| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā |
៩. វិជិតសេនត្ថេរគាថាវណ្ណនា
9. Vijitasenattheragāthāvaṇṇanā
ឱលគ្គេស្សាមីតិអាទិកា អាយស្មតោ វិជិតសេនត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឃរាវាសំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បសន្នាការំ ទស្សេន្តោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ។ សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា អាកាសតោ ឱតរិ។ សោ ភគវតោ មនោហរានិ មធុរានិ ផលានិ ឧបនេសិ, បដិគ្គហេសិ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ។ សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរដ្ឋេ ហត្ថាចរិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិជិតសេនោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បាបុណិ។ តស្ស មាតុលា សេនោ ច ឧបសេនោ ចាតិ ទ្វេ ហត្ថាចរិយា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធា បព្ពជិត្វា វាសធុរំ បូរេន្តា អរហត្តំ បាបុណិំសុ។ វិជិតសេនោបិ ហត្ថិសិប្បេ និប្ផត្តិំ គតោ និស្សរណជ្ឈាសយតាយ ឃរាវាសេ អលគ្គមានសោ សត្ថុ យមកបាដិហារិយំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ មាតុលត្ថេរានំ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តេសំ ឱវាទានុសាសនិយា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនាវីថិំ លង្ឃិត្វា ពហិទ្ធា នានារម្មណេ វិធាវន្តំ អត្តនោ ចិត្តំ ឱវទន្តោ –
Olaggessāmītiādikā āyasmato vijitasenattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharanto ākāsena gacchantaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pasannākāraṃ dassento añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā ākāsato otari. So bhagavato manoharāni madhurāni phalāni upanesi, paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe hatthācariyakule nibbattitvā vijitasenoti laddhanāmo viññutaṃ pāpuṇi. Tassa mātulā seno ca upaseno cāti dve hatthācariyā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā vāsadhuraṃ pūrentā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Vijitasenopi hatthisippe nipphattiṃ gato nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāse alaggamānaso satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho mātulattherānaṃ santike pabbajitvā tesaṃ ovādānusāsaniyā vipassanāya kammaṃ karonto vipassanāvīthiṃ laṅghitvā bahiddhā nānārammaṇe vidhāvantaṃ attano cittaṃ ovadanto –
៣៥៥.
355.
‘‘ឱលគ្គេស្សាមិ តេ ចិត្ត, អាណិទ្វារេវ ហត្ថិនំ;
‘‘Olaggessāmi te citta, āṇidvāreva hatthinaṃ;
ន តំ បាបេ និយោជេស្សំ, កាមជាលំ សរីរជំ។
Na taṃ pāpe niyojessaṃ, kāmajālaṃ sarīrajaṃ.
៣៥៦.
356.
‘‘ត្វំ ឱលគ្គោ ន គច្ឆសិ, ទ្វារវិវរំ គជោវ អលភន្តោ;
‘‘Tvaṃ olaggo na gacchasi, dvāravivaraṃ gajova alabhanto;
ន ច ចិត្តកលិ បុនប្បុនំ, បសក្ក បាបរតោ ចរិស្សសិ។
Na ca cittakali punappunaṃ, pasakka pāparato carissasi.
៣៥៧.
357.
‘‘យថា កុញ្ជរំ អទន្តំ, នវគ្គហមង្កុសគ្គហោ;
‘‘Yathā kuñjaraṃ adantaṃ, navaggahamaṅkusaggaho;
ពលវា អាវត្តេតិ អកាមំ, ឯវំ អាវត្តយិស្សំ តំ។
Balavā āvatteti akāmaṃ, evaṃ āvattayissaṃ taṃ.
៣៥៨.
358.
‘‘យថា វរហយទមកុសលោ, សារថិបវរោ ទមេតិ អាជញ្ញំ;
‘‘Yathā varahayadamakusalo, sārathipavaro dameti ājaññaṃ;
ឯវំ ទមយិស្សំ តំ, បតិដ្ឋិតោ បញ្ចសុ ពលេសុ។
Evaṃ damayissaṃ taṃ, patiṭṭhito pañcasu balesu.
៣៥៩.
359.
‘‘សតិយា តំ និពន្ធិស្សំ, បយុត្តោ តេ ទមេស្សាមិ;
‘‘Satiyā taṃ nibandhissaṃ, payutto te damessāmi;
វីរិយធុរនិគ្គហិតោ, ន យិតោ ទូរំ គមិស្សសេ ចិត្តា’’តិ។ –
Vīriyadhuraniggahito, na yito dūraṃ gamissase cittā’’ti. –
គាថា អភាសិ។
Gāthā abhāsi.
