาเปตุํ น สโกฺกติ, ‘ทโนฺธ อย’นฺติ วิหารา นิกฺกฑฺฒิ, สมฺมาสมฺพุโทฺธ ปน อตฺตโน อนุตฺตรธมฺมราชตาย เอกสฺมิํเยวสฺส อนฺตรภเตฺต สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ อทาสิ, ตีณิ ปิฎกานิ สห ปฎิสมฺภิทาหิเยว อาคตานิ, อโห พุทฺธานํ พลํ นาม มหนฺต’’นฺติฯ
Atha satthā taṃ purisaṃ āha – ‘‘vihāraṃ gantvā ‘satthā cūḷapanthakaṃ nāma pakkosatī’ti vadehī’’ti. Tena gantvā tathā vutte, ‘‘ahaṃ cūḷapanthako, ahaṃ cūḷapanthako’’ti mukhasahassaṃ uṭṭhahi. So puriso puna gantvā, ‘‘sabbepi kira, bhante, cūḷapanthakāyeva nāmā’’ti āha. ‘‘Tena hi gantvā yo ‘ahaṃ cūḷapanthako’ti paṭhamaṃ vadati, taṃ hatthe gaṇha, avasesā antaradhāyissantī’’ti. So tathā akāsi. Tāvadeva sahassamattā bhikkhū antaradhāyiṃsu. Theropi tena purisena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhattakiccapariyosāne jīvakaṃ āmantesi – ‘‘jīvaka, cūḷapanthakassa pattaṃ gaṇhāhi, ayaṃ te anumodanaṃ karissatī’’ti. Jīvako tathā akāsi. Thero sīhanādaṃ nadanto taruṇasīho viya tīhi piṭakehi saṅkhobhetvā anumodanamakāsi. Satthā uṭṭhāyāsanā bhikkhusaṅghaparivuto vihāraṃ gantvā bhikkhūhi vatte dassite gandhakuṭippamukhe ṭhatvā bhikkhusaṅghassa sugatovādaṃ datvā kammaṭṭhānaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaṃ uyyojetvā surabhigandhavāsitaṃ gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ upagato. Atha sāyanhasamaye bhikkhū ito cito ca samosaritvā rattakambalasāṇiyā parikkhittā viya nisīditvā satthu guṇakathaṃ ārabhiṃsu, ‘‘āvuso, mahāpanthako cūḷapanthakassa ajjhāsayaṃ ajānanto catūhi māsehi ekaṃ gāthaṃ uggaṇhāpetuṃ na sakkoti, ‘dandho aya’nti vihārā nikkaḍḍhi, sammāsambuddho pana attano anuttaradhammarājatāya ekasmiṃyevassa antarabhatte saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi, tīṇi piṭakāni saha paṭisambhidāhiyeva āgatāni, aho buddhānaṃ balaṃ nāma mahanta’’nti.
อถ ภควา ธมฺมสภายํ อิมํ กถาปวตฺติํ ญตฺวา, ‘‘อชฺช มยา คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ พุทฺธเสยฺยาย อุฎฺฐาย สุรตฺตทุปฎฺฎํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลตํ วิย กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา รตฺตกมฺพลสทิสํ สุคตมหาจีวรํ ปารุปิตฺวา สุรภิคนฺธกุฎิโต นิกฺขมฺม มตฺตวรวารณสีหวิชมฺภิตวิลาเสน อนนฺตาย พุทฺธลีฬาย ธมฺมสภํ คนฺตฺวา อลงฺกตมณฺฑลมาฬมเชฺฌ สุปญฺญตฺตวรพุทฺธาสนํ อภิรุยฺห ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสเชฺชโนฺต อณฺณวกุจฺฉิํ โขภยมาโน ยุคนฺธรมตฺถเก พาลสูริโย วิย อาสนมเชฺฌ นิสีทิฯ สมฺมาสมฺพุเทฺธ ปน อาคตมเตฺต ภิกฺขุสโงฺฆ กถํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ตุณฺหี อโหสิฯ สตฺถา มุทุเกน เมตฺตจิเตฺตน ปริสํ โอโลเกตฺวา, ‘‘อยํ ปริสา อติวิย โสภติ, เอกสฺสปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา อุกฺกาสิตสโทฺท วา ขิปิตสโทฺท วา นตฺถิ, สเพฺพปิ อิเม พุทฺธคารเวน สคารวา, พุทฺธเตเชน ตชฺชิตาฯ มยิ อายุกปฺปมฺปิ อกเถตฺวา นิสิเนฺน ปฐมํ กถํ สมุฎฺฐาเปตฺวา น กเถสฺสนฺติฯ กถาสมุฎฺฐาปนวตฺตํ นาม มยาว ชานิตพฺพํ, อหเมว ปฐมํ กเถสฺสามี’’ติ มธุเรน พฺรหฺมสฺสเรน ภิกฺขู อามเนฺตตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา, กา จ ปน โว อนฺตรากถา วิปฺปกตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘น, ภิกฺขเว, จูฬปนฺถโก อิทาเนว ทโนฺธ, ปุเพฺพปิ ทโนฺธเยวฯ น เกวลญฺจสฺสาหํ อิทาเนว อวสฺสโย ชาโต, ปุเพฺพปิ อวสฺสโย อโหสิเมวฯ ปุเพฺพ ปนาหํ อิมํ โลกิยกุฎุมฺพสฺส สามิกํ อกาสิํ, อิทานิ โลกุตฺตรกุฎุมฺพสฺสา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิตฺถารโต โสตุกาเมหิ ภิกฺขูหิ อายาจิโต อตีตํ อาหริ –
Atha bhagavā dhammasabhāyaṃ imaṃ kathāpavattiṃ ñatvā, ‘‘ajja mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti buddhaseyyāya uṭṭhāya surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulataṃ viya kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalasadisaṃ sugatamahācīvaraṃ pārupitvā surabhigandhakuṭito nikkhamma mattavaravāraṇasīhavijambhitavilāsena anantāya buddhalīḷāya dhammasabhaṃ gantvā alaṅkatamaṇḍalamāḷamajjhe supaññattavarabuddhāsanaṃ abhiruyha chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento aṇṇavakucchiṃ khobhayamāno yugandharamatthake bālasūriyo viya āsanamajjhe nisīdi. Sammāsambuddhe pana āgatamatte bhikkhusaṅgho kathaṃ pacchinditvā tuṇhī ahosi. Satthā mudukena mettacittena parisaṃ oloketvā, ‘‘ayaṃ parisā ativiya sobhati, ekassapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi, sabbepi ime buddhagāravena sagāravā, buddhatejena tajjitā. Mayi āyukappampi akathetvā nisinne paṭhamaṃ kathaṃ samuṭṭhāpetvā na kathessanti. Kathāsamuṭṭhāpanavattaṃ nāma mayāva jānitabbaṃ, ahameva paṭhamaṃ kathessāmī’’ti madhurena brahmassarena bhikkhū āmantetvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘na, bhikkhave, cūḷapanthako idāneva dandho, pubbepi dandhoyeva. Na kevalañcassāhaṃ idāneva avassayo jāto, pubbepi avassayo ahosimeva. Pubbe panāhaṃ imaṃ lokiyakuṭumbassa sāmikaṃ akāsiṃ, idāni lokuttarakuṭumbassā’’ti vatvā tamatthaṃ vitthārato sotukāmehi bhikkhūhi āyācito atītaṃ āhari –
‘‘อตีเต, ภิกฺขเว, พาราณสินครวาสี เอโก มาณโว ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา สิปฺปุคฺคหณตฺถาย ทิสาปาโมกฺขสฺส อาจริยสฺส ธมฺมเนฺตวาสิโก หุตฺวา ปญฺจนฺนํ มาณวกสตานํ อนฺตเร อติวิย อาจริยสฺส อุปการโก อโหสิ, ปาทปริกมฺมาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กโรติฯ ทนฺธตาย ปน กิญฺจิ อุคฺคณฺหิตุํ น สโกฺก’’ติฯ อาจริโย ‘‘อยํ มม พหูปกาโร, สิกฺขาเปสฺสามิ น’’นฺติ วายมโนฺตปิ กิญฺจิ สิกฺขาเปตุํ น สโกฺกติฯ โส จิรํ วสิตฺวา เอกคาถมฺปิ อุคฺคณฺหิตุํ อสโกฺกโนฺต อุกฺกณฺฐิตฺวา ‘‘คมิสฺสามี’’ติ อาจริยํ อาปุจฺฉิฯ อาจริโย จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ มยฺหํ อุปการโก, ปณฺฑิตภาวมสฺส ปจฺจาสีสามิ, น นํ กาตุํ สโกฺกมิ , อวสฺสํ มยา อิมสฺส ปจฺจุปกาโร กาตโพฺพ, เอกมสฺส มนฺตํ พนฺธิตฺวา ทสฺสามี’’ติ โส ตํ อรญฺญํ เนตฺวา ‘‘ฆเฎฺฎสิ ฆเฎฺฎสิ, กิํ การณา ฆเฎฺฎสิ? อหมฺปิ ตํ ชานามิ ชานามี’’ติ อิมํ มนฺตํ พนฺธิตฺวา อุคฺคณฺหาเปโนฺต อเนกสตกฺขตฺตุํ ปริวตฺตาเปตฺวา, ‘‘ปญฺญายติ เต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อาม, ปญฺญายตี’’ติ วุเตฺต ‘‘ทเนฺธน นาม วายามํ กตฺวา ปคุณํ กตํ สิปฺปํ น ปลายตี’’ติ จิเนฺตตฺวา มคฺคปริพฺพยํ ทตฺวา, ‘‘คจฺฉ, อิมํ มนฺตํ นิสฺสาย ชีวิสฺสสิ, อปลายนตฺถาย ปนสฺส นิจฺจํ สชฺฌายํ กเรยฺยาสี’’ติ วตฺวา ตํ อุโยฺยเชสิฯ อถสฺส มาตา พาราณสิยํ สมฺปตฺตกาเล ‘‘ปุโตฺต เม สิปฺปํ สิกฺขิตฺวา อาคโต’’ติ มหาสกฺการสมฺมานํ อกาสิฯ
‘‘Atīte, bhikkhave, bārāṇasinagaravāsī eko māṇavo takkasilaṃ gantvā sippuggahaṇatthāya disāpāmokkhassa ācariyassa dhammantevāsiko hutvā pañcannaṃ māṇavakasatānaṃ antare ativiya ācariyassa upakārako ahosi, pādaparikammādīni sabbakiccāni karoti. Dandhatāya pana kiñci uggaṇhituṃ na sakko’’ti. Ācariyo ‘‘ayaṃ mama bahūpakāro, sikkhāpessāmi na’’nti vāyamantopi kiñci sikkhāpetuṃ na sakkoti. So ciraṃ vasitvā ekagāthampi uggaṇhituṃ asakkonto ukkaṇṭhitvā ‘‘gamissāmī’’ti ācariyaṃ āpucchi. Ācariyo cintesi – ‘‘ayaṃ mayhaṃ upakārako, paṇḍitabhāvamassa paccāsīsāmi, na naṃ kātuṃ sakkomi , avassaṃ mayā imassa paccupakāro kātabbo, ekamassa mantaṃ bandhitvā dassāmī’’ti so taṃ araññaṃ netvā ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti imaṃ mantaṃ bandhitvā uggaṇhāpento anekasatakkhattuṃ parivattāpetvā, ‘‘paññāyati te’’ti pucchitvā, ‘‘āma, paññāyatī’’ti vutte ‘‘dandhena nāma vāyāmaṃ katvā paguṇaṃ kataṃ sippaṃ na palāyatī’’ti cintetvā maggaparibbayaṃ datvā, ‘‘gaccha, imaṃ mantaṃ nissāya jīvissasi, apalāyanatthāya panassa niccaṃ sajjhāyaṃ kareyyāsī’’ti vatvā taṃ uyyojesi. Athassa mātā bārāṇasiyaṃ sampattakāle ‘‘putto me sippaṃ sikkhitvā āgato’’ti mahāsakkārasammānaṃ akāsi.
ตทา พาราณสิราชา ‘‘อตฺถิ นุ โข เม กายกมฺมาทีสุ โกจิ โทโส’’ติ ปจฺจเวกฺขโนฺต อตฺตโน อรุจฺจนกํ กิญฺจิ กมฺมํ อทิสฺวา ‘‘อตฺตโน วชฺชํ นาม อตฺตโน น ปญฺญายติ, ปเรสํ ปญฺญายติ, นาครานํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา สายํ อญฺญาตกเวเสน นิกฺขมิตฺวา, ‘‘สายมาสํ ภุญฺชิตฺวา นิสินฺนมนุสฺสานํ กถาสลฺลาโป นาม นานปฺปการโก โหติ, ‘สจาหํ อธเมฺมน รชฺชํ กาเรมิ, ปาเปน อธมฺมิเกน รญฺญา ทณฺฑพลิอาทีหิ หตมฺหา’ติ วกฺขนฺติฯ ‘สเจ ธเมฺมน รชฺชํ กาเรมิ, ทีฆายุโก โหตุ โน ราชา’ติอาทีนิ วตฺวา มม คุณํ กเถสฺสนฺตี’’ติ เตสํ เตสํ เคหานํ ภิตฺติอนุสาเรเนว วิจรติฯ
Tadā bārāṇasirājā ‘‘atthi nu kho me kāyakammādīsu koci doso’’ti paccavekkhanto attano aruccanakaṃ kiñci kammaṃ adisvā ‘‘attano vajjaṃ nāma attano na paññāyati, paresaṃ paññāyati, nāgarānaṃ pariggaṇhissāmī’’ti cintetvā sāyaṃ aññātakavesena nikkhamitvā, ‘‘sāyamāsaṃ bhuñjitvā nisinnamanussānaṃ kathāsallāpo nāma nānappakārako hoti, ‘sacāhaṃ adhammena rajjaṃ kāremi, pāpena adhammikena raññā daṇḍabaliādīhi hatamhā’ti vakkhanti. ‘Sace dhammena rajjaṃ kāremi, dīghāyuko hotu no rājā’tiādīni vatvā mama guṇaṃ kathessantī’’ti tesaṃ tesaṃ gehānaṃ bhittianusāreneva vicarati.
ตสฺมิํ ขเณ อุมงฺคโจรา ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร อุมงฺคํ ภินฺทนฺติ เอกอุมเงฺคเนว เทฺว เคหานิ ปวิสนตฺถายฯ ราชา เต ทิสฺวา เคหจฺฉายาย อฎฺฐาสิฯ เตสํ อุมงฺคํ ภินฺทิตฺวา เคหํ ปวิสิตฺวา ภณฺฑกํ โอโลกิตกาเล มาณโว ปพุชฺฌิตฺวา ตํ มนฺตํ สชฺฌายโนฺต ‘‘ฆเฎฺฎสิ ฆเฎฺฎสิ, กิํ การณา ฆเฎฺฎสิ? อหมฺปิ ตํ ชานามิ ชานามี’’ติ อาหฯ เต ตํ สุตฺวา, ‘‘อิมินา กิรมฺหา ญาตา, อิทานิ โน นาเสสฺสตี’’ติ นิวตฺถวตฺถานิปิ ฉเฑฺฑตฺวา ภีตา สมฺมุขสมฺมุขฎฺฐาเนเนว ปลายิํสุฯ ราชา เต ปลายเนฺต ทิสฺวา อิตรสฺส จ มนฺตสชฺฌายนสทฺทํ สุตฺวา เคหเญฺญว ววตฺถเปตฺวา นาครานํ ปริคฺคณฺหิตฺวา นิเวสนํ ปาวิสิฯ โส วิภาตาย ปน รตฺติยา ปาโตเวกํ ปุริสํ ปโกฺกสิตฺวา อาห – ‘‘คจฺฉ ภเณ, อสุกวีถิยํ นาม ยสฺมิํ เคเห อุมโงฺค ภิโนฺน, ตตฺถ ตกฺกสิลโต สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา อาคตมาณโว อตฺถิ, ตํ อาเนหี’’ติฯ โส คนฺตฺวา ‘‘ราชา ตํ ปโกฺกสตี’’ติ วตฺวา มาณวํ อาเนสิฯ อถ นํ ราชา อาห – ‘‘ตฺวํ, ตาต, ตกฺกสิลโต สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา อาคตมาณโว’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติฯ ‘‘อมฺหากมฺปิ ตํ สิปฺปํ เทหี’’ติฯ ‘‘สาธุ, เทว, สมานาสเน นิสีทิตฺวา คณฺหาหี’’ติฯ ราชาปิ ตถา กตฺวา มนฺตํ คเหตฺวา ‘‘อยํ เต อาจริยภาโค’’ติ สหสฺสํ อทาสิฯ
Tasmiṃ khaṇe umaṅgacorā dvinnaṃ gehānaṃ antare umaṅgaṃ bhindanti ekaumaṅgeneva dve gehāni pavisanatthāya. Rājā te disvā gehacchāyāya aṭṭhāsi. Tesaṃ umaṅgaṃ bhinditvā gehaṃ pavisitvā bhaṇḍakaṃ olokitakāle māṇavo pabujjhitvā taṃ mantaṃ sajjhāyanto ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti āha. Te taṃ sutvā, ‘‘iminā kiramhā ñātā, idāni no nāsessatī’’ti nivatthavatthānipi chaḍḍetvā bhītā sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu. Rājā te palāyante disvā itarassa ca mantasajjhāyanasaddaṃ sutvā gehaññeva vavatthapetvā nāgarānaṃ pariggaṇhitvā nivesanaṃ pāvisi. So vibhātāya pana rattiyā pātovekaṃ purisaṃ pakkositvā āha – ‘‘gaccha bhaṇe, asukavīthiyaṃ nāma yasmiṃ gehe umaṅgo bhinno, tattha takkasilato sippaṃ uggaṇhitvā āgatamāṇavo atthi, taṃ ānehī’’ti. So gantvā ‘‘rājā taṃ pakkosatī’’ti vatvā māṇavaṃ ānesi. Atha naṃ rājā āha – ‘‘tvaṃ, tāta, takkasilato sippaṃ uggaṇhitvā āgatamāṇavo’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Amhākampi taṃ sippaṃ dehī’’ti. ‘‘Sādhu, deva, samānāsane nisīditvā gaṇhāhī’’ti. Rājāpi tathā katvā mantaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ te ācariyabhāgo’’ti sahassaṃ adāsi.
