| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā |
បារាជិកវណ្ណនា
Pārājikavaṇṇanā
វេរញ្ជកណ្ឌោ
Verañjakaṇḍo
វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា
Verañjakaṇḍavaṇṇanā
‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ។ តេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតី’’តិ វិនយនិទានេ អារភិតព្ពេ វេរញ្ជកណ្ឌស្ស អារម្ភោ កិមត្ថោតិ ចេ? វុច្ចតេ – មូលតោ បភុតិ វិនយនិទានំ ទស្សេតុំ។ យទិ ឯវំ ‘‘បឋមំ អាវុសោ ឧបាលិ បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្តន្តិ, វេសាលិយ’’ន្តិ វចនេន វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន វិរុជ្ឈតិ។ កស្មា? កត្ថ បញ្ញត្តន្តិ ហិ និទានបុច្ឆា។ ឯវំ សន្តេបិ ‘‘បឋមស្ស បារាជិកស្ស កិំនិទាន’’ន្តិ បុច្ឆិតេ សាធារណមហានិទានវិស្សជ្ជនំ អយុត្តំ វិយាតិ? នាយុត្តំ, សព្ពេសំ សិក្ខាបទានំ បាដេក្កំ និទានស្ស បុដ្ឋត្តា តស្ស វិស្សជ្ជេតព្ពត្តា ច សព្ពសាធារណមហានិទានំ បឋមមាហ។ ឯកន្តេន បុច្ឆាវិស្សជ្ជនក្កមេន បារាជិកាទីនិ សង្គហំ អារោបិតានិ។ កថំ អារោបិតានីតិ ចេ? អាយស្មតា មហាកស្សបេន អនុក្កមេន សព្ពោបិ វិនយោ បុច្ឆិតោ, បុដ្ឋេន ច អាយស្មតា ឧបាលិត្ថេរេន យថាសម្ភវំ និរន្តរំ វិស្សជ្ជិតមេវ។ អបុច្ឆិតានិបិ វិនីតវត្ថុអាទីនិ យុជ្ជមានានិ វត្ថូនិ អន្តោកត្វា វិស្សជ្ជនក្កមេនេវ គណសជ្ឈាយមកំសូតិ វេទិតព្ពំ។ អញ្ញថា វេរញ្ជកណ្ឌំ បឋមបារាជិកស្សេវ និទានន្តិ វា អនធិការិកំ វា និប្បយោជនំ វា បាដេក្កំ សិក្ខាបទនិទានបុច្ឆានន្តរំ តទេវ វិស្សជ្ជេតព្ពន្តិ វា អាបជ្ជតិ, តស្មា អាទិតោ បភុតិ វិនយនិទានំ ទស្សេតុំ ‘‘តេន សមយេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ។
‘‘Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hotī’’ti vinayanidāne ārabhitabbe verañjakaṇḍassa ārambho kimatthoti ce? Vuccate – mūlato pabhuti vinayanidānaṃ dassetuṃ. Yadi evaṃ ‘‘paṭhamaṃ āvuso upāli pārājikaṃ kattha paññattanti, vesāliya’’nti vacanena virujjhatīti ce? Na virujjhati. Kasmā? Kattha paññattanti hi nidānapucchā. Evaṃ santepi ‘‘paṭhamassa pārājikassa kiṃnidāna’’nti pucchite sādhāraṇamahānidānavissajjanaṃ ayuttaṃ viyāti? Nāyuttaṃ, sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ pāṭekkaṃ nidānassa puṭṭhattā tassa vissajjetabbattā ca sabbasādhāraṇamahānidānaṃ paṭhamamāha. Ekantena pucchāvissajjanakkamena pārājikādīni saṅgahaṃ āropitāni. Kathaṃ āropitānīti ce? Āyasmatā mahākassapena anukkamena sabbopi vinayo pucchito, puṭṭhena ca āyasmatā upālittherena yathāsambhavaṃ nirantaraṃ vissajjitameva. Apucchitānipi vinītavatthuādīni yujjamānāni vatthūni antokatvā vissajjanakkameneva gaṇasajjhāyamakaṃsūti veditabbaṃ. Aññathā verañjakaṇḍaṃ paṭhamapārājikasseva nidānanti vā anadhikārikaṃ vā nippayojanaṃ vā pāṭekkaṃ sikkhāpadanidānapucchānantaraṃ tadeva vissajjetabbanti vā āpajjati, tasmā ādito pabhuti vinayanidānaṃ dassetuṃ ‘‘tena samayenā’’tiādi āraddhaṃ.
ឥទានិ និទានភណនេ បយោជនំ វក្ខាម – វិនយស្សអាណាទេសនត្តា ភគវតោ តាវ អាណារហភាវទីបនំ , អាណាភូតស្ស ច វិនយស្ស អនញ្ញវិសយភាវទីបនំ, អាណាយ ឋិតានំ សាវកានំ មហានុភាវទីបនញ្ចាតិ តិវិធមស្ស បយោជនំ។ កថំ? អាណាសាសនារហោ ហិ ភគវា បហីនកិលេសត្តា, អធិគតគុណវិសេសត្តា, លោកជេដ្ឋសេដ្ឋត្តា, តាទិភាវប្បត្តត្តា ច, អរសរូបតាទីហិ អដ្ឋហិ អក្កោសវត្ថូហិ អកម្បនតោ ភគវតោ តាទិភាវប្បត្តិ វេទិតព្ពា, អដ្ឋន្នម្បិ តេសំ អក្កោសវត្ថូនំ អត្តនិ សម្ភវបរិយាយទីបនបាឡិយា បហីនកិលេសតា វេទិតព្ពា ។ ចតុន្នំ ឈានានំ តិស្សន្នញ្ច វិជ្ជានំ អធិគមបរិទីបនេន អធិគតគុណវិសេសតា វេទិតព្ពា។ ‘‘នាហំ តំ ព្រាហ្មណ បស្សាមិ សទេវកេ…បេ.… មុទ្ធាបិ តស្ស វិបតេយ្យា’’តិ ច ‘‘ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោ លោកស្សា’’តិ ច វចនេន ជេដ្ឋសេដ្ឋតា វេទិតព្ពា, ឥទញ្ច ភគវតោ អាណារហភាវទីបនប្បយោជនំ។ ‘‘អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្ត, អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្ត, តថាគតោវ តត្ថ កាលំ ជានិស្សតី’’តិ វចនំ អនញ្ញវិសយភាវទីបនំ។ ‘‘សាធាហំ, ភន្តេ, បថវិំ បរិវត្តេយ្យ’’ន្តិ ច ‘‘ឯកាហំ, ភន្តេ, បាណិំ អភិនិម្មិនិស្សាមី’’តិ ច ‘‘សាធុ, ភន្តេ, សព្ពោ ភិក្ខុសង្ឃោ ឧត្តរកុរុំ បិណ្ឌាយ គច្ឆេយ្យា’’តិ ច ឥមេហិ ថេរស្ស តីហិ សីហនាទេហិ អាណាយ ឋិតានំ សាវកានំ មហានុភាវតាទីបនំ វេទិតព្ពំ។ សាវត្ថិយាទីសុ អវិហរិត្វា កិមត្ថំ ភគវា វេរញ្ជាយមេវ តទា វិហាសីតិ ចេ? នឡេរុយក្ខស្ស បីតិសញ្ជននត្ថំ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភិក្ខាវសេន អកិលមនត្ថំ, វេរញ្ជព្រាហ្មណស្ស បសាទសញ្ជននត្ថំ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អានុភាវទីបនដ្ឋានភូតត្តា, សារិបុត្តត្ថេរស្ស វិនយបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតបរិវិតក្កនដ្ឋានភូតត្តា ច។ តេសុ បច្ឆិមំ ពលវការណំ, តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេន សមយេនាតិ យេន កាលេន អាយស្មតោ…បេ.… តេន កាលេនា’’តិ។ បុរិមេសុ ចតូសុ អសង្គហការណេសុ បឋមេន ភគវា មេត្តាភាវនាទិនា អមនុស្សានំ ចិត្តសំរក្ខណេន ភិក្ខូនំ អាទរំ ជនេតិ។ ទុតិយេន បរិសាវចរេន ភិក្ខុនា ឯវំ បរិសា សង្គហេតព្ពា, ឯវំ អប្បិច្ឆេន សន្តុដ្ឋេន ច ភវិតព្ពន្តិ វា ទស្សេតិ។ តតិយេន បច្ចយេ និរបេក្ខេន កុលានុគ្គហោ កាតព្ពោតិ។ ចតុត្ថេន ឯវំ មហានុភាវេនាបិ បច្ចយត្ថំ ន លោលុប្បំ កាតព្ពំ, កេវលំ បរទត្តុបជីវិនា ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ។ ‘‘តេនាតិអាទិបាឋស្ស…បេ.… វិនយស្សត្ថវណ្ណន’’ន្តិ វចនតោ អញ្ញោ តេនាតិអាទិបាឋោ, អញ្ញោ វិនយោ អាបជ្ជតិ។
Idāni nidānabhaṇane payojanaṃ vakkhāma – vinayassaāṇādesanattā bhagavato tāva āṇārahabhāvadīpanaṃ , āṇābhūtassa ca vinayassa anaññavisayabhāvadīpanaṃ, āṇāya ṭhitānaṃ sāvakānaṃ mahānubhāvadīpanañcāti tividhamassa payojanaṃ. Kathaṃ? Āṇāsāsanāraho hi bhagavā pahīnakilesattā, adhigataguṇavisesattā, lokajeṭṭhaseṭṭhattā, tādibhāvappattattā ca, arasarūpatādīhi aṭṭhahi akkosavatthūhi akampanato bhagavato tādibhāvappatti veditabbā, aṭṭhannampi tesaṃ akkosavatthūnaṃ attani sambhavapariyāyadīpanapāḷiyā pahīnakilesatā veditabbā . Catunnaṃ jhānānaṃ tissannañca vijjānaṃ adhigamaparidīpanena adhigataguṇavisesatā veditabbā. ‘‘Nāhaṃ taṃ brāhmaṇa passāmi sadevake…pe… muddhāpi tassa vipateyyā’’ti ca ‘‘jeṭṭho seṭṭho lokassā’’ti ca vacanena jeṭṭhaseṭṭhatā veditabbā, idañca bhagavato āṇārahabhāvadīpanappayojanaṃ. ‘‘Āgamehi tvaṃ sāriputta, āgamehi tvaṃ sāriputta, tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti vacanaṃ anaññavisayabhāvadīpanaṃ. ‘‘Sādhāhaṃ, bhante, pathaviṃ parivatteyya’’nti ca ‘‘ekāhaṃ, bhante, pāṇiṃ abhinimminissāmī’’ti ca ‘‘sādhu, bhante, sabbo bhikkhusaṅgho uttarakuruṃ piṇḍāya gaccheyyā’’ti ca imehi therassa tīhi sīhanādehi āṇāya ṭhitānaṃ sāvakānaṃ mahānubhāvatādīpanaṃ veditabbaṃ. Sāvatthiyādīsu aviharitvā kimatthaṃ bhagavā verañjāyameva tadā vihāsīti ce? Naḷeruyakkhassa pītisañjananatthaṃ, bhikkhusaṅghassa bhikkhāvasena akilamanatthaṃ, verañjabrāhmaṇassa pasādasañjananatthaṃ, mahāmoggallānattherassa ānubhāvadīpanaṭṭhānabhūtattā, sāriputtattherassa vinayapaññattiyācanahetubhūtaparivitakkanaṭṭhānabhūtattā ca. Tesu pacchimaṃ balavakāraṇaṃ, tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tena samayenāti yena kālena āyasmato…pe… tena kālenā’’ti. Purimesu catūsu asaṅgahakāraṇesu paṭhamena bhagavā mettābhāvanādinā amanussānaṃ cittasaṃrakkhaṇena bhikkhūnaṃ ādaraṃ janeti. Dutiyena parisāvacarena bhikkhunā evaṃ parisā saṅgahetabbā, evaṃ appicchena santuṭṭhena ca bhavitabbanti vā dasseti. Tatiyena paccaye nirapekkhena kulānuggaho kātabboti. Catutthena evaṃ mahānubhāvenāpi paccayatthaṃ na loluppaṃ kātabbaṃ, kevalaṃ paradattupajīvinā bhavitabbanti dasseti. ‘‘Tenātiādipāṭhassa…pe… vinayassatthavaṇṇana’’nti vacanato añño tenātiādipāṭho, añño vinayo āpajjati.