តត្ថ ឱលគ្គេស្សាមីតិ សំវរិស្សាមិ និវារេស្សាមិ។ តេតិ តំ។ ឧបយោគត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ ។ តេ គមនន្តិ វា វចនសេសោ។ ហត្ថិនន្តិ ច ហត្ថិន្តិ អត្ថោ។ ចិត្តាតិ អត្តនោ ចិត្តំ អាលបតិ។ យថា តំ វារេតុកាមោ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាណិទ្វារេវ ហត្ថិន’’ន្តិ អាហ។ អាណិទ្វារំ នាម បាការពទ្ធស្ស នគរស្ស ខុទ្ទកទ្វារំ, យំ ឃដិកាឆិទ្ទេ អាណិម្ហិ បក្ខិត្តេ យន្តេន វិនា អព្ភន្តរេ ឋិតេហិបិ វិវរិតុំ ន សក្កា។ យេន មនុស្សគវស្សមហិំសាទយោ ន និគ្គន្តុំ សក្កា។ នគរតោ ពហិ និគ្គន្តុកាមម្បិ ហត្ថិំ យតោ បលោភេត្វា ហត្ថាចរិយោ គមនំ និវារេសិ។ អថ វា អាណិទ្វារំ នាម បលិឃទ្វារំ។ តត្ថ ហិ តិរិយំ បលិឃំ ឋបេត្វា រុក្ខសូចិសង្ខាតំ អាណិំ បលិឃសីសេ អាវុណន្តិ។ បាបេតិ រូបាទីសុ ឧប្បជ្ជនកអភិជ្ឈាទិបាបធម្មេ តំ ន និយោជេស្សំ ន និយោជិស្សាមិ។ កាមជាលាតិ កាមស្ស ជាលភូតំ។ យថា ហិ មច្ឆពន្ធមិគលុទ្ទានំ ជាលំ នាម មច្ឆាទីនំ តេសំ យថាកាមការសាធនំ, ឯវំ អយោនិសោមនសិការានុបាតិតំ ចិត្តំ មារស្ស កាមការសាធនំ។ តេន ហិ សោ សត្តេ អនត្ថេសុ បាតេតិ។ សរីរជាតិ សរីរេសុ ឧប្បជ្ជនក។ បញ្ចវោការភវេ ហិ ចិត្តំ រូបបដិពទ្ធវុត្តិតាយ ‘‘សរីរជ’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Tattha olaggessāmīti saṃvarissāmi nivāressāmi. Teti taṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ . Te gamananti vā vacanaseso. Hatthinanti ca hatthinti attho. Cittāti attano cittaṃ ālapati. Yathā taṃ vāretukāmo, taṃ dassento ‘‘āṇidvāreva hatthina’’nti āha. Āṇidvāraṃ nāma pākārabaddhassa nagarassa khuddakadvāraṃ, yaṃ ghaṭikāchidde āṇimhi pakkhitte yantena vinā abbhantare ṭhitehipi vivarituṃ na sakkā. Yena manussagavassamahiṃsādayo na niggantuṃ sakkā. Nagarato bahi niggantukāmampi hatthiṃ yato palobhetvā hatthācariyo gamanaṃ nivāresi. Atha vā āṇidvāraṃ nāma palighadvāraṃ. Tattha hi tiriyaṃ palighaṃ ṭhapetvā rukkhasūcisaṅkhātaṃ āṇiṃ palighasīse āvuṇanti. Pāpeti rūpādīsu uppajjanakaabhijjhādipāpadhamme taṃ na niyojessaṃ na niyojissāmi. Kāmajālāti kāmassa jālabhūtaṃ. Yathā hi macchabandhamigaluddānaṃ jālaṃ nāma macchādīnaṃ tesaṃ yathākāmakārasādhanaṃ, evaṃ ayonisomanasikārānupātitaṃ cittaṃ mārassa kāmakārasādhanaṃ. Tena hi so satte anatthesu pāteti. Sarīrajāti sarīresu uppajjanaka. Pañcavokārabhave hi cittaṃ rūpapaṭibaddhavuttitāya ‘‘sarīraja’’nti vuccati.