ตทา เสนาปติ รโญฺญ กปฺปกํ อาห – ‘‘กทา รโญฺญ มสฺสุํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘เสฺว วา ปรสุเว วา’’ติฯ โส ตสฺส สหสฺสํ ทตฺวา ‘‘กิจฺจํ เม อตฺถี’’ติ วตฺวา, ‘‘กิํ, สามี’’ติ วุเตฺต ‘‘รโญฺญ มสฺสุกมฺมํ กโรโนฺต วิย หุตฺวา ขุรํ อติวิย ปหํสิตฺวา คลนาฬิํ ฉินฺท, ตฺวํ เสนาปติ ภวิสฺสสิ, อหํ ราชา’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา รโญฺญ มสฺสุกมฺมกรณทิวเส คโนฺธทเกน มสฺสุํ เตเมตฺวา ขุรํ ปหํสิตฺวา นลาฎเนฺต คเหตฺวา, ‘‘ขุโร โถกํ กุณฺฐธาโร, เอกปฺปหาเรเนว คลนาฬิํ ฉินฺทิตุํ วฎฺฎตี’’ติ ปุน เอกมนฺตํ ฐตฺวา ขุรํ ปหํสิฯ ตสฺมิํ ขเณ ราชา อตฺตโน มนฺตํ สริตฺวา สชฺฌายํ กโรโนฺต ‘‘ฆเฎฺฎสิ ฆเฎฺฎสิ, กิํ การณา ฆเฎฺฎสิ? อหมฺปิ ตํ ชานามิ ชานามี’’ติ อาหฯ นฺหาปิตสฺส นลาฎโต เสทา มุจฺจิํสุฯ โส ‘‘ชานาติ มม การณํ ราชา’’ติ ภีโต ขุรํ ภูมิยํ ขิปิตฺวา ปาทมูเล อุเรน นิปชฺชิฯ ราชาโน นาม เฉกา โหนฺติ, เตน ตํ เอวมาห – ‘‘อเร, ทุฎฺฐ, นฺหาปิต, ‘น มํ ราชา ชานาตี’ติ สญฺญํ กโรสี’’ติฯ ‘‘อภยํ เม เทหิ, เทวา’’ติฯ ‘‘โหตุ, มา ภายิ, กเถหี’’ติฯ เสนาปติ เม, เทว, สหสฺสํ ทตฺวา, ‘‘รโญฺญ มสฺสุํ กโรโนฺต วิย คลนาฬิํ ฉินฺท, อหํ ราชา หุตฺวา ตํ เสนาปติํ กริสฺสามี’’ติ อาหาติฯ ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘อาจริยํ เม นิสฺสาย ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา เสนาปติํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘อโมฺภ, เสนาปติ, กิํ นาม ตยา มม สนฺติกา น ลทฺธํ, อิทานิ ตํ ทฎฺฐุํ น สโกฺกมิ, มม รฎฺฐา นิกฺขมาหี’’ติ ตํ รฎฺฐา ปพฺพาเชตฺวา อาจริยํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘อาจริย, ตํ นิสฺสาย มยา ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ วตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กริตฺวา ตสฺส เสนาปติฎฺฐานํ อทาสิฯ ‘‘โส ตทา จูฬปนฺถโก อโหสิ, สตฺถา ทิสาปาโมโกฺข อาจริโย’’ติฯ
Tadā senāpati rañño kappakaṃ āha – ‘‘kadā rañño massuṃ karissasī’’ti? ‘‘Sve vā parasuve vā’’ti. So tassa sahassaṃ datvā ‘‘kiccaṃ me atthī’’ti vatvā, ‘‘kiṃ, sāmī’’ti vutte ‘‘rañño massukammaṃ karonto viya hutvā khuraṃ ativiya pahaṃsitvā galanāḷiṃ chinda, tvaṃ senāpati bhavissasi, ahaṃ rājā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rañño massukammakaraṇadivase gandhodakena massuṃ temetvā khuraṃ pahaṃsitvā nalāṭante gahetvā, ‘‘khuro thokaṃ kuṇṭhadhāro, ekappahāreneva galanāḷiṃ chindituṃ vaṭṭatī’’ti puna ekamantaṃ ṭhatvā khuraṃ pahaṃsi. Tasmiṃ khaṇe rājā attano mantaṃ saritvā sajjhāyaṃ karonto ‘‘ghaṭṭesi ghaṭṭesi, kiṃ kāraṇā ghaṭṭesi? Ahampi taṃ jānāmi jānāmī’’ti āha. Nhāpitassa nalāṭato sedā mucciṃsu. So ‘‘jānāti mama kāraṇaṃ rājā’’ti bhīto khuraṃ bhūmiyaṃ khipitvā pādamūle urena nipajji. Rājāno nāma chekā honti, tena taṃ evamāha – ‘‘are, duṭṭha, nhāpita, ‘na maṃ rājā jānātī’ti saññaṃ karosī’’ti. ‘‘Abhayaṃ me dehi, devā’’ti. ‘‘Hotu, mā bhāyi, kathehī’’ti. Senāpati me, deva, sahassaṃ datvā, ‘‘rañño massuṃ karonto viya galanāḷiṃ chinda, ahaṃ rājā hutvā taṃ senāpatiṃ karissāmī’’ti āhāti. Rājā taṃ sutvā ‘‘ācariyaṃ me nissāya jīvitaṃ laddha’’nti cintetvā senāpatiṃ pakkosāpetvā, ‘‘ambho, senāpati, kiṃ nāma tayā mama santikā na laddhaṃ, idāni taṃ daṭṭhuṃ na sakkomi, mama raṭṭhā nikkhamāhī’’ti taṃ raṭṭhā pabbājetvā ācariyaṃ pakkosāpetvā, ‘‘ācariya, taṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddha’’nti vatvā mahantaṃ sakkāraṃ karitvā tassa senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. ‘‘So tadā cūḷapanthako ahosi, satthā disāpāmokkho ācariyo’’ti.
สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา, ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, ปุเพฺพปิ จูฬปนฺถโก ทโนฺธเยว อโหสิ, ตทาปิสฺสาหํ อวสฺสโย หุตฺวา ตํ โลกิยกุฎุเมฺพ ปติฎฺฐาเปสิ’’นฺติ วตฺวา ปุน เอกทิวสํ ‘‘อโห สตฺถา จูฬปนฺถกสฺส อวสฺสโย ชาโต’’ติ กถาย สมุฎฺฐิตาย จูฬเสฎฺฐิชาตเก อตีตวตฺถุํ กเถตฺวา –
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā, ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepi cūḷapanthako dandhoyeva ahosi, tadāpissāhaṃ avassayo hutvā taṃ lokiyakuṭumbe patiṭṭhāpesi’’nti vatvā puna ekadivasaṃ ‘‘aho satthā cūḷapanthakassa avassayo jāto’’ti kathāya samuṭṭhitāya cūḷaseṭṭhijātake atītavatthuṃ kathetvā –
‘‘อปฺปเกนาปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;
‘‘Appakenāpi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;
สมุฎฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคิํว สนฺธม’’นฺติฯ (ชา. ๑.๑.๔) –
Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4) –
คาถํ วตฺวา, ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนวาหํ อิมสฺส อวสฺสโย ชาโต, ปุเพฺพปิ อวสฺสโย อโหสิเมวฯ ปุเพฺพ ปนาหํ อิมํ โลกิยกุฎุมฺพสฺส สามิกํ อกาสิํ, อิทานิ โลกุตฺตรกุฎุมฺพสฺสฯ ตทา หิ จูฬเนฺตวาสิโก จูฬปนฺถโก อโหสิ, จูฬเสฎฺฐิ ปน ปณฺฑิโต พฺยโตฺต นกฺขตฺตโกวิโท อหเมวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนสิฯ
Gāthaṃ vatvā, ‘‘na, bhikkhave, idānevāhaṃ imassa avassayo jāto, pubbepi avassayo ahosimeva. Pubbe panāhaṃ imaṃ lokiyakuṭumbassa sāmikaṃ akāsiṃ, idāni lokuttarakuṭumbassa. Tadā hi cūḷantevāsiko cūḷapanthako ahosi, cūḷaseṭṭhi pana paṇḍito byatto nakkhattakovido ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānesi.
ปุเนกทิวสํ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, จูฬปนฺถโก จตูหิ มาเสหิ จตุปฺปทํ คาถํ คเหตุํ อสโกฺกโนฺตปิ วีริยํ อโนสฺสชฺชิตฺวาว อรหเตฺต ปติฎฺฐิโต , อิทานิ โลกุตฺตรธมฺมกุฎุมฺพสฺส สามิโก ชาโต’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา, ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, มม สาสเน อารทฺธวีริโย ภิกฺขุ โลกุตฺตรธมฺมสฺส สามิโก โหติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Punekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, cūḷapanthako catūhi māsehi catuppadaṃ gāthaṃ gahetuṃ asakkontopi vīriyaṃ anossajjitvāva arahatte patiṭṭhito , idāni lokuttaradhammakuṭumbassa sāmiko jāto’’ti. Satthā āgantvā, ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā, ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mama sāsane āraddhavīriyo bhikkhu lokuttaradhammassa sāmiko hotiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๕.
25.
‘‘อุฎฺฐาเนนปฺปมาเทน , สํยเมน ทเมน จ;
‘‘Uṭṭhānenappamādena , saṃyamena damena ca;
ทีปํ กยิราถ เมธาวี, ยํ โอโฆ นาภิกีรตี’’ติฯ
Dīpaṃ kayirātha medhāvī, yaṃ ogho nābhikīratī’’ti.
ตตฺถ ทีปํ กยิราถาติ วีริยสงฺขาเตน อุฎฺฐาเนน, สติยา อวิปฺปวาสาการสงฺขาเตน อปฺปมาเทน, จตุปาริสุทฺธิสีลสงฺขาเตน สํยเมน, อินฺทฺริยทเมน จาติ อิเมหิ การณภูเตหิ จตูหิ ธเมฺมหิ ธโมฺมชปญฺญาย สมนฺนาคโต เมธาวี อิมสฺมิํ อติวิย ทุลฺลภปติฎฺฐตาย อติคมฺภีเร สํสารสาคเร อตฺตโน ปติฎฺฐานภูตํ อรหตฺตผลํ ทีปํ กยิราถ กเรยฺย, กาตุํ สกฺกุเณยฺยาติ อโตฺถฯ กีทิสํ? ยํ โอโฆ นาภิกีรตีติ ยํ จตุพฺพิโธปิ กิเลโสโฆ อภิกิริตุํ วิทฺธํเสตุํ น สโกฺกติฯ น หิ สกฺกา อรหตฺตํ โอเฆน อภิกิริตุนฺติฯ
Tattha dīpaṃ kayirāthāti vīriyasaṅkhātena uṭṭhānena, satiyā avippavāsākārasaṅkhātena appamādena, catupārisuddhisīlasaṅkhātena saṃyamena, indriyadamena cāti imehi kāraṇabhūtehi catūhi dhammehi dhammojapaññāya samannāgato medhāvī imasmiṃ ativiya dullabhapatiṭṭhatāya atigambhīre saṃsārasāgare attano patiṭṭhānabhūtaṃ arahattaphalaṃ dīpaṃ kayirātha kareyya, kātuṃ sakkuṇeyyāti attho. Kīdisaṃ? Yaṃ ogho nābhikīratīti yaṃ catubbidhopi kilesogho abhikirituṃ viddhaṃsetuṃ na sakkoti. Na hi sakkā arahattaṃ oghena abhikiritunti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํฯ เอวํ เทสนา สมฺปตฺตปริสาย สาตฺถิกา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Evaṃ desanā sampattaparisāya sātthikā jātāti.
จูฬปนฺถกเตฺถรวตฺถุ ตติยํฯ
Cūḷapanthakattheravatthu tatiyaṃ.
๔. พาลนกฺขตฺตสงฺฆุฎฺฐวตฺถุ
4. Bālanakkhattasaṅghuṭṭhavatthu
ปมาทมนุยุญฺชนฺตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต พาลนกฺขตฺตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Pamādamanuyuñjantīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto bālanakkhattaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย สาวตฺถิยํ พาลนกฺขตฺตํ นาม สงฺฆุฎฺฐํฯ ตสฺมิํ นกฺขเตฺต พาลา ทุเมฺมธิโน ชนา ฉาริกาย เจว โคมเยน จ สรีรํ มเกฺขตฺวา สตฺตาหํ อสพฺภํ ภณนฺตา วิจรนฺติฯ กิญฺจิ ญาติ สุหชฺชํ วา ปพฺพชิตํ วา ทิสฺวา ลชฺชนฺตา นาม นตฺถิฯ ทฺวาเร ทฺวาเร ฐตฺวา อสพฺภํ ภณนฺติฯ มนุสฺสา เตสํ อสพฺภํ โสตุํ อสโกฺกนฺตา ยถาพลํ อฑฺฒํ วา ปาทํ วา กหาปณํ วา เปเสนฺติฯ เต เตสํ ทฺวาเร ลทฺธํ ลทฺธํ คเหตฺวา ปกฺกมนฺติฯ ตทา ปน สาวตฺถิยํ ปญฺจ โกฎิมตฺตา อริยสาวกา วสนฺติ, เต สตฺถุ สนฺติกํ สาสนํ เปสยิํสุ – ‘‘ภควา, ภเนฺต, สตฺตาหํ ภิกฺขุสเงฺฆน สทฺธิํ นครํ อปฺปวิสิตฺวา วิหาเรเยว โหตู’’ติฯ ตญฺจ ปน สตฺตาหํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิหาเรเยว ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ปหิณิํสุ, สยมฺปิ เคหา น นิกฺขมิํสุฯ เต นกฺขเตฺต ปน ปริโยสิเต อฎฺฐเม ทิวเส พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมเนฺตตฺวา นครํ ปเวเสตฺวา มหาทานํ ทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา, ‘‘ภเนฺต, อติทุเกฺขน โน สตฺต ทิวสานิ อติกฺกนฺตานิ, พาลานํ อสพฺภานิ สุณนฺตานํ กณฺณา ภิชฺชนาการปฺปตฺตา โหนฺติ, โกจิ กสฺสจิ น ลชฺชติ, เตน มยํ ตุมฺหากํ อโนฺตนครํ ปวิสิตุํ นาทมฺห, มยมฺปิ เคหโต น นิกฺขมิมฺหา’’ติ อาหํสุฯ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา, ‘‘พาลานํ ทุเมฺมธานํ กิริยา นาม เอวรูปา โหติ, เมธาวิโน ปน ธนสารํ วิย อปฺปมาทํ รกฺขิตฺวา อมตมหานิพฺพานสมฺปตฺติํ ปาปุณนฺตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Ekasmiñhi samaye sāvatthiyaṃ bālanakkhattaṃ nāma saṅghuṭṭhaṃ. Tasmiṃ nakkhatte bālā dummedhino janā chārikāya ceva gomayena ca sarīraṃ makkhetvā sattāhaṃ asabbhaṃ bhaṇantā vicaranti. Kiñci ñāti suhajjaṃ vā pabbajitaṃ vā disvā lajjantā nāma natthi. Dvāre dvāre ṭhatvā asabbhaṃ bhaṇanti. Manussā tesaṃ asabbhaṃ sotuṃ asakkontā yathābalaṃ aḍḍhaṃ vā pādaṃ vā kahāpaṇaṃ vā pesenti. Te tesaṃ dvāre laddhaṃ laddhaṃ gahetvā pakkamanti. Tadā pana sāvatthiyaṃ pañca koṭimattā ariyasāvakā vasanti, te satthu santikaṃ sāsanaṃ pesayiṃsu – ‘‘bhagavā, bhante, sattāhaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ nagaraṃ appavisitvā vihāreyeva hotū’’ti. Tañca pana sattāhaṃ bhikkhusaṅghassa vihāreyeva yāgubhattādīni sampādetvā pahiṇiṃsu, sayampi gehā na nikkhamiṃsu. Te nakkhatte pana pariyosite aṭṭhame divase buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā nagaraṃ pavesetvā mahādānaṃ datvā ekamantaṃ nisinnā, ‘‘bhante, atidukkhena no satta divasāni atikkantāni, bālānaṃ asabbhāni suṇantānaṃ kaṇṇā bhijjanākārappattā honti, koci kassaci na lajjati, tena mayaṃ tumhākaṃ antonagaraṃ pavisituṃ nādamha, mayampi gehato na nikkhamimhā’’ti āhaṃsu. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bālānaṃ dummedhānaṃ kiriyā nāma evarūpā hoti, medhāvino pana dhanasāraṃ viya appamādaṃ rakkhitvā amatamahānibbānasampattiṃ pāpuṇantī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๒๖.
26.
‘‘ปมาทมนุยุญฺชนฺติ, พาลา ทุเมฺมธิโน ชนา;
‘‘Pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā;
อปฺปมาทญฺจ เมธาวี, ธนํ เสฎฺฐํว รกฺขติฯ
Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati.
๒๗.
27.
‘‘มา ปมาทมนุยุเญฺชถ, มา กามรติสนฺถวํ;
‘‘Mā pamādamanuyuñjetha, mā kāmaratisanthavaṃ;
อปฺปมโตฺต หิ ฌายโนฺต, ปโปฺปติ วิปุลํ สุข’’นฺติฯ
Appamatto hi jhāyanto, pappoti vipulaṃ sukha’’nti.