‘‘តេនាតិអាទិបាឋម្ហា, កោ អញ្ញោ វិនយោ ឥធ;
‘‘Tenātiādipāṭhamhā, ko añño vinayo idha;
តស្សត្ថំ ទស្សយន្តោវ, ករេ វិនយវណ្ណន’’ន្តិ។ –
Tassatthaṃ dassayantova, kare vinayavaṇṇana’’nti. –
ចេ? ននុ វុត្តំ បុព្ពេវ ‘‘ឥទញ្ហិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតី’’តិអាទិ, តស្មា ឧបាលិត្ថេរេន វុត្តស្ស តេនាតិអាទិបាឋស្ស អត្ថំ នានប្បការតោ ទស្សយន្តោ ករិស្សាមិ វិនយស្ស ភគវតោ អត្តបច្ចក្ខវចនភូតស្ស អត្ថវណ្ណនន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ យទិ ឯវំ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតីតិ ឯវមាទិវចនបដិមណ្ឌិតនិទានំ វិនយបិដកំ កេន ធារិត’’ន្តិអាទិវចនំ វិរុជ្ឈតិ ‘‘តេន សមយេនា’’តិអាទិវចនស្ស វិនយបិដកបរិយាបន្នភាវទីបនតោតិ ចេ? ន, អញ្ញត្ថេបិ តព្ពោហារសិទ្ធិតោ ‘‘នានាវិធភិត្តិកម្មបដិមណ្ឌិតវសនោ បុរិសោ’’តិអាទីសុ វិយ។ វិនយស្សាទិភាវេន សង្គីតិការកេហិ អនុញ្ញាតត្តា វិនយបរិយាបន្នតាបិ យុជ្ជតិ តស្ស វចនស្ស។ ឯត្ថាហ – យថា សុត្តន្តេ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ ច, អភិធម្មេ ច ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ អនិយមតោ វុត្តំ, តថា អវត្វា ឥធ ‘‘តេន សមយេនា’’តិ បឋមំ តំនិទ្ទេសោវ កស្មា វុត្តោតិ? វុច្ចតេ – តស្ស តស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយស្ស, យស្ស វា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុភូតស្ស សមយស្ស ហេតុ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសិ, តស្ស ច សមយស្ស អតីតស្ស តេសំ សង្គីតិការកានំ វសីនំ សុវិទិតត្តា។ កថំ? ‘‘យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា តេ ឧជ្ឈាយន្តី’’តិអាទិវចនតោ, ‘‘អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុ’’ន្តិ ច ‘‘អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ សន្និបាតាបេត្វា’’តិ ច ‘‘ភិក្ខូនំ តទនុច្ឆវិកំ តទនុ…បេ.… ទស អត្ថវសេ បដិច្ច សង្ឃសុដ្ឋុតាយា’’តិ ច ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ ច ខន្ធកេសុ ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជ’’ន្តិអាទិវិនយក្កមស្ស វចនតោ យោ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ, តស្ស តស្ស វិនយក្កមស្ស សោ បញ្ញត្តិសមយោ ច សុវិទិតោ តេសំ បញ្ចសតានំ ធម្មធរានំ ភិក្ខូនំ, នាយំ នយោ សុត្តន្តាភិធម្មេសុ សម្ភវតិ។ តស្មា សុវិទិតត្តា តេន សមយេន ហេតុភូតេន វិហរតីតិ វិហរតិបទេន ឯកសម្ពន្ធត្តា ច បឋមំ យំនិទ្ទេសាទិនោ អសម្ភវតោ ច វិនយបិដកេ តំនិទ្ទេសោវ បឋមំ វុត្តោ។ កថំ? ឯត្ថ ‘‘យេន ខោ បន សមយេន វេសាលិយា អវិទូរេ កលន្ទគាមោ នាម ហោតី’’តិ វា ‘‘យេន ខោ បន សមយេន វេសាលី…បេ.… ហោតី’’តិ វា អសម្ភវតោ យំនិទ្ទេសេន អវត្វា តំនិទ្ទេសស្សេវ សម្ភវតោ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន…បេ.… កលន្ទគាមោ នាម ហោតី’’តិ វុត្តន្តិ, កេវលំ សុវិទិតត្តា វា។ អនិយមនិទ្ទេសវចនន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ យថាវុត្តនយេន និយមនិទ្ទេសវចនមេវេតំ តំនិទ្ទេសត្តា, តថាបិ សម្បតិកាលវសេន តទិតរេសំ ភិក្ខូនំ អវិទិតត្តា ‘‘អនិយមនិទ្ទេសវចន’’ន្តិ វុត្តំ។ យំ បន វុត្តំ ‘‘អយញ្ហិ សព្ពស្មិម្បិ វិនយេ យុត្តី’’តិ, តំ តព្ពហុលេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។
Ce? Nanu vuttaṃ pubbeva ‘‘idañhi buddhassa bhagavato attapaccakkhavacanaṃ na hotī’’tiādi, tasmā upālittherena vuttassa tenātiādipāṭhassa atthaṃ nānappakārato dassayanto karissāmi vinayassa bhagavato attapaccakkhavacanabhūtassa atthavaṇṇananti evamettha attho daṭṭhabbo. Yadi evaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatīti evamādivacanapaṭimaṇḍitanidānaṃ vinayapiṭakaṃ kena dhārita’’ntiādivacanaṃ virujjhati ‘‘tena samayenā’’tiādivacanassa vinayapiṭakapariyāpannabhāvadīpanatoti ce? Na, aññatthepi tabbohārasiddhito ‘‘nānāvidhabhittikammapaṭimaṇḍitavasano puriso’’tiādīsu viya. Vinayassādibhāvena saṅgītikārakehi anuññātattā vinayapariyāpannatāpi yujjati tassa vacanassa. Etthāha – yathā suttante ‘‘ekaṃ samaya’’nti ca, abhidhamme ca ‘‘yasmiṃ samaye’’ti aniyamato vuttaṃ, tathā avatvā idha ‘‘tena samayenā’’ti paṭhamaṃ taṃniddesova kasmā vuttoti? Vuccate – tassa tassa sikkhāpadapaññattisamayassa, yassa vā sikkhāpadapaññattihetubhūtassa samayassa hetu bhagavā tattha tattha vihāsi, tassa ca samayassa atītassa tesaṃ saṅgītikārakānaṃ vasīnaṃ suviditattā. Kathaṃ? ‘‘Ye te bhikkhū appicchā te ujjhāyantī’’tiādivacanato, ‘‘atha kho te bhikkhū bhagavato etamatthaṃ ārocesu’’nti ca ‘‘atha kho bhagavā etasmiṃ nidāne sannipātāpetvā’’ti ca ‘‘bhikkhūnaṃ tadanucchavikaṃ tadanu…pe… dasa atthavase paṭicca saṅghasuṭṭhutāyā’’ti ca ‘‘evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti ca khandhakesu ca ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tīhi saraṇagamanehi pabbajja’’ntiādivinayakkamassa vacanato yo so sikkhāpadapaññattisamayo, tassa tassa vinayakkamassa so paññattisamayo ca suvidito tesaṃ pañcasatānaṃ dhammadharānaṃ bhikkhūnaṃ, nāyaṃ nayo suttantābhidhammesu sambhavati. Tasmā suviditattā tena samayena hetubhūtena viharatīti viharatipadena ekasambandhattā ca paṭhamaṃ yaṃniddesādino asambhavato ca vinayapiṭake taṃniddesova paṭhamaṃ vutto. Kathaṃ? Ettha ‘‘yena kho pana samayena vesāliyā avidūre kalandagāmo nāma hotī’’ti vā ‘‘yena kho pana samayena vesālī…pe… hotī’’ti vā asambhavato yaṃniddesena avatvā taṃniddesasseva sambhavato ‘‘tena kho pana samayena…pe… kalandagāmo nāma hotī’’ti vuttanti, kevalaṃ suviditattā vā. Aniyamaniddesavacananti ettha kiñcāpi yathāvuttanayena niyamaniddesavacanamevetaṃ taṃniddesattā, tathāpi sampatikālavasena taditaresaṃ bhikkhūnaṃ aviditattā ‘‘aniyamaniddesavacana’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ayañhi sabbasmimpi vinaye yuttī’’ti, taṃ tabbahulena vuttanti veditabbaṃ.
យទិ សព្ពំ តេនាតិ បទំ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ ភវេយ្យ, តេន ហិ ភិក្ខវេ ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទន្តិ ឯត្ថ ឥទម្បិ បុព្ពេ សិទ្ធត្ថំ តេនាតិ បទំ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ ភវេយ្យ។ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតី’’តិអាទីសុ វុត្តំ តេនាតិ បទញ្ច អនិយមនិទ្ទេសវចនំ ភវេយ្យ, ន ច ហោតិ, តស្មា យេសំ តេន តំនិទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋត្ថោ អវិទិតោ, តេសំ វសេនាហ ‘‘អនិយមនិទ្ទេសវចនមេត’’ន្តិ។ អថ វា តតោ បឋមំ តទត្ថាទស្សនតោ បច្ឆាបិ តំសម្ពន្ធេន យំនិទ្ទេសទស្សនតោ ច ‘‘អនិយមនិទ្ទេសវចនមេត’’ន្តិ វុត្តំ។ អថ វា បុព្ពណ្ហាទីសុ អយំ នាមាតិ អនិយមេត្វា កាលបរិទីបនស្ស សមយសទ្ទស្ស ឧបបទភាវេនបិ ឯវំ វត្តុមរហតិ ‘‘យទិទំ អនិយមនិទ្ទេសវចន’’ន្តិ។ អថ វា ‘‘តេនា’’តិ វុត្តេ តេន ឃដេន បដេនាតិ សព្ពត្ថប្បសង្គនិវារណត្ថំ និយមំ ករោតិ ‘‘សមយេនា’’តិ។ កេន បន សមយេន? បរភាគេ អត្ថតោ សិទ្ធេន សារិបុត្តស្ស បរិវិតក្កសមយេន។ ឯត្ថាហ – វិតក្កសមយោ ចេ ឥធាធិប្បេតោ, ‘‘បរតោ ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ។ យោ ហិ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ សារិបុត្តាទីហិបិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោ, តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេន ចា’’តិអាទិវចនំ វិរុជ្ឈតីតិ? ន, ពាហុល្លេន វុត្តត្តា។ សុត្តន្តាភិធម្មេសុ វិយ អវត្វា ឥធ វិនយបិដកេ ករណវចនេន កស្មា និទ្ទេសោតិ ហិ ចោទនា។ តស្មា តស្សា វិស្សជ្ជនេ ពាហុល្លេន ករណវចនប្បយោជនំ វត្តុកាមោ អាចរិយោ អាហ ‘‘យោ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ’’តិអាទិ។ ន សម្បតិ វុច្ចមានស្សេវ ករណវចនស្ស បយោជនំ វត្តុកាមោ, ឥមស្ស បន ហេតុអត្ថោវ សម្ភវតិ, ន ករណត្ថោ, តស្មា អាហ ‘‘អបរភាគេ អត្ថតោ សិទ្ធេនា’’តិអាទិ។ សមយញ្ចាតិ អាគមនបច្ចយសមវាយំ តទនុរូបកាលញ្ច ឧបាទាយាតិ អត្ថោ។ បច្ចយសាមគ្គិញ្ច អាគមនកាលញ្ច លភិត្វា ជានិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ។
Yadi sabbaṃ tenāti padaṃ aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya, tena hi bhikkhave bhikkhūnaṃ sikkhāpadanti ettha idampi pubbe siddhatthaṃ tenāti padaṃ aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya. ‘‘Tena samayena buddho bhagavā uruvelāyaṃ viharatī’’tiādīsu vuttaṃ tenāti padañca aniyamaniddesavacanaṃ bhaveyya, na ca hoti, tasmā yesaṃ tena taṃniddesena niddiṭṭhattho avidito, tesaṃ vasenāha ‘‘aniyamaniddesavacanameta’’nti. Atha vā tato paṭhamaṃ tadatthādassanato pacchāpi taṃsambandhena yaṃniddesadassanato ca ‘‘aniyamaniddesavacanameta’’nti vuttaṃ. Atha vā pubbaṇhādīsu ayaṃ nāmāti aniyametvā kālaparidīpanassa samayasaddassa upapadabhāvenapi evaṃ vattumarahati ‘‘yadidaṃ aniyamaniddesavacana’’nti. Atha vā ‘‘tenā’’ti vutte tena ghaṭena paṭenāti sabbatthappasaṅganivāraṇatthaṃ niyamaṃ karoti ‘‘samayenā’’ti. Kena pana samayena? Parabhāge atthato siddhena sāriputtassa parivitakkasamayena. Etthāha – vitakkasamayo ce idhādhippeto, ‘‘parato idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena cā’’tiādivacanaṃ virujjhatīti? Na, bāhullena vuttattā. Suttantābhidhammesu viya avatvā idha vinayapiṭake karaṇavacanena kasmā niddesoti hi codanā. Tasmā tassā vissajjane bāhullena karaṇavacanappayojanaṃ vattukāmo ācariyo āha ‘‘yo so sikkhāpadapaññattisamayo’’tiādi. Na sampati vuccamānasseva karaṇavacanassa payojanaṃ vattukāmo, imassa pana hetuatthova sambhavati, na karaṇattho, tasmā āha ‘‘aparabhāge atthato siddhenā’’tiādi. Samayañcāti āgamanapaccayasamavāyaṃ tadanurūpakālañca upādāyāti attho. Paccayasāmaggiñca āgamanakālañca labhitvā jānissāmāti adhippāyo.