ត្វំ ឱលគ្គោ ន គច្ឆសីតិ ត្វំ, ចិត្តកលិ, មយា សតិបញ្ញាបតោទអង្កុសេហិ វារិតោ ន ទានិ យថារុចិំ គមិស្សសិ, អយោនិសោមនសិការវសេន យថាកាមំ វត្តិតុំ ន លភិស្សសិ។ យថា កិំ? ទ្វារវិវរំ គជោវ អលភន្តោ នគរតោ គជនិរោធតោ វា និគ្គមនាយ ទ្វារវិវរកំ អលភមានោ ហត្ថី វិយ។ ចិត្តកលីតិ ចិត្តកាឡកណ្ណិ។ បុនប្បុនន្តិ អបរាបរំ។ បសក្កាតិ សរណសម្បស្សាសវសេន។ បាបរតោតិ បាបកម្មនិរតោ បុព្ពេ វិយ ឥទានិ ន ចរិស្សសិ តថា ចរិតុំ ន ទស្សាមីតិ អត្ថោ។
Tvaṃ olaggo na gacchasīti tvaṃ, cittakali, mayā satipaññāpatodaaṅkusehi vārito na dāni yathāruciṃ gamissasi, ayonisomanasikāravasena yathākāmaṃ vattituṃ na labhissasi. Yathā kiṃ? Dvāravivaraṃ gajova alabhanto nagarato gajanirodhato vā niggamanāya dvāravivarakaṃ alabhamāno hatthī viya. Cittakalīti cittakāḷakaṇṇi. Punappunanti aparāparaṃ. Pasakkāti saraṇasampassāsavasena. Pāparatoti pāpakammanirato pubbe viya idāni na carissasi tathā carituṃ na dassāmīti attho.
អទន្តន្តិ អទមិតំ ហត្ថិសិក្ខំ អសិក្ខិតំ។ នវគ្គហន្តិ អចិរគហិតំ។ អង្កុសគ្គហោតិ ហត្ថាចរិយោ។ ពលវាតិ កាយពលេន ញាណពលេន ច ពលវា។ អាវត្តេតិ អកាមន្តិ អនិច្ឆន្តមេវ និសេធនតោ និវត្តេតិ។ ឯវំ អាវត្តយិស្សន្តិ យថា យថាវុត្តំ ហត្ថិំ ហត្ថាចរិយោ, ឯវំ តំ ចិត្តំ ចិត្តកលិំ ទុច្ចរិតនិសេធនតោ និវត្តយិស្សាមិ។
Adantanti adamitaṃ hatthisikkhaṃ asikkhitaṃ. Navaggahanti aciragahitaṃ. Aṅkusaggahoti hatthācariyo. Balavāti kāyabalena ñāṇabalena ca balavā. Āvatteti akāmanti anicchantameva nisedhanato nivatteti. Evaṃ āvattayissanti yathā yathāvuttaṃ hatthiṃ hatthācariyo, evaṃ taṃ cittaṃ cittakaliṃ duccaritanisedhanato nivattayissāmi.
វរហយទមកុសលោតិ ឧត្តមានំ អស្សទម្មានំ ទមនេ កុសលោ។ តតោ ឯវ សារថិបវរោ អស្សទម្មសារថីសុ វិសិដ្ឋោ ទមេតិ អាជញ្ញំ អាជានីយំ អស្សទម្មំ ទេសកាលានុរូបំ សណ្ហផរុសេហិ ទមេតិ វិនេតិ និព្ពិសេវនំ ករោតិ។ បតិដ្ឋិតោ បញ្ចសុ ពលេសូតិ សទ្ធាទីសុ បញ្ចសុ ពលេសុ បតិដ្ឋិតោ ហុត្វា អស្សទ្ធិយាទិនិសេធនតោ តំ ទមយិស្សំ ទមេស្សាមីតិ អត្ថោ។
Varahayadamakusaloti uttamānaṃ assadammānaṃ damane kusalo. Tato eva sārathipavaro assadammasārathīsu visiṭṭho dameti ājaññaṃ ājānīyaṃ assadammaṃ desakālānurūpaṃ saṇhapharusehi dameti vineti nibbisevanaṃ karoti. Patiṭṭhito pañcasu balesūti saddhādīsu pañcasu balesu patiṭṭhito hutvā assaddhiyādinisedhanato taṃ damayissaṃ damessāmīti attho.
