| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
វិនីតវត្ថុវណ្ណនា
Vinītavatthuvaṇṇanā
១៨០. មរណត្ថិកាវ ហុត្វាតិ ឥមស្ស កាយស្ស ភេទេន សគ្គបាបនាធិប្បាយត្តា អត្ថតោ មរណត្ថិកាវ ហុត្វា។ មរណត្ថិកភាវំ អជានន្តាតិ ឯវំ អធិប្បាយិនោ មរណត្ថិកា នាម ហោន្តីតិ អត្តនោ មរណត្ថិកភាវំ អជានន្តា។ ន ហិ តេ អត្តនោ ចិត្តប្បវត្តិំ ន ជានន្តិ។ វោហារវសេនាតិ បុព្ពភាគវោហារវសេន, មរណាធិប្បាយស្ស សន្និដ្ឋាបកចេតនាក្ខណេ ករុណាយ អភាវតោ ការុញ្ញេន បាសេ ពទ្ធសូករមោចនំ វិយ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ។ យថាយុនាតិ វុត្តមេវត្ថំ យថានុសន្ធិនាតិ បរិយាយន្តរេន វុត្តំ, យថានុសន្ធិនា យថាយុបរិច្ឆេទេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អថ វា យថានុសន្ធិនាតិ យថានុប្បពន្ធេន, យាវ តស្មិំ ភវេ សន្តានស្ស អនុប្បពន្ធោ អវិច្ឆិន្នប្បវត្តិ ហោតិ, តាវ ឋត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។
180.Maraṇatthikāva hutvāti imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā. Maraṇatthikabhāvaṃ ajānantāti evaṃ adhippāyino maraṇatthikā nāma hontīti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā. Na hi te attano cittappavattiṃ na jānanti. Vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena, maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ viya na hotīti adhippāyo. Yathāyunāti vuttamevatthaṃ yathānusandhināti pariyāyantarena vuttaṃ, yathānusandhinā yathāyuparicchedenāti vuttaṃ hoti. Atha vā yathānusandhināti yathānuppabandhena, yāva tasmiṃ bhave santānassa anuppabandho avicchinnappavatti hoti, tāva ṭhatvāti vuttaṃ hoti.
អប្បដិវេក្ខិត្វាតិ អនុបបរិក្ខិត្វា។ ឧទ្ធំ វា អធោ វា សង្កមន្តីតិ បច្ឆា អាគតានំ ឱកាសទានត្ថំ និសិន្នបាឡិយា ឧទ្ធំ វា អធោ វា គច្ឆន្តិ។ បច្ចវេក្ខណកិច្ចំ នត្ថីតិ បច្ឆា អាគតេហិ ឧបបរិក្ខណកិច្ចំ នត្ថិ។ ហេដ្ឋា កិស្មិញ្ចិ វិជ្ជមានេ សាដកំ វលិ ន គណ្ហាតីតិ អាហ ‘‘តស្មិំ វលិ ន បញ្ញាយតី’’តិ។ បដិវេក្ខណញ្ចេទំ គិហីនំ សន្តកេយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Appaṭivekkhitvāti anupaparikkhitvā. Uddhaṃ vā adho vā saṅkamantīti pacchā āgatānaṃ okāsadānatthaṃ nisinnapāḷiyā uddhaṃ vā adho vā gacchanti. Paccavekkhaṇakiccaṃ natthīti pacchā āgatehi upaparikkhaṇakiccaṃ natthi. Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ vali na gaṇhātīti āha ‘‘tasmiṃ vali na paññāyatī’’ti. Paṭivekkhaṇañcedaṃ gihīnaṃ santakeyevāti daṭṭhabbaṃ.
បាឡិយំ មុសលេ ឧស្សិតេតិ អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភេត្វា ទ្វីសុ មុសលេសុ ឧស្សិតេសូតិ អត្ថោ។ ឧទុក្ខលភណ្ឌិកន្តិ ឧទុក្ខលត្ថាយ អានីតំ ទារុភណ្ឌំ។ បដិពទ្ធន្តិ ភោជនបដិពទ្ធំ, ភោជនន្តរាយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
Pāḷiyaṃ musale ussiteti aññamaññaṃ upatthambhetvā dvīsu musalesu ussitesūti attho. Udukkhalabhaṇḍikanti udukkhalatthāya ānītaṃ dārubhaṇḍaṃ. Paṭibaddhanti bhojanapaṭibaddhaṃ, bhojanantarāyanti vuttaṃ hoti.
១៨១. អគ្គការិកន្តិ ឯត្ថ ការិកា-សទ្ទស្ស ភាវវចនត្តា ‘‘អគ្គកិរិយ’’ន្តិ អត្ថំ វត្វាបិ យស្មា កិរិយំ ទាតុំ ន សក្កា, តស្មា ទានសង្ខាតាយ អគ្គកិរិយាយ យុត្តំ បិណ្ឌបាតមេវ ឥធ ឧបចារវុត្តិយា ‘‘អគ្គកិរិយា’’តិ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បឋមំ លទ្ធបិណ្ឌបាត’’ន្តិអាទិ។
181.Aggakārikanti ettha kārikā-saddassa bhāvavacanattā ‘‘aggakiriya’’nti atthaṃ vatvāpi yasmā kiriyaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā dānasaṅkhātāya aggakiriyāya yuttaṃ piṇḍapātameva idha upacāravuttiyā ‘‘aggakiriyā’’ti gahetabbanti āha ‘‘paṭhamaṃ laddhapiṇḍapāta’’ntiādi.