ឯត្ថាហ – យថា ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ សមយោ ចា’’តិ ឯត្ថ ខណសមយានំ ឯកោ អត្ថោ, តថា កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយាតិ កាលសមយានំ ឯកោ អត្ថោ សិយា, អបិច អាគមនបច្ចយសមវាយោ ចេត្ថ សមយោ កាលស្សាបិ អាគមនបច្ចយត្តា សមយគ្គហណេនេវ សោ គហិតោតិ វិសុំ កាលោ កិមត្ថំ គហិតោតិ ច? វុច្ចតេ – អប្បេវ នាម ស្វេបីតិ កាលស្ស បឋមំ និយមិតត្តា ន សមយោ កាលត្ថោ ។ តស្មិំ ស្វេតិ និយមិតកាលេ ឥតរេសំ អាគមនបច្ចយានំ សមវាយំ បដិច្ច ឧបសង្កមេយ្យាម យថានិយមិតកាលេបិ បុព្ពណ្ហាទិប្បភេទំ យថាវុត្តសមវាយានុរូបំ កាលញ្ច ឧបាទាយាតិ ស្វេតិ បរិច្ឆិន្នទិវសេ បុព្ពណ្ហាទិកាលនិយតភាវំ ទស្សេតិ, តស្មា កាលសមយានំ ន ឯកត្ថត្តា កាលស្ស វិសុំ គហណម្បិ សាត្ថកន្តិ វេទិតព្ពំ។ យស្មា ខណេ ខណេ ត្វំ ភិក្ខុ ជាយសិ ច ជីយសិ ច មីយសិ ចេតិ ភិក្ខុនិយា សន្តិកេ អភិក្ខណំ គច្ឆតីតិ (បាចិ. ១៩៨) ច ខណេ ខណេ ភាសតិ សត្ថុសាសនន្តិ ច ខណសទ្ទោ អនេកត្ថោ, តថា សមយសទ្ទោ ច, តស្មា ឯកមេកេន និយមេន្តោ ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ចា’’តិ អាហ។ ខណសមយានំ អត្ថោ ឯកត្ថោ យុជ្ជតិ ខណោ ឱកាសលាភោ, អដ្ឋក្ខណវជ្ជិតោ នវមោ ខណោតិ អត្ថោ។ អត្តនោ អត្តនោ ឧច្ឆេទាទយោ ទិដ្ឋិគតសង្ខាតេ សមយេ ឯត្ថ បវទន្តីតិ សមយប្បវាទកោ។ ស្វេវ តិន្ទុកាចីរសង្ខាតាយ តិម្ពរុរុក្ខបន្តិយា បរិក្ខិត្តត្តា តិន្ទុកាចីរំ។ ឯកសាលកេតិ ឯកោ សាលរុក្ខោ។ ‘‘កុដិកា’’តិបិ វទន្តិ។ អត្ថាភិសមយាតិ អត្តនោ ហិតបដិលាភា។ ធីរោតិ ច បណ្ឌិតោ វុច្ចតិ, នាញ្ញោ។ សម្មា មានាភិសមយាតិ សុដ្ឋុ មានស្ស បហានេន, សមុច្ឆេទវសេន សុដ្ឋុ មានប្បហានេនាតិ អត្ថោ។ ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោតិអាទីសុ ‘‘ចតុន្នំ សច្ចានំ ចតូហិ អាការេហិ បដិវេធោ’’តិអាទីសុ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតស្ស ទុក្ខស្ស ទុក្ខាការតាយដ្ឋោ។ សង្ខតដ្ឋោ ការណុប្បត្តិអត្ថោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ សន្តាបដ្ឋោ។ សុខាយ វេទនាយ វិបរិណាមដ្ឋោ។ បីឡនដ្ឋាទិកោវ អភិសមយដ្ឋោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ គព្ភោក្កន្តិសមយោតិអាទីសុបិ បថវីកម្បនអាលោកបាតុភាវាទីហិ ទេវមនុស្សេសុ បាកដោ។ ទុក្ករការិកសមយោបិ កាឡោ សមណោ គោតមោ ន កាឡោតិអាទិនា បាកដោ។ សត្តសត្តាហានិ ច អញ្ញានិ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ។
Etthāha – yathā ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo samayo cā’’ti ettha khaṇasamayānaṃ eko attho, tathā kālañca samayañca upādāyāti kālasamayānaṃ eko attho siyā, apica āgamanapaccayasamavāyo cettha samayo kālassāpi āgamanapaccayattā samayaggahaṇeneva so gahitoti visuṃ kālo kimatthaṃ gahitoti ca? Vuccate – appeva nāma svepīti kālassa paṭhamaṃ niyamitattā na samayo kālattho . Tasmiṃ sveti niyamitakāle itaresaṃ āgamanapaccayānaṃ samavāyaṃ paṭicca upasaṅkameyyāma yathāniyamitakālepi pubbaṇhādippabhedaṃ yathāvuttasamavāyānurūpaṃ kālañca upādāyāti sveti paricchinnadivase pubbaṇhādikālaniyatabhāvaṃ dasseti, tasmā kālasamayānaṃ na ekatthattā kālassa visuṃ gahaṇampi sātthakanti veditabbaṃ. Yasmā khaṇe khaṇe tvaṃ bhikkhu jāyasi ca jīyasi ca mīyasi ceti bhikkhuniyā santike abhikkhaṇaṃ gacchatīti (pāci. 198) ca khaṇe khaṇe bhāsati satthusāsananti ca khaṇasaddo anekattho, tathā samayasaddo ca, tasmā ekamekena niyamento ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo cā’’ti āha. Khaṇasamayānaṃ attho ekattho yujjati khaṇo okāsalābho, aṭṭhakkhaṇavajjito navamo khaṇoti attho. Attano attano ucchedādayo diṭṭhigatasaṅkhāte samaye ettha pavadantīti samayappavādako. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarurukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīraṃ. Ekasālaketi eko sālarukkho. ‘‘Kuṭikā’’tipi vadanti. Atthābhisamayāti attano hitapaṭilābhā. Dhīroti ca paṇḍito vuccati, nāñño. Sammā mānābhisamayāti suṭṭhu mānassa pahānena, samucchedavasena suṭṭhu mānappahānenāti attho. Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu ‘‘catunnaṃ saccānaṃ catūhi ākārehi paṭivedho’’tiādīsu khandhapañcakasaṅkhātassa dukkhassa dukkhākāratāyaṭṭho. Saṅkhataṭṭho kāraṇuppattiattho, dukkhāya vedanāya santāpaṭṭho. Sukhāya vedanāya vipariṇāmaṭṭho. Pīḷanaṭṭhādikova abhisamayaṭṭhoti attho daṭṭhabbo. Gabbhokkantisamayotiādīsupi pathavīkampanaālokapātubhāvādīhi devamanussesu pākaṭo. Dukkarakārikasamayopi kāḷo samaṇo gotamo na kāḷotiādinā pākaṭo. Sattasattāhāni ca aññāni ca diṭṭhadhammasukhavihārasamayo.
អច្ចន្តមេវ តំ សមយន្តិ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ បត្តសន្និដ្ឋានា, តាវ អច្ចន្តសម្បយោគេន តស្មិំ សមយេ។ ករុណាវិហារេន វិហាសីតិ ករុណាកិច្ចវិហារេន តស្មិំ សមយេ វិហាសីតិ អត្ថោ។ តំ សមយញ្ហិ ករុណាកិច្ចសមយំ។ ញាណកិច្ចំ ករុណាកិច្ចន្តិ ទ្វេ ភគវតោ កិច្ចានិ, អភិសម្ពោធិ ញាណកិច្ចំ, មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វេនេយ្យសត្តាវលោកនំ កត្វា តទនុរូបករណំ ករុណាកិច្ចំ។ ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៧៣; ឧទា. ១២, ២៨) ហិ វុត្តំ, តំ ភគវាបិ ករោតិយេវ។ អថ វា អាគន្តុកេហិ ភិក្ខូហិ អាទិសមាយោគញ្ច។ តត្ថ ករុណាកិច្ចំ វិហារំ ទស្សេន្តោ ‘‘ករុណាវិហារេន វិហាសី’’តិ អាហ។ អធិករណញ្ហិ កាលត្ថោតិ ឯត្ថ ហិ-ការោ ការណត្ថោ។ តត្ថ ហិ អភិធម្មេ កាលសមូហខណសមវាយហេតុសង្ខាតវសេន បញ្ចវិធោ សមយដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ។ កាលសមូហដ្ឋោ សមយោ កថំ អធិករណំ ហោតិ? អធិករណមុប្បត្តិដ្ឋានំ បុព្ពណ្ហេ ជាតោតិ យថា, ឯវំ កាលដ្ឋោ សមយសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ។ កថំ រាសដ្ឋោ? យវរាសិម្ហិ ជាតោតិ យថា។ តស្មា យស្មិំ កាលេ បុញ្ជេ វា ចិត្តំ សមុប្បន្នំ, តស្មិំ កាលេ បុញ្ជេ វា ផស្សាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ អធិករណញ្ហីតិ ឯត្ថ អភិធម្មេ និទ្ទិដ្ឋំ អធិករណំ កាលដ្ឋោ សមូហដ្ឋោ ច ហោតិ, ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ វុត្តំ អធិករណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ឥទានិ ភាវេនភាវលក្ខណញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ វុត្តាន’’មិច្ចាទិមាហ។ តត្ថ អភិធម្មេ វុត្តានំ ភាវោ នាម កិន្តិ? ឧប្បត្តិ វិជ្ជមានតា, សា តេសំ តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ, សា បន សមយស្ស ភាវេន ភាវោ លក្ខីយតិ ញាយតិ, តស្មា តត្ថ ភុម្មវចននិទ្ទេសោ កតោតិ វុត្តំ ហោតិ។
Accantameva taṃ samayanti ārambhato paṭṭhāya yāva pattasanniṭṭhānā, tāva accantasampayogena tasmiṃ samaye. Karuṇāvihārena vihāsīti karuṇākiccavihārena tasmiṃ samaye vihāsīti attho. Taṃ samayañhi karuṇākiccasamayaṃ. Ñāṇakiccaṃ karuṇākiccanti dve bhagavato kiccāni, abhisambodhi ñāṇakiccaṃ, mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā veneyyasattāvalokanaṃ katvā tadanurūpakaraṇaṃ karuṇākiccaṃ. ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīya’’nti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28) hi vuttaṃ, taṃ bhagavāpi karotiyeva. Atha vā āgantukehi bhikkhūhi ādisamāyogañca. Tattha karuṇākiccaṃ vihāraṃ dassento ‘‘karuṇāvihārena vihāsī’’ti āha. Adhikaraṇañhi kālatthoti ettha hi-kāro kāraṇattho. Tattha hi abhidhamme kālasamūhakhaṇasamavāyahetusaṅkhātavasena pañcavidho samayaṭṭho daṭṭhabbo. Kālasamūhaṭṭho samayo kathaṃ adhikaraṇaṃ hoti? Adhikaraṇamuppattiṭṭhānaṃ pubbaṇhe jātoti yathā, evaṃ kālaṭṭho samayasaddo daṭṭhabbo. Kathaṃ rāsaṭṭho? Yavarāsimhi jātoti yathā. Tasmā yasmiṃ kāle puñje vā cittaṃ samuppannaṃ, tasmiṃ kāle puñje vā phassādayo uppajjantīti vuttaṃ hoti. Adhikaraṇañhīti ettha abhidhamme niddiṭṭhaṃ adhikaraṇaṃ kālaṭṭho samūhaṭṭho ca hoti, ‘‘yasmiṃ samaye’’ti vuttaṃ adhikaraṇaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Idāni bhāvenabhāvalakkhaṇañca dassento ‘‘tattha vuttāna’’miccādimāha. Tattha abhidhamme vuttānaṃ bhāvo nāma kinti? Uppatti vijjamānatā, sā tesaṃ tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ, sā pana samayassa bhāvena bhāvo lakkhīyati ñāyati, tasmā tattha bhummavacananiddeso katoti vuttaṃ hoti.
តត្ថ ខណោ នាម អដ្ឋក្ខណវិនិមុត្តោ នវមោ ខណោ, តស្មិំ សតិ ឧប្បជ្ជតិ។ សមវាយោ នាម ចក្ខុន្ទ្រិយាទិការណសាមគ្គី, តស្មិំ សតិ ឧប្បជ្ជតិ។ ហេតុ នាម រូបាទិអារម្មណំ។ តស្មា តស្មិំ ខណការណសមវាយហេតុម្ហិ សតិ តេសំ ផស្សាទីនំ ភាវោ វិជ្ជមានតា ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតីតិ ឯត្ថ អត្ថទ្វយមេកស្ស សម្ភវតីតិ ឥធ វិនយេ វុត្តស្ស សមយសទ្ទស្ស កត្តុករណត្ថេ តតិយា ហេតុម្ហិ ច ឥត្យុត្តត្តា។ សោ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោតិ ‘‘តថាគតោវ តត្ថ កាលំ ជានិស្សតី’’តិ វុត្តត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ។ តេន សមយេនាតិ តស្ស សមយស្ស ការណា ‘‘អន្នេន វសតិ វិជ្ជាយ វសតី’’តិ យថា, អន្នំ វា វិជ្ជំ វា លភាមីតិ តទត្ថំ វសតីត្យត្ថោ។ ឯវំ ‘‘តេន សមយេន វិហរតី’’តិ វុត្តេ ហេត្វត្ថេ តតិយា ទដ្ឋព្ពា, តស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សមយញ្ច វីតិក្កមញ្ច ឱលោកយមានោ តត្ថ តត្ថ វិហាសីតិ វុត្តំ ហោតិ។ តតិយបារាជិកាទីសុ ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អទ្ធមាសំ , បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ១៦២) ឯវមាទីសុ ទដ្ឋព្ពា, តស្មា ទុតិយា កាលទ្ធានេ អច្ចន្តសំយោគេតិ ទុតិយាត្រ សម្ភវតិ ‘‘មាសមធីតេ ទិវសមធីតេ’’តិ យថា។ ឥធ បន ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតីតិ ឯត្ថ យស្ស ករណវចនស្ស ហេតុអត្ថោ សម្ភវតិ, តេន សមយេន ហេតុភូតេន តំ តំ វត្ថុវីតិក្កមសង្ខាតំ វីតិក្កមសមយសង្ខាតំ វា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសិ។ យស្ស ករណត្ថោ សម្ភវតិ, តេន ករណភូតេន សមយេន សម្បត្តេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបយន្តោ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសីតិ អធិប្បាយោ។
Tattha khaṇo nāma aṭṭhakkhaṇavinimutto navamo khaṇo, tasmiṃ sati uppajjati. Samavāyo nāma cakkhundriyādikāraṇasāmaggī, tasmiṃ sati uppajjati. Hetu nāma rūpādiārammaṇaṃ. Tasmā tasmiṃ khaṇakāraṇasamavāyahetumhi sati tesaṃ phassādīnaṃ bhāvo vijjamānatā hotīti vuttaṃ hoti. Idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavatīti ettha atthadvayamekassa sambhavatīti idha vinaye vuttassa samayasaddassa kattukaraṇatthe tatiyā hetumhi ca ityuttattā. So dubbiññeyyoti ‘‘tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti vuttattāti vuttaṃ hoti. Tena samayenāti tassa samayassa kāraṇā ‘‘annena vasati vijjāya vasatī’’ti yathā, annaṃ vā vijjaṃ vā labhāmīti tadatthaṃ vasatītyattho. Evaṃ ‘‘tena samayena viharatī’’ti vutte hetvatthe tatiyā daṭṭhabbā, tasmā sikkhāpadapaññattiyā samayañca vītikkamañca olokayamāno tattha tattha vihāsīti vuttaṃ hoti. Tatiyapārājikādīsu ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ , paṭisallīyitu’’nti (pārā. 162) evamādīsu daṭṭhabbā, tasmā dutiyā kāladdhāne accantasaṃyogeti dutiyātra sambhavati ‘‘māsamadhīte divasamadhīte’’ti yathā. Idha pana hetuattho karaṇattho ca sambhavatīti ettha yassa karaṇavacanassa hetuattho sambhavati, tena samayena hetubhūtena taṃ taṃ vatthuvītikkamasaṅkhātaṃ vītikkamasamayasaṅkhātaṃ vā sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi. Yassa karaṇattho sambhavati, tena karaṇabhūtena samayena sampattena sikkhāpadāni paññāpayanto bhagavā tattha tattha vihāsīti adhippāyo.