សតិយា តំ និពន្ធិស្សន្តិ គោចរជ្ឈត្តតោ ពហិ គន្តុំ អទេន្តោ សតិយោត្តេន កម្មដ្ឋានថម្ភេ, ចិត្តកលិ, តំ និពន្ធិស្សាមិ និយមេស្សាមិ។ បយុត្តោ តេ ទមេស្សាមីតិ តត្ថ និពន្ធន្តោ ឯវ យុត្តប្បយុត្តោ ហុត្វា តេ ទមេស្សាមិ, សំកិលេសមលតោ តំ វិសោធេស្សាមិ។ វីរិយធុរនិគ្គហិតោតិ យថាវុត្តោ ឆេកេន សុសារថិនា យុគេ យោជិតោ យុគនិគ្គហិតោ យុគន្តរគតោ តំ នាតិក្កមតិ, ឯវំ ត្វម្បិ ចិត្ត, មម វីរិយធុរេ និគ្គហិតោ សក្កច្ចការិតាយ សាតច្ចការិតាយ អញ្ញថា វត្តិតុំ អលភន្តោ ឥតោ គោចរជ្ឈត្តតោ ទូរំ ពហិ ន គមិស្សសិ។ ភាវនានុយុត្តស្ស ហិ កម្មដ្ឋានតោ អញ្ញំ អាសន្នម្បិ លក្ខណតោ ទូរមេវាតិ ឯវំ ថេរោ ឥមាហិ គាថាហិ អត្តនោ ចិត្តំ និគ្គណ្ហន្តោវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៥.២២-៣០) –
Satiyātaṃ nibandhissanti gocarajjhattato bahi gantuṃ adento satiyottena kammaṭṭhānathambhe, cittakali, taṃ nibandhissāmi niyamessāmi. Payutto te damessāmīti tattha nibandhanto eva yuttappayutto hutvā te damessāmi, saṃkilesamalato taṃ visodhessāmi. Vīriyadhuraniggahitoti yathāvutto chekena susārathinā yuge yojito yuganiggahito yugantaragato taṃ nātikkamati, evaṃ tvampi citta, mama vīriyadhure niggahito sakkaccakāritāya sātaccakāritāya aññathā vattituṃ alabhanto ito gocarajjhattato dūraṃ bahi na gamissasi. Bhāvanānuyuttassa hi kammaṭṭhānato aññaṃ āsannampi lakkhaṇato dūramevāti evaṃ thero imāhi gāthāhi attano cittaṃ niggaṇhantova vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.45.22-30) –
‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, ទ្វត្តិំសវរលក្ខណំ;
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, dvattiṃsavaralakkhaṇaṃ;
វិបិនគ្គេន គច្ឆន្តំ, សាលរាជំវ ផុល្លិតំ។
Vipinaggena gacchantaṃ, sālarājaṃva phullitaṃ.
‘‘តិណត្ថរំ បញ្ញាបេត្វា, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អយាចហំ;
‘‘Tiṇattharaṃ paññāpetvā, buddhaseṭṭhaṃ ayācahaṃ;
អនុកម្បតុ មំ ពុទ្ធោ, ភិក្ខំ ឥច្ឆាមិ ទាតវេ។
Anukampatu maṃ buddho, bhikkhaṃ icchāmi dātave.
‘‘អនុកម្បកោ ការុណិកោ, អត្ថទស្សី មហាយសោ;
‘‘Anukampako kāruṇiko, atthadassī mahāyaso;
មម សង្កប្បមញ្ញាយ, ឱរូហិ មម អស្សមេ។
Mama saṅkappamaññāya, orūhi mama assame.
‘‘ឱរោហិត្វាន សម្ពុទ្ធោ, និសីទិ បណ្ណសន្ថរេ;
‘‘Orohitvāna sambuddho, nisīdi paṇṇasanthare;
ភល្លាតកំ គហេត្វាន, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ។
Bhallātakaṃ gahetvāna, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ.
‘‘មម និជ្ឈាយមានស្ស, បរិភុញ្ជិ តទា ជិនោ;
‘‘Mama nijjhāyamānassa, paribhuñji tadā jino;
តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, អភិវន្ទិំ តទា ជិនំ។
Tattha cittaṃ pasādetvā, abhivandiṃ tadā jinaṃ.
‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ ផលមទទិំ តទា;
‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ phalamadadiṃ tadā;
ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ។
Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ.
‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោបិ ឥមា គាថា អភាសិ។
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi imā gāthā abhāsi.
វិជិតសេនត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Vijitasenattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ៩. វិជិតសេនត្ថេរគាថា • 9. Vijitasenattheragāthā