ตตฺถ พาลาติ พาเลฺยน สมนฺนาคตา อิธโลกปรโลกตฺถํ อชานนฺตาฯ ทุเมฺมธิโนติ นิปฺปญฺญาฯ เต ปมาเท อาทีนวํ อปสฺสนฺตา ปมาทํ อนุยุญฺชนฺติ ปวเตฺตนฺติ, ปมาเทน กาลํ วีตินาเมนฺติฯ เมธาวีติ ธโมฺมชปญฺญาย สมนฺนาคโต ปน ปณฺฑิโต กุลวํสาคตํ เสฎฺฐํ อุตฺตมํ สตฺตรตนธนํ วิย อปฺปมาทํ รกฺขติฯ ยถา หิ อุตฺตมํ ธนํ นิสฺสาย ‘‘กามคุณสมฺปตฺติํ ปาปุณิสฺสาม, ปุตฺตทารํ โปเสสฺสาม, ปรโลกคมนมคฺคํ โสเธสฺสามา’’ติ ธเน อานิสํสํ ปสฺสนฺตา ตํ รกฺขนฺติ, เอวํ ปณฺฑิโตปิ อปฺปมโตฺต ‘‘ปฐมชฺฌานาทีนิ ปฎิลภิสฺสามิ, มคฺคผลาทีนิ ปาปุณิสฺสามิ, ติโสฺส วิชฺชา, ฉ อภิญฺญา สมฺปาเทสฺสามี’’ติ อปฺปมาเท อานิสํสํ ปสฺสโนฺต ธนํ เสฎฺฐํว อปฺปมาทํ รกฺขตีติ อโตฺถฯ มา ปมาทนฺติ ตสฺมา ตุเมฺห มา ปมาทมนุยุเญฺชถ มา ปมาเทน กาลํ วีตินามยิตฺถฯ มา กามรติสนฺถวนฺติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ รติสงฺขาตํ ตณฺหาสนฺถวมฺปิ มา อนุยุเญฺชถ มา จินฺตยิตฺถ มา ปฎิลภิตฺถฯ อปฺปมโตฺต หีติ อุปฎฺฐิตสฺสติตาย หิ อปฺปมโตฺต ฌายโนฺต ปุคฺคโล วิปุลํ อุฬารํ นิพฺพานสุขํ ปาปุณาตีติฯ
Tattha bālāti bālyena samannāgatā idhalokaparalokatthaṃ ajānantā. Dummedhinoti nippaññā. Te pamāde ādīnavaṃ apassantā pamādaṃ anuyuñjanti pavattenti, pamādena kālaṃ vītināmenti. Medhāvīti dhammojapaññāya samannāgato pana paṇḍito kulavaṃsāgataṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ sattaratanadhanaṃ viya appamādaṃ rakkhati. Yathā hi uttamaṃ dhanaṃ nissāya ‘‘kāmaguṇasampattiṃ pāpuṇissāma, puttadāraṃ posessāma, paralokagamanamaggaṃ sodhessāmā’’ti dhane ānisaṃsaṃ passantā taṃ rakkhanti, evaṃ paṇḍitopi appamatto ‘‘paṭhamajjhānādīni paṭilabhissāmi, maggaphalādīni pāpuṇissāmi, tisso vijjā, cha abhiññā sampādessāmī’’ti appamāde ānisaṃsaṃ passanto dhanaṃ seṭṭhaṃva appamādaṃ rakkhatīti attho. Mā pamādanti tasmā tumhe mā pamādamanuyuñjetha mā pamādena kālaṃ vītināmayittha. Mā kāmaratisanthavanti vatthukāmakilesakāmesu ratisaṅkhātaṃ taṇhāsanthavampi mā anuyuñjetha mā cintayittha mā paṭilabhittha. Appamatto hīti upaṭṭhitassatitāya hi appamatto jhāyanto puggalo vipulaṃ uḷāraṃ nibbānasukhaṃ pāpuṇātīti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํฯ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
พาลนกฺขตฺตสงฺฆุฎฺฐวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Bālanakkhattasaṅghuṭṭhavatthu catutthaṃ.
๕. มหากสฺสปเตฺถรวตฺถุ
5. Mahākassapattheravatthu
ปมาทํ อปฺปมาเทนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต มหากสฺสปเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Pamādaṃappamādenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahākassapattheraṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ ทิวเส เถโร ปิปฺผลิคุหายํ วิหรโนฺต ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฎิกฺกโนฺต อาโลกํ วเฑฺฒตฺวา ปมเตฺต จ อปฺปมเตฺต จ อุทกปถวีปพฺพตาทีสุ จวนเก อุปปชฺชนเก จ สเตฺต ทิเพฺพน จกฺขุนา โอโลเกโนฺต นิสีทิฯ สตฺถา เชตวเน นิสินฺนโกว ‘‘เกน นุ โข วิหาเรน อชฺช มม ปุโตฺต กสฺสโป วิหรตี’’ติ ทิเพฺพน จกฺขุนา อุปธาเรโนฺต ‘‘สตฺตานํ จุตูปปาตํ โอโลเกโนฺต วิหรตี’’ติ ญตฺวา ‘‘สตฺตานํ จุตูปปาโต นาม พุทฺธญาเณนปิ อปริจฺฉิโนฺน, มาตุกุจฺฉิยํ ปฎิสนฺธิํ คเหตฺวา มาตาปิตโร อชานาเปตฺวา จวนสตฺตานํ ปริเจฺฉโท กาตุํ น สกฺกา, เต ชานิตุํ ตว อวิสโย, กสฺสป, อปฺปมตฺตโก ตว วิสโย, สพฺพโส ปน จวเนฺต จ อุปปชฺชเนฺต จ ชานิตุํ ปสฺสิตุํ พุทฺธานเมว วิสโย’’ติ วตฺวา โอภาสํ ผริตฺวา สมฺมุเข นิสิโนฺน วิย หุตฺวา อิมํ คาถมาห –
Ekasmiñhi divase thero pipphaliguhāyaṃ viharanto rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto ālokaṃ vaḍḍhetvā pamatte ca appamatte ca udakapathavīpabbatādīsu cavanake upapajjanake ca satte dibbena cakkhunā olokento nisīdi. Satthā jetavane nisinnakova ‘‘kena nu kho vihārena ajja mama putto kassapo viharatī’’ti dibbena cakkhunā upadhārento ‘‘sattānaṃ cutūpapātaṃ olokento viharatī’’ti ñatvā ‘‘sattānaṃ cutūpapāto nāma buddhañāṇenapi aparicchinno, mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā mātāpitaro ajānāpetvā cavanasattānaṃ paricchedo kātuṃ na sakkā, te jānituṃ tava avisayo, kassapa, appamattako tava visayo, sabbaso pana cavante ca upapajjante ca jānituṃ passituṃ buddhānameva visayo’’ti vatvā obhāsaṃ pharitvā sammukhe nisinno viya hutvā imaṃ gāthamāha –
๒๘.
28.
‘‘ปมาทํ อปฺปมาเทน, ยทา นุทติ ปณฺฑิโต;
‘‘Pamādaṃ appamādena, yadā nudati paṇḍito;
ปญฺญาปาสาทมารุยฺห, อโสโก โสกินิํ ปชํ;
Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ;
ปพฺพตโฎฺฐว ภูมเฎฺฐ, ธีโร พาเล อเวกฺขตี’’ติฯ
Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti.
ตตฺถ นุทตีติ ยถา นาม โปกฺขรณิํ ปวิสนฺตํ นโวทกํ ปุราโณทกํ โขเภตฺวา ตโสฺสกาสํ อทตฺวา ตํ อตฺตโน มตฺถกมตฺถเกน ปลายนฺตํ นุทติ นีหรติ, เอวเมว ปณฺฑิโต อปฺปมาทลกฺขณํ พฺรูเหโนฺต ปมาทโสฺสกาสํ อทตฺวา ยทา อปฺปมาทเวเคน ตํ นุทติ นีหรติ, อถ โส ปนุนฺนปมาโท อจฺจุคฺคตเตฺถน ปริสุทฺธํ ทิพฺพจกฺขุสงฺขาตํ ปญฺญาปาสาทํ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฎิปทํ ปูเรโนฺต ตาย ปฎิปทาย นิเสฺสณิยา ปาสาทํ วิย อารุยฺห ปหีนโสกสลฺลตาย อโสโก, อปฺปหีนโสกสลฺลตาย โสกินิํ ปชํ สตฺตนิกายํ จวมานเญฺจว อุปปชฺชมานญฺจ ทิพฺพจกฺขุนา อเวกฺขติ ปสฺสติฯ ยถา กิํ? ปพฺพตโฎฺฐว ภูมเฎฺฐติ ปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโต ภูมิยํ ฐิเต, อุปริปาสาเท วา ปน ฐิโต ปาสาทปริเวเณ ฐิเต อกิเจฺฉน อเวกฺขติ, ตถา โสปิ ธีโร ปณฺฑิโต มหาขีณาสโว อสมุจฺฉินฺนวฎฺฎพีเช พาเล จวเนฺต จ อุปปชฺชเนฺต จ อกิเจฺฉน อเวกฺขตีติฯ
Tattha nudatīti yathā nāma pokkharaṇiṃ pavisantaṃ navodakaṃ purāṇodakaṃ khobhetvā tassokāsaṃ adatvā taṃ attano matthakamatthakena palāyantaṃ nudati nīharati, evameva paṇḍito appamādalakkhaṇaṃ brūhento pamādassokāsaṃ adatvā yadā appamādavegena taṃ nudati nīharati, atha so panunnapamādo accuggatatthena parisuddhaṃ dibbacakkhusaṅkhātaṃ paññāpāsādaṃ tassa anucchavikaṃ paṭipadaṃ pūrento tāya paṭipadāya nisseṇiyā pāsādaṃ viya āruyha pahīnasokasallatāya asoko, appahīnasokasallatāya sokiniṃ pajaṃ sattanikāyaṃ cavamānañceva upapajjamānañca dibbacakkhunā avekkhati passati. Yathā kiṃ? Pabbataṭṭhovabhūmaṭṭheti pabbatamuddhani ṭhito bhūmiyaṃ ṭhite, uparipāsāde vā pana ṭhito pāsādapariveṇe ṭhite akicchena avekkhati, tathā sopi dhīro paṇḍito mahākhīṇāsavo asamucchinnavaṭṭabīje bāle cavante ca upapajjante ca akicchena avekkhatīti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ สจฺฉิกริํสูติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni sacchikariṃsūti.
มหากสฺสปเตฺถรวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Mahākassapattheravatthu pañcamaṃ.
๖. ปมตฺตาปมตฺตเทฺวสหายกวตฺถุ
6. Pamattāpamattadvesahāyakavatthu
อปฺปมโตฺต ปมเตฺตสูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เทฺว สหายเก ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Appamattopamattesūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dve sahāyake bhikkhū ārabbha kathesi.
เต กิร สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อารญฺญกวิหารํ ปวิสิํสุฯ เตสุ เอโก กิร กาลเสฺสว ทารูนิ อาหริตฺวา องฺคารกปลฺลํ สเชฺชตฺวา ทหรสามเณเรหิ สทฺธิํ สลฺลปโนฺต ปฐมยามํ วิสิพฺพมาโน นิสีทติฯ เอโก อปฺปมโตฺต สมณธมฺมํ กโรโนฺต อิตรํ โอวทติ, ‘‘อาวุโส, มา เอวํ กริ, ปมตฺตสฺส หิ จตฺตาโร อปายา สกฆรสทิสาฯ พุทฺธา นาม สาเฐเยฺยน อาราเธตุํ น สกฺกา’’ติ โส ตโสฺสวาทํ น สุณาติฯ อิตโร ‘‘นายํ วจนกฺขโม’’ติ ตํ อวตฺวา อปฺปมโตฺตว สมณธมฺมมกาสิฯ อลสเตฺถโรปิ ปฐมยาเม วิสิเพฺพตฺวา อิตรสฺส จงฺกมิตฺวา คพฺภํ ปวิฎฺฐกาเล ปวิสิตฺวา, ‘‘มหากุสีต, ตฺวํ นิปชฺชิตฺวา สยนตฺถาย อรญฺญํ ปวิโฎฺฐสิ, กิํ พุทฺธานํ สนฺติเก กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อุฎฺฐาย สมณธมฺมํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา อตฺตโน วสนฎฺฐานํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิตฺวา สุปติฯ อิตโรปิ มชฺฌิมยาเม วิสฺสมิตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปจฺจุฎฺฐาย สมณธมฺมํ กโรติฯ โส เอวํ อปฺปมโตฺต วิหรโนฺต น จิรเสฺสว สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อิตโร ปมาเทเนว กาลํ วีตินาเมสิฯ เต วุฎฺฐวสฺสา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุฯ สตฺถา เตหิ สทฺธิํ ปฎิสนฺถารํ กตฺวา, ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตา สมณธมฺมํ กริตฺถ, กจฺจิ โว ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ปฐมํ ปมโตฺต ภิกฺขุ อาห – ‘‘กุโต, ภเนฺต, เอตสฺส อปฺปมาโท, คตกาลโต ปฎฺฐาย นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายโนฺต กาลํ วีตินาเมสี’’ติฯ ‘‘ตฺวํ ปน ภิกฺขู’’ติฯ ‘‘อหํ, ภเนฺต, กาลเสฺสว ทารูนิ อาหริตฺวา องฺคารกปลฺลํ สเชฺชตฺวา ปฐมยาเม วิสิเพฺพโนฺต นิสีทิตฺวา อนิทฺทายโนฺตว กาลํ วีตินาเมสิ’’นฺติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘ตฺวํ ปมโตฺต กาลํ วีตินาเมตฺวา ‘อปฺปมโตฺตมฺหี’ติ วทสิ, อปฺปมตฺตํ ปน ปมตฺตํ กโรสี’’ติ อาหฯ ปุน ปมาเท โทเส, อปฺปมาเท อานิสํเส ปกาเสตุํ, ‘‘ตฺวํ มม ปุตฺตสฺส สนฺติเก ชวจฺฉิโนฺน ทุพฺพลโสฺส วิย, เอส ปน ตว สนฺติเก สีฆชวโสฺส วิยา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Te kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā āraññakavihāraṃ pavisiṃsu. Tesu eko kira kālasseva dārūni āharitvā aṅgārakapallaṃ sajjetvā daharasāmaṇerehi saddhiṃ sallapanto paṭhamayāmaṃ visibbamāno nisīdati. Eko appamatto samaṇadhammaṃ karonto itaraṃ ovadati, ‘‘āvuso, mā evaṃ kari, pamattassa hi cattāro apāyā sakagharasadisā. Buddhā nāma sāṭheyyena ārādhetuṃ na sakkā’’ti so tassovādaṃ na suṇāti. Itaro ‘‘nāyaṃ vacanakkhamo’’ti taṃ avatvā appamattova samaṇadhammamakāsi. Alasattheropi paṭhamayāme visibbetvā itarassa caṅkamitvā gabbhaṃ paviṭṭhakāle pavisitvā, ‘‘mahākusīta, tvaṃ nipajjitvā sayanatthāya araññaṃ paviṭṭhosi, kiṃ buddhānaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā uṭṭhāya samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā nipajjitvā supati. Itaropi majjhimayāme vissamitvā pacchimayāme paccuṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti. So evaṃ appamatto viharanto na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Itaro pamādeneva kālaṃ vītināmesi. Te vuṭṭhavassā satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā, ‘‘kacci, bhikkhave, appamattā samaṇadhammaṃ karittha, kacci vo pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti pucchi. Paṭhamaṃ pamatto bhikkhu āha – ‘‘kuto, bhante, etassa appamādo, gatakālato paṭṭhāya nipajjitvā niddāyanto kālaṃ vītināmesī’’ti. ‘‘Tvaṃ pana bhikkhū’’ti. ‘‘Ahaṃ, bhante, kālasseva dārūni āharitvā aṅgārakapallaṃ sajjetvā paṭhamayāme visibbento nisīditvā aniddāyantova kālaṃ vītināmesi’’nti. Atha naṃ satthā ‘‘tvaṃ pamatto kālaṃ vītināmetvā ‘appamattomhī’ti vadasi, appamattaṃ pana pamattaṃ karosī’’ti āha. Puna pamāde dose, appamāde ānisaṃse pakāsetuṃ, ‘‘tvaṃ mama puttassa santike javacchinno dubbalasso viya, esa pana tava santike sīghajavasso viyā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๙.
29.
‘‘อปฺปมโตฺต ปมเตฺตสุ, สุเตฺตสุ พหุชาคโร;
‘‘Appamatto pamattesu, suttesu bahujāgaro;
อพลสฺสํว สีฆโสฺส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส’’ติฯ
Abalassaṃva sīghasso, hitvā yāti sumedhaso’’ti.
ตตฺถ อปฺปมโตฺตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺตตาย อปฺปมาทสมฺปเนฺน ขีณาสโวฯ ปมเตฺตสูติ สติโวสเคฺค ฐิเตสุ สเตฺตสุฯ สุเตฺตสูติ สติชาคริยาภาเวน สพฺพิริยาปเถสุ นิทฺทายเนฺตสุฯ พหุชาคโรติ มหเนฺต สติเวปุเลฺล ชาคริเย ฐิโตฯ อพลสฺสํวาติ กุณฺฐปาทํ ฉินฺนชวํ ทุพฺพลสฺสํ สีฆชโว สินฺธวาชานีโย วิยฯ สุเมธโสติ อุตฺตมปโญฺญฯ ตถารูปํ ปุคฺคลํ อาคเมนปิ อธิคเมนปิ หิตฺวา ยาติฯ มนฺทปญฺญสฺมิญฺหิ เอกํ สุตฺตํ คเหตุํ วายมเนฺตเยว สุเมธโส เอกํ วคฺคํ คณฺหาติ, เอวํ ตาว อาคเมน หิตฺวา ยาติฯ มนฺทปเญฺญ ปน รตฺติฎฺฐานทิวาฎฺฐานานิ กาตุํ วายมเนฺตเยว กมฺมฎฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สชฺฌายเนฺตเยว จ สุเมธโส ปุพฺพภาเคปิ ปเรน กตํ รตฺติฎฺฐานํ วา ทิวาฎฺฐานํ วา ปวิสิตฺวา กมฺมฎฺฐานํ สมฺมสโนฺต สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา เนว โลกุตฺตรธเมฺม หตฺถคเต กโรติ, เอวํ อธิคเมนปิ หิตฺวา ยาติฯ วเฎฺฎ ปน นํ หิตฺวา ฉเฑฺฑตฺวา วฎฺฎโต นิสฺสรโนฺต ยาติเยวาติฯ
Tattha appamattoti sativepullappattatāya appamādasampanne khīṇāsavo. Pamattesūti sativosagge ṭhitesu sattesu. Suttesūti satijāgariyābhāvena sabbiriyāpathesu niddāyantesu. Bahujāgaroti mahante sativepulle jāgariye ṭhito. Abalassaṃvāti kuṇṭhapādaṃ chinnajavaṃ dubbalassaṃ sīghajavo sindhavājānīyo viya. Sumedhasoti uttamapañño. Tathārūpaṃ puggalaṃ āgamenapi adhigamenapi hitvā yāti. Mandapaññasmiñhi ekaṃ suttaṃ gahetuṃ vāyamanteyeva sumedhaso ekaṃ vaggaṃ gaṇhāti, evaṃ tāva āgamena hitvā yāti. Mandapaññe pana rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni kātuṃ vāyamanteyeva kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sajjhāyanteyeva ca sumedhaso pubbabhāgepi parena kataṃ rattiṭṭhānaṃ vā divāṭṭhānaṃ vā pavisitvā kammaṭṭhānaṃ sammasanto sabbakilese khepetvā neva lokuttaradhamme hatthagate karoti, evaṃ adhigamenapi hitvā yāti. Vaṭṭe pana naṃ hitvā chaḍḍetvā vaṭṭato nissaranto yātiyevāti.
คาถาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Gāthāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปมตฺตาปมตฺตเทฺวสหายกวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Pamattāpamattadvesahāyakavatthu chaṭṭhaṃ.
๗. มฆวตฺถุ
7. Maghavatthu
อปฺปมาเทน มฆวาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวสาลิยํ อุปนิสฺสาย กูฎาคารสาลายํ วิหรโนฺต สกฺกํ เทวราชานํ อารพฺภ กเถสิฯ
Appamādena maghavāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā vesāliyaṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharanto sakkaṃ devarājānaṃ ārabbha kathesi.