គណ្ឋិបទេ បន ‘‘សុទិន្នាទីនំ វីតិក្កមោវ ការណំ នាម, តស្ស និយមភូតោ កាលោ បន ករណមេវ តំ កាលំ អនតិក្កមិត្វាវ សិក្ខាបទស្ស បញ្ញបេតព្ពត្តា’’តិ វុត្តំ, តំ និទ្ទោសំ។ យំ បន វុត្តំ ‘‘ឥទំ ករណំ បុព្ពភាគត្តា បឋមំ វត្តព្ពម្បិ បច្ឆា វុត្ត’’ន្តិ, តំ ទុវុត្តំ។ ហេតុអត្ថតោ ហិ យថា បច្ឆា ករណត្ថោ យោជិយមានោ អនុក្កមេនេវ យោគំ គច្ឆតិ, តថា ច យោជិតោ។ យំ បន អដ្ឋកថាចរិយោ បច្ឆា វុត្តំ ឥទំ ករណត្ថំ បឋមំ យោជេត្វា បឋមំ វុត្តំ ហេតុអត្ថំ បច្ឆា យោជេសិ, តំ យោជនាសុខត្តាតិ វេទិតព្ពន្តិ អាចរិយេន លិខិតំ។ ឥតោ បដ្ឋាយ យត្ថ យត្ថ ‘‘អាចរិយេន លិខិត’’ន្តិ វា ‘‘អាចរិយស្ស តក្កោ’’តិ វា វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ អាចរិយោ នាម អានន្ទាចរិយោ កលសបុរវាសីតិ គហេតព្ពោ។ ឯត្ថាហ – យថា សុត្តន្តេ ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា’’តិ វុច្ចតិ, តថា ‘‘តេន សមយេន ភគវា វេរញ្ជាយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ, អថ សវេវចនំ វត្តុកាមោ ថេរោ, តថាគតោ សុគតោតិអាទីនិបិ វត្តព្ពានិ, អថ ឥមស្សេវ បទទ្វយស្ស គហណេ កិញ្ចិ បយោជនំ អត្ថិ, តំ វត្តព្ពន្តិ? វុច្ចតេ – កេសញ្ចិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បរមគម្ភីរំ អជ្ឈាសយក្កមំ អជានតំ ‘‘អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ អនាទីនវទស្សោ…បេ.… អភិវិញ្ញាបេសី’’តិអាទិកំ (បារា. ៣៦) ‘‘អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សុទិន្នំ បដិបុច្ឆី’’តិអាទិកញ្ច (បារា. ៣៩) ‘‘សាទិយិ ត្វំ ភិក្ខូតិ។ នាហំ ភគវា សាទិយិ’’ន្តិអាទិកញ្ច (បារា. ៧២) តថា បុរាណវោហារិកំ ភិក្ខុំ បុច្ឆិត្វា តេន វុត្តបរិច្ឆេទេន ទុតិយបារាជិកបញ្ញាបនញ្ច ទេវទត្តស្ស បព្ពជ្ជានុជាននញ្ចាតិ ឯវមាទិកំ វិនយបរិយត្តិំ ទិស្វា ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ បដិច្ច សង្កា សម្ភវេយ្យ, ‘‘តថា កិំ បន តុយ្ហំ ឆវស្ស ខេឡាសកស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣៣៦) ឯវមាទិកំ ផរុសវចនបដិសំយុត្តំ វិនយបរិយត្តិំ និស្សាយ ខីណាសវត្តំ បដិច្ច សង្កា សម្ភវេយ្យ, តទុភយសង្កាវិនោទនត្ថំ អាយស្មតា ឧបាលិត្ថេរេន ឥទមេវ បទទ្វយគ្គហណំ សព្ពត្ថ កតន្តិ វេទិតព្ពំ។ តេនេតំ ទីបេតិ – កាមំ សព្ពញេយ្យពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោយេវ, ភគ្គសព្ពទោសត្តា ភគវាវ, សោ សត្ថាតិ។ បរតោបិ វុត្តំ ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តិ…បេ.… អនត្ថសំហិតេ សេតុឃាតោ តថាគតាន’’ន្តិ (បារា. ១៦)។ សុត្តន្តេ ច វុត្តំ ‘‘សណ្ហេនបិ កេសិ វិនេមិ ផរុសេនបី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.១១១)។
Gaṇṭhipade pana ‘‘sudinnādīnaṃ vītikkamova kāraṇaṃ nāma, tassa niyamabhūto kālo pana karaṇameva taṃ kālaṃ anatikkamitvāva sikkhāpadassa paññapetabbattā’’ti vuttaṃ, taṃ niddosaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘idaṃ karaṇaṃ pubbabhāgattā paṭhamaṃ vattabbampi pacchā vutta’’nti, taṃ duvuttaṃ. Hetuatthato hi yathā pacchā karaṇattho yojiyamāno anukkameneva yogaṃ gacchati, tathā ca yojito. Yaṃ pana aṭṭhakathācariyo pacchā vuttaṃ idaṃ karaṇatthaṃ paṭhamaṃ yojetvā paṭhamaṃ vuttaṃ hetuatthaṃ pacchā yojesi, taṃ yojanāsukhattāti veditabbanti ācariyena likhitaṃ. Ito paṭṭhāya yattha yattha ‘‘ācariyena likhita’’nti vā ‘‘ācariyassa takko’’ti vā vuccati, tattha tattha ācariyo nāma ānandācariyo kalasapuravāsīti gahetabbo. Etthāha – yathā suttante ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā’’ti vuccati, tathā ‘‘tena samayena bhagavā verañjāya’’nti vattabbaṃ, atha savevacanaṃ vattukāmo thero, tathāgato sugatotiādīnipi vattabbāni, atha imasseva padadvayassa gahaṇe kiñci payojanaṃ atthi, taṃ vattabbanti? Vuccate – kesañci buddhassa bhagavato paramagambhīraṃ ajjhāsayakkamaṃ ajānataṃ ‘‘apaññatte sikkhāpade anādīnavadasso…pe… abhiviññāpesī’’tiādikaṃ (pārā. 36) ‘‘atha kho bhagavā āyasmantaṃ sudinnaṃ paṭipucchī’’tiādikañca (pārā. 39) ‘‘sādiyi tvaṃ bhikkhūti. Nāhaṃ bhagavā sādiyi’’ntiādikañca (pārā. 72) tathā purāṇavohārikaṃ bhikkhuṃ pucchitvā tena vuttaparicchedena dutiyapārājikapaññāpanañca devadattassa pabbajjānujānanañcāti evamādikaṃ vinayapariyattiṃ disvā buddhasubuddhataṃ paṭicca saṅkā sambhaveyya, ‘‘tathā kiṃ pana tuyhaṃ chavassa kheḷāsakassā’’ti (cūḷava. 336) evamādikaṃ pharusavacanapaṭisaṃyuttaṃ vinayapariyattiṃ nissāya khīṇāsavattaṃ paṭicca saṅkā sambhaveyya, tadubhayasaṅkāvinodanatthaṃ āyasmatā upālittherena idameva padadvayaggahaṇaṃ sabbattha katanti veditabbaṃ. Tenetaṃ dīpeti – kāmaṃ sabbañeyyabuddhattā buddhoyeva, bhaggasabbadosattā bhagavāva, so satthāti. Paratopi vuttaṃ ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchanti…pe… anatthasaṃhite setughāto tathāgatāna’’nti (pārā. 16). Suttante ca vuttaṃ ‘‘saṇhenapi kesi vinemi pharusenapī’’tiādi (a. ni. 4.111).
អសាធារណហេតុម្ហីតិ ឯត្ថ កុសលមូលានិ ន អកុសលានំ កទាចិ មូលានិ ហោន្តិ, តថា អកុសលមូលានិ កុសលានំ, អព្យាកតមូលានិ ន កទាចិ កុសលានន្តិ អយមេវ នយោ លព្ភតិ, យស្មា កុសលា ហេតូ តំសមុដ្ឋានានំ រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ (បដ្ឋា. ១.១.៤០១ អាទយោ), តស្មា កុសលានិ កុសលានំយេវាតិអាទិនយោ ន លព្ភតិ។ បុចិ វុច្ចតេ កុដ្ឋា, តេ មន្ទយតិ នាសយតីតិ បុចិមន្ទោ។ សត្តានំ ហិតសុខនិប្ផាទនាធិមុត្តតន្តិ ឯត្ថ សាមញ្ញតោ វុត្តសត្តេ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សានំ ឧបការពហុលត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ ពហុជនហិតាយាតិ ពហុនោ ជនស្ស ហិតត្ថាយ។ បញ្ញាសម្បត្តិយា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកហិតូបទេសកោ ហិ ភគវា។ សុខាយាតិ សុខត្ថាយ។ ចាគសម្បត្តិយា ឧបការកសុខសម្បទាយកោ ហិ ឯស។ មេត្តាករុណាសម្បត្តិយា លោកានុកម្បាយ មាតាបិតរោ វិយ។ លោកស្ស រក្ខិតគោបិតា ហិ ឯស។ ទេវមនុស្សានន្តិ ឯត្ថ ភព្ពបុគ្គលេ វេនេយ្យសត្តេយេវ គហេត្វា តេសំ និព្ពានមគ្គផលាធិគមាយ អត្តនោ ឧប្បត្តិំ ទស្សេតិ។ ‘‘អត្ថាយា’’តិ ហិ វុត្តេ បរមត្ថត្ថាយ និព្ពានាយ, ‘‘ហិតាយា’’តិ វុត្តេ តំសម្បាបកមគ្គត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, មគ្គតោ ឧត្តរិ ហិតំ នាម នត្ថីតិ។ សុខាយាតិ ផលសមាបត្តិសុខត្ថាយ តតោ ឧត្តរិ សុខាភាវតោ។ ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេនាតិ ឯត្ថ សមាធិំ បញ្ញញ្ច អគ្គហេត្វា ទិដ្ឋិសីលមត្តគ្គហណំ សព្ពសេក្ខាសេក្ខសាមញ្ញត្តា។ កោសម្ពកសុត្តេបិ (ម. និ. ១.៤៩២) ‘‘សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតិ, ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ វុត្តំ។ ទិដ្ឋិគ្គហណេន បញ្ញាបិ គហិតាតិ ចេ? ន, សោតាបន្នាទីនម្បិ បញ្ញាយ បរិបូរការិភាវប្បសង្គតោ, តស្មា ឯកលក្ខណានម្បិ តាសំ បញ្ញាទិដ្ឋីនំ អវត្ថន្តរភេទោ អត្ថិ ធិតិសមាធិន្ទ្រិយសម្មាសមាធីនំ វិយ ។ អញ្ញាសីតិ ឯត្ថ សោតទ្វារានុសារេន ញាតា, អត្ថា សុតាតិ ហិ វុច្ចន្តិ ‘‘សុតមេតំ, ភោ គោតម, បាបកា សមាចារា ទិស្សន្តិ ចេវ សុយ្យន្តិ ចា’’តិអាទីសុ វិយ។ ‘‘ភិក្ខុ ខោ, ឧបាលិ , សង្ឃំ ភិន្ទតី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣៥៤) វិយ អវធារណត្ថេ វា។ វេរញ្ជាយំ ភវោ វិជ្ជមានោ។ ឥត្ថម្ភូតស្ស ឯវំ ភូតស្ស។ កថំ ភូតស្ស? សក្យបុត្តស្ស សក្យកុលា បព្ពជិតស្ស, ឯវំ ហុត្វា ឋិតស្ស កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោតិ អភិសទ្ទេន យោគេ ឧបយោគវចនានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ។
Asādhāraṇahetumhīti ettha kusalamūlāni na akusalānaṃ kadāci mūlāni honti, tathā akusalamūlāni kusalānaṃ, abyākatamūlāni na kadāci kusalānanti ayameva nayo labbhati, yasmā kusalā hetū taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ hetupaccayena paccayo (paṭṭhā. 1.1.401 ādayo), tasmā kusalāni kusalānaṃyevātiādinayo na labbhati. Puci vuccate kuṭṭhā, te mandayati nāsayatīti pucimando. Sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttatanti ettha sāmaññato vuttasatte dvidhā bhinditvā dassetuṃ ‘‘manussānaṃ upakārabahulata’’ntiādi vuttaṃ. Bahujanahitāyāti bahuno janassa hitatthāya. Paññāsampattiyā diṭṭhadhammikasamparāyikahitūpadesako hi bhagavā. Sukhāyāti sukhatthāya. Cāgasampattiyā upakārakasukhasampadāyako hi esa. Mettākaruṇāsampattiyā lokānukampāya mātāpitaro viya. Lokassa rakkhitagopitā hi esa. Devamanussānanti ettha bhabbapuggale veneyyasatteyeva gahetvā tesaṃ nibbānamaggaphalādhigamāya attano uppattiṃ dasseti. ‘‘Atthāyā’’ti hi vutte paramatthatthāya nibbānāya, ‘‘hitāyā’’ti vutte taṃsampāpakamaggatthāyāti vuttaṃ hoti, maggato uttari hitaṃ nāma natthīti. Sukhāyāti phalasamāpattisukhatthāya tato uttari sukhābhāvato. Diṭṭhisīlasaṅghātenāti ettha samādhiṃ paññañca aggahetvā diṭṭhisīlamattaggahaṇaṃ sabbasekkhāsekkhasāmaññattā. Kosambakasuttepi (ma. ni. 1.492) ‘‘sīlasāmaññagato viharati, diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti vuttaṃ. Diṭṭhiggahaṇena paññāpi gahitāti ce? Na, sotāpannādīnampi paññāya paripūrakāribhāvappasaṅgato, tasmā ekalakkhaṇānampi tāsaṃ paññādiṭṭhīnaṃ avatthantarabhedo atthi dhitisamādhindriyasammāsamādhīnaṃ viya . Aññāsīti ettha sotadvārānusārena ñātā, atthā sutāti hi vuccanti ‘‘sutametaṃ, bho gotama, pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti cā’’tiādīsu viya. ‘‘Bhikkhu kho, upāli , saṅghaṃ bhindatī’’tiādīsu (cūḷava. 354) viya avadhāraṇatthe vā. Verañjāyaṃ bhavo vijjamāno. Itthambhūtassa evaṃ bhūtassa. Kathaṃ bhūtassa? Sakyaputtassa sakyakulā pabbajitassa, evaṃ hutvā ṭhitassa kittisaddo abbhuggatoti abhisaddena yoge upayogavacanāni hontīti attho.
កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ មេត្តំ ភាវេតិ, ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតីតិ ឥមិនា កាមុបាទានហេតុ កម្មំ កត្វា កាមភវេ ឯវ និព្ពត្តតីតិវាទីនំ វាទោ បដិក្ខិត្តោតិ វទន្តិ, ‘‘ព្រហ្មលោកេ បណីតា កាមា’’តិ សុត្វា, កប្បេត្វា វា បច្ឆា ‘‘តត្ថ សម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមី’’តិ កាមុបាទានបច្ចយា តទុបគំ ករោតីតិ ព្រហ្មលោកេបិ កាមនីយដ្ឋេន កាមា, ‘‘តទារម្មណត្តា តណ្ហា កាមុបាទានន្តិ វុត្តា’’តិ ច វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ។ កម្មញ្ច ចក្ខុស្ស ជនកការណំ, កម្មស្ស មូលការណំ តណ្ហា, តស្មា ន មូលការណំ ហោតិ ជនកំ។ រូបតណ្ហាទយោ ទុក្ខសច្ចំ ខន្ធបរិយាបន្នត្តា, ‘‘យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តម្បិ ទុក្ខ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៣៨៧; ម. និ. ១.១៣១; វិភ. ១៩០) វចនតោ ច។ តស្ស មូលការណភាវេន សមុដ្ឋាបិកាតិ តស្ស ការណភូតស្ស ឥមស្ស ខន្ធបញ្ចកស្ស សមុដ្ឋាបិកាតិ យោជេតព្ពំ។ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ តស្ស ឯវ ការណន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ។ អបិច ‘‘រូបាទិ វិយ តណ្ហាបិ តណ្ហាយ ឧប្បត្តិប្បហានដ្ឋាន’’ន្តិ វចនតោ រូបាទិ វិយ តណ្ហាបិ ទុក្ខសច្ចំ កតំ។ វុត្តញ្ហេតំ ‘‘រូបតណ្ហា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០០; វិភ. ២០៣) ច ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០១; ម. និ. ១.១៣៤) ច។ វិសុទ្ធិមគ្គេ ‘‘សព្ពាការេន បន ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខញ្ចេវ អរិយសច្ចញ្ច អញ្ញត្រ តណ្ហាយា’’តិ វចនតោ ឥធ រូបតណ្ហាទយោ ទុក្ខសច្ចន្តិ វចនំ វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន, អញ្ញមញ្ញាសង្ករភាវេន ទស្សេតុំ តត្ថ តត្ថ វុត្តត្តា។ យទិ តណ្ហា ឧបាទានក្ខន្ធបរិយាបន្នា ន ភវេយ្យ, សច្ចវិភង្គេ ‘‘តត្ថ កតមេ សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា។ សេយ្យថិទំ, រូបុបាទានក្ខន្ធោ ..បេ.… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ២០២) ឯត្ថ ‘‘ឋបេត្វា តណ្ហំ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ’’តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, ន ច វុត្តំ, តស្មា ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នា តណ្ហាតិ ចេ? ន, ហេតុផលសង្ករទោសប្បសង្គតោ។ ន សង្ករទោសោតិ ចេ? សច្ចវិភង្គបាឡិយញ្ហិ បញ្ចហិ កោដ្ឋាសេហិ សមុទយសច្ចំ និទ្ទិដ្ឋំ។
Kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāveti, brahmaloke nibbattatīti iminā kāmupādānahetu kammaṃ katvā kāmabhave eva nibbattatītivādīnaṃ vādo paṭikkhittoti vadanti, ‘‘brahmaloke paṇītā kāmā’’ti sutvā, kappetvā vā pacchā ‘‘tattha sampattiṃ anubhavissāmī’’ti kāmupādānapaccayā tadupagaṃ karotīti brahmalokepi kāmanīyaṭṭhena kāmā, ‘‘tadārammaṇattā taṇhā kāmupādānanti vuttā’’ti ca vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Kammañca cakkhussa janakakāraṇaṃ, kammassa mūlakāraṇaṃ taṇhā, tasmā na mūlakāraṇaṃ hoti janakaṃ. Rūpataṇhādayo dukkhasaccaṃ khandhapariyāpannattā, ‘‘yampicchaṃ na labhati, tampi dukkha’’nti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.131; vibha. 190) vacanato ca. Tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikāti tassa kāraṇabhūtassa imassa khandhapañcakassa samuṭṭhāpikāti yojetabbaṃ. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato tassa eva kāraṇantipi vattuṃ vaṭṭati. Apica ‘‘rūpādi viya taṇhāpi taṇhāya uppattippahānaṭṭhāna’’nti vacanato rūpādi viya taṇhāpi dukkhasaccaṃ kataṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti (dī. ni. 2.400; vibha. 203) ca ‘‘etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyatī’’ti (dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134) ca. Visuddhimagge ‘‘sabbākārena pana upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhañceva ariyasaccañca aññatra taṇhāyā’’ti vacanato idha rūpataṇhādayo dukkhasaccanti vacanaṃ virujjhatīti ce? Na, aññamaññāsaṅkarabhāvena dassetuṃ tattha tattha vuttattā. Yadi taṇhā upādānakkhandhapariyāpannā na bhaveyya, saccavibhaṅge ‘‘tattha katame saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Seyyathidaṃ, rūpupādānakkhandho ..pe… viññāṇupādānakkhandho’’ti (vibha. 202) ettha ‘‘ṭhapetvā taṇhaṃ saṅkhārupādānakkhandho’’ti vattabbaṃ bhaveyya, na ca vuttaṃ, tasmā dukkhasaccapariyāpannā taṇhāti ce? Na, hetuphalasaṅkaradosappasaṅgato. Na saṅkaradosoti ce? Saccavibhaṅgapāḷiyañhi pañcahi koṭṭhāsehi samudayasaccaṃ niddiṭṭhaṃ.
កថំ? តណ្ហាតិ ឯកោ វារោ, តណ្ហា ច អវសេសា ច កិលេសាតិ ទុតិយោ, តណ្ហា ច អវសេសា ច កិលេសា អវសេសា ច អកុសលា ធម្មាតិ តតិយោ, តណ្ហា ច អវសេសា ច កិលេសា អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា តីណិ ច កុសលមូលានិ សាសវានីតិ ចតុត្ថោ, តណ្ហា ច អវសេសា ច កិលេសា អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា តីណិ ច កុសលមូលានិ សាសវានិ អវសេសា ច សាសវា កុសលា ធម្មាតិ បញ្ចមោ វារោតិ។ អាម និទ្ទិដ្ឋំ, តថាបិ អភិធម្មភាជនិយេយេវ, ន អញ្ញស្មិំ, សោ ច នយោ អរិយសច្ចនិទ្ទេសេ ន លព្ភតិ។ តថា ហិ តត្ថ ‘‘ចត្តារិ សច្ចានិ’’ច្ចេវាហ, សុត្តន្តភាជនិយបញ្ហបុច្ឆកេសុ វិយ ‘‘ចត្តារិ អរិយសច្ចានី’’តិ ន វុត្តំ, តស្មា សុត្តន្តភាជនិយោវ បមាណំ តត្ថ ច តណ្ហាយ វុត្តត្តា។ យថាហ ‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ, យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា…បេ.… សេយ្យថិទំ, កាមតណ្ហា’’តិអាទិ (វិភ. ២០៣)។ ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥) ឥមិនា បរិយាយេន វុត្តត្តា តត្ថ វុត្តម្បិ បមាណមេវ។ ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ បថវីកសិណ’’ន្តិ (ធ. ស. ១៨៦ អាទយោ) វចនតោ ‘‘កសិណានី’’តិ ឈានានិ វុត្តានិ។ កេចិ ‘‘ឧគ្គហនិមិត្តបដិភាគនិមិត្តេ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ។ ‘‘ទ្វត្តិំសាការាបិ បណ្ណត្តិំ វិស្សជ្ជេត្វា បដិកូលាតិ សតិ បដ្ឋបេតព្ពា’’តិ វចនតោ សតិគោចរា រូបាទយោ ច វេទិតព្ពា។
Kathaṃ? Taṇhāti eko vāro, taṇhā ca avasesā ca kilesāti dutiyo, taṇhā ca avasesā ca kilesā avasesā ca akusalā dhammāti tatiyo, taṇhā ca avasesā ca kilesā avasesā ca akusalā dhammā tīṇi ca kusalamūlāni sāsavānīti catuttho, taṇhā ca avasesā ca kilesā avasesā ca akusalā dhammā tīṇi ca kusalamūlāni sāsavāni avasesā ca sāsavā kusalā dhammāti pañcamo vāroti. Āma niddiṭṭhaṃ, tathāpi abhidhammabhājaniyeyeva, na aññasmiṃ, so ca nayo ariyasaccaniddese na labbhati. Tathā hi tattha ‘‘cattāri saccāni’’ccevāha, suttantabhājaniyapañhapucchakesu viya ‘‘cattāri ariyasaccānī’’ti na vuttaṃ, tasmā suttantabhājaniyova pamāṇaṃ tattha ca taṇhāya vuttattā. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… seyyathidaṃ, kāmataṇhā’’tiādi (vibha. 203). ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) iminā pariyāyena vuttattā tattha vuttampi pamāṇameva. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’nti (dha. sa. 186 ādayo) vacanato ‘‘kasiṇānī’’ti jhānāni vuttāni. Keci ‘‘uggahanimittapaṭibhāganimitte sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ. ‘‘Dvattiṃsākārāpi paṇṇattiṃ vissajjetvā paṭikūlāti sati paṭṭhapetabbā’’ti vacanato satigocarā rūpādayo ca veditabbā.
សទ្ធាហិរោត្តប្បពាហុសច្ចវីរិយារម្ភោបដ្ឋិតសតិសម្បជញ្ញតាតិ ឥមេ សត្ត សទ្ធម្មា នាម។ សភាវតោតិ ទុក្ខតោ។ ន ចវតីតិ ទេវេ សន្ធាយ។ ញាតេយ្យន្តិ ញាតព្ពំ។ ទដ្ឋេយ្យន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ អថ វា បន ‘‘នាហំ គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យ’’ន្តិ វទាមីតិ អត្ថោ។ លោកន្តិ ខន្ធលោកំ។ គមនេន ន បត្តព្ពោតិ សរីរគមនេន, អគតិគមនេន វា ន បត្តព្ពោ, អរិយគមនេន លោកន្តំ បត្វាវ ទុក្ខា អត្ថិ បមោចនន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ សមិតាវីតិ សមិតកិលេសោ។ អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកា។ យេ កេចិ បច្ចយដ្ឋិតិកា, សព្ពេ តេ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន ឯកោ លោកោតិ អធិប្បាយោ។ សង្ខារា ហិ សកសកបច្ចយាយត្តតាយ សត្តា វិសត្តា សត្តា នាម។ បរិហរន្តិ បរិចរន្តិ។ ទិសាតិ ឧបយោគពហុវចនំ។ ភន្តិ បដិភន្តិ។ កេ តេ? តេយេវ វិរោចមានា បភស្សរា ចន្ទិមសូរិយា។ អដ្ឋ លោកធម្មា សង្ខារាវ។ ‘‘សិនេរុស្ស សមន្តតោ’’តិ វចនតោ យុគន្ធរាទយោ សិនេរុំ បរិក្ខិបិត្វា បរិមណ្ឌលាការេន ឋិតាតិ វទន្តិ។ បរិក្ខិបិត្វា អច្ចុគ្គតោ លោកធាតុ អយំ។ ‘‘ម-ការោ បទសន្ធិករោ’’តិ វទន្តិ។ អញ្ញថាបិ លក្ខណាទិភេទតោ សង្ខារលោកំ, អាសយានុសយភេទតោ សត្តលោកំ, ចក្កវាឡាទិបរិមាណតោ ឱកាសលោកញ្ច សព្ពថាបិ វិទិតត្តា លោកវិទូ។
Saddhāhirottappabāhusaccavīriyārambhopaṭṭhitasatisampajaññatāti ime satta saddhammā nāma. Sabhāvatoti dukkhato. Na cavatīti deve sandhāya. Ñāteyyanti ñātabbaṃ. Daṭṭheyyanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā pana ‘‘nāhaṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyya’’nti vadāmīti attho. Lokanti khandhalokaṃ. Gamanena na pattabboti sarīragamanena, agatigamanena vā na pattabbo, ariyagamanena lokantaṃ patvāva dukkhā atthi pamocananti vuttaṃ hoti. Samitāvīti samitakileso. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā. Ye keci paccayaṭṭhitikā, sabbe te lujjanapalujjanaṭṭhena eko lokoti adhippāyo. Saṅkhārā hi sakasakapaccayāyattatāya sattā visattā sattā nāma. Pariharanti paricaranti. Disāti upayogabahuvacanaṃ. Bhanti paṭibhanti. Ke te? Teyeva virocamānā pabhassarā candimasūriyā. Aṭṭha lokadhammā saṅkhārāva. ‘‘Sinerussa samantato’’ti vacanato yugandharādayo sineruṃ parikkhipitvā parimaṇḍalākārena ṭhitāti vadanti. Parikkhipitvā accuggato lokadhātu ayaṃ. ‘‘Ma-kāro padasandhikaro’’ti vadanti. Aññathāpi lakkhaṇādibhedato saṅkhāralokaṃ, āsayānusayabhedato sattalokaṃ, cakkavāḷādiparimāṇato okāsalokañca sabbathāpi viditattā lokavidū.