១៨២-១៨៣. ទណ្ឌមុគ្គរន្តិ និខាទនមុគ្គរំ។ វិភត្តិព្យត្តយេនាតិ វិភត្តិវិបរិណាមេន។ វិសេសាធិគមោតិ សមាធិ វិបស្សនា ច អតិវិយ បាកដត្តា ‘‘ហត្ថប្បត្តោ វិយ ទិស្សតី’’តិ វុត្តំ។ ឧបច្ឆិន្ទតីតិ ‘‘វិសេសាធិគមស្ស វិក្ខេបោ មា ហោតូ’’តិ អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ។ វិសេសាធិគមន្តិ លោកុត្តរធម្មបដិលាភំ។ ព្យាករិត្វាតិ អារោចេត្វា។ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន វដ្ដតីតិ យស្មា សភាគានំ លជ្ជិភិក្ខូនំយេវ អរិយា អត្តនា អធិគតវិសេសំ តាទិសេ ការណេ សតិ អារោចេន្តិ, តេ ច ភិក្ខូ អប្បតិរូបាយ អនេសនាយ បច្ចយំ ន បរិយេសន្តិ, តស្មា តេហិ បរិយេសិតបច្ចយេ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេត្វា អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ។ សភាគានញ្ហិ ព្យាកតត្តា ឧបច្ឆិន្ទិតុំ ន លភតិ។ តេ ហិ កប្បិយខេត្តំ។ តេនេវ ‘‘សភាគានញ្ហិ លជ្ជិភិក្ខូនំ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ ‘‘ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន វដ្ដតី’’តិ ឥមស្ស ការណំ ទស្សេន្តេន វុត្តន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ។
182-183.Daṇḍamuggaranti nikhādanamuggaraṃ. Vibhattibyattayenāti vibhattivipariṇāmena. Visesādhigamoti samādhi vipassanā ca ativiya pākaṭattā ‘‘hatthappatto viya dissatī’’ti vuttaṃ. Upacchindatīti ‘‘visesādhigamassa vikkhepo mā hotū’’ti āhāraṃ upacchindati. Visesādhigamanti lokuttaradhammapaṭilābhaṃ. Byākaritvāti ārocetvā. Upacchindati, na vaṭṭatīti yasmā sabhāgānaṃ lajjibhikkhūnaṃyeva ariyā attanā adhigatavisesaṃ tādise kāraṇe sati ārocenti, te ca bhikkhū appatirūpāya anesanāya paccayaṃ na pariyesanti, tasmā tehi pariyesitapaccaye kukkuccaṃ uppādetvā āhāraṃ upacchindituṃ na vaṭṭatīti attho. Sabhāgānañhi byākatattā upacchindituṃ na labhati. Te hi kappiyakhettaṃ. Teneva ‘‘sabhāgānañhi lajjibhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ ‘‘upacchindati, na vaṭṭatī’’ti imassa kāraṇaṃ dassentena vuttanti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ.
អថ វា វិសេសាធិគមំ ព្យាករិត្វាតិ ឥទំ វិសេសស្ស អធិគតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ អធិគមន្តរាយំ អសង្កន្តេនេវ ច អាហារុបច្ឆេទោ កាតព្ពោតិ អនុញ្ញាតត្តា អធិគតេន ន កាតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសាធិគមំ ព្យាករិត្វា អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ។ កិំ បន អរិយា អត្តនា អធិគតវិសេសំ អញ្ញេសំ អារោចេន្តីតិ ឥមិស្សា ចោទនាយ ‘‘សភាគានញ្ហិ លជ្ជិភិក្ខូនំ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ។ អយមេត្ថ យុត្តតរោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, គណ្ឋិបទេបិ អយមត្ថោ ទស្សិតោយេវាតិ។ ភណ្ឌកំ ធោវន្តាតិ ចីវរំ ធោវន្តា។ ធោវនទណ្ឌកន្តិ ភណ្ឌធោវនទណ្ឌំ។
Atha vā visesādhigamaṃ byākaritvāti idaṃ visesassa adhigatabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Adhigamantarāyaṃ asaṅkanteneva ca āhārupacchedo kātabboti anuññātattā adhigatena na kātabboti dassetuṃ ‘‘visesādhigamaṃ byākaritvā āhāraṃ upacchindati, na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Kiṃ pana ariyā attanā adhigatavisesaṃ aññesaṃ ārocentīti imissā codanāya ‘‘sabhāgānañhi lajjibhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ayamettha yuttataroti amhākaṃ khanti, gaṇṭhipadepi ayamattho dassitoyevāti. Bhaṇḍakaṃ dhovantāti cīvaraṃ dhovantā. Dhovanadaṇḍakanti bhaṇḍadhovanadaṇḍaṃ.