เวสาลิยญฺหิ มหาลิ นาม ลิจฺฉวี วสติ, โส ตถาคตสฺส สกฺกปญฺหสุตฺตนฺตเทสนํ (ที. นิ. ๒.๓๔๔ อาทโย) สุตฺวา ‘‘สมฺมาสมฺพุโทฺธ สกฺกสมฺปตฺติํ มหติํ กตฺวา กเถสิ, ‘ทิสฺวา นุ โข กเถสิ, อุทาหุ อทิสฺวาฯ ชานาติ นุ โข สกฺกํ, อุทาหุ โน’ติ ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จิเนฺตสิฯ อถ โข, มหาลิ, ลิจฺฉวี เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสิโนฺน โข, มหาลิ, ลิจฺฉวี ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ทิโฎฺฐ โข, ภเนฺต, ภควตา สโกฺก เทวานมิโนฺท’’ติ? ‘‘ทิโฎฺฐ โข เม , มหาลิ, สโกฺก เทวานมิโนฺท’’ติฯ ‘‘โส หิ นุน, ภเนฺต, สกฺกปติรูปโก ภวิสฺสติ ฯ ทุทฺทโส หิ, ภเนฺต, สโกฺก เทวานมิโนฺท’’ติฯ ‘‘สกฺกญฺจ ขฺวาหํ, มหาลิ, ปชานามิ สกฺกกรเณ จ ธเมฺม, เยสํ ธมฺมานํ สมาทินฺนตฺตา สโกฺก สกฺกตฺตํ อชฺฌคา, ตญฺจ ปชานามิ’’ฯ
Vesāliyañhi mahāli nāma licchavī vasati, so tathāgatassa sakkapañhasuttantadesanaṃ (dī. ni. 2.344 ādayo) sutvā ‘‘sammāsambuddho sakkasampattiṃ mahatiṃ katvā kathesi, ‘disvā nu kho kathesi, udāhu adisvā. Jānāti nu kho sakkaṃ, udāhu no’ti pucchissāmi na’’nti cintesi. Atha kho, mahāli, licchavī yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho, mahāli, licchavī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘diṭṭho kho, bhante, bhagavatā sakko devānamindo’’ti? ‘‘Diṭṭho kho me , mahāli, sakko devānamindo’’ti. ‘‘So hi nuna, bhante, sakkapatirūpako bhavissati . Duddaso hi, bhante, sakko devānamindo’’ti. ‘‘Sakkañca khvāhaṃ, mahāli, pajānāmi sakkakaraṇe ca dhamme, yesaṃ dhammānaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā, tañca pajānāmi’’.
สโกฺก, มหาลิ, เทวานมิโนฺท ปุเพฺพ มนุสฺสภูโต สมาโน มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ตสฺมา ‘‘มฆวา’’ติ วุจฺจติฯ
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā ‘‘maghavā’’ti vuccati.
สโกฺก, มหาลิ, เทวานมิโนฺท ปุเพฺพ มนุสฺสภูโต สมาโน ปุเร ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติฯ
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘purindado’’ti vuccati.
สโกฺก, มหาลิ, เทวานมิโนฺท ปุเพฺพ มนุสฺสภูโต สมาโน สกฺกจฺจํ ทานํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘สโกฺก’’ติ วุจฺจติฯ
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘sakko’’ti vuccati.
สโกฺก, มหาลิ, เทวานมิโนฺท ปุเพฺพ มนุสฺสภูโต สมาโน อาวสถํ อทาสิ, ตสฺมา ‘‘วาสโว’’ติ วุจฺจติฯ
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvasathaṃ adāsi, tasmā ‘‘vāsavo’’ti vuccati.
สโกฺก, มหาลิ, เทวานมิโนฺท สหสฺสมฺปิ อตฺถํ มุหุเตฺตน จิเนฺตติ, ตสฺมา ‘‘สหสฺสโกฺข’’ติ วุจฺจติฯ
Sakko, mahāli, devānamindo sahassampi atthaṃ muhuttena cinteti, tasmā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati.
สกฺกสฺส, มหาลิ, เทวานมินฺทสฺส สุชา นาม อสุรกญฺญา, ปชาปติ, ตสฺมา ‘‘สุชมฺปตี’’ติ วุจฺจติฯ
Sakkassa, mahāli, devānamindassa sujā nāma asurakaññā, pajāpati, tasmā ‘‘sujampatī’’ti vuccati.
สโกฺก, มหาลิ, เทวานมิโนฺท เทวานํ ตาวติํสานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรติ, ตสฺมา ‘‘เทวานมิโนฺท’’ติ วุจฺจติฯ
Sakko, mahāli, devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā ‘‘devānamindo’’ti vuccati.
สกฺกสฺส, มหาลิ, เทวานมินฺทสฺส ปุเพฺพ มนุสฺสภูตสฺส สตฺต วตปทานิ สมตฺตานิ สมาทินฺนานิ อเหสุํ, เยสํ สมาทินฺนตฺตา สโกฺก สกฺกตฺตํ อชฺฌคาฯ กตมานิ สตฺต วตปทานิ? ยาวชีวํ มาตาเปตฺติภโร อสฺสํ, ยาวชีวํ กุเล เชฎฺฐาปจายี อสฺสํ, ยาวชีวํ สณฺหวาโจ อสฺสํ, ยาวชีวํ อปิสุณวาโจ อสฺสํ, ยาวชีวํ วิคตมลมเจฺฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวเสยฺยํ, มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต อสฺสํฯ ยาวชีวํ สจฺจวาโจ อสฺสํ, ยาวชีวํ อโกฺกธโน อสฺสํ, ‘‘สเจปิ เม โกโธ อุปฺปเชฺชยฺย, ขิปฺปเมว น ปฎิวิเนยฺย’’นฺติฯ สกฺกสฺส, มหาลิ, เทวานมินฺทสฺส ปุเพฺพ มนุสฺสภูตสฺส อิมานิ สตฺต วตปทานิ สมตฺตานิ สมาทินฺนานิ อเหสุํ, เยสํ สมาทินฺนตฺตา สโกฺก สกฺกตฺตํ อชฺฌคาติฯ
Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā. Katamāni satta vatapadāni? Yāvajīvaṃ mātāpettibharo assaṃ, yāvajīvaṃ kule jeṭṭhāpacāyī assaṃ, yāvajīvaṃ saṇhavāco assaṃ, yāvajīvaṃ apisuṇavāco assaṃ, yāvajīvaṃ vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvaseyyaṃ, muttacāgo payatapāṇi vosaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato assaṃ. Yāvajīvaṃ saccavāco assaṃ, yāvajīvaṃ akkodhano assaṃ, ‘‘sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva na paṭivineyya’’nti. Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa imāni satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagāti.
‘‘มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ, กุเล เชฎฺฐาปจายินํ;
‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ;
สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ, เปสุเณยฺยปฺปหายินํฯ
Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ.
‘‘มเจฺฉรวินเย ยุตฺตํ, สจฺจํ โกธาภิภุํ นรํ;
‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ;
ตํ เว เทวา ตาวติํสา, อาหุ สปฺปุริโส อิตี’’ติฯ (สํ. นิ. ๑.๒๕๗) –
Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu sappuriso itī’’ti. (saṃ. ni. 1.257) –
อิทํ, มหาลิ, สเกฺกน มฆมาณวกาเล กตกมฺมนฺติ วตฺวา ปุน เตน ‘‘กถํ, ภเนฺต, มฆมาณโว ปฎิปชฺชี’’ติ? ตสฺส ปฎิปตฺติํ วิตฺถารโต โสตุกาเมน ปุโฎฺฐ ‘‘เตน หิ, มหาลิ, สุณาหี’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริ –
Idaṃ, mahāli, sakkena maghamāṇavakāle katakammanti vatvā puna tena ‘‘kathaṃ, bhante, maghamāṇavo paṭipajjī’’ti? Tassa paṭipattiṃ vitthārato sotukāmena puṭṭho ‘‘tena hi, mahāli, suṇāhī’’ti vatvā atītaṃ āhari –
อตีเต มคธรเฎฺฐ มจลคาเม มโฆ นาม มาณโว คามกมฺมกรณฎฺฐานํ คนฺตฺวา อตฺตโน ฐิตฎฺฐานํ ปาทเนฺตน ปํสุํ วิยูหิตฺวา รมณียํ กตฺวา อฎฺฐาสิฯ อปโร ตํ พาหุนา ปหริตฺวา ตโต อปเนตฺวา สยํ ตตฺถ อฎฺฐาสิฯ โส ตสฺส อกุชฺฌิตฺวาว อญฺญํ ฐานํ รมณียํ กตฺวา ฐิโตฯ ตโตปิ นํ อโญฺญ อาคนฺตฺวา พาหุนา ปหริตฺวา อปเนตฺวา สยํ อฎฺฐาสิฯ โส ตสฺสปิ อกุชฺฌิตฺวาว อญฺญํ ฐานํ รมณียํ กตฺวา ฐิโต, อิติ ตํ เคหโต นิกฺขนฺตา นิกฺขนฺตา ปุริสา พาหุนา ปหริตฺวา ฐิตฐิตฎฺฐานโต อปเนสุํฯ โส ‘‘สเพฺพเปเต มํ นิสฺสาย สุขิตา ชาตา, อิมินา กเมฺมน มยฺหํ สุขทายเกน ปุญฺญกเมฺมน ภวิตพฺพ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา, ปุนทิวเส กุทาลํ อาทาย ขลมณฺฑลมตฺตํ ฐานํ รมณียํ อกาสิฯ สเพฺพ คนฺตฺวา ตเตฺถว อฎฺฐํสุฯ อถ เนสํ สีตสมเย อคฺคิํ กตฺวา อทาสิ, คิมฺหกาเล อุทกํฯ ตโต ‘‘รมณียํ ฐานํ นาม สเพฺพสํ ปิยํ, กสฺสจิ อปฺปิยํ นาม นตฺถิ, อิโต ปฎฺฐาย มยา มคฺคํ สมํ กโรเนฺตน วิจริตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ปาโตว นิกฺขมิตฺวา, มคฺคํ สมํ กโรโนฺต ฉินฺทิตฺวา, หริตพฺพยุตฺตกา รุกฺขสาขา หรโนฺต วิจรติฯ อถ นํ อปโร ทิสฺวา อาห – ‘‘สมฺม, กิํ กโรสี’’ติ? ‘‘มยฺหํ สคฺคคามินํ มคฺคํ กโรมิ, สมฺมา’’ติฯ ‘‘เตน หิ อหมฺปิ เต สหาโย โหมี’’ติฯ ‘‘โหหิ, สมฺม, สโคฺค นาม พหูนมฺปิ มนาโป สุขพหุโล’’ติฯ ตโต ปฎฺฐาย เทฺว ชนา อเหสุํฯ เต ทิสฺวา ตเถว ปุจฺฉิตฺวา จ สุตฺวา จ อปโรปิ เตสํ สหาโย ชาโต, เอวํ อปโรปิ อปโรปีติ สเพฺพปิ เตตฺติํส ชนา ชาตาฯ เต สเพฺพปิ กุทาลาทิหตฺถา มคฺคํ สมํ กโรนฺตา เอกโยชนทฺวิโยชนมตฺตฎฺฐานํ คจฺฉนฺติฯ
Atīte magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṃ pādantena paṃsuṃ viyūhitvā ramaṇīyaṃ katvā aṭṭhāsi. Aparo taṃ bāhunā paharitvā tato apanetvā sayaṃ tattha aṭṭhāsi. So tassa akujjhitvāva aññaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ katvā ṭhito. Tatopi naṃ añño āgantvā bāhunā paharitvā apanetvā sayaṃ aṭṭhāsi. So tassapi akujjhitvāva aññaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ katvā ṭhito, iti taṃ gehato nikkhantā nikkhantā purisā bāhunā paharitvā ṭhitaṭhitaṭṭhānato apanesuṃ. So ‘‘sabbepete maṃ nissāya sukhitā jātā, iminā kammena mayhaṃ sukhadāyakena puññakammena bhavitabba’’nti cintetvā, punadivase kudālaṃ ādāya khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi. Sabbe gantvā tattheva aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ sītasamaye aggiṃ katvā adāsi, gimhakāle udakaṃ. Tato ‘‘ramaṇīyaṃ ṭhānaṃ nāma sabbesaṃ piyaṃ, kassaci appiyaṃ nāma natthi, ito paṭṭhāya mayā maggaṃ samaṃ karontena vicarituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā, pātova nikkhamitvā, maggaṃ samaṃ karonto chinditvā, haritabbayuttakā rukkhasākhā haranto vicarati. Atha naṃ aparo disvā āha – ‘‘samma, kiṃ karosī’’ti? ‘‘Mayhaṃ saggagāminaṃ maggaṃ karomi, sammā’’ti. ‘‘Tena hi ahampi te sahāyo homī’’ti. ‘‘Hohi, samma, saggo nāma bahūnampi manāpo sukhabahulo’’ti. Tato paṭṭhāya dve janā ahesuṃ. Te disvā tatheva pucchitvā ca sutvā ca aparopi tesaṃ sahāyo jāto, evaṃ aparopi aparopīti sabbepi tettiṃsa janā jātā. Te sabbepi kudālādihatthā maggaṃ samaṃ karontā ekayojanadviyojanamattaṭṭhānaṃ gacchanti.
เต ทิสฺวา คามโภชโก จิเนฺตสิ – ‘‘อิเม มนุสฺสา อโยเค ยุตฺตา, สเจ อิเม อรญฺญโต มจฺฉมํสาทีนิ วา อาหเรยฺยุํฯ สุรํ วา กตฺวา ปิเวยฺยุํ, อญฺญํ วา ตาทิสํ กมฺมํ กเรยฺยุํ, อหมฺปิ กิญฺจิ กิญฺจิ ลเภยฺย’’นฺติฯ อถ เน ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ กโรนฺตา วิจรถา’’ติ? ‘‘สคฺคมคฺคํ, สามี’’ติฯ ‘‘ฆราวาสํ วสเนฺตหิ นาม เอวํ กาตุํ น วฎฺฎติ, อรญฺญโต มจฺฉมํสาทีนิ อาหริตุํ, สุรํ กตฺวา ปาตุํ, นานปฺปกาเร จ กมฺมเนฺต กาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ เต ตสฺส วจนํ ปฎิกฺขิปิํสุ, เอวํ ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานาปิ ปฎิกฺขิปิํสุเยวฯ โส กุชฺฌิตฺวา ‘‘นาเสสฺสามิ เน’’ติ รโญฺญ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘โจเร เต, เทว, วคฺคพนฺธเนน วิจรเนฺต ปสฺสามี’’ติ วตฺวา, ‘‘คจฺฉ, เต คเหตฺวา อาเนหี’’ติ วุเตฺต ตถา กตฺวา สเพฺพ เต พนฺธิตฺวา อาเนตฺวา รโญฺญ ทเสฺสสิฯ ราชา อวีมํสิตฺวาว ‘‘หตฺถินา มทฺทาเปถา’’ติ อาณาเปสิฯ มโฆ เสสานํ โอวาทมทาสิ – ‘‘สมฺมา, ฐเปตฺวา เมตฺตํ อโญฺญ อมฺหากํ อวสฺสโย นตฺถิ, ตุเมฺห กตฺถจิ โกปํ อกตฺวา รเญฺญ จ คามโภชเก จ มทฺทนหตฺถิมฺหิ จ อตฺตนิ จ เมตฺตจิเตฺตน สมจิตฺตาว โหถา’’ติฯ เต ตถา กริํสุฯ อถ เนสํ เมตฺตานุภาเวน หตฺถี อุปฺปสงฺกมิตุมฺปิ น วิสหิฯ ราชา ตมตฺถํ สุตฺวา พหู มนุเสฺส ทิสฺวา มทฺทิตุํ น วิสหิสฺสติ? ‘‘คจฺฉถ, เน กิลเญฺชน ปฎิจฺฉาเทตฺวา มทฺทาเปถา’’ติ อาหฯ เต กิลเญฺชน ปฎิจฺฉาเทตฺวา มทฺทิตุํ เปสิยมาโนปิ หตฺถี ทูรโตว ปฎิกฺกมิฯ
Te disvā gāmabhojako cintesi – ‘‘ime manussā ayoge yuttā, sace ime araññato macchamaṃsādīni vā āhareyyuṃ. Suraṃ vā katvā piveyyuṃ, aññaṃ vā tādisaṃ kammaṃ kareyyuṃ, ahampi kiñci kiñci labheyya’’nti. Atha ne pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃ karontā vicarathā’’ti? ‘‘Saggamaggaṃ, sāmī’’ti. ‘‘Gharāvāsaṃ vasantehi nāma evaṃ kātuṃ na vaṭṭati, araññato macchamaṃsādīni āharituṃ, suraṃ katvā pātuṃ, nānappakāre ca kammante kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Te tassa vacanaṃ paṭikkhipiṃsu, evaṃ punappunaṃ vuccamānāpi paṭikkhipiṃsuyeva. So kujjhitvā ‘‘nāsessāmi ne’’ti rañño santikaṃ gantvā, ‘‘core te, deva, vaggabandhanena vicarante passāmī’’ti vatvā, ‘‘gaccha, te gahetvā ānehī’’ti vutte tathā katvā sabbe te bandhitvā ānetvā rañño dassesi. Rājā avīmaṃsitvāva ‘‘hatthinā maddāpethā’’ti āṇāpesi. Magho sesānaṃ ovādamadāsi – ‘‘sammā, ṭhapetvā mettaṃ añño amhākaṃ avassayo natthi, tumhe katthaci kopaṃ akatvā raññe ca gāmabhojake ca maddanahatthimhi ca attani ca mettacittena samacittāva hothā’’ti. Te tathā kariṃsu. Atha nesaṃ mettānubhāvena hatthī uppasaṅkamitumpi na visahi. Rājā tamatthaṃ sutvā bahū manusse disvā maddituṃ na visahissati? ‘‘Gacchatha, ne kilañjena paṭicchādetvā maddāpethā’’ti āha. Te kilañjena paṭicchādetvā maddituṃ pesiyamānopi hatthī dūratova paṭikkami.