វិមុត្តិញាណទស្សនំ កាមាវចរំ បរិត្តំ លោកិយំ, តេន សព្ពំ លោកំ កថំ អភិវតិ? អសទិសានុភាវត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិយ។ តញ្ហិ អត្តនោ វិសយេ ភគវតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកំ , លហុតរប្បវត្តិ ច ភវង្គចិត្តទ្វយានន្តរំ ឧប្បត្តិតោ។ ន កស្សចិ ឯវំលហុតរំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, អបិ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស, តស្ស កិរេស ចិត្តវារោ បញ្ចទសភវង្គានន្តរន្តិ។ អគ្គិសិខធូមសិខា ច នាគា កិរ សីហឡទីបេ។ អត្ថស្ស ទីបកំ បទំ អត្ថបទំ។ ឯកត្ថទីបកំ បទំ, សព្ពមេតំ វាក្យន្តិ អត្ថោ។ អដ្ឋ ទិសា នាម អដ្ឋ វិមោក្ខា, សមាបត្តិយោ វា។ សត្ថវាហោ សត្ថាតិ និបាតិតោ យថា បិសិតាសោ បិសាចោ។ ឧទកេ មណ្ឌូកោ អហំ អាសិំ, ន ថលេ មណ្ឌូកោ, វារិមត្តមេវ គោចរោ, តស្ស មេ តវ ធម្មំ សុណន្តស្ស សីសំ ទណ្ឌេន សន្និរុម្ភិត្វាតិ បាឋសេសោ។ អនាទរត្ថេ វា សាមិវចនំ។ ‘‘ឯត្តកេនបិ ឯវរូបា ឥទ្ធិ ភវិស្សតី’’តិ សិតំ កត្វា។ វិមោក្ខោតិ ចេត្ថ មគ្គោ, តទនន្តរិកំ ញាណំ នាម ផលញាណំ, តស្មិំ ខណេ ពុទ្ធោ នាម។ សព្ពស្ស ពុទ្ធត្តាតិ កត្តរិ។ ពោធេតាតិ ហេតុកត្តរិ។ សេដ្ឋត្ថទីបកំ វចនំ សេដ្ឋំ នាម, តថា ឧត្តមំ។ សច្ឆិកាបញ្ញត្តីតិ សព្ពធម្មានំ សច្ឆិករណវសេន សយម្ភុតា បញ្ញត្តិ, អត្តនា ឯវ វា ញាតា សច្ឆិកតាតិបិ សច្ឆិកាបញ្ញត្តិ។ ភគី ភគវា ចីវរបិណ្ឌបាតាទីនំ។ ភជី អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ។ ភាគី អត្ថធម្មវិមុត្តិរសស្ស។ រាគាទិកិលេសគណភគ្គមកាសិ។ ភាវិតត្តនោ ភាវិតកាយោ។ ភវស្ស អន្តំ និព្ពានំ មគ្គាធិគមេន តំ គតោតិ ភវន្តគោ។
Vimuttiñāṇadassanaṃ kāmāvacaraṃ parittaṃ lokiyaṃ, tena sabbaṃ lokaṃ kathaṃ abhivati? Asadisānubhāvattā sabbaññutaññāṇaṃ viya. Tañhi attano visaye bhagavato sabbaññutaññāṇagatikaṃ , lahutarappavatti ca bhavaṅgacittadvayānantaraṃ uppattito. Na kassaci evaṃlahutaraṃ cittaṃ uppajjati, api āyasmato sāriputtassa, tassa kiresa cittavāro pañcadasabhavaṅgānantaranti. Aggisikhadhūmasikhā ca nāgā kira sīhaḷadīpe. Atthassa dīpakaṃ padaṃ atthapadaṃ. Ekatthadīpakaṃ padaṃ, sabbametaṃ vākyanti attho. Aṭṭha disā nāma aṭṭha vimokkhā, samāpattiyo vā. Satthavāho satthāti nipātito yathā pisitāso pisāco. Udake maṇḍūko ahaṃ āsiṃ, na thale maṇḍūko, vārimattameva gocaro, tassa me tava dhammaṃ suṇantassa sīsaṃ daṇḍena sannirumbhitvāti pāṭhaseso. Anādaratthe vā sāmivacanaṃ. ‘‘Ettakenapi evarūpā iddhi bhavissatī’’ti sitaṃ katvā. Vimokkhoti cettha maggo, tadanantarikaṃ ñāṇaṃ nāma phalañāṇaṃ, tasmiṃ khaṇe buddho nāma. Sabbassa buddhattāti kattari. Bodhetāti hetukattari. Seṭṭhatthadīpakaṃ vacanaṃ seṭṭhaṃ nāma, tathā uttamaṃ. Sacchikāpaññattīti sabbadhammānaṃ sacchikaraṇavasena sayambhutā paññatti, attanā eva vā ñātā sacchikatātipi sacchikāpaññatti. Bhagī bhagavā cīvarapiṇḍapātādīnaṃ. Bhajī araññavanapatthāni pantāni senāsanāni. Bhāgī atthadhammavimuttirasassa. Rāgādikilesagaṇabhaggamakāsi. Bhāvitattano bhāvitakāyo. Bhavassa antaṃ nibbānaṃ maggādhigamena taṃ gatoti bhavantago.
‘‘លោភំ , ភិក្ខវេ, ឯកំ ធម្មំ បជហថា’’តិអាទិនា (ឥតិវុ. ១) នយេន ឯកកាទិវសេនាគតេ គហេត្វា វទតិ។ សំកិលេសតណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតសំកិលេសវសេន អនិច្ចទុក្ខមនត្តាសុភេសុ និច្ចន្តិអាទិវិបរិយេសា។ ចីវរហេតុ វា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, បិណ្ឌបាត សេនាសនឥតិភវាភវហេតុ វា (អ. និ. ៤.៩)។ ចេតោខិលា សត្ថរិ កង្ខតិ, ធម្មេ, សង្ឃេ, សិក្ខាយ, សព្រហ្មចារីសុ កុបិតោតិ (ទី. និ. ៣.៣១៩; វិភ. ៩៤១) អាគតា បញ្ច។ កាមេ អវីតរាគោ ហោតិ…បេ.… កាយេ, រូបេ, យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតីតិ (ទី. និ. ៣.៣២០; វិភ. ៩៤១) អាគតា បញ្ច វិនិពន្ធា។ វិវាទមូលានិ កោធោ ឧបនាហោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យំ ថម្ភោ សារម្ភោ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា អាធានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គិតា (អ. និ. ៦.៣៦; ទី. និ. ៣.៣២៥)។ វិភង្គេ បន ‘‘កោធោ មក្ខោ ឥស្សា សាឋេយ្យំ បាបិច្ឆតា សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា’’តិ (វិភ. ៩៤៤) អាគតំ។ តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ, លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ, ឯវំ ឆន្ទរាគោ, អជ្ឈោសានំ, បរិគ្គហោ, មច្ឆរិយំ, អារក្ខោ, អារក្ខាធិករណំ, ទណ្ឌាទានសត្ថាទាន…បេ.… អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តីតិ (ទី. និ. ២.១០៤; ៣.៣៥៩; អ. និ. ៩.២៣; វិភ. ៩៦៣) វុត្តានំ។ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មតណ្ហាតិ ឆ, តា កាមភវវិភវតណ្ហាវសេនេវ អដ្ឋារស, តា ឯវ អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយ អដ្ឋារស, ពាហិរស្សុបាទាយ អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស, តា អតីតេ ឆត្តិំស, អនាគតេ ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នេ ឆត្តិំសាតិ ឯវំ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានីតិ។ មារេតីតិ មារោ, បមាទោ ‘‘បមាទោ មច្ចុនោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ២១) វចនតោ។ សម្មាអាជីវវិនាសនតោ វា កិលេសា វុច្ចន្តិ ‘‘មារោ’’តិ, វធកូបមត្តា ខន្ធាវ មារា។ អភិសង្ខារា ជាតិទុក្ខាភិនិព្ពត្តាបនតោ, ជាតស្ស ជរាទិសម្ភវតោ ច មារា។ ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតមារណតោ មច្ចុ មារោ។ អណិមតា នាម បរមាណុ វិយ អទស្សនូបគមនំ។ លឃិមតា សរីរេន, ចិត្តេន វា សីឃគមនំ។ មហិមតា ចន្ទិមសូរិយាទីនម្បិបាណិនា បរាមសនាទិ។ បត្តិ នាម យថិច្ឆិតទេសប្បត្តិ។ បកាសនតា, លាភកស្សត្ថសាធនំ វា បាកម្មំ។ ឦសត្តំ នាម សយំវសិតា។ វសិត្តំ នាម អបរវសិតា។ យត្ថកាមាវសាយិតំ នាម យត្ថិច្ឆតិ យទិច្ឆតិ យាវទិច្ឆតិ, តត្ថ តាវ តទត្ថសាធនំ។ បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមដ្ឋេន វា ទុក្ខមរិយសច្ចន្តិអាទិម្ហិ ឥទំ ចោទនាបុព្ពង្គមំ អត្ថវិស្សជ្ជនំ – ទុក្ខាទីនំ អញ្ញេបិ រូបតណ្ហាទយោ អត្ថា អត្ថិ, អថ កស្មា ចត្តារោ ឯវ វុត្តាតិ ចេ? អញ្ញសច្ចទស្សនវសេន អាវិភាវតោ។
‘‘Lobhaṃ , bhikkhave, ekaṃ dhammaṃ pajahathā’’tiādinā (itivu. 1) nayena ekakādivasenāgate gahetvā vadati. Saṃkilesataṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesavasena aniccadukkhamanattāsubhesu niccantiādivipariyesā. Cīvarahetu vā, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta senāsanaitibhavābhavahetu vā (a. ni. 4.9). Cetokhilā satthari kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, sabrahmacārīsu kupitoti (dī. ni. 3.319; vibha. 941) āgatā pañca. Kāme avītarāgo hoti…pe… kāye, rūpe, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratīti (dī. ni. 3.320; vibha. 941) āgatā pañca vinibandhā. Vivādamūlāni kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho sandiṭṭhiparāmāsitā ādhānaggāhī duppaṭinissaggitā (a. ni. 6.36; dī. ni. 3.325). Vibhaṅge pana ‘‘kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsitā’’ti (vibha. 944) āgataṃ. Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, evaṃ chandarāgo, ajjhosānaṃ, pariggaho, macchariyaṃ, ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṃ, daṇḍādānasatthādāna…pe… akusalā dhammā sambhavantīti (dī. ni. 2.104; 3.359; a. ni. 9.23; vibha. 963) vuttānaṃ. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbadhammataṇhāti cha, tā kāmabhavavibhavataṇhāvaseneva aṭṭhārasa, tā eva ajjhattikassupādāya aṭṭhārasa, bāhirassupādāya aṭṭhārasāti chattiṃsa, tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasatataṇhāvicaritānīti. Māretīti māro, pamādo ‘‘pamādo maccuno pada’’nti (dha. pa. 21) vacanato. Sammāājīvavināsanato vā kilesā vuccanti ‘‘māro’’ti, vadhakūpamattā khandhāva mārā. Abhisaṅkhārā jātidukkhābhinibbattāpanato, jātassa jarādisambhavato ca mārā. Ekabhavapariyāpannajīvitamāraṇato maccu māro. Aṇimatā nāma paramāṇu viya adassanūpagamanaṃ. Laghimatā sarīrena, cittena vā sīghagamanaṃ. Mahimatā candimasūriyādīnampipāṇinā parāmasanādi. Patti nāma yathicchitadesappatti. Pakāsanatā, lābhakassatthasādhanaṃ vā pākammaṃ. Īsattaṃ nāma sayaṃvasitā. Vasittaṃ nāma aparavasitā. Yatthakāmāvasāyitaṃ nāma yatthicchati yadicchati yāvadicchati, tattha tāva tadatthasādhanaṃ. Pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhenavā dukkhamariyasaccantiādimhi idaṃ codanāpubbaṅgamaṃ atthavissajjanaṃ – dukkhādīnaṃ aññepi rūpataṇhādayo atthā atthi, atha kasmā cattāro eva vuttāti ce? Aññasaccadassanavasena āvibhāvato.
‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខេញាណំ, ទុក្ខំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា’’តិអាទិនាបិ (វិភ. ៧៩៤) នយេន ឯកេកសច្ចារម្មណវសេនាបិ សច្ចញាណំ វុត្តំ។ ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) នយេន ឯកំ សច្ចំ អារម្មណំ កត្វា សេសេសុ កិច្ចនិប្ផត្តិវសេនាបិ វុត្តំ។ តត្ថ យទា ឯកេកំ សច្ចំ អារម្មណំ ករោតិ, តទា សមុទយទស្សនេន តាវ សភាវតោ បីឡនលក្ខណស្សាបិ ទុក្ខស្ស យស្មា តំ អាយូហនលក្ខណេន សមុទយេន អាយូហិតំ សង្ខតំ, តស្មាស្ស សោ សង្ខតដ្ឋោ អាវិ ភវតិ។ យស្មា បន មគ្គោ កិលេសសន្តាបហរោ សុសីតលោ, តស្មាស្ស មគ្គទស្សនេន សន្តាបដ្ឋោ អាវិ ភវតិ នន្ទស្ស អច្ឆរាទស្សនេន សុន្ទរិយា អនភិរូបភាវោ វិយ។ អវិបរិណាមធម្មស្ស បន និរោធស្ស ទស្សនេន តស្ស វិបរិណាមដ្ឋោ អាវិ ភវតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ។ សភាវតោ អាយូហនលក្ខណស្សបិ សមុទយស្ស ទុក្ខទស្សនេន និទានដ្ឋោ អាវិ ភវតិ អសប្បាយភោជនតោ ឧប្បន្នព្យាធិទស្សនេន ភោជនស្ស ព្យាធិនិទានភាវោ វិយ។ វិសំយោគភូតស្ស និរោធស្ស ទស្សនេន សំយោគដ្ឋោ។ និយ្យានភូតស្ស ច មគ្គស្ស ទស្សនេន បលិពោធដ្ឋោតិ។ តថា និស្សរណស្សាបិ និរោធស្ស អវិវេកភូតស្ស សមុទយស្ស ទស្សនេន វិវេកដ្ឋោ អាវិ ភវតិ។ មគ្គទស្សនេន អសង្ខតដ្ឋោ។ ឥមិនា ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ មគ្គោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, សោបិ ច សប្បច្ចយត្តា សង្ខតោ ឯវាតិ អប្បច្ចយធម្មស្ស អសង្ខតភាវោ អតិវិយ បាកដោ ហោតិ។ ទុក្ខទស្សនេន បនស្ស អមតដ្ឋោ អាវិ ភវតិ។ ទុក្ខញ្ហិ វិសំ, អមតំ និព្ពានន្តិ។ តថា និយ្យានលក្ខណស្សាបិ មគ្គស្ស សមុទយទស្សនេន ‘‘នាយំ ហេតុ និព្ពានស្ស បត្តិយា, អយំ ហេតូ’’តិ ហេត្វត្ថោ អាវិ ភវតិ។ និរោធទស្សនេន ទស្សនដ្ឋោ បរមសុខុមរូបានិ បស្សតោ ‘‘វិប្បសន្នំ វត មេ ចក្ខូ’’តិ ចក្ខុស្ស វិប្បសន្នភាវោ វិយ។ ទុក្ខទស្សនេន អធិបតេយ្យដ្ឋោ អនេករោគាតុរកបណជនទស្សនេន ឥស្សរជនស្ស ឧឡារភាវោ វិយាតិ ឯវមេត្ថ លក្ខណវសេន, ឯកស្ស អញ្ញសច្ចទស្សនវសេន ច ឥតរេសំ តិណ្ណំ អាវិភាវតោ ឯកេកស្ស ចត្តារោ អត្ថា វុត្តា។ ឧបធិវិវេកោ និក្កិលេសតា។
‘‘Tattha katamaṃ dukkheñāṇaṃ, dukkhaṃ ārabbha yā uppajjati paññā’’tiādināpi (vibha. 794) nayena ekekasaccārammaṇavasenāpi saccañāṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) nayena ekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ katvā sesesu kiccanipphattivasenāpi vuttaṃ. Tattha yadā ekekaṃ saccaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadā samudayadassanena tāva sabhāvato pīḷanalakkhaṇassāpi dukkhassa yasmā taṃ āyūhanalakkhaṇena samudayena āyūhitaṃ saṅkhataṃ, tasmāssa so saṅkhataṭṭho āvi bhavati. Yasmā pana maggo kilesasantāpaharo susītalo, tasmāssa maggadassanena santāpaṭṭho āvi bhavati nandassa accharādassanena sundariyā anabhirūpabhāvo viya. Avipariṇāmadhammassa pana nirodhassa dassanena tassa vipariṇāmaṭṭho āvi bhavatīti vattabbameva natthi. Sabhāvato āyūhanalakkhaṇassapi samudayassa dukkhadassanena nidānaṭṭho āvi bhavati asappāyabhojanato uppannabyādhidassanena bhojanassa byādhinidānabhāvo viya. Visaṃyogabhūtassa nirodhassa dassanena saṃyogaṭṭho. Niyyānabhūtassa ca maggassa dassanena palibodhaṭṭhoti. Tathā nissaraṇassāpi nirodhassa avivekabhūtassa samudayassa dassanena vivekaṭṭho āvi bhavati. Maggadassanena asaṅkhataṭṭho. Iminā hi anamatagge saṃsāre maggo na diṭṭhapubbo, sopi ca sappaccayattā saṅkhato evāti appaccayadhammassa asaṅkhatabhāvo ativiya pākaṭo hoti. Dukkhadassanena panassa amataṭṭho āvi bhavati. Dukkhañhi visaṃ, amataṃ nibbānanti. Tathā niyyānalakkhaṇassāpi maggassa samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānassa pattiyā, ayaṃ hetū’’ti hetvattho āvi bhavati. Nirodhadassanena dassanaṭṭho paramasukhumarūpāni passato ‘‘vippasannaṃ vata me cakkhū’’ti cakkhussa vippasannabhāvo viya. Dukkhadassanena adhipateyyaṭṭho anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viyāti evamettha lakkhaṇavasena, ekassa aññasaccadassanavasena ca itaresaṃ tiṇṇaṃ āvibhāvato ekekassa cattāro atthā vuttā. Upadhiviveko nikkilesatā.