១៨៤. អហំ កុក្កុច្ចកោតិ ‘‘មម កិរិយាយ មរេយ្យ នុ ខោ, នោ វា’’តិ ឯវំ ជាតកុក្កុច្ចកោ។ សព្ពត្ថាបិ បនេត្ថ ឯវរូបេសុ វត្ថូសុ អមតេ ថុល្លច្ចយស្ស វុត្តត្តា តេន កតប្បយោគេន ទុក្ខវេទនា ឧប្បជ្ជតុ វា មា វា, បារាជិកាយ អភាវតោ ភគវតោ វចនេន ថុល្លច្ចយមេវាតិ វទន្តិ។
184.Ahaṃ kukkuccakoti ‘‘mama kiriyāya mareyya nu kho, no vā’’ti evaṃ jātakukkuccako. Sabbatthāpi panettha evarūpesu vatthūsu amate thullaccayassa vuttattā tena katappayogena dukkhavedanā uppajjatu vā mā vā, pārājikāya abhāvato bhagavato vacanena thullaccayamevāti vadanti.
១៨៥. គព្ភោ បតតិ ឯតេនាតិ គព្ភបាតនំ, តាទិសំ ភេសជ្ជំ។ តេនាហ ‘‘យេន បរិភុត្តេនា’’តិអាទិ ។ ‘‘មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា បរិយាយតោ អាបត្តិមោក្ខោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘បរិយាយោ នាម នត្ថី’’តិ។
185. Gabbho patati etenāti gabbhapātanaṃ, tādisaṃ bhesajjaṃ. Tenāha ‘‘yena paribhuttenā’’tiādi . ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti vuttattā pariyāyato āpattimokkho na hotīti āha ‘‘pariyāyo nāma natthī’’ti.
គព្ភំ ន គណ្ហាតីតិ គព្ភំ ន ធារេតិ។ វាតេន បាណកេហិ វា គព្ភោ វិនស្សន្តោ កម្មំ វិនា ន នស្សតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទ្វីហាការេហី’’តិ វុត្តំ។ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៦) បន ‘‘គព្ភោ ហិ វាតេន បាណកេហិ កម្មុនា ចាតិ តីហិ ការណេហិ វិនស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘កម្មុនា វិនស្សន្តេ បន ពុទ្ធាបិ បដិពាហិតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ វុត្តំ។ តត្ថ វាតេន បាណកេហិ វា គព្ភេ វិនស្សន្តេ ន បុរិមកម្មុនា ឱកាសោ កតោ, អបិច តប្បច្ចយា កម្មំ វិបច្ចតិ, សយមេវ បន កម្មុនា ឱកាសេ កតេ ន ឯកន្តេន វាតោ បាណកា វា អបេក្ខិតព្ពាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន កម្មស្ស វិសុំ ការណភាវោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ។ បាណកា ខាទិត្វា អន្តរធាបេន្តីតិ យោជេតព្ពំ។ អវិជាយនត្ថាយ ភេសជ្ជំ ទេន្តស្ស កុច្ឆិយំ ឧប្បជ្ជិត្វា វិនស្សិស្សន្តីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ទិន្នេ ឱបាតក្ខណនាទីសុ វិយ កម្មពទ្ធោ, កុច្ឆិយំ ន ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ឥមិនា បន អធិប្បាយេន ទិន្នេ នេវត្ថិ កម្មពទ្ធោ។
Gabbhaṃ na gaṇhātīti gabbhaṃ na dhāreti. Vātena pāṇakehi vā gabbho vinassanto kammaṃ vinā na nassatīti adhippāyena ‘‘dvīhākārehī’’ti vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.26) pana ‘‘gabbho hi vātena pāṇakehi kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassatī’’ti vatvā ‘‘kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Tattha vātena pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato, apica tappaccayā kammaṃ vipaccati, sayameva pana kammunā okāse kate na ekantena vāto pāṇakā vā apekkhitabbāti iminā adhippāyena kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Pāṇakā khāditvā antaradhāpentīti yojetabbaṃ. Avijāyanatthāya bhesajjaṃ dentassa kucchiyaṃ uppajjitvā vinassissantīti iminā adhippāyena dinne opātakkhaṇanādīsu viya kammabaddho, kucchiyaṃ na uppajjissantīti iminā pana adhippāyena dinne nevatthi kammabaddho.