ราชา ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา ‘‘การเณเนตฺถ ภวิตพฺพ’’นฺติ เต ปโกฺกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ตาตา, มํ นิสฺสาย ตุเมฺห กิํ น ลภถา’’ติ? ‘‘กิํ นาเมตํ, เทวา’’ติ? ‘‘ตุเมฺห กิร วคฺคพนฺธเนน โจรา หุตฺวา อรเญฺญ วิจรถา’’ติ? ‘‘โก เอวมาห, เทวา’’ติ? ‘‘คามโภชโก, ตาตา’’ติฯ ‘‘น มยํ, เทว, โจรา, มยํ ปน อตฺตโน สคฺคมคฺคํ โสเธนฺตา อิทญฺจิทญฺจ กโรม, คามโภชโก อเมฺห อกุสลกิริยาย นิโยเชตฺวา อตฺตโน วจนํ อกโรเนฺต นาเสตุกาโม กุชฺฌิตฺวา เอวมาหา’’ติฯ อถ ราชา เตสํ กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปโตฺต หุตฺวา, ‘‘ตาตา, อยํ ติรจฺฉาโน ตุมฺหากํ คุเณ ชานาติ, อหํ มนุสฺสภูโต ชานิตุํ นาสกฺขิํ, ขมถ เม’’ติฯ เอวญฺจ ปน วตฺวา สปุตฺตทารํ คามโภชกํ เตสํ ทาสํ, หตฺถิํ อาโรหนิยํ, ตญฺจ คามํ ยถาสุขํ ปริโภคํ กตฺวา อทาสิฯ เต ‘‘อิเธว โน กตปุญฺญสฺสานิสํโส ทิโฎฺฐ’’ติ ภิโยฺยโสมตฺตาย ปสนฺนมานสา หุตฺวา ตํ หตฺถิํ วาเรน วาเรน อภิรุยฺห คจฺฉนฺตา มนฺตยิํสุ ‘‘อิทานิ อเมฺหหิ อติเรกตรํ ปุญฺญํ กาตพฺพํ, กิํ กโรม? จตุมหาปเถ ถาวรํ กตฺวา มหาชนสฺส วิสฺสมนสาลํ กริสฺสามา’’ติฯ เต วฑฺฒกิํ ปโกฺกสาเปตฺวา สาลํ ปฎฺฐเปสุํฯ มาตุคาเมสุ ปน วิคตจฺฉนฺทตาย ตสฺสา สาลาย มาตุคามานํ ปตฺติํ นาทํสุฯ
Rājā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘kāraṇenettha bhavitabba’’nti te pakkosāpetvā pucchi – ‘‘tātā, maṃ nissāya tumhe kiṃ na labhathā’’ti? ‘‘Kiṃ nāmetaṃ, devā’’ti? ‘‘Tumhe kira vaggabandhanena corā hutvā araññe vicarathā’’ti? ‘‘Ko evamāha, devā’’ti? ‘‘Gāmabhojako, tātā’’ti. ‘‘Na mayaṃ, deva, corā, mayaṃ pana attano saggamaggaṃ sodhentā idañcidañca karoma, gāmabhojako amhe akusalakiriyāya niyojetvā attano vacanaṃ akaronte nāsetukāmo kujjhitvā evamāhā’’ti. Atha rājā tesaṃ kathaṃ sutvā somanassappatto hutvā, ‘‘tātā, ayaṃ tiracchāno tumhākaṃ guṇe jānāti, ahaṃ manussabhūto jānituṃ nāsakkhiṃ, khamatha me’’ti. Evañca pana vatvā saputtadāraṃ gāmabhojakaṃ tesaṃ dāsaṃ, hatthiṃ ārohaniyaṃ, tañca gāmaṃ yathāsukhaṃ paribhogaṃ katvā adāsi. Te ‘‘idheva no katapuññassānisaṃso diṭṭho’’ti bhiyyosomattāya pasannamānasā hutvā taṃ hatthiṃ vārena vārena abhiruyha gacchantā mantayiṃsu ‘‘idāni amhehi atirekataraṃ puññaṃ kātabbaṃ, kiṃ karoma? Catumahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karissāmā’’ti. Te vaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā sālaṃ paṭṭhapesuṃ. Mātugāmesu pana vigatacchandatāya tassā sālāya mātugāmānaṃ pattiṃ nādaṃsu.
มฆสฺส ปน เคเห นนฺทา, จิตฺตา, สุธมฺมา, สุชาติ จตโสฺส อิตฺถิโย โหนฺติฯ ตาสุ สุธมฺมา วฑฺฒกินา สทฺธิํ เอกโต หุตฺวา, ‘‘ภาติก, อิมิสฺสา สาลาย มํ เชฎฺฐิกํ กโรหี’’ติ วตฺวา ลญฺชํ อทาสิฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ปฐมเมว กณฺณิกตฺถาย รุกฺขํ สุกฺขาเปตฺวา ตเจฺฉตฺวา วิชฺฌิตฺวา กณฺณิกํ นิฎฺฐาเปตฺวา, ‘‘สุธมฺมา นาม อยํ สาลา’’ติ อกฺขรานิ ฉินฺทิตฺวา วเตฺถน ปลิเวเฐตฺวา ฐเปสิฯ อถ เน วฑฺฒกี สาลํ นิฎฺฐาเปตฺวา กณฺณิกาโรปนทิวเส ‘‘อโห, อยฺยา, เอกํ กรณียํ น สริมฺหา’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ นาม, โภ’’ติ? ‘‘กณฺณิก’’นฺติฯ ‘‘โหตุ ตํ อาหริสฺสามา’’ติฯ ‘‘อิทานิ ฉินฺนรุเกฺขน กาตุํ น สกฺกา, ปุเพฺพเยว ตํ ฉินฺทิตฺวา ตเจฺฉตฺวา วิชฺฌิตฺวา ฐปิตกณฺณิกา ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ‘‘อิทานิ กิํ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘สเจ กสฺสจิ เคเห นิฎฺฐาเปตฺวา ฐปิตา วิกฺกายิกกณฺณิกา อตฺถิ, สา ปริเยสิตพฺพา’’ติฯ เต ปริเยสนฺตา สุธมฺมาย เคเห ทิสฺวา สหสฺสํ ทตฺวาปิ มูเลน น ลภิํสุฯ ‘‘สเจ มํ สาลาย ปตฺติํ กโรถ, ทสฺสามี’’ติ วุเตฺต ปน ‘‘มยํ มาตุคามานํ ปตฺติํ น ทมฺมา’’ติ อาหํสุฯ
Maghassa pana gehe nandā, cittā, sudhammā, sujāti catasso itthiyo honti. Tāsu sudhammā vaḍḍhakinā saddhiṃ ekato hutvā, ‘‘bhātika, imissā sālāya maṃ jeṭṭhikaṃ karohī’’ti vatvā lañjaṃ adāsi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā paṭhamameva kaṇṇikatthāya rukkhaṃ sukkhāpetvā tacchetvā vijjhitvā kaṇṇikaṃ niṭṭhāpetvā, ‘‘sudhammā nāma ayaṃ sālā’’ti akkharāni chinditvā vatthena paliveṭhetvā ṭhapesi. Atha ne vaḍḍhakī sālaṃ niṭṭhāpetvā kaṇṇikāropanadivase ‘‘aho, ayyā, ekaṃ karaṇīyaṃ na sarimhā’’ti āha. ‘‘Kiṃ nāma, bho’’ti? ‘‘Kaṇṇika’’nti. ‘‘Hotu taṃ āharissāmā’’ti. ‘‘Idāni chinnarukkhena kātuṃ na sakkā, pubbeyeva taṃ chinditvā tacchetvā vijjhitvā ṭhapitakaṇṇikā laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Idāni kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Sace kassaci gehe niṭṭhāpetvā ṭhapitā vikkāyikakaṇṇikā atthi, sā pariyesitabbā’’ti. Te pariyesantā sudhammāya gehe disvā sahassaṃ datvāpi mūlena na labhiṃsu. ‘‘Sace maṃ sālāya pattiṃ karotha, dassāmī’’ti vutte pana ‘‘mayaṃ mātugāmānaṃ pattiṃ na dammā’’ti āhaṃsu.
อถ เน วฑฺฒกี อาห – ‘‘อยฺยา, ตุเมฺห กิํ กเถถ, ฐเปตฺวา พฺรหฺมโลกํ อญฺญํ มาตุคามรหิตฎฺฐานํ นาม นตฺถิ, คณฺหถ กณฺณิกํฯ เอวํ สเนฺต อมฺหากํ กมฺมํ นิฎฺฐํ คมิสฺสตี’’ติฯ เต ‘‘สาธู’’ติ กณฺณิกํ คเหตฺวา สาลํ นิฎฺฐาเปตฺวา ติธา วิภชิํสุฯ เอกสฺมิํ โกฎฺฐาเส อิสฺสรานํ วสนฎฺฐานํ กริํสุ, เอกสฺมิํ ทุคฺคตานํ, เอกสฺมิํ คิลานานํฯ เตตฺติํส ชนา เตตฺติํส ผลกานิ ปญฺญเปตฺวา หตฺถิสฺส สญฺญํ อทํสุ – ‘‘อาคนฺตุโก อาคนฺตฺวา ยสฺส อตฺถตผลเก นิสีทติ, ตํ คเหตฺวา ผลกสามิกเสฺสว เคเห ปติฎฺฐเปหิ, ตสฺส ปาทปริกมฺมปิฎฺฐิปริกมฺมปานียขาทนียโภชนียสยนานิ สพฺพานิ ผลกสามิกเสฺสว ภาโร ภวิสฺสตี’’ติฯ หตฺถี อาคตาคตํ คเหตฺวา ผลกสามิกเสฺสว ฆรํ เนติฯ โส ตสฺส ตํ ทิวสํ กตฺตพฺพํ กโรติฯ มโฆ สาลาย อวิทูเร โกวิฬารรุกฺขํ โรเปตฺวา ตสฺส มูเล ปาสาณผลกํ อตฺถริฯ สาลํ ปวิฎฺฐปวิฎฺฐา ชนา กณฺณิกํ โอโลเกตฺวา อกฺขรานิ วาเจตฺวา, ‘‘สุธมฺมา นาเมสา สาลา’’ติ วทนฺติฯ เตตฺติํสชนานํ นามํ น ปญฺญายติฯ นนฺทา จิเนฺตสิ – ‘‘อิเม สาลํ กโรนฺตา อเมฺห อปตฺติกา กริํสุ, สุธมฺมา ปน อตฺตโน พฺยตฺตตาย กณฺณิกํ กตฺวา ปตฺติกา ชาตา, มยาปิ กิญฺจิ กาตุํ วฎฺฎติ, กิํ นุ โข กริสฺสามี’’ติ? อถสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘สาลํ อาคตาคตานํ ปานียเญฺจว นฺหาโนทกญฺจ ลทฺธุํ วฎฺฎติ, โปกฺขรณิํ ขณาเปสฺสามี’’ติฯ สา โปกฺขรณิํ กาเรสิฯ จิตฺตา จิเนฺตสิ – ‘‘สุธมฺมาย กณฺณิกา ทินฺนา, นนฺทาย โปกฺขรณี การิตา, มยาปิ กิญฺจิ กาตุํ วฎฺฎติ, กิํ นุ โข กริสฺสามี’’ติ? อถสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘สาลํ อาคตาคเตหิ ปานียํ ปิวิตฺวา นฺหตฺวา คมนกาเลปิ มาลํ ปิลนฺธิตฺวา คนฺตุํ วฎฺฎติ, ปุปฺผารามํ การาเปสฺสามี’’ติฯ สา รมณียํ ปุปฺผารามํ กาเรสิฯ เยภุเยฺยน ตสฺมิํ อาราเม ‘‘อสุโก นาม ปุปฺผูปคผลูปครุโกฺข นตฺถี’’ติ นาโหสิฯ
Atha ne vaḍḍhakī āha – ‘‘ayyā, tumhe kiṃ kathetha, ṭhapetvā brahmalokaṃ aññaṃ mātugāmarahitaṭṭhānaṃ nāma natthi, gaṇhatha kaṇṇikaṃ. Evaṃ sante amhākaṃ kammaṃ niṭṭhaṃ gamissatī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti kaṇṇikaṃ gahetvā sālaṃ niṭṭhāpetvā tidhā vibhajiṃsu. Ekasmiṃ koṭṭhāse issarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kariṃsu, ekasmiṃ duggatānaṃ, ekasmiṃ gilānānaṃ. Tettiṃsa janā tettiṃsa phalakāni paññapetvā hatthissa saññaṃ adaṃsu – ‘‘āgantuko āgantvā yassa atthataphalake nisīdati, taṃ gahetvā phalakasāmikasseva gehe patiṭṭhapehi, tassa pādaparikammapiṭṭhiparikammapānīyakhādanīyabhojanīyasayanāni sabbāni phalakasāmikasseva bhāro bhavissatī’’ti. Hatthī āgatāgataṃ gahetvā phalakasāmikasseva gharaṃ neti. So tassa taṃ divasaṃ kattabbaṃ karoti. Magho sālāya avidūre koviḷārarukkhaṃ ropetvā tassa mūle pāsāṇaphalakaṃ atthari. Sālaṃ paviṭṭhapaviṭṭhā janā kaṇṇikaṃ oloketvā akkharāni vācetvā, ‘‘sudhammā nāmesā sālā’’ti vadanti. Tettiṃsajanānaṃ nāmaṃ na paññāyati. Nandā cintesi – ‘‘ime sālaṃ karontā amhe apattikā kariṃsu, sudhammā pana attano byattatāya kaṇṇikaṃ katvā pattikā jātā, mayāpi kiñci kātuṃ vaṭṭati, kiṃ nu kho karissāmī’’ti? Athassā etadahosi – ‘‘sālaṃ āgatāgatānaṃ pānīyañceva nhānodakañca laddhuṃ vaṭṭati, pokkharaṇiṃ khaṇāpessāmī’’ti. Sā pokkharaṇiṃ kāresi. Cittā cintesi – ‘‘sudhammāya kaṇṇikā dinnā, nandāya pokkharaṇī kāritā, mayāpi kiñci kātuṃ vaṭṭati, kiṃ nu kho karissāmī’’ti? Athassā etadahosi – ‘‘sālaṃ āgatāgatehi pānīyaṃ pivitvā nhatvā gamanakālepi mālaṃ pilandhitvā gantuṃ vaṭṭati, pupphārāmaṃ kārāpessāmī’’ti. Sā ramaṇīyaṃ pupphārāmaṃ kāresi. Yebhuyyena tasmiṃ ārāme ‘‘asuko nāma pupphūpagaphalūpagarukkho natthī’’ti nāhosi.
สุชา ปน ‘‘อหํ มฆสฺส มาตุลธีตา เจว ปาทปริจาริกา จ, เอเตน กตํ กมฺมํ มยฺหเมว, มยา กตํ เอตเสฺสวา’’ติ จิเนฺตตฺวา, กิญฺจิ อกตฺวา อตฺตภาวเมว มณฺฑยมานา กาลํ วีตินาเมสิฯ มโฆปิ มาตาปิตุอุปฎฺฐานํ กุเล เชฎฺฐาปจายนกมฺมํ สจฺจวาจํ อผรุสวาจํ อปิ, สุณวาจํ มเจฺฉรวินยํ อโกฺกธนนฺติ อิมานิ สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา –
Sujā pana ‘‘ahaṃ maghassa mātuladhītā ceva pādaparicārikā ca, etena kataṃ kammaṃ mayhameva, mayā kataṃ etassevā’’ti cintetvā, kiñci akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā kālaṃ vītināmesi. Maghopi mātāpituupaṭṭhānaṃ kule jeṭṭhāpacāyanakammaṃ saccavācaṃ apharusavācaṃ api, suṇavācaṃ maccheravinayaṃ akkodhananti imāni satta vatapadāni pūretvā –
‘‘มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ, กุเล เชฎฺฐาปจายินํ;
‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ;
สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ, เปสุเณยฺยปฺปหายินํฯ
Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ.
‘‘มเจฺฉรวินเย ยุตฺตํ, สจฺจํ โกธาภิภุํ นรํ;
‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ;
ตํ เว เทวา ตาวติํสา, อาหุ ‘สปฺปุริโส’อิตี’’ติฯ (สํ. นิ. ๑.๒๕๗) –
Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu ‘sappuriso’itī’’ti. (saṃ. ni. 1.257) –
เอวํ ปสํสิยภาวํ อาปชฺชิตฺวา ชีวิตปริโยสาเน ตาวติํสภวเน สโกฺก เทวราชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, เตปิสฺส สหายกา ตเตฺถว นิพฺพตฺติํสุ, วฑฺฒกี วิสฺสกมฺมเทวปุโตฺต หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ ตทา ตาวติํสภวเน อสุรา วสนฺติฯ เต ‘‘อภินวา เทวปุตฺตา นิพฺพตฺตา’’ติ ทิพฺพปานํ สชฺชยิํสุฯ สโกฺก อตฺตโน ปริสาย กสฺสจิ อปิวนตฺถาย สญฺญมทาสิฯ อสุรา ทิพฺพปานํ ปิวิตฺวา มชฺชิํสุฯ สโกฺก ‘‘กิํ เม อิเมหิ สาธารเณน รเชฺชนา’’ติ อตฺตโน ปริสาย สญฺญํ ทตฺวา เต ปาเทสุ คาหาเปตฺวา มหาสมุเทฺท ขิปาเปสิฯ เต อวํสิรา สมุเทฺท ปติํสุฯ อถ เนสํ ปุญฺญานุภาเวน สิเนรุโน เหฎฺฐิมตเล อสุรวิมานํ นาม นิพฺพตฺติ, จิตฺตปาฎลิ นาม นิพฺพตฺติฯ
Evaṃ pasaṃsiyabhāvaṃ āpajjitvā jīvitapariyosāne tāvatiṃsabhavane sakko devarājā hutvā nibbatti, tepissa sahāyakā tattheva nibbattiṃsu, vaḍḍhakī vissakammadevaputto hutvā nibbatti. Tadā tāvatiṃsabhavane asurā vasanti. Te ‘‘abhinavā devaputtā nibbattā’’ti dibbapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko attano parisāya kassaci apivanatthāya saññamadāsi. Asurā dibbapānaṃ pivitvā majjiṃsu. Sakko ‘‘kiṃ me imehi sādhāraṇena rajjenā’’ti attano parisāya saññaṃ datvā te pādesu gāhāpetvā mahāsamudde khipāpesi. Te avaṃsirā samudde patiṃsu. Atha nesaṃ puññānubhāvena sineruno heṭṭhimatale asuravimānaṃ nāma nibbatti, cittapāṭali nāma nibbatti.