បដិបក្ខំ អត្ថយន្តីតិ បច្ចត្ថិកា។ បតិ វិរុទ្ធា អមិត្តា បច្ចាមិត្តា។ សច្ឆិកត្វា បវេទេតីតិ ឯត្តាវតា ភគវតោ សព្ពញ្ញុតំ ទីបេតិ។ តេន ញាណសម្បត្តិំ ទីបេត្វា ឥទានិ ករុណាសម្បត្តិំ ទីបេតុំ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេសី’’តិអាទិមាហ។ អថ វា កិំ សោ បវេទេសីតិ? ញាណំ, តំ សព្ពំ តិលោកហិតភូតមេវ។ សោ ធម្មំ ទេសេសីតិ កីទិសំ? ‘‘អាទិកល្យាណ’’ន្តិអាទិ។ អនេន វចនេន វត្តុំ អរហភាវំ ទីបេតិ។ សាសនធម្មោតិ ឱវាទបរិយត្តិ។ កិច្ចសុទ្ធិយាតិ កិលេសប្បហាននិព្ពានារម្មណកិច្ចសុទ្ធិយា។ សាសនព្រហ្មចរិយំ នាម សិក្ខត្តយំ, នវកោដិសហស្សានីតិអាទិកំ វា។ មគ្គមេវ ព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ។ តស្ស បកាសកំ បិដកត្តយំ ឥធ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ នាម។ ឆសុ អត្ថបទេសុ សង្ខេបតោ កាសនំ សង្កាសនំ។ អាទិតោ កាសនំ បកាសនំ។ ឧភយម្បិ វិត្ថារេត្វា ទេសនំ វិវរណំ។ បុន វិភាគករណំ វិភជនំ។ ឱបម្មាទិនា បាកដករណំ ឧត្តានីករណំ។ សោតូនំ ចិត្តបរិតោសជននេន, ចិត្តនិសានេន ច បញ្ញាបនំ វេទិតព្ពំ។ ព្យញ្ជនបទេសុ អក្ខរណតោ អក្ខរំ, ‘‘ឯកក្ខរបទមក្ខរ’’ន្តិ ឯកេ។ វិភត្តិអន្តំ បទំ។ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ។ បទសមុទាយោ វា វាក្យំ។ វិភាគបកាសោ អាការោ នាម។ ផុសតីតិ ផស្សោតិអាទិ និព្ពចនំ និរុត្តិ, និរុត្តិយា និទ្ទិដ្ឋស្ស អបទេសោ និទ្ទេសោ នាម។ ផុសតីតិ ផស្សោ, សោ តិវិធោ – សុខវេទនីយោ ទុក្ខវេទនីយោ អទុក្ខមសុខវេទនីយោតិ។ ឯតេសុ អយំ យោជនា – អក្ខរេហិ សង្កាសយតិ, បទេហិ បកាសយតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ, អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានិំ ករោតិ, និទ្ទេសេហិ បញ្ញាបេតិ។ អក្ខរេហិ វា សង្កាសយិត្វា បទេហិ បកាសេតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរិត្វា អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានិំ កត្វា និទ្ទេសេហិ បញ្ញាបេតិ។ អក្ខរេហិ វា ឧគ្ឃាដេត្វា បទេហិ វិនេតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុំ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរិត្វា អាការេហិ វិនេតិ វិបញ្ចិតញ្ញុំ, និរុត្តីហិ នេត្វា និទ្ទេសេហិ វិនេតិ នេយ្យន្តិ វេទិតព្ពំ។ អត្ថោតិ ភាសិតត្ថោ។ តស្សេវត្ថស្ស បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សកោ សកោ ភាវោ បដិវេធោ នាម។ តំ ឧភយម្បិ អត្ថោ នាម។ តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថ’’ន្តិ។ ធម្មោតិ វា ទេសនាតិ វា ព្យញ្ជនមេវ។ និទ្ទោសភាវេន បរិសុទ្ធំ សាសនព្រហ្មចរិយំ, សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតោ មគ្គោ ច, ឧភយម្បិ ព្រហ្មចរិយបទេន សង្គហិតំ។ បដិបត្តិយាតិ បដិបត្តិហេតុ។ អាគមព្យត្តិតោតិ បុនប្បុនំ អធីយមានា ខន្ធាទយោ បាកដា ហោន្តិ។ ទុរុត្តសត្ថានិ អធីយមានានិ សម្មោហមេវាវាហន្តិ។
Paṭipakkhaṃ atthayantīti paccatthikā. Pati viruddhā amittā paccāmittā. Sacchikatvā pavedetīti ettāvatā bhagavato sabbaññutaṃ dīpeti. Tena ñāṇasampattiṃ dīpetvā idāni karuṇāsampattiṃ dīpetuṃ ‘‘so dhammaṃ desesī’’tiādimāha. Atha vā kiṃ so pavedesīti? Ñāṇaṃ, taṃ sabbaṃ tilokahitabhūtameva. So dhammaṃ desesīti kīdisaṃ? ‘‘Ādikalyāṇa’’ntiādi. Anena vacanena vattuṃ arahabhāvaṃ dīpeti. Sāsanadhammoti ovādapariyatti. Kiccasuddhiyāti kilesappahānanibbānārammaṇakiccasuddhiyā. Sāsanabrahmacariyaṃ nāma sikkhattayaṃ, navakoṭisahassānītiādikaṃ vā. Maggameva brahmacariyaṃ maggabrahmacariyaṃ. Tassa pakāsakaṃ piṭakattayaṃ idha sātthaṃ sabyañjanaṃ nāma. Chasu atthapadesu saṅkhepato kāsanaṃ saṅkāsanaṃ. Ādito kāsanaṃ pakāsanaṃ. Ubhayampi vitthāretvā desanaṃ vivaraṇaṃ. Puna vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ. Opammādinā pākaṭakaraṇaṃ uttānīkaraṇaṃ. Sotūnaṃ cittaparitosajananena, cittanisānena ca paññāpanaṃ veditabbaṃ. Byañjanapadesu akkharaṇato akkharaṃ, ‘‘ekakkharapadamakkhara’’nti eke. Vibhattiantaṃ padaṃ. Byañjayatīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Padasamudāyo vā vākyaṃ. Vibhāgapakāso ākāro nāma. Phusatīti phassotiādi nibbacanaṃ nirutti, niruttiyā niddiṭṭhassa apadeso niddeso nāma. Phusatīti phasso, so tividho – sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyoti. Etesu ayaṃ yojanā – akkharehi saṅkāsayati, padehi pakāsayati, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññāpeti. Akkharehi vā saṅkāsayitvā padehi pakāseti, byañjanehi vivaritvā ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ katvā niddesehi paññāpeti. Akkharehi vā ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vivaritvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyanti veditabbaṃ. Atthoti bhāsitattho. Tassevatthassa paṭivijjhitabbo sako sako bhāvo paṭivedho nāma. Taṃ ubhayampi attho nāma. Tena vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti. Dhammoti vā desanāti vā byañjanameva. Niddosabhāvena parisuddhaṃ sāsanabrahmacariyaṃ, sikkhattayapariggahito maggo ca, ubhayampi brahmacariyapadena saṅgahitaṃ. Paṭipattiyāti paṭipattihetu. Āgamabyattitoti punappunaṃ adhīyamānā khandhādayo pākaṭā honti. Duruttasatthāni adhīyamānāni sammohamevāvāhanti.
២-៣. កច្ចិ ខមនីយំ សីតុណ្ហាទិ។ កច្ចិ យាបនីយំ យថាលទ្ធេហិ ជីវិតសាធនេហិ ជីវិតំ។ អប្បាពាធន្តិ អប្បោបសគ្គំ, អប្បាតង្កន្តិ អប្បរោគំ។ កច្ចិ លហុដ្ឋានំ សរីរកិច្ចេ។ កច្ចិ ពលំ សមណកិច្ចេ។ កច្ចិ ផាសុវិហារោ យថាវុត្តនយេន អប្បាពាធតាយ, អនុក្កណ្ឋនាទិវសេន វា។ សត្តសដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមវយោ, ឧត្តរាមុខោតិ វុត្តំ ហោតិ។ លោកវិវរណេ ជាតេ ឥធ កិំ ឱលោកេសិ, នត្ថេត្ថ តយា សទិសោបីតិ អាហ ‘‘ត្វំ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គោ’’តិអាទិ។ អាសភិំ ឧត្តមំ។ ឧបបត្តិវសេន ទេវា។ រូបានំ បរិភោគវសេន, បត្ថនាវសេន វា ឧប្បន្នា រាគសម្បយុត្តា សោមនស្សវេទនានុរូបតោ ឧប្បជ្ជិត្វា ហទយតប្បនតោ អម្ពរសាទយោ វិយ ‘‘រូបរសា’’តិ វុច្ចន្តិ។ តថាគតស្ស បហីនាតិ អធិការវសេនាហ។ តថាគតស្សបិ ហិ កស្សចិ តេ បហីនាតិ មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា។ កថំ? រូបរសាទិវចនេន វិបាកធម្មធម្មា គហិតា, តេ វិជ្ជមានាបិ មត្ថកសទិសានំ តណ្ហាវិជ្ជានំ មគ្គសត្ថេន ឆិន្នត្តា អាយតិំ តាលបន្តិសទិសេ វិបាកក្ខន្ធេ និព្ពត្តេតុំ អសមត្ថា ជាតា។ តស្មា តាលាវត្ថុ វិយ កតា។ ‘‘កុសលសោមនស្សាបិ ឯត្ថ សង្គហិតា’’តិ វទន្តិ។ បឋមមគ្គេន បហីនា កម្មបថដ្ឋានិយា, ទុតិយេន ឧច្ឆិន្នមូលា ឱឡារិកា, តតិយេន តាលាវត្ថុកតា កាមរាគដ្ឋានិយា។ ចតុត្ថេន អនភាវំកតា រូបរាគារូបរាគដ្ឋានិយា។ អបរិហានធម្មតំ បន ទីបេន្តោ ‘‘អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា’’តិ អាហ។ តទង្គប្បហានេន វា បហីនា វិបស្សនាក្ខណេ, ឈានស្ស បុព្ពភាគក្ខណេ វា, វិក្ខម្ភនប្បហានេន ឧច្ឆិន្នមូលា ឈានក្ខណេ។ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ (បារា. ១១) ហិ វុត្តំ។ សមុច្ឆេទប្បហានេន តាលាវត្ថុកតា តតិយវិជ្ជាធិគមក្ខណេ។ ឥត្ថម្ភូតា បន តេ រូបរសាទយោ អនភាវំកតា អាយតិមនុប្បាទធម្មាតិ ឯកមេវិទំ អត្ថបទំ។ បឋមាយ វា អភិនិព្ភិទាយ បហីនា, ទុតិយាយ ឧច្ឆិន្នមូលា, តតិយាយ តាលាវត្ថុកតា។ ឥត្ថម្ភូតា យស្មា អនភាវំកតា នាម ហោន្តិ, តស្មា អាយតិំអនឧប្បាទធម្មាតិ វេទិតព្ពា។ អថ វា ទុក្ខញាណេន បហីនា, សមុទយញាណេន ឧច្ឆិន្នមូលា , និរោធញាណេន តាលាវត្ថុកតា, មគ្គញាណេន អនភាវំកតា, បច្ចវេក្ខណញាណេន អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ វេទិតព្ពា។ លោកិយមគ្គេន វា បហីនា, ទស្សនមគ្គេន ឧច្ឆិន្នមូលា, តិវិធេន ភាវនាមគ្គេន តាលាវត្ថុកតាតិអាទិ។ ព្រាហ្មណស្ស អវិសយត្តា ធម្មរសា ន ឧទ្ធដា។
2-3.Kacci khamanīyaṃ sītuṇhādi. Kacci yāpanīyaṃ yathāladdhehi jīvitasādhanehi jīvitaṃ. Appābādhanti appopasaggaṃ, appātaṅkanti apparogaṃ. Kacci lahuṭṭhānaṃ sarīrakicce. Kacci balaṃ samaṇakicce. Kacci phāsuvihāro yathāvuttanayena appābādhatāya, anukkaṇṭhanādivasena vā. Sattasaṭṭhito paṭṭhāya pacchimavayo, uttarāmukhoti vuttaṃ hoti. Lokavivaraṇe jāte idha kiṃ olokesi, natthettha tayā sadisopīti āha ‘‘tvaṃ sadevakassa lokassa aggo’’tiādi. Āsabhiṃ uttamaṃ. Upapattivasena devā. Rūpānaṃ paribhogavasena, patthanāvasena vā uppannā rāgasampayuttā somanassavedanānurūpato uppajjitvā hadayatappanato ambarasādayo viya ‘‘rūparasā’’ti vuccanti. Tathāgatassa pahīnāti adhikāravasenāha. Tathāgatassapi hi kassaci te pahīnāti matthakacchinnatālo viya katā. Kathaṃ? Rūparasādivacanena vipākadhammadhammā gahitā, te vijjamānāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapantisadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā. Tasmā tālāvatthu viya katā. ‘‘Kusalasomanassāpi ettha saṅgahitā’’ti vadanti. Paṭhamamaggena pahīnā kammapathaṭṭhāniyā, dutiyena ucchinnamūlā oḷārikā, tatiyena tālāvatthukatā kāmarāgaṭṭhāniyā. Catutthena anabhāvaṃkatā rūparāgārūparāgaṭṭhāniyā. Aparihānadhammataṃ pana dīpento ‘‘āyatiṃ anuppādadhammā’’ti āha. Tadaṅgappahānena vā pahīnā vipassanākkhaṇe, jhānassa pubbabhāgakkhaṇe vā, vikkhambhanappahānena ucchinnamūlā jhānakkhaṇe. ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti (pārā. 11) hi vuttaṃ. Samucchedappahānena tālāvatthukatā tatiyavijjādhigamakkhaṇe. Itthambhūtā pana te rūparasādayo anabhāvaṃkatā āyatimanuppādadhammāti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Paṭhamāya vā abhinibbhidāya pahīnā, dutiyāya ucchinnamūlā, tatiyāya tālāvatthukatā. Itthambhūtā yasmā anabhāvaṃkatā nāma honti, tasmā āyatiṃanauppādadhammāti veditabbā. Atha vā dukkhañāṇena pahīnā, samudayañāṇena ucchinnamūlā , nirodhañāṇena tālāvatthukatā, maggañāṇena anabhāvaṃkatā, paccavekkhaṇañāṇena āyatiṃ anuppādadhammāti veditabbā. Lokiyamaggena vā pahīnā, dassanamaggena ucchinnamūlā, tividhena bhāvanāmaggena tālāvatthukatātiādi. Brāhmaṇassa avisayattā dhammarasā na uddhaṭā.