សហធម្មិកានន្តិ ឯកស្ស សត្ថុនោ សាសនេ សហសិក្ខមានធម្មានំ។ បញ្ចន្នម្បិ វិវដ្ដនិស្សិតសីលត្តា ‘‘សមសីលសទ្ធាបញ្ញាន’’ន្តិ វុត្តំ។ ញាតកបវារិតដ្ឋានតោតិ អត្តនោ តេសំ វា ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ។ គិលានស្សត្ថាយ អប្បវារិតដ្ឋានតោបិ វិញ្ញត្តិយា អនុញ្ញាតត្តា កតាបិ អកតា វិយាតិ អកតវិញ្ញត្តិ, ‘‘វទ, ភន្តេ, បច្ចយេនា’’តិ ឯវំ អកតបវារណដ្ឋានេ ច វិញ្ញត្តិ អកតវិញ្ញត្តិ។
Sahadhammikānanti ekassa satthuno sāsane sahasikkhamānadhammānaṃ. Pañcannampi vivaṭṭanissitasīlattā ‘‘samasīlasaddhāpaññāna’’nti vuttaṃ. Ñātakapavāritaṭṭhānatoti attano tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato. Gilānassatthāya appavāritaṭṭhānatopi viññattiyā anuññātattā katāpi akatā viyāti akataviññatti, ‘‘vada, bhante, paccayenā’’ti evaṃ akatapavāraṇaṭṭhāne ca viññatti akataviññatti.
បដិយាទិយតីតិ សម្បាទេតិ។ អកាតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ទុក្កដំ វទន្តិ។ សហធម្មិកេសុ វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ឥមេសម្បិ បញ្ចន្នំ អកតវិញ្ញត្តិយាបិ ភេសជ្ជំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា កថិតំ។ យាវ ញាតកា បស្សន្តីតិ យាវ តស្ស ញាតកា បស្សន្តិ។ បិតុ ភគិនី បិតុច្ឆា។ មាតុ ភាតា មាតុលោ។ នប្បហោន្តីតិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ។ សចេបិ ន យាចន្តីតិ ‘‘យាចិតុំ ទុក្ខ’’ន្តិ អធិប្បាយេន យទិ ន យាចន្តិ។ អាភោគំ កត្វាតិ ឥទំ កត្តព្ពតាទស្សនវសេន វុត្តំ, ‘‘អាភោគំ បន អកត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ លិខិតំ។ ឯតេ ទស ញាតកេ ឋបេត្វាតិ តេសំ បុត្តនត្តាទយោបិ តប្បដិពទ្ធត្តា ញាតកា ឯវាតិ តេបិ ឯត្ថេវ សង្គហិតា។ តេន អញ្ញេសន្តិ ឥមិនា អញ្ញាតកានំ គហណំ វេទិតព្ពំ។ តេនេវាហ ‘‘ឯតេសំ បុត្តបរម្បរាយា’’តិអាទិ។ កុលបរិវដ្ដោតិ កុលានំ បដិបាដិ, កុលបរម្បរាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘មយ្ហំ ទស្សន្តិ ករិស្សន្តី’’តិ បច្ចាសាយ ករោន្តស្សបិ យាចិត្វាបិ គហេតព្ពដ្ឋានតាយ ញាតកេសុ វេជ្ជកម្មំ វា កុលទូសកាបត្តិ វា ន ហោតីតិ វទន្តិ។ សព្ពបទេសុបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ ចូឡមាតុយាតិអាទីសុ សព្ពបទេសុ ‘‘ចូឡមាតុយា សាមិកោ’’តិអាទិនា យោជេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ។
Paṭiyādiyatīti sampādeti. Akātuṃ na vaṭṭatīti ettha dukkaṭaṃ vadanti. Sahadhammikesu vuttanayenevāti ‘‘imesampi pañcannaṃ akataviññattiyāpi bhesajjaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttattā kathitaṃ. Yāva ñātakā passantīti yāva tassa ñātakā passanti. Pitu bhaginī pitucchā. Mātu bhātā mātulo. Nappahontīti kātuṃ na sakkonti. Sacepi na yācantīti ‘‘yācituṃ dukkha’’nti adhippāyena yadi na yācanti. Ābhogaṃ katvāti idaṃ kattabbatādassanavasena vuttaṃ, ‘‘ābhogaṃ pana akatvāpi dātuṃ vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu likhitaṃ. Ete dasa ñātake ṭhapetvāti tesaṃ puttanattādayopi tappaṭibaddhattā ñātakā evāti tepi ettheva saṅgahitā. Tena aññesanti iminā aññātakānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘etesaṃ puttaparamparāyā’’tiādi. Kulaparivaṭṭoti kulānaṃ paṭipāṭi, kulaparamparāti vuttaṃ hoti. ‘‘Mayhaṃ dassanti karissantī’’ti paccāsāya karontassapi yācitvāpi gahetabbaṭṭhānatāya ñātakesu vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotīti vadanti. Sabbapadesupi vinicchayo veditabboti cūḷamātuyātiādīsu sabbapadesu ‘‘cūḷamātuyā sāmiko’’tiādinā yojetvā heṭṭhā vuttanayena vinicchayo veditabbo.