เทวาสุรสงฺคาเม ปน อสุเรสุ ปราชิเตสุ ทสโยชนสหสฺสํ ตาวติํสเทวนครํ นาม นิพฺพตฺติฯ ตสฺส ปน นครสฺส ปาจีนปจฺฉิมทฺวารานํ อนฺตรา ทสโยชนสหสฺสํ โหติ, ตถา ทกฺขิณุตฺตรทฺวารานํฯ ตํ โข ปน นครํ ทฺวารสหสฺสยุตฺตํ อโหสิ อารามโปกฺขรณิปฎิมณฺฑิตํฯ ตสฺส มเชฺฌ สาลาย นิสฺสเนฺทน ติโยชนสตุเพฺพเธหิ ธเชหิ ปฎิมณฺฑิโต สตฺตรตนมโย สตฺตโยชนสตุเพฺพโธ เวชยโนฺต นาม ปาสาโท อุคฺคญฺฉิฯ สุวณฺณยฎฺฐีสุ มณิธชา อเหสุํ, มณิยฎฺฐีสุ สุวณฺณธชา; ปวาฬยฎฺฐีสุ มุตฺตธชา, มุตฺตยฎฺฐีสุ ปวาฬธชา; สตฺตรตนมยาสุ ยฎฺฐีสุ สตฺตรตนธชา, มเชฺฌ ฐิโต ธโช ติโยชนสตุเพฺพโธ อโหสิฯ อิติ สาลาย นิสฺสเนฺทน โยชนสหสฺสุเพฺพโธ ปาสาโท สตฺตรตนมโยว หุตฺวา นิพฺพตฺติ, โกวิฬารรุกฺขสฺส นิสฺสเนฺทน สมนฺตา ติโยชนสตปริมณฺฑโล ปาริจฺฉตฺตโก นิพฺพตฺติ, ปาสาณผลกสฺส นิสฺสเนฺทน ปาริจฺฉตฺตกมูเล ทีฆโต สฎฺฐิโยชนา ปุถุลโต ปณฺณาสโยชนา พหลโต ปญฺจทสโยชนา ชยสุมนรตฺตกมฺพลวณฺณา ปณฺฑุกมฺพลสิลา นิพฺพตฺติฯ ตตฺถ นิสินฺนกาเล อุปฑฺฒกาโย ปวิสติ, อุฎฺฐิตกาเล อูนํ ปริปูรติฯ
Devāsurasaṅgāme pana asuresu parājitesu dasayojanasahassaṃ tāvatiṃsadevanagaraṃ nāma nibbatti. Tassa pana nagarassa pācīnapacchimadvārānaṃ antarā dasayojanasahassaṃ hoti, tathā dakkhiṇuttaradvārānaṃ. Taṃ kho pana nagaraṃ dvārasahassayuttaṃ ahosi ārāmapokkharaṇipaṭimaṇḍitaṃ. Tassa majjhe sālāya nissandena tiyojanasatubbedhehi dhajehi paṭimaṇḍito sattaratanamayo sattayojanasatubbedho vejayanto nāma pāsādo uggañchi. Suvaṇṇayaṭṭhīsu maṇidhajā ahesuṃ, maṇiyaṭṭhīsu suvaṇṇadhajā; pavāḷayaṭṭhīsu muttadhajā, muttayaṭṭhīsu pavāḷadhajā; sattaratanamayāsu yaṭṭhīsu sattaratanadhajā, majjhe ṭhito dhajo tiyojanasatubbedho ahosi. Iti sālāya nissandena yojanasahassubbedho pāsādo sattaratanamayova hutvā nibbatti, koviḷārarukkhassa nissandena samantā tiyojanasataparimaṇḍalo pāricchattako nibbatti, pāsāṇaphalakassa nissandena pāricchattakamūle dīghato saṭṭhiyojanā puthulato paṇṇāsayojanā bahalato pañcadasayojanā jayasumanarattakambalavaṇṇā paṇḍukambalasilā nibbatti. Tattha nisinnakāle upaḍḍhakāyo pavisati, uṭṭhitakāle ūnaṃ paripūrati.
หตฺถี ปน เอราวโณ นาม เทวปุโตฺต หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ เทวโลกสฺมิญฺหิ ติรจฺฉานคตา น โหนฺติฯ ตสฺมา โส อุยฺยานกีฬาย นิกฺขมนกาเล อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติโก เอราวโณ นาม หตฺถี อโหสิฯ โส เตตฺติํสชนานํ อตฺถาย เตตฺติํส กุเมฺภ มาเปสิ อาวเฎฺฎน ติคาวุตอฑฺฒโยชนปฺปมาเณ, สเพฺพสํ มเชฺฌ สกฺกสฺส อตฺถาย สุทสฺสนํ นาม ติํสโยชนิกํ กุมฺภํ มาเปสิฯ ตสฺส อุปริ ทฺวาทสโยชนิโก รตนมณฺฑโป โหติฯ ตตฺถ อนฺตรนฺตรา สตฺตรตนมยา โยชนุเพฺพธา ธชา อุฎฺฐหนฺติฯ ปริยเนฺต กิงฺกิณิกชาลํ โอลมฺพติฯ ยสฺส มนฺทวาเตริตสฺส ปญฺจงฺคิกตูริยสทฺทสํมิโสฺส ทิพฺพคีตสโทฺท วิย รโว นิจฺฉรติฯ มณฺฑปมเชฺฌ สกฺกสฺสตฺถาย โยชนิโก มณิปลฺลโงฺก ปญฺญโตฺต โหติ, ตตฺถ สโกฺก นิสีทิฯ เตตฺติํส เทวปุตฺตา อตฺตโน กุเมฺภ รตนปลฺลเงฺก นิสีทิํสุฯ เตตฺติํสาย กุมฺภานํ เอเกกสฺมิํ กุเมฺภ สตฺต สตฺต ทเนฺต มาเปสิฯ เตสุ เอเกโก ปณฺณาสโยชนายาโม, เอเกกสฺมิเญฺจตฺถ ทเนฺต สตฺต สตฺต โปกฺขรณิโย โหนฺติ, เอเกกาย โปกฺขรณิยา สตฺต สตฺต ปทุมินีคจฺฉานิ, เอเกกสฺมิํ คเจฺฉ สตฺต สตฺต ปุปฺผานิ โหนฺติ, เอเกกสฺมิํ ปุเปฺผ สตฺต สตฺต ปตฺตานิ, เอเกกสฺมิํ ปเตฺต สตฺต สตฺต เทวธีตโร นจฺจนฺติฯ เอวํ สมนฺตา ปณฺณาสโยชนฐาเนสุ หตฺถิทเนฺตสุเยว นฎสมชฺชา โหนฺติฯ เอวํ มหนฺตํ ยสํ อนุภวโนฺต สโกฺก เทวราชา วิจรติฯ
Hatthī pana erāvaṇo nāma devaputto hutvā nibbatti. Devalokasmiñhi tiracchānagatā na honti. Tasmā so uyyānakīḷāya nikkhamanakāle attabhāvaṃ vijahitvā diyaḍḍhayojanasatiko erāvaṇo nāma hatthī ahosi. So tettiṃsajanānaṃ atthāya tettiṃsa kumbhe māpesi āvaṭṭena tigāvutaaḍḍhayojanappamāṇe, sabbesaṃ majjhe sakkassa atthāya sudassanaṃ nāma tiṃsayojanikaṃ kumbhaṃ māpesi. Tassa upari dvādasayojaniko ratanamaṇḍapo hoti. Tattha antarantarā sattaratanamayā yojanubbedhā dhajā uṭṭhahanti. Pariyante kiṅkiṇikajālaṃ olambati. Yassa mandavāteritassa pañcaṅgikatūriyasaddasaṃmisso dibbagītasaddo viya ravo niccharati. Maṇḍapamajjhe sakkassatthāya yojaniko maṇipallaṅko paññatto hoti, tattha sakko nisīdi. Tettiṃsa devaputtā attano kumbhe ratanapallaṅke nisīdiṃsu. Tettiṃsāya kumbhānaṃ ekekasmiṃ kumbhe satta satta dante māpesi. Tesu ekeko paṇṇāsayojanāyāmo, ekekasmiñcettha dante satta satta pokkharaṇiyo honti, ekekāya pokkharaṇiyā satta satta paduminīgacchāni, ekekasmiṃ gacche satta satta pupphāni honti, ekekasmiṃ pupphe satta satta pattāni, ekekasmiṃ patte satta satta devadhītaro naccanti. Evaṃ samantā paṇṇāsayojanaṭhānesu hatthidantesuyeva naṭasamajjā honti. Evaṃ mahantaṃ yasaṃ anubhavanto sakko devarājā vicarati.
สุธมฺมาปิ กาลํ กตฺวา คนฺตฺวา ตเตฺถว นิพฺพตฺติฯ ตสฺสา สุธมฺมา นาม นว โยชนสติกา เทวสภา นิพฺพตฺติฯ ตโต รมณียตรํ กิร อญฺญํ ฐานํ นาม นตฺถิ , มาสสฺส อฎฺฐ ทิวเส ธมฺมสฺสวนํ ตเตฺถว โหติฯ ยาวชฺชตนา อญฺญตรํ รมณียํ ฐานํ ทิสฺวา, ‘‘สุธมฺมา เทวสภา วิยา’’ติ วทนฺติฯ นนฺทาปิ กาลํ กตฺวา คนฺตฺวา ตเตฺถว นิพฺพตฺติ, ตสฺสา ปญฺจโยชนสติกา นนฺทา นาม โปกฺขรณี นิพฺพตฺติฯ จิตฺตาปิ กาลํ กตฺวา คนฺตฺวา ตเตฺถว นิพฺพตฺติ , ตสฺสาปิ ปญฺจโยชนสติกํ จิตฺตลตาวนํ นาม นิพฺพตฺติ, ตตฺถ อุปฺปนฺนปุพฺพนิมิเตฺต เทวปุเตฺต เนตฺวา โมหยมานา วิจรนฺติฯ สุชา ปน กาลํ กตฺวา เอกิสฺสา คิริกนฺทราย เอกา พกสกุณิกา หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ สโกฺก อตฺตโน ปริจาริกา โอโลเกโนฺต ‘‘สุธมฺมา อิเธว นิพฺพตฺตา, ตถา นนฺทา จ จิตฺตา จ, สุชา นุ โข กุหิํ นิพฺพตฺตา’’ติ จิเนฺตโนฺต ตํ ตตฺถ นิพฺพตฺตํ ทิสฺวา, ‘‘พาลา กิญฺจิ ปุญฺญํ อกตฺวา อิทานิ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตา, อิทานิ ปน ตํ ปุญฺญํ กาเรตฺวา อิธาเนตุํ วฎฺฎตี’’ติ อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา อญฺญาตกเวเสน ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘กิํ กโรนฺตี อิธ วิจรสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘โก ปน ตฺวํ, สามี’’ติ? ‘‘อหํ เต สามิโก มโฆ’’ติฯ ‘‘กุหิํ นิพฺพโตฺตสิ, สามี’’ติ? ‘‘อหํ ตาวติํสเทวโลเก นิพฺพโตฺต’’ฯ ‘‘ตว สหายิกานํ ปน นิพฺพตฺตฎฺฐานํ ชานาสี’’ติ? ‘‘น ชานามิ, สามี’’ติฯ ‘‘ตาปิ มเมว สนฺติเก นิพฺพตฺตา, ปสฺสิสฺสสิ ตา สหายิกา’’ติฯ ‘‘กถาหํ ตตฺถ คมิสฺสามี’’ติ? สโกฺก ‘‘อหํ ตํ ตตฺถ เนสฺสามี’’ติ วตฺวา หตฺถตเล ฐเปตฺวา เทวโลกํ เนตฺวา นนฺทาย โปกฺขรณิยา ตีเร วิสฺสเชฺชตฺวา อิตราสํ ติสฺสนฺนํ อาโรเจสิ – ‘‘ตุมฺหากํ สหายิกํ สุชํ ปสฺสิสฺสถา’’ติฯ ‘‘กุหิํ สา, เทวา’’ติ ? ‘‘นนฺทาย โปกฺขรณิยา ตีเร ฐิตา’’ติ อาหฯ ตา ติโสฺสปิ คนฺตฺวา, ‘‘อโห อยฺยาย เอวรูปํ อตฺตภาวมณฺฑนสฺส ผลํ, อิทานิสฺสา ตุณฺฑํ ปสฺสถ, ปาเท ปสฺสถ, ชงฺฆา ปสฺสถ, โสภติ วตสฺสา อตฺตภาโว’’ติ เกฬิํ กตฺวา ปกฺกมิํสุฯ
Sudhammāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti. Tassā sudhammā nāma nava yojanasatikā devasabhā nibbatti. Tato ramaṇīyataraṃ kira aññaṃ ṭhānaṃ nāma natthi , māsassa aṭṭha divase dhammassavanaṃ tattheva hoti. Yāvajjatanā aññataraṃ ramaṇīyaṃ ṭhānaṃ disvā, ‘‘sudhammā devasabhā viyā’’ti vadanti. Nandāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti, tassā pañcayojanasatikā nandā nāma pokkharaṇī nibbatti. Cittāpi kālaṃ katvā gantvā tattheva nibbatti , tassāpi pañcayojanasatikaṃ cittalatāvanaṃ nāma nibbatti, tattha uppannapubbanimitte devaputte netvā mohayamānā vicaranti. Sujā pana kālaṃ katvā ekissā girikandarāya ekā bakasakuṇikā hutvā nibbatti. Sakko attano paricārikā olokento ‘‘sudhammā idheva nibbattā, tathā nandā ca cittā ca, sujā nu kho kuhiṃ nibbattā’’ti cintento taṃ tattha nibbattaṃ disvā, ‘‘bālā kiñci puññaṃ akatvā idāni tiracchānayoniyaṃ nibbattā, idāni pana taṃ puññaṃ kāretvā idhānetuṃ vaṭṭatī’’ti attabhāvaṃ vijahitvā aññātakavesena tassā santikaṃ gantvā, ‘‘kiṃ karontī idha vicarasī’’ti pucchi. ‘‘Ko pana tvaṃ, sāmī’’ti? ‘‘Ahaṃ te sāmiko magho’’ti. ‘‘Kuhiṃ nibbattosi, sāmī’’ti? ‘‘Ahaṃ tāvatiṃsadevaloke nibbatto’’. ‘‘Tava sahāyikānaṃ pana nibbattaṭṭhānaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Na jānāmi, sāmī’’ti. ‘‘Tāpi mameva santike nibbattā, passissasi tā sahāyikā’’ti. ‘‘Kathāhaṃ tattha gamissāmī’’ti? Sakko ‘‘ahaṃ taṃ tattha nessāmī’’ti vatvā hatthatale ṭhapetvā devalokaṃ netvā nandāya pokkharaṇiyā tīre vissajjetvā itarāsaṃ tissannaṃ ārocesi – ‘‘tumhākaṃ sahāyikaṃ sujaṃ passissathā’’ti. ‘‘Kuhiṃ sā, devā’’ti ? ‘‘Nandāya pokkharaṇiyā tīre ṭhitā’’ti āha. Tā tissopi gantvā, ‘‘aho ayyāya evarūpaṃ attabhāvamaṇḍanassa phalaṃ, idānissā tuṇḍaṃ passatha, pāde passatha, jaṅghā passatha, sobhati vatassā attabhāvo’’ti keḷiṃ katvā pakkamiṃsu.
ปุน สโกฺก ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ทิฎฺฐา เต สหายิกา’’ติ วตฺวา ‘‘ทิฎฺฐา มํ อุปฺปเณฺฑตฺวา คตา, ตเตฺถว มํ เนหี’’ติ วุเตฺต ตํ ตเตฺถว เนตฺวา อุทเก วิสฺสเชฺชตฺวา, ‘‘ทิฎฺฐา เต ตาสํ สมฺปตฺตี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ทิฎฺฐา, เทวา’’ติ? ‘‘ตยาปิ ตตฺถ นิพฺพตฺตนูปายํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ ‘‘กิํ กโรมิ, เทวา’’ติ? ‘‘มยา ทินฺนํ โอวาทํ รกฺขิสฺสสี’’ติฯ ‘‘รกฺขิสฺสามิ, เทวา’’ติฯ อถสฺสา ปญฺจ สีลานิ ทตฺวา, ‘‘อปฺปมตฺตา รกฺขาหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ สา ตโต ปฎฺฐาย สยํมตมจฺฉเกเยว ปริเยสิตฺวา ขาทติฯ สโกฺก กติปาหจฺจเยน ตสฺสา วีมํสนตฺถาย คนฺตฺวา, วาลุกาปิเฎฺฐ มตมจฺฉโก วิย หุตฺวา อุตฺตาโน นิปชฺชิฯ สา ตํ ทิสฺวา ‘‘มตมจฺฉโก’’ติ สญฺญาย อคฺคเหสิฯ มโจฺฉ คิลนกาเล นงฺคุฎฺฐํ จาเลสิฯ สา ‘‘สชีวมจฺฉโก’’ติ อุทเก วิสฺสเชฺชสิฯ โส โถกํ วีตินาเมตฺวา ปุน ตสฺสา ปุรโต อุตฺตาโน หุตฺวา นิปชฺชิฯ ปุน สา ‘‘มตมจฺฉโก’’ติ สญฺญาย คเหตฺวา คิลนกาเล อคฺคนงฺคุฎฺฐํ จาเลสิฯ ตํ ทิสฺวา ‘‘สชีวมโจฺฉ’’ติ วิสฺสเชฺชสิฯ เอวํ ติกฺขตฺตุํ วีมํสิตฺวา ‘‘สาธุกํ สีลํ รกฺขตี’’ติ อตฺตานํ ชานาเปตฺวา ‘‘อหํ ตว วีมํสนตฺถาย อาคโต, สาธุกํ สีลํ รกฺขสิ, เอวํ รกฺขมานา น จิรเสฺสว มม สนฺติเก นิพฺพตฺติสฺสสิ, อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ
Puna sakko tassā santikaṃ gantvā, ‘‘diṭṭhā te sahāyikā’’ti vatvā ‘‘diṭṭhā maṃ uppaṇḍetvā gatā, tattheva maṃ nehī’’ti vutte taṃ tattheva netvā udake vissajjetvā, ‘‘diṭṭhā te tāsaṃ sampattī’’ti pucchi. ‘‘Diṭṭhā, devā’’ti? ‘‘Tayāpi tattha nibbattanūpāyaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Kiṃ karomi, devā’’ti? ‘‘Mayā dinnaṃ ovādaṃ rakkhissasī’’ti. ‘‘Rakkhissāmi, devā’’ti. Athassā pañca sīlāni datvā, ‘‘appamattā rakkhāhī’’ti vatvā pakkāmi. Sā tato paṭṭhāya sayaṃmatamacchakeyeva pariyesitvā khādati. Sakko katipāhaccayena tassā vīmaṃsanatthāya gantvā, vālukāpiṭṭhe matamacchako viya hutvā uttāno nipajji. Sā taṃ disvā ‘‘matamacchako’’ti saññāya aggahesi. Maccho gilanakāle naṅguṭṭhaṃ cālesi. Sā ‘‘sajīvamacchako’’ti udake vissajjesi. So thokaṃ vītināmetvā puna tassā purato uttāno hutvā nipajji. Puna sā ‘‘matamacchako’’ti saññāya gahetvā gilanakāle agganaṅguṭṭhaṃ cālesi. Taṃ disvā ‘‘sajīvamaccho’’ti vissajjesi. Evaṃ tikkhattuṃ vīmaṃsitvā ‘‘sādhukaṃ sīlaṃ rakkhatī’’ti attānaṃ jānāpetvā ‘‘ahaṃ tava vīmaṃsanatthāya āgato, sādhukaṃ sīlaṃ rakkhasi, evaṃ rakkhamānā na cirasseva mama santike nibbattissasi, appamattā hohī’’ti vatvā pakkāmi.
สา ตโต ปฎฺฐาย ปน สยํมตมจฺฉํ ลภติ วา, น วาฯ อลภมานา กติปาหจฺจเยเนว สุสฺสิตฺวา กาลํ กตฺวา ตสฺส สีลสฺส ผเลน พาราณสิยํ กุมฺภการสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ อถสฺสา ปนฺนรสโสฬสวสฺสุเทฺทสิกกาเล สโกฺก ‘‘กุหิํ นุ โข สา นิพฺพตฺตา’’ติ อาวเชฺชโนฺต ทิสฺวา, ‘‘อิทานิ มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ เอฬาลุกวเณฺณน ปญฺญายมาเนหิ สตฺตหิ รตเนหิ ยานกํ ปูเรตฺวา ตํ ปาเชโนฺต พาราณสิํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อมฺมตาตา, เอฬาลุกานิ คณฺหถ คณฺหถา’’ติ อุโคฺฆเสโนฺต วีถิํ ปฎิปชฺชิฯ มุคฺคมาสาทีนิ คเหตฺวา อาคเต ปน ‘‘มูเลน น เทมี’’ติ วตฺวา, ‘‘กถํ เทสี’’ติ วุเตฺต, ‘‘สีลรกฺขิกาย อิตฺถิยา ทมฺมี’’ติ อาหฯ ‘‘สีลํ นาม, สามิ, กีทิสํ, กิํ กาฬํ, อุทาหุ นีลาทิวณฺณ’’นฺติ? ‘‘ตุเมฺห ‘สีลํ กีทิส’นฺติปิ น ชานาถ, กิเมว นํ รกฺขิสฺสถ, สีลรกฺขิกาย ปน ทสฺสามี’’ติฯ ‘‘สามิ, เอสา กุมฺภการสฺส ธีตา ‘สีลํ รกฺขามี’ติ วิจรติ, เอติสฺสา เทหี’’ติฯ สาปิ นํ ‘‘เตน หิ มยฺหํ เทหิ, สามี’’ติ อาหฯ ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘อหํ อวิชหิตปญฺจสีลา’’ติฯ ‘‘ตุยฺหเมเวตานิ มยา อานีตานี’’ติ ยานกํ ปาเชโนฺต ตสฺสา ฆรํ คนฺตฺวา อเญฺญหิ อนาหริยํ กตฺวา เอฬาลุกวเณฺณน เทวทตฺติยํ ธนํ ทตฺวา อตฺตานํ ชานาเปตฺวา, ‘‘อิทํ เต ชีวิตวุตฺติยา ธนํ, ปญฺจสีลานิ อขณฺฑาทีนิ กตฺวา รกฺขาหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ
Sā tato paṭṭhāya pana sayaṃmatamacchaṃ labhati vā, na vā. Alabhamānā katipāhaccayeneva sussitvā kālaṃ katvā tassa sīlassa phalena bārāṇasiyaṃ kumbhakārassa dhītā hutvā nibbatti. Athassā pannarasasoḷasavassuddesikakāle sakko ‘‘kuhiṃ nu kho sā nibbattā’’ti āvajjento disvā, ‘‘idāni mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti eḷālukavaṇṇena paññāyamānehi sattahi ratanehi yānakaṃ pūretvā taṃ pājento bārāṇasiṃ pavisitvā, ‘‘ammatātā, eḷālukāni gaṇhatha gaṇhathā’’ti ugghosento vīthiṃ paṭipajji. Muggamāsādīni gahetvā āgate pana ‘‘mūlena na demī’’ti vatvā, ‘‘kathaṃ desī’’ti vutte, ‘‘sīlarakkhikāya itthiyā dammī’’ti āha. ‘‘Sīlaṃ nāma, sāmi, kīdisaṃ, kiṃ kāḷaṃ, udāhu nīlādivaṇṇa’’nti? ‘‘Tumhe ‘sīlaṃ kīdisa’ntipi na jānātha, kimeva naṃ rakkhissatha, sīlarakkhikāya pana dassāmī’’ti. ‘‘Sāmi, esā kumbhakārassa dhītā ‘sīlaṃ rakkhāmī’ti vicarati, etissā dehī’’ti. Sāpi naṃ ‘‘tena hi mayhaṃ dehi, sāmī’’ti āha. ‘‘Kāsi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ avijahitapañcasīlā’’ti. ‘‘Tuyhamevetāni mayā ānītānī’’ti yānakaṃ pājento tassā gharaṃ gantvā aññehi anāhariyaṃ katvā eḷālukavaṇṇena devadattiyaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ jānāpetvā, ‘‘idaṃ te jīvitavuttiyā dhanaṃ, pañcasīlāni akhaṇḍādīni katvā rakkhāhī’’ti vatvā pakkāmi.
สาปิ ตโต จวิตฺวา อสุรภวเน อสุรเชฎฺฐกสฺส ธีตา หุตฺวา สกฺกสฺส เวริฆเร นิพฺพตฺติฯ ทฺวีสุ ปน อตฺตภาเวสุ สีลสฺส สุรกฺขิตตฺตา อภิรูปา อโหสิ สุวณฺณวณฺณา อสาธารณาย รูปสิริยา สมนฺนาคตาฯ เวปจิตฺติอสุริโนฺท อาคตาคตานํ อสุรานํ ‘‘ตุเมฺห มม ธีตุ อนุจฺฉวิกา น โหถา’’ติ ตํ กสฺสจิ อทตฺวา, ‘‘มม ธีตา อตฺตนาว อตฺตโน อนุจฺฉวิกํ สามิกํ คเหสฺสตี’’ติ อสุรพลํ สนฺนิปาตาเปตฺวา, ‘‘ตุยฺหํ อนุจฺฉวิกํ สามิกํ คณฺหา’’ติ ตสฺสา, หเตฺถ ปุปฺผทามํ อทาสิฯ ตสฺมิํ ขเณ สโกฺก ตสฺสา นิพฺพตฺตฎฺฐานํ โอโลเกโนฺต ตํ ปวตฺติํ ญตฺวา, ‘‘อิทานิ มยา คนฺตฺวา ตํ อาเนตุํ วฎฺฎตี’’ติ มหลฺลกอสุรวณฺณํ นิมฺมินิตฺวา คนฺตฺวา ปริสปริยเนฺต อฎฺฐาสิฯ สาปิ อิโต จิโต จ โอโลเกนฺตี ตํ ทิฎฺฐมตฺตาว ปุพฺพสนฺนิวาสวเสน อุปฺปเนฺนน เปเมน มโหเฆเนว อโชฺฌตฺถฎหทยา หุตฺวา, ‘‘เอโส เม สามิโก’’ติ ตสฺส อุปริ ปุปฺผทามํ ขิปิ ฯ อสุรา ‘‘อมฺหากํ ราชา เอตฺตกํ กาลํ ธีตุ อนุจฺฉวิกํ อลภิตฺวา อิทานิ ลภิ, อยเมวสฺส ธีตุ ปิตามหโต มหลฺลโก อนุจฺฉวิโก’’ติ ลชฺชมานา อปกฺกมิํสุฯ สโกฺกปิ ตํ หเตฺถ คเหตฺวา ‘‘สโกฺกหมสฺมี’’ติ นทิตฺวา อากาเส ปกฺขนฺทิฯ อสุรา ‘‘วญฺจิตมฺหา ชรสเกฺกนา’’ติ ตํ อนุพนฺธิํสุฯ มาตลิ, สงฺคาหโก เวชยนฺตรถํ อาหริตฺวา อนฺตรามเคฺค อฎฺฐาสิฯ สโกฺก ตํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา เทวนคราภิมุโข ปายาสิฯ อถสฺส สิปฺปลิวนํ สมฺปตฺตกาเล รถสทฺทํ สุตฺวา ภีตา ครุฬโปตกา วิรวิํสุฯ เตสํ สทฺทํ สุตฺวา สโกฺก มาตลิํ ปุจฺฉิ – ‘‘เก เอเต วิรวนฺตี’’ติ? ‘‘ครุฬโปตกา, เทวา’’ติฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? ‘‘รถสทฺทํ สุตฺวา มรณภเยนา’’ติฯ ‘‘มํ เอกํ นิสฺสาย เอตฺตโก ทิโช รถเวเคน วิจุณฺณิโต มา นสฺสิ, นิวเตฺตหิ รถ’’นฺติฯ โสปิ สินฺธวสหสฺสสฺส ทณฺฑกสญฺญํ ทตฺวา รถํ นิวเตฺตสิฯ ตํ ทิสฺวา อสุรา ‘‘ชรสโกฺก อสุรปุรโต ปฎฺฐาย ปลายโนฺต อิทานิ รถํ นิวเตฺตสิ, อทฺธา เตน อุปตฺถโมฺภ ลโทฺธ ภวิสฺสตี’’ติ นิวเตฺตตฺวา อาคมนมเคฺคเนว อสุรปุรํ ปวิสิตฺวา ปุน สีสํ น อุกฺขิปิํสุฯ
Sāpi tato cavitvā asurabhavane asurajeṭṭhakassa dhītā hutvā sakkassa verighare nibbatti. Dvīsu pana attabhāvesu sīlassa surakkhitattā abhirūpā ahosi suvaṇṇavaṇṇā asādhāraṇāya rūpasiriyā samannāgatā. Vepacittiasurindo āgatāgatānaṃ asurānaṃ ‘‘tumhe mama dhītu anucchavikā na hothā’’ti taṃ kassaci adatvā, ‘‘mama dhītā attanāva attano anucchavikaṃ sāmikaṃ gahessatī’’ti asurabalaṃ sannipātāpetvā, ‘‘tuyhaṃ anucchavikaṃ sāmikaṃ gaṇhā’’ti tassā, hatthe pupphadāmaṃ adāsi. Tasmiṃ khaṇe sakko tassā nibbattaṭṭhānaṃ olokento taṃ pavattiṃ ñatvā, ‘‘idāni mayā gantvā taṃ ānetuṃ vaṭṭatī’’ti mahallakaasuravaṇṇaṃ nimminitvā gantvā parisapariyante aṭṭhāsi. Sāpi ito cito ca olokentī taṃ diṭṭhamattāva pubbasannivāsavasena uppannena pemena mahogheneva ajjhotthaṭahadayā hutvā, ‘‘eso me sāmiko’’ti tassa upari pupphadāmaṃ khipi . Asurā ‘‘amhākaṃ rājā ettakaṃ kālaṃ dhītu anucchavikaṃ alabhitvā idāni labhi, ayamevassa dhītu pitāmahato mahallako anucchaviko’’ti lajjamānā apakkamiṃsu. Sakkopi taṃ hatthe gahetvā ‘‘sakkohamasmī’’ti naditvā ākāse pakkhandi. Asurā ‘‘vañcitamhā jarasakkenā’’ti taṃ anubandhiṃsu. Mātali, saṅgāhako vejayantarathaṃ āharitvā antarāmagge aṭṭhāsi. Sakko taṃ tattha āropetvā devanagarābhimukho pāyāsi. Athassa sippalivanaṃ sampattakāle rathasaddaṃ sutvā bhītā garuḷapotakā viraviṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā sakko mātaliṃ pucchi – ‘‘ke ete viravantī’’ti? ‘‘Garuḷapotakā, devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Rathasaddaṃ sutvā maraṇabhayenā’’ti. ‘‘Maṃ ekaṃ nissāya ettako dijo rathavegena vicuṇṇito mā nassi, nivattehi ratha’’nti. Sopi sindhavasahassassa daṇḍakasaññaṃ datvā rathaṃ nivattesi. Taṃ disvā asurā ‘‘jarasakko asurapurato paṭṭhāya palāyanto idāni rathaṃ nivattesi, addhā tena upatthambho laddho bhavissatī’’ti nivattetvā āgamanamaggeneva asurapuraṃ pavisitvā puna sīsaṃ na ukkhipiṃsu.
สโกฺกปิ สุชํ อสุรกญฺญํ เทวนครํ เนตฺวา อฑฺฒเตยฺยานํ อจฺฉราโกฎีนํ เชฎฺฐิกฎฺฐาเน ฐเปสิฯ สา สกฺกํ วรํ ยาจิ – ‘‘มหาราช, มม อิมสฺมิํ เทวโลเก มาตาปิตโร วา ภาติกภคินิโย วา นตฺถิ, ยตฺถ ยตฺถ คจฺฉสิ, ตตฺถ ตตฺถ มํ คเหตฺวาว คเจฺฉยฺยาสี’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ ตสฺสา ปฎิญฺญํ อทาสิฯ ตโต ปฎฺฐาย จิตฺตปาฎลิยา ปุปฺผิตาย อสุรา ‘‘อมฺหากํ นิพฺพตฺตฎฺฐาเน ทิพฺพปาริจฺฉตฺตกสฺส ปุปฺผนกาโล’’ติ ยุทฺธตฺถาย สคฺคํ อภิรุหนฺติฯ สโกฺก เหฎฺฐาสมุเทฺท นาคานํ อารกฺขํ อทาสิ, ตโต สุปณฺณานํ, ตโต กุมฺภณฺฑานํ, ตโต ยกฺขานํฯ ตโต จตุนฺนํ มหาราชานํฯ สพฺพูปริ ปน อุปทฺทวนิวตฺตนตฺถาย เทวนครทฺวาเรสุ วชิรหตฺถา อินฺทปฎิมา ฐเปสิฯ อสุรา นาคาทโย ชินิตฺวา อาคตาปิ อินฺทปฎิมา ทูรโต ทิสฺวา ‘‘สโกฺก นิกฺขโนฺต’’ติ ปลายนฺติฯ เอวํ, มหาลิ, มโฆ มาณโว อปฺปมาทปฎิปทํ ปฎิปชฺชิฯ เอวํ อปฺปมโตฺต ปเนส เอวรูปํ อิสฺสริยํ ปตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ รชฺชํ กาเรสิฯ อปฺปมาโท นาเมส พุทฺธาทีหิ ปสโตฺถฯ อปฺปมาทญฺหิ นิสฺสาย สเพฺพสมฺปิ โลกิยโลกุตฺตรานํ วิเสสานํ อธิคโม โหตีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Sakkopi sujaṃ asurakaññaṃ devanagaraṃ netvā aḍḍhateyyānaṃ accharākoṭīnaṃ jeṭṭhikaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṃ varaṃ yāci – ‘‘mahārāja, mama imasmiṃ devaloke mātāpitaro vā bhātikabhaginiyo vā natthi, yattha yattha gacchasi, tattha tattha maṃ gahetvāva gaccheyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti tassā paṭiññaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya cittapāṭaliyā pupphitāya asurā ‘‘amhākaṃ nibbattaṭṭhāne dibbapāricchattakassa pupphanakālo’’ti yuddhatthāya saggaṃ abhiruhanti. Sakko heṭṭhāsamudde nāgānaṃ ārakkhaṃ adāsi, tato supaṇṇānaṃ, tato kumbhaṇḍānaṃ, tato yakkhānaṃ. Tato catunnaṃ mahārājānaṃ. Sabbūpari pana upaddavanivattanatthāya devanagaradvāresu vajirahatthā indapaṭimā ṭhapesi. Asurā nāgādayo jinitvā āgatāpi indapaṭimā dūrato disvā ‘‘sakko nikkhanto’’ti palāyanti. Evaṃ, mahāli, magho māṇavo appamādapaṭipadaṃ paṭipajji. Evaṃ appamatto panesa evarūpaṃ issariyaṃ patvā dvīsu devalokesu rajjaṃ kāresi. Appamādo nāmesa buddhādīhi pasattho. Appamādañhi nissāya sabbesampi lokiyalokuttarānaṃ visesānaṃ adhigamo hotīti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๐.
30.
‘‘อปฺปมาเทน มฆวา, เทวานํ เสฎฺฐตํ คโต;
‘‘Appamādena maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato;
อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ปมาโท ครหิโต สทา’’ติฯ
Appamādaṃ pasaṃsanti, pamādo garahito sadā’’ti.
ตตฺถ อปฺปมาเทนาติ มจลคาเม ภูมิปฺปเทสโสธนํ อาทิํ กตฺวา กเตน อปฺปมาเทนฯ มฆวาติ อิทานิ ‘‘มฆวา’’ติปญฺญาโต มโฆ มาณโว ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ ราชภาเวน เทวานํ เสฎฺฐตํ คโตฯ ปสํสนฺตีติ พุทฺธาทโย ปณฺฑิตา อปฺปมาทเมว โถเมนฺติ วณฺณยนฺติฯ กิํ การณา? สเพฺพสํ โลกิยโลกุตฺตรานํ วิเสสานํ ปฎิลาภการณตฺตาฯ ปมาโท ครหิโต สทาติ ปมาโท ปน เตหิ อริเยหิ นิจฺจํ ครหิโต นินฺทิโตฯ กิํ การณา? สพฺพวิปตฺตีนํ มูลภาวโตฯ มนุสฺสโทภคฺคํ วา หิ อปายุปฺปตฺติ วา สพฺพา ปมาทมูลิกาเยวาติฯ
Tattha appamādenāti macalagāme bhūmippadesasodhanaṃ ādiṃ katvā katena appamādena. Maghavāti idāni ‘‘maghavā’’tipaññāto magho māṇavo dvinnaṃ devalokānaṃ rājabhāvena devānaṃ seṭṭhataṃ gato. Pasaṃsantīti buddhādayo paṇḍitā appamādameva thomenti vaṇṇayanti. Kiṃ kāraṇā? Sabbesaṃ lokiyalokuttarānaṃ visesānaṃ paṭilābhakāraṇattā. Pamādo garahito sadāti pamādo pana tehi ariyehi niccaṃ garahito nindito. Kiṃ kāraṇā? Sabbavipattīnaṃ mūlabhāvato. Manussadobhaggaṃ vā hi apāyuppatti vā sabbā pamādamūlikāyevāti.
คาถาปริโยสาเน มหาลิ ลิจฺฉวี โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ พหู โสตาปนฺนาทโย ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne mahāli licchavī sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi bahū sotāpannādayo jātāti.