វុត្តនយេន បរិយេសិត្វាតិ ឥមិនា ‘‘ញាតិសាមណេរេហិ វា’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ អតិទិស្សតិ។ អបច្ចាសីសន្តេនាតិ ‘‘មយ្ហំ ទស្សន្តិ ករិស្សន្តី’’តិ ឯវំ អត្តនោ អត្ថាយ អបច្ចាសីសន្តេន។ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បន ឧបការកត្តំ បច្ចាសីសន្តេន កាតុំ វដ្ដតិ។ ‘‘ភេសជ្ជំ អាចិក្ខថា’’តិ វុត្តេបិ យថា ‘‘អញ្ញមញ្ញំ បន កថា កាតព្ពា’’តិ ឥទំ បរិយាយត្តា វដ្ដតិ, ឯវំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច គហេត្វា ករោន្តី’’តិ ឥមិនា បរិយាយេន កថេន្តស្សបិ នេវត្ថិ ទោសោតិ អាចរិយា។
Vuttanayena pariyesitvāti iminā ‘‘ñātisāmaṇerehi vā’’tiādinā vuttamatthaṃ atidissati. Apaccāsīsantenāti ‘‘mayhaṃ dassanti karissantī’’ti evaṃ attano atthāya apaccāsīsantena. Bhikkhusaṅghassa pana upakārakattaṃ paccāsīsantena kātuṃ vaṭṭati. ‘‘Bhesajjaṃ ācikkhathā’’ti vuttepi yathā ‘‘aññamaññaṃ pana kathā kātabbā’’ti idaṃ pariyāyattā vaṭṭati, evaṃ heṭṭhā vuttanayena ‘‘idañcidañca gahetvā karontī’’ti iminā pariyāyena kathentassapi nevatthi dosoti ācariyā.
វិនយលក្ខណំ អជានន្តស្ស អនាចរិយស្ស តទនុរូបវោហារាសម្ភវតោ ឦទិសស្ស លាភស្ស ឧប្បត្តិ នាម នត្ថីតិ ‘‘អាចរិយភាគោ នាមាយ’’ន្តិ វុត្តំ, វិនយេ បកតញ្ញុនា អាចរិយេន លភិតព្ពភាគោ អយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ បុប្ផបូជនត្ថាយ ទិន្នេបិ អកប្បិយវោហារេន វិធានស្ស អយុត្តត្តា ‘‘កប្បិយវសេនា’’តិ វុត្តំ, ‘‘បុប្ផំ អាហរថា’’តិអាទិនា កប្បិយវោហារវសេនាតិ អត្ថោ។
Vinayalakkhaṇaṃ ajānantassa anācariyassa tadanurūpavohārāsambhavato īdisassa lābhassa uppatti nāma natthīti ‘‘ācariyabhāgo nāmāya’’nti vuttaṃ, vinaye pakataññunā ācariyena labhitabbabhāgo ayanti vuttaṃ hoti. Pupphapūjanatthāya dinnepi akappiyavohārena vidhānassa ayuttattā ‘‘kappiyavasenā’’ti vuttaṃ, ‘‘pupphaṃ āharathā’’tiādinā kappiyavohāravasenāti attho.
យទិ ‘‘បរិត្តំ ករោថា’’តិ វុត្តេ ករោន្តិ, គិហិវេយ្យាវច្ចករណដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ‘‘បរិត្តំ ករោថ, ភន្តេតិ វុត្តេ ន កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ‘‘ភណថា’’តិ វុត្តេ បន ធម្មកថាយ អជ្ឈេសនដ្ឋានេ ឋិតត្តា ‘‘កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ។ ធម្មញ្ហិ អនជ្ឈិដ្ឋេនបិ កថេតុំ វដ្ដតិ, បគេវ អជ្ឈិដ្ឋេន។ ចាលេត្វា សុត្តំ បរិមជ្ជិត្វាតិ បរិត្តំ ករោន្តេន កាតព្ពវិធិំ ទស្សេតិ។ វិហារតោ…បេ.… ទុក្កដន្តិ អញ្ញាតកានំយេវ ទទតោ ទុក្កដំ។ នោ ចេ ជានន្តីតិ យទិ ឯវំ វត្តុំ ន ជានន្តិ។ ឧទកន្តិ ទក្ខិណោទកំ។ បាទេសុ អបនីតេសុ អវមង្គលសញ្ញិនោ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ន បាទា អបនេតព្ពា’’តិ ។ គន្តុំ វដ្ដតីតិ ‘‘បរិវារត្ថាយ អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តេបិ ឯវំ សល្លក្ខេត្វា គន្តុំ វដ្ដតិ។
Yadi ‘‘parittaṃ karothā’’ti vutte karonti, gihiveyyāvaccakaraṇaṭṭhāne tiṭṭhatīti ‘‘parittaṃ karotha, bhanteti vutte na kātabba’’nti vuttaṃ, ‘‘bhaṇathā’’ti vutte pana dhammakathāya ajjhesanaṭṭhāne ṭhitattā ‘‘kātabba’’nti vuttaṃ. Dhammañhi anajjhiṭṭhenapi kathetuṃ vaṭṭati, pageva ajjhiṭṭhena. Cāletvā suttaṃ parimajjitvāti parittaṃ karontena kātabbavidhiṃ dasseti. Vihārato…pe… dukkaṭanti aññātakānaṃyeva dadato dukkaṭaṃ. No ce jānantīti yadi evaṃ vattuṃ na jānanti. Udakanti dakkhiṇodakaṃ. Pādesu apanītesu avamaṅgalasaññino hontīti āha ‘‘na pādā apanetabbā’’ti . Gantuṃ vaṭṭatīti ‘‘parivāratthāya āgacchantū’’ti vuttepi evaṃ sallakkhetvā gantuṃ vaṭṭati.
អនាមដ្ឋបិណ្ឌបាតោតិ អបព្ពជិតស្ស ហត្ថតោ លទ្ធោ អត្តនា អញ្ញេន វា បព្ពជិតេន អគ្គហិតអគ្គោ បិណ្ឌបាតោ។ ថាលកេតិ ឥមិនា បត្តោបិ គហិតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ទាមរិកចោរស្សាតិ រជ្ជំ បត្ថយមានស្ស បាកដចោរស្ស។ ចោរនាគវត្ថូតិ ឯត្ថ ‘‘ចោរនាគស្ស កិរ អាមដ្ឋំ ទេន្តោ កុជ្ឈិស្សតិ, អនាមដ្ឋំ ន វដ្ដតីតិ ថេរោ បត្តគ្គហណហត្ថេនេវ អគ្គំ គហេត្វា បត្តេ ភត្តំ សព្ពមទាសិ, សោ តេន តុស្សិ។ ‘ឯត្តកំ មយ្ហ’ន្តិ ភត្តស្ស ឯកបស្សេយេវ ថោកំ ឋបេត្វាបិ បុន តេន សទ្ធិំ សព្ពម្បិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចូឡគណ្ឋិបទេ វុត្តំ។
Anāmaṭṭhapiṇḍapātoti apabbajitassa hatthato laddho attanā aññena vā pabbajitena aggahitaaggo piṇḍapāto. Thālaketi iminā pattopi gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Dāmarikacorassāti rajjaṃ patthayamānassa pākaṭacorassa. Coranāgavatthūti ettha ‘‘coranāgassa kira āmaṭṭhaṃ dento kujjhissati, anāmaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti thero pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patte bhattaṃ sabbamadāsi, so tena tussi. ‘Ettakaṃ mayha’nti bhattassa ekapasseyeva thokaṃ ṭhapetvāpi puna tena saddhiṃ sabbampi dātuṃ vaṭṭatī’’ti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ.
អាមិសស្ស ធម្មស្ស ច អលាភេន អត្តនោ បរស្ស ច អន្តរេ សម្ភវន្តស្ស ឆិទ្ទស្ស វិវរស្ស ភេទស្ស បដិសន្ថរណំ បិទហនំ គណ្ហនំ បដិសន្ថារោ។ អយញ្ហិ លោកសន្និវាសោ អលព្ភមានេន អាមិសេន ច ធម្មេន ចាតិ ទ្វីហិ ឆិទ្ទោ, តស្ស តំ ឆិទ្ទំ យថា ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ បីឋស្ស វិយ បច្ចត្ថរណេន អាមិសេន ច ធម្មេន ច បដិសន្ថរណំ អាមិសបដិសន្ថារោ ធម្មបដិសន្ថារោ ចាតិ វុច្ចតិ។ តត្ថ ធម្មបដិសន្ថារោ កស្សចិ ន កាតព្ពោ នត្ថិ។ យស្ស កស្សចិ ហិ គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា ធម្មេន សង្គហោ កាតព្ពោយេវ។ ‘‘បដិសន្ថារោ បន កស្ស កាតព្ពោ, កស្ស ន កាតព្ពោ’’តិ ឥទំ បន អាមិសបដិសន្ថារំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ឧព្ពាសេត្វាតិ សមន្តតោ តិយោជនំ វិលុម្បន្តោ មនុស្សេ បលាបេត្វា អញ្ញេសំ អវាសំ កត្វា។ សង្ឃស្សត្ថាយ អាហដាតិ បាកវដ្ដតោ តំទិវសស្សត្ថាយ អាហដា។ វរបោត្ថចិត្តត្ថរណន្តិ អនេកប្បការឧត្តមរូបវិចិត្តត្ថរណំ។
Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa vivarassa bhedassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ gaṇhanaṃ paṭisanthāro. Ayañhi lokasannivāso alabbhamānena āmisena ca dhammena cāti dvīhi chiddo, tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati, evaṃ pīṭhassa viya paccattharaṇena āmisena ca dhammena ca paṭisantharaṇaṃ āmisapaṭisanthāro dhammapaṭisanthāro cāti vuccati. Tattha dhammapaṭisanthāro kassaci na kātabbo natthi. Yassa kassaci hi gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā dhammena saṅgaho kātabboyeva. ‘‘Paṭisanthāro pana kassa kātabbo, kassa na kātabbo’’ti idaṃ pana āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya vuttaṃ. Ubbāsetvāti samantato tiyojanaṃ vilumpanto manusse palāpetvā aññesaṃ avāsaṃ katvā. Saṅghassatthāya āhaṭāti pākavaṭṭato taṃdivasassatthāya āhaṭā. Varapotthacittattharaṇanti anekappakārauttamarūpavicittattharaṇaṃ.