มฆวตฺถุ สตฺตมํฯ
Maghavatthu sattamaṃ.
๘. อญฺญตรภิกฺขุวตฺถุ
8. Aññatarabhikkhuvatthu
อปฺปมาทรโต ภิกฺขูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ
Appamādarato bhikkhūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
โส กิร สตฺถุ สนฺติเก ยาว อรหตฺตา กมฺมฎฺฐานํ กถาเปตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ฆเฎโนฺต วายมโนฺต อรหตฺตํ ปตฺตุํ นาสกฺขิฯ โส ‘‘วิเสเสตฺวา กมฺมฎฺฐานํ กถาเปสฺสามี’’ติ ตโต นิกฺขมิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคจฺฉโนฺต อนฺตรามเคฺค มหนฺตํ ทาวคฺคิํ อุฎฺฐิตํ ทิสฺวา เวเคน เอกํ มุณฺฑปพฺพตมตฺถกํ อภิรุยฺห นิสิโนฺน อรญฺญํ ฑยฺหมานํ อคฺคิํ ทิสฺวา อารมฺมณํ คณฺหิ – ‘‘ยถา อยํ อคฺคิ มหนฺตานิ จ ขุทฺทกานิ จ อุปาทานานิ ฑหโนฺต คจฺฉติ, เอวํ อริยมคฺคญาณคฺคินาปิ มหนฺตานิ จ ขุทฺทกานิ จ สํโยชนานิ ฑหเนฺตน คนฺตพฺพํ ภวิสฺสตี’’ติฯ สตฺถา คนฺธกุฎิยํ นิสิโนฺนว ตสฺส จิตฺตาจารํ ญตฺวา, ‘‘เอวเมว, ภิกฺขุ, มหนฺตานิปิ ขุทฺทกานิปิ อุปาทานานิ วิย อิเมสํ สตฺตานํ อพฺภนฺตเร อุปฺปชฺชมานานิ อณุํถูลานิ สํโยชนานิ, ตานิ ญาณคฺคินา ฌาเปตฺวา อภพฺพุปฺปตฺติกานิ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา โอภาสํ วิสฺสเชฺชตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน อภิมุเข นิสิโนฺน วิย ปญฺญายมาโน อิมํ โอภาสคาถมาห –
So kira satthu santike yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā araññaṃ pavisitvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ pattuṃ nāsakkhi. So ‘‘visesetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmī’’ti tato nikkhamitvā satthu santikaṃ āgacchanto antarāmagge mahantaṃ dāvaggiṃ uṭṭhitaṃ disvā vegena ekaṃ muṇḍapabbatamatthakaṃ abhiruyha nisinno araññaṃ ḍayhamānaṃ aggiṃ disvā ārammaṇaṃ gaṇhi – ‘‘yathā ayaṃ aggi mahantāni ca khuddakāni ca upādānāni ḍahanto gacchati, evaṃ ariyamaggañāṇaggināpi mahantāni ca khuddakāni ca saṃyojanāni ḍahantena gantabbaṃ bhavissatī’’ti. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassa cittācāraṃ ñatvā, ‘‘evameva, bhikkhu, mahantānipi khuddakānipi upādānāni viya imesaṃ sattānaṃ abbhantare uppajjamānāni aṇuṃthūlāni saṃyojanāni, tāni ñāṇagginā jhāpetvā abhabbuppattikāni kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā obhāsaṃ vissajjetvā tassa bhikkhuno abhimukhe nisinno viya paññāyamāno imaṃ obhāsagāthamāha –
๓๑.
31.
‘‘อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ, ปมาเท ภยทสฺสิ วา;
‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā;
สํโยชนํ อณุํ ถูลํ, ฑหํ อคฺคีว คจฺฉตี’’ติฯ
Saṃyojanaṃ aṇuṃ thūlaṃ, ḍahaṃ aggīva gacchatī’’ti.
ตตฺถ อปฺปมาทรโตติ อปฺปมาเท รโต อภิรโต, อปฺปมาเทน วีตินาเมโนฺตติ อโตฺถฯ ปมาเท ภยทสฺสิ วาติ นิรยุปฺปตฺติอาทิกํ ปมาเท ภยํ ภยโต ปสฺสโนฺต, ตาสํ วา อุปฺปตฺตีนํ มูลตฺตา ปมาทํ ภยโต ปสฺสโนฺตฯ สํโยชนนฺติ วฎฺฎทุเกฺขน สทฺธิํ โยชนํ พนฺธนํ ปชานํ วเฎฺฎ โอสีทาปนสมตฺถํ ทสวิธํ สํโยชนํฯ อณุํ ถูลนฺติ มหนฺตญฺจ ขุทฺทกญฺจฯ ฑหํ อคฺคีว คจฺฉตีติ ยถา อยํ อคฺคี เอตํ มหนฺตญฺจ ขุทฺทกญฺจ อุปาทานํ ฑหโนฺตว คจฺฉติฯ เอวเมโส อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ อปฺปมาทาธิคเตน ญาณคฺคินา เอตํ สํโยชนํ ฑหโนฺต อภพฺพุปฺปตฺติกํ กโรโนฺต คจฺฉตีติ อโตฺถฯ
Tattha appamādaratoti appamāde rato abhirato, appamādena vītināmentoti attho. Pamāde bhayadassi vāti nirayuppattiādikaṃ pamāde bhayaṃ bhayato passanto, tāsaṃ vā uppattīnaṃ mūlattā pamādaṃ bhayato passanto. Saṃyojananti vaṭṭadukkhena saddhiṃ yojanaṃ bandhanaṃ pajānaṃ vaṭṭe osīdāpanasamatthaṃ dasavidhaṃ saṃyojanaṃ. Aṇuṃ thūlanti mahantañca khuddakañca. Ḍahaṃ aggīva gacchatīti yathā ayaṃ aggī etaṃ mahantañca khuddakañca upādānaṃ ḍahantova gacchati. Evameso appamādarato bhikkhu appamādādhigatena ñāṇagginā etaṃ saṃyojanaṃ ḍahanto abhabbuppattikaṃ karonto gacchatīti attho.
คาถาปริโยสาเน โส ภิกฺขุ ยถานิสิโนฺนว สพฺพสํโยชนานิ ฌาเปตฺวา สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา ตถาคตสฺส สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ โถเมตฺวา วเณฺณตฺวา วนฺทมาโนว ปกฺกามีติฯ
Gāthāpariyosāne so bhikkhu yathānisinnova sabbasaṃyojanāni jhāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ākāsenāgantvā tathāgatassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ thometvā vaṇṇetvā vandamānova pakkāmīti.
อญฺญตรภิกฺขุวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Aññatarabhikkhuvatthu aṭṭhamaṃ.
๙. นิคมวาสิติสฺสเตฺถรวตฺถุ
9. Nigamavāsitissattheravatthu
อปฺปมาทรโตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต นิคมวาสิติสฺสเตฺถรํ นาม อารพฺภ กเถสิฯ
Appamādaratoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto nigamavāsitissattheraṃ nāma ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สาวตฺถิโต อวิทูเร นิคมคาเม ชาตสํวโฑฺฒ เอโก กุลปุโตฺต สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท ‘‘นิคมวาสิติสฺสเตฺถโร นาม อปฺปิโจฺฉ สนฺตุโฎฺฐ ปวิวิโตฺต อารทฺธวีริโย’’ติ ปญฺญายิฯ โส นิพทฺธํ ญาติคาเมเยว ปิณฺฑาย วิจรติฯ อนาถปิณฺฑิกาทีสุ มหาทานานิ กโรเนฺตสุ, ปเสนทิโกสเล อสทิสทานํ กโรเนฺตปิ สาวตฺถิํ นาคจฺฉติฯ ภิกฺขู ‘‘อยํ นิคมวาสิติสฺสเตฺถโร อุฎฺฐาย สมุฎฺฐาย ญาติสํสโฎฺฐ วิหรติ, อนาถปิณฺฑิกาทีสุ มหาทานาทีนิ กโรเนฺตสุ, ปเสนทิโกสเล อสทิสทานํ กโรเนฺตปิ เนว อาคจฺฉตี’’ติ กถํ สมุฎฺฐาเปตฺวา สตฺถุ อาโรจยิํสุฯ สตฺถา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, ภิกฺขุ, เอวํ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘นตฺถิ, ภเนฺต, มยฺหํ ญาติสํสโคฺค, อหํ เอเต มนุเสฺส นิสฺสาย อโชฺฌหรณียมตฺตํ อาหารํ ลภามิ ลูเข วา ปณีเต วาฯ ยาปนมเตฺต ลเทฺธ ปุน กิํ อาหารปริเยสเนนาติ น คจฺฉามิ, ญาตีหิ ปน เม สํสโคฺค นาม นตฺถิ, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต สตฺถา ปกติยาปิ ตสฺส อชฺฌาสยํ วิชานโนฺต – ‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขู’’ติ ตสฺส สาธุการํ ทตฺวา, ‘‘อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ ภิกฺขุ, ยํ ตฺวํ มาทิสํ อาจริยํ ลภิตฺวา อปฺปิโจฺฉ อโหสิฯ อยญฺหิ อปฺปิจฺฉตา นาม มม ตนฺติ, มม ปเวณี’’ติ วตฺวา ภิกฺขูหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ –
Ekasmiñhi sāvatthito avidūre nigamagāme jātasaṃvaḍḍho eko kulaputto satthu sāsane pabbajitvā laddhūpasampado ‘‘nigamavāsitissatthero nāma appiccho santuṭṭho pavivitto āraddhavīriyo’’ti paññāyi. So nibaddhaṃ ñātigāmeyeva piṇḍāya vicarati. Anāthapiṇḍikādīsu mahādānāni karontesu, pasenadikosale asadisadānaṃ karontepi sāvatthiṃ nāgacchati. Bhikkhū ‘‘ayaṃ nigamavāsitissatthero uṭṭhāya samuṭṭhāya ñātisaṃsaṭṭho viharati, anāthapiṇḍikādīsu mahādānādīni karontesu, pasenadikosale asadisadānaṃ karontepi neva āgacchatī’’ti kathaṃ samuṭṭhāpetvā satthu ārocayiṃsu. Satthā taṃ pakkosāpetvā, ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, evaṃ karosī’’ti pucchitvā, ‘‘natthi, bhante, mayhaṃ ñātisaṃsaggo, ahaṃ ete manusse nissāya ajjhoharaṇīyamattaṃ āhāraṃ labhāmi lūkhe vā paṇīte vā. Yāpanamatte laddhe puna kiṃ āhārapariyesanenāti na gacchāmi, ñātīhi pana me saṃsaggo nāma natthi, bhante’’ti vutte satthā pakatiyāpi tassa ajjhāsayaṃ vijānanto – ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā, ‘‘anacchariyaṃ kho panetaṃ bhikkhu, yaṃ tvaṃ mādisaṃ ācariyaṃ labhitvā appiccho ahosi. Ayañhi appicchatā nāma mama tanti, mama paveṇī’’ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari –
อตีเต หิมวเนฺต คงฺคาตีเร เอกสฺมิํ อุทุมฺพรวเน อเนกสหสฺสา สุวา วสิํสุฯ ตเตฺรโก สุวราชา อตฺตโน นิวาสรุกฺขสฺส ผเลสุ ขีเณสุ ยํ ยเทว อวสิฎฺฐํ โหติ องฺกุโร วา ปตฺตํ วา ตโจ วา, ตํ ตํ ขาทิตฺวา คงฺคายํ ปานียํ ปิวิตฺวา ปรมปฺปิโจฺฉ สนฺตุโฎฺฐ หุตฺวา อญฺญตฺถ น คจฺฉติฯ ตสฺส อปฺปิจฺฉสนฺตุฎฺฐภาวคุเณน สกฺกสฺส ภวนํ กมฺปิฯ สโกฺก อาวชฺชมาโน ตํ ทิสฺวา ตสฺส วีมํสนตฺถํ อตฺตโน อานุภาเวน ตํ รุกฺขํ สุกฺขาเปสิฯ รุโกฺข โอภโคฺค ขาณุมโตฺต ฉิทฺทาวฉิโทฺทว หุตฺวา วาเต ปหรเนฺต อาโกฎิโต วิย สทฺทํ นิจฺฉาเรโนฺต อฎฺฐาสิฯ ตสฺส ฉิเทฺทหิ จุณฺณานิ นิกฺขมนฺติฯ สุวราชา ตานิ ขาทิตฺวา คงฺคายํ ปานียํ ปิวิตฺวา อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา วาตาตปํ อคเณตฺวา อุทุมฺพรขาณุมตฺถเก นิสีทติฯ สโกฺก ตสฺส ปรมปฺปิจฺฉภาวํ ญตฺวา, ‘‘มิตฺตธมฺมคุณํ กถาเปตฺวา วรมสฺส ทตฺวา อุทุมฺพรํ อมตผลํ กตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ เอโก หํสราชา หุตฺวา สุชํ อสุรกญฺญํ ปุรโต กตฺวา อุทุมฺพรวนํ คนฺตฺวา อวิทูเร เอกสฺส รุกฺขสฺส สาขาย นิสีทิตฺวา เตน สทฺธิํ กเถโนฺต อิมํ คาถมาห –
Atīte himavante gaṅgātīre ekasmiṃ udumbaravane anekasahassā suvā vasiṃsu. Tatreko suvarājā attano nivāsarukkhassa phalesu khīṇesu yaṃ yadeva avasiṭṭhaṃ hoti aṅkuro vā pattaṃ vā taco vā, taṃ taṃ khāditvā gaṅgāyaṃ pānīyaṃ pivitvā paramappiccho santuṭṭho hutvā aññattha na gacchati. Tassa appicchasantuṭṭhabhāvaguṇena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjamāno taṃ disvā tassa vīmaṃsanatthaṃ attano ānubhāvena taṃ rukkhaṃ sukkhāpesi. Rukkho obhaggo khāṇumatto chiddāvachiddova hutvā vāte paharante ākoṭito viya saddaṃ nicchārento aṭṭhāsi. Tassa chiddehi cuṇṇāni nikkhamanti. Suvarājā tāni khāditvā gaṅgāyaṃ pānīyaṃ pivitvā aññattha agantvā vātātapaṃ agaṇetvā udumbarakhāṇumatthake nisīdati. Sakko tassa paramappicchabhāvaṃ ñatvā, ‘‘mittadhammaguṇaṃ kathāpetvā varamassa datvā udumbaraṃ amataphalaṃ katvā āgamissāmī’’ti eko haṃsarājā hutvā sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā udumbaravanaṃ gantvā avidūre ekassa rukkhassa sākhāya nisīditvā tena saddhiṃ kathento imaṃ gāthamāha –
‘‘สนฺติ รุกฺขา หริปตฺตา, ทุมาเนกผลา พหู;
‘‘Santi rukkhā haripattā, dumānekaphalā bahū;
กสฺมา นุ สุเกฺข โกฬาเป, สุวสฺส นิรโต มโน’’ติฯ (ชา. ๑.๙.๓๐);
Kasmā nu sukkhe koḷāpe, suvassa nirato mano’’ti. (jā. 1.9.30);
สพฺพํ สุวชาตกํ นวกนิปาเต อาคตนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํฯ อฎฺฐุปฺปตฺติเยว หิ ตตฺถ จ อิธ จ นานา, เสสํ ตาทิสเมวฯ สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘ตทา สโกฺก อานโนฺท อโหสิ, สุวราชา อหเมวา’’ติ วตฺวา, ‘‘เอวํ, ภิกฺขเว, อปฺปิจฺฉตา นาเมสา มม ตนฺติ, มม ปเวณี, อนจฺฉริยา มม ปุตฺตสฺส นิคมวาสิติสฺสสฺส มาทิสํ อาจริยํ ลภิตฺวา อปฺปิจฺฉตา, ภิกฺขุนา นาม นิคมวาสิติเสฺสน วิย อปฺปิเจฺฉเนว ภวิตพฺพํฯ เอวรูโป หิ ภิกฺขุ อภโพฺพ สมถวิปสฺสนาธเมฺมหิ วา มคฺคผเลหิ วา ปริหานาย, อญฺญทตฺถุ นิพฺพานเสฺสว สนฺติเก โหตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Sabbaṃ suvajātakaṃ navakanipāte āgatanayeneva vitthāretabbaṃ. Aṭṭhuppattiyeva hi tattha ca idha ca nānā, sesaṃ tādisameva. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘tadā sakko ānando ahosi, suvarājā ahamevā’’ti vatvā, ‘‘evaṃ, bhikkhave, appicchatā nāmesā mama tanti, mama paveṇī, anacchariyā mama puttassa nigamavāsitissassa mādisaṃ ācariyaṃ labhitvā appicchatā, bhikkhunā nāma nigamavāsitissena viya appiccheneva bhavitabbaṃ. Evarūpo hi bhikkhu abhabbo samathavipassanādhammehi vā maggaphalehi vā parihānāya, aññadatthu nibbānasseva santike hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๒.
32.
‘‘อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ, ปมาเท ภยทสฺสิ วา;
‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā;
อภโพฺพ ปริหานาย, นิพฺพานเสฺสว สนฺติเก’’ติฯ
Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti.
ตตฺถ อภโพฺพ ปริหานายาติ โส เอวรูโป ภิกฺขุ สมถวิปสฺสนาธเมฺมหิ วา มคฺคผเลหิ วา ปริหานาย อภโพฺพ, นาปิ ปเตฺตหิ ปริหายติ, น อปฺปตฺตานิ น ปาปุณาติฯ นิพฺพานเสฺสว สนฺติเกติ กิเลสปรินิพฺพานสฺสปิ อนุปาทาปรินิพฺพานสฺสาปิ สนฺติเกเยวาติฯ
Tattha abhabbo parihānāyāti so evarūpo bhikkhu samathavipassanādhammehi vā maggaphalehi vā parihānāya abhabbo, nāpi pattehi parihāyati, na appattāni na pāpuṇāti. Nibbānasseva santiketi kilesaparinibbānassapi anupādāparinibbānassāpi santikeyevāti.
คาถาปริโยสาเน นิคมวาสิติสฺสเตฺถโร สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อเญฺญปิ พหู โสตาปนฺนาทโย อเหสุํฯ มหาชนสฺส สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา ชาตาติฯ
Gāthāpariyosāne nigamavāsitissatthero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Aññepi bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Mahājanassa sātthikā dhammadesanā jātāti.
นิคมวาสิติสฺสเตฺถรวตฺถุ นวมํฯ
Nigamavāsitissattheravatthu navamaṃ.
อปฺปมาทวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ ทุติโย วโคฺคฯ
Appamādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. Dutiyo vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๒. อปฺปมาทวโคฺค • 2. Appamādavaggo