១៨៧. សត្តរសវគ្គិយេសុ បុព្ពេ ឯកស្ស អង្គុលិបតោទេន មារិតត្តា សេសសោឡសជនេសុ ឧទរំ អារុហិត្វា និសិន្នមេកំ ឋបេត្វា ‘‘សេសាបិ បន្នរស ជនា’’តិ វុត្តំ។ អទូហលបាសាណា វិយាតិ អទូហលេ អារោបិតបាសាណា វិយ។ កម្មាធិប្បាយាតិ តជ្ជនីយាទិកម្មករណាធិប្បាយា។ អាវាហេត្វាតិ អាវិសាបេត្វា។ វាឡវិហារន្តិ ចណ្ឌសត្តេហិ អធិដ្ឋិតវិហារំ។
187. Sattarasavaggiyesu pubbe ekassa aṅgulipatodena māritattā sesasoḷasajanesu udaraṃ āruhitvā nisinnamekaṃ ṭhapetvā ‘‘sesāpi pannarasa janā’’ti vuttaṃ. Adūhalapāsāṇā viyāti adūhale āropitapāsāṇā viya. Kammādhippāyāti tajjanīyādikammakaraṇādhippāyā. Āvāhetvāti āvisāpetvā. Vāḷavihāranti caṇḍasattehi adhiṭṭhitavihāraṃ.
១៨៩. យោ រុក្ខេន ឱត្ថតោបិ ន មរតីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ភូតគាមសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ សយមេវ វក្ខតិ។ ឯវញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២) –
189.Yorukkhena otthatopi na maratītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ bhūtagāmasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ sayameva vakkhati. Evañhi tattha vuttaṃ (pāci. aṭṭha. 92) –
‘‘មនុស្សវិគ្គហបារាជិកវណ្ណនាយំ បន សព្ពអដ្ឋកថាសុ ‘សចេ ភិក្ខុ រុក្ខេន វា អជ្ឈោត្ថតោ ហោតិ ឱបាតេ វា បតិតោ, សក្កា ច ហោតិ ឯកេន បស្សេន រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា ភូមិំ វា ខណិត្វា និក្ខមិតុំ, ជីវិតហេតុបិ អត្តនា ន កាតព្ពំ, អញ្ញេន បន ភិក្ខុនា ភូមិំ វា ខណិត្វា រុក្ខំ វា ឆិន្ទិត្វា អល្លរុក្ខតោ វា ទណ្ឌកំ ឆិន្ទិត្វា តំ រុក្ខំ បវដ្ដេត្វា និក្ខមាបេតុំ វដ្ដតិ, អនាបត្តី’តិ វុត្តំ។ តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ, ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទវឌាហេ ឌយ្ហមានេ បដគ្គិំ ទាតុំ បរិត្តំ កាតុ’ន្តិ (ចូឡវ. ២៨៣) ឥទំ បន ឯកមេវ សុត្តំ ទិស្សតិ។ សចេ ឯតស្ស អនុលោមំ, អត្តនោ ន វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស វដ្ដតីតិ ឥទំ នានាករណំ ន សក្កា លទ្ធុំ។ អត្តនោ អត្ថាយ ករោន្តោ អត្តសិនេហេន អកុសលចិត្តេនេវ ករោតិ, បរោ បន ការុញ្ញេន។ តស្មា អនាបត្តីតិ ចេ, ឯតម្បិ អការណំ។ កុសលចិត្តេនបិ ហិ ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សព្ពដ្ឋកថាសុ បន វុត្តត្តា ន សក្កា បដិសេធេតុំ, គវេសិតព្ពា ឯត្ថ យុត្តិ, អដ្ឋកថាចរិយានំ វា សទ្ធាយ គន្តព្ព’’ន្តិ។
‘‘Manussaviggahapārājikavaṇṇanāyaṃ pana sabbaaṭṭhakathāsu ‘sace bhikkhu rukkhena vā ajjhotthato hoti opāte vā patito, sakkā ca hoti ekena passena rukkhaṃ chinditvā bhūmiṃ vā khaṇitvā nikkhamituṃ, jīvitahetupi attanā na kātabbaṃ, aññena pana bhikkhunā bhūmiṃ vā khaṇitvā rukkhaṃ vā chinditvā allarukkhato vā daṇḍakaṃ chinditvā taṃ rukkhaṃ pavaṭṭetvā nikkhamāpetuṃ vaṭṭati, anāpattī’ti vuttaṃ. Tattha kāraṇaṃ na dissati, ‘anujānāmi, bhikkhave, davaḍāhe ḍayhamāne paṭaggiṃ dātuṃ parittaṃ kātu’nti (cūḷava. 283) idaṃ pana ekameva suttaṃ dissati. Sace etassa anulomaṃ, attano na vaṭṭati, aññassa vaṭṭatīti idaṃ nānākaraṇaṃ na sakkā laddhuṃ. Attano atthāya karonto attasinehena akusalacitteneva karoti, paro pana kāruññena. Tasmā anāpattīti ce, etampi akāraṇaṃ. Kusalacittenapi hi imaṃ āpattiṃ āpajjati, sabbaṭṭhakathāsu pana vuttattā na sakkā paṭisedhetuṃ, gavesitabbā ettha yutti, aṭṭhakathācariyānaṃ vā saddhāya gantabba’’nti.
តស្មា យំ ឯត្ថ ឥតោ អញ្ញថា កេនចិ បបញ្ចិតំ, គណ្ឋិបទេសុ ច ការណំ វុត្តំ, តំ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ។
Tasmā yaṃ ettha ito aññathā kenaci papañcitaṃ, gaṇṭhipadesu ca kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ.
១៩០. អល្ល…បេ.… បាចិត្តិយន្តិ សុក្ខដ្ឋានេបិ អគ្គិំ បាតេត្វា ឥមិនា អធិប្បាយេន អាលិម្បេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ។ ទុក្កដន្តិ សុក្ខដ្ឋានេ វា សុក្ខំ ‘‘អសុក្ខ’’ន្តិ អវវត្ថបេត្វា វា អគ្គិំ បាតេន្តស្ស ទុក្កដំ។ កីឡាធិប្បាយេបិ ឯសេវ នយោ។ កីឡាធិប្បាយោ ច បដបដាយមានសទ្ទស្សាទវសេនេវ វេទិតព្ពោ។ បដិបក្ខភូតោ អគ្គិ បដគ្គិ។ បរិត្តករណន្តិ អារក្ខករណំ។ សយំ វា ឧដ្ឋិតន្តិ វាតេរិតានំ វេឡុអាទីនំ អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនេន សមុដ្ឋិតំ។ និរុបាទានោតិ ឥន្ធនរហិតោ។
190.Alla…pe… pācittiyanti sukkhaṭṭhānepi aggiṃ pātetvā iminā adhippāyena ālimpentassa pācittiyameva. Dukkaṭanti sukkhaṭṭhāne vā sukkhaṃ ‘‘asukkha’’nti avavatthapetvā vā aggiṃ pātentassa dukkaṭaṃ. Kīḷādhippāyepi eseva nayo. Kīḷādhippāyo ca paṭapaṭāyamānasaddassādavaseneva veditabbo. Paṭipakkhabhūto aggi paṭaggi. Parittakaraṇanti ārakkhakaraṇaṃ. Sayaṃ vā uṭṭhitanti vāteritānaṃ veḷuādīnaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena samuṭṭhitaṃ. Nirupādānoti indhanarahito.
១៩១-១៩២. ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណត្តា បារាជិកន្តិ ‘‘ទ្វីហី’’តិ វុត្តេ ទ្វីហិបិ បហារេហិ មរណស្ស បច្ចាសីសនតោ ឯកេន វិនា ទ្វិន្នំ អភាវតោ ច បារាជិកំ។ ‘‘ទ្វីហិយេវាតិ និយមិតេ បន ឯកេន បហារេន មារិតេ នត្ថិ បារាជិក’’ន្តិ វទន្តិ។ បឋមំ អាហិតពលវេគស្ស បុព្ពានុចិណ្ណវសេន ធម្មានំ ទេសន្តរុប្បត្តិយា គមនមត្តំ ឋបេត្វា ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស តត្ថ អវិជ្ជមានត្តា ‘‘សីសច្ឆេទកស្សា’’តិ វុត្តំ។ ឥមស្ស វត្ថុស្សាតិ អាឃាតនវត្ថុស្ស។ ‘‘បានបរិភោគេនាតិ វុត្តត្តា លោណសោវីរកំ យាមកាលិក’’ន្តិ វទន្តិ។
191-192.Khettameva otiṇṇattā pārājikanti ‘‘dvīhī’’ti vutte dvīhipi pahārehi maraṇassa paccāsīsanato ekena vinā dvinnaṃ abhāvato ca pārājikaṃ. ‘‘Dvīhiyevāti niyamite pana ekena pahārena mārite natthi pārājika’’nti vadanti. Paṭhamaṃ āhitabalavegassa pubbānuciṇṇavasena dhammānaṃ desantaruppattiyā gamanamattaṃ ṭhapetvā jīvitindriyassa tattha avijjamānattā ‘‘sīsacchedakassā’’ti vuttaṃ. Imassa vatthussāti āghātanavatthussa. ‘‘Pānaparibhogenāti vuttattā loṇasovīrakaṃ yāmakālika’’nti vadanti.
វិនីតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.
ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ សារត្ថទីបនិយំ
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
តតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / ៣. តតិយបារាជិកំ • 3. Tatiyapārājikaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ៣. តតិយបារាជិកំ • 3. Tatiyapārājikaṃ
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / វិនីតវត្ថុវណ្ណនា • Vinītavatthuvaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / វិនីតវត្ថុវណ្ណនា • Vinītavatthuvaṇṇanā