១១. ធម្មធាតុន្តិ ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ធម្មធាតុ នាម។ អនុកម្បវចនានុរូបំ ‘‘បុណ្ណចន្ទោ វិយា’’តិ វុត្តំ, សូរិយវចនំ ‘‘សុប្បដិវិទ្ធត្តា’’តិវចនានុរូបំ, បថវីសមចិត្តតាយ ការណំ ‘‘ករុណាវិប្ផារ’’ន្តិ វទន្តិ។ បដិច្ឆាទេតព្ពេ ហិ អត្តនោ គុណេ ‘‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយ’’ន្តិអាទិនា បកាសេន្តោ អត្តនោ ករុណាវិប្ផារំ បកាសេតីតិ គហេតព្ពោ។ វរភូរិមេធសោ វរបុថុលញាណោ, ភូរីតិ វា ភូមិ, ភូមិ វិយ បត្ថដវរបញ្ញោតិ អត្ថោ។ អពុជ្ឈិ ឯត្ថាតិបិ អធិករណេន រុក្ខោ ពោធិ។ សយំ ពុជ្ឈតិ, ពុជ្ឈន្តិ វា តេន តំសមង្គិនោតិ មគ្គោ ពោធិ, ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ។ ពុជ្ឈីយតីតិ និព្ពានំ ពោធិ។ តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ ឧបនិស្សយវតោ យថាសម្ភវំ តិស្សោ វិជ្ជា វេទិតព្ពា។ ឯកគ្គតាវសេន តិក្ខភាវោ។ តិក្ខោបិ ឯកច្ចោ សរោ លក្ខំ បត្វា កុណ្ឋោ ហោតិ, ន តថា ឥទំ។ សតិន្ទ្រិយវសេនស្ស ខរភាវោ, សទ្ធិន្ទ្រិយវសេន វិប្បសន្នភាវោ, អន្តរា អនោសក្កិត្វា កិលេសបច្ចត្ថិកានំ សុដ្ឋុ អភិភវនតោ វីរិយិន្ទ្រិយវសេនស្ស សូរភាវោ ច វេទិតព្ពោ។ មគ្គវិជាយនត្ថំ គព្ភគ្គហណកាលោ សង្ខារុបេក្ខានន្តរមនុលោមត្តា។
11.Dhammadhātunti ettha sabbaññutaññāṇaṃ dhammadhātu nāma. Anukampavacanānurūpaṃ ‘‘puṇṇacando viyā’’ti vuttaṃ, sūriyavacanaṃ ‘‘suppaṭividdhattā’’tivacanānurūpaṃ, pathavīsamacittatāya kāraṇaṃ ‘‘karuṇāvipphāra’’nti vadanti. Paṭicchādetabbe hi attano guṇe ‘‘āraddhaṃ kho pana me vīriya’’ntiādinā pakāsento attano karuṇāvipphāraṃ pakāsetīti gahetabbo. Varabhūrimedhaso varaputhulañāṇo, bhūrīti vā bhūmi, bhūmi viya patthaṭavarapaññoti attho. Abujjhi etthātipi adhikaraṇena rukkho bodhi. Sayaṃ bujjhati, bujjhanti vā tena taṃsamaṅginoti maggo bodhi, evaṃ sabbaññutaññāṇampi. Bujjhīyatīti nibbānaṃ bodhi. Tissannaṃ vijjānaṃ upanissayavato yathāsambhavaṃ tisso vijjā veditabbā. Ekaggatāvasena tikkhabhāvo. Tikkhopi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satindriyavasenassa kharabhāvo, saddhindriyavasena vippasannabhāvo, antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasenassa sūrabhāvo ca veditabbo. Maggavijāyanatthaṃ gabbhaggahaṇakālo saṅkhārupekkhānantaramanulomattā.
ឆន្ទោតិ ច សង្កប្បោតិ ច អវត្ថន្តរភេទភិន្នោ រាគោវ –
Chandoti ca saṅkappoti ca avatthantarabhedabhinno rāgova –
‘‘សេនហាត្ថ្យង្គមុបេតិ,
‘‘Senahātthyaṅgamupeti,
រត្តហទយោ រាគេន;
Rattahadayo rāgena;
សម្មគតេ រត្តកាមមុបេតិ,
Sammagate rattakāmamupeti,
កាមបតិតំ លោកស្ស មាត្រាលមតី’’តិ –
Kāmapatitaṃ lokassa mātrālamatī’’ti –
អាទីសុ វិយ –
Ādīsu viya –
វិភង្គេយេវ កិញ្ចាបិ អត្ថោ វុត្តោតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – វិភង្គបាឡិំ អានេត្វា ឥធ វុត្តោបិ សព្ពេសំ ឧបការាយ ន ហោតិ, តស្មា តំ អដ្ឋកថានយេនេវ បកាសយិស្សាមីតិ។ ឥតោតិ កាមេហិ។ កាយវិវេកាទីសុ ឧបធិវិវេកោ តតិយោ, តស្មា តតិយំ ឆឌ្ឌេត្វា ទ្វេ គហេត្វា តទង្គាទីសុ វិក្ខម្ភនវិវេកំ គហេត្វា ‘‘តយោ ឯវា’’តិ វុត្តា។ ឯវំ សតិ ចិត្តវិក្ខម្ភនា ឯកត្ថា ឯវាតិ វិសេសោ ន សិយាតិ ចេ? អប្បនាវារត្តា ន បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ។ កាយវិវេកគ្គហណេន បុព្ពភាគគ្គហណំ ញាយតិ, តស្មា ចិត្តវិវេកោតិ តទង្គវិវេកោ វុត្តោ, វិក្ខម្ភនេន អប្បនាកាលេតិ គហេតព្ពំ អសង្ករតោ។ អថ វា ចិត្តវិវេកេន តទង្គវិក្ខម្ភនា គហិតា, ឥតរេន វិក្ខម្ភនវិវេកោ ឯវាតិបិ យុត្តំ, កិលេសកាមត្តា វា ទ្វីសុ កម្មេសុ បរិយាបន្នោ បុរិសោ វិយ។ យថា អវិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវសេន លោកេ ‘‘សផលោ រុក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ, តថេវ វិជ្ជមានេន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិវសេន សាសនេ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារំ ឈាន’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ។
Vibhaṅgeyeva kiñcāpi attho vuttoti ettha ayamadhippāyo – vibhaṅgapāḷiṃ ānetvā idha vuttopi sabbesaṃ upakārāya na hoti, tasmā taṃ aṭṭhakathānayeneva pakāsayissāmīti. Itoti kāmehi. Kāyavivekādīsu upadhiviveko tatiyo, tasmā tatiyaṃ chaḍḍetvā dve gahetvā tadaṅgādīsu vikkhambhanavivekaṃ gahetvā ‘‘tayo evā’’ti vuttā. Evaṃ sati cittavikkhambhanā ekatthā evāti viseso na siyāti ce? Appanāvārattā na panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Kāyavivekaggahaṇena pubbabhāgaggahaṇaṃ ñāyati, tasmā cittavivekoti tadaṅgaviveko vutto, vikkhambhanena appanākāleti gahetabbaṃ asaṅkarato. Atha vā cittavivekena tadaṅgavikkhambhanā gahitā, itarena vikkhambhanaviveko evātipi yuttaṃ, kilesakāmattā vā dvīsu kammesu pariyāpanno puriso viya. Yathā avijjamānena avijjamānapaññattivasena loke ‘‘saphalo rukkho’’ti vuccati, tatheva vijjamānena vijjamānapaññattivasena sāsane ‘‘savitakkaṃ savicāraṃ jhāna’’nti vuccatīti adhippāyo.
វូបសមាតិ ឯត្ថ កេសំ វូបសមាតិ, កិំ បឋមជ្ឈានិកានំ, ឧទាហុ ទុតិយជ្ឈានិកានន្តិ? ឯត្ថ យទិ បឋមជ្ឈានិកានំ, នត្ថិ តេសំ វូបសមោ។ ន ហិ បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចាររហិតំ អត្ថិ។ យទិ ទុតិយជ្ឈានិកានំ, នត្ថេវ វូបសមោ តត្ថ តទភាវាតិ ចេ? តេនេតំ វុច្ចតិ ‘‘សមតិក្កមា’’តិ, សមតិក្កមោបិ ន តេសំយេវ។ កិន្តុ សកលស្សបិ បឋមជ្ឈានធម្មរាសិស្សាតិ ចេ? តេនេតំ វុច្ចតិ ‘‘ឱឡារិកស្ស បន សមតិក្កមា’’តិអាទិ។ សព្ពេបិ បឋមជ្ឈានធម្មា ឱឡារិកាវ ទុតិយជ្ឈានតោ, ន កេវលំ វិតក្កវិចារទ្វយមេវាតិ ចេ? ន វិតក្កវិចារាយេវ តេហិ សម្បយុត្តានំ ឱឡារិកភាវតោតិ តេស្វេវ អាទីនវទស្សនេន ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ តេសំ អភាវោ ហោតិ។ តេន វុត្តំ ‘‘ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ អបាតុភាវា’’តិ, យស្ស ធម្មស្សានុភាវេន, យោគេន វា ឥទំ ឈានំ ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ឯកោទិភាវ’’ន្តិ ច, តស្ស ទស្សនត្ថំ សទ្ធាសមាធយោ វិភង្គេ វុត្តា។ បណីតភោជនសិក្ខាបទេ (បាចិ. ២៥៧ អាទយោ) សប្បិអាទយោ វិយាតិ វុត្តេ អយំ អត្ថវណ្ណនា ន វិរុជ្ឈតិ។ សមំ បស្សតីតិ លីនុទ្ធច្ចំ បហាយ ខីណាសវស្ស ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋឆឡារម្មណាបាថេ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនាការភូតា ឧបេក្ខា ឆឡង្គុបេក្ខា។ នីវរណាទិបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាគហណេ មជ្ឈត្តភូតា ឧបេក្ខា, អយំ សង្ខារុបេក្ខា នាម។ វិចិននេ មជ្ឈត្តភូតា ឧបេក្ខា វិបស្សនុបេក្ខា នាម។ តត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខា ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ឈានុបេក្ខា បារិសុទ្ធុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាវ, អវត្ថាភេទេន ភេទោ នេសំ។ សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខានម្បិ ឯកតា បញ្ញាវសេន, កិច្ចវសេន បន ទុវិធតា វេទិតព្ពា។
Vūpasamāti ettha kesaṃ vūpasamāti, kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ, udāhu dutiyajjhānikānanti? Ettha yadi paṭhamajjhānikānaṃ, natthi tesaṃ vūpasamo. Na hi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārarahitaṃ atthi. Yadi dutiyajjhānikānaṃ, nattheva vūpasamo tattha tadabhāvāti ce? Tenetaṃ vuccati ‘‘samatikkamā’’ti, samatikkamopi na tesaṃyeva. Kintu sakalassapi paṭhamajjhānadhammarāsissāti ce? Tenetaṃ vuccati ‘‘oḷārikassa pana samatikkamā’’tiādi. Sabbepi paṭhamajjhānadhammā oḷārikāva dutiyajjhānato, na kevalaṃ vitakkavicāradvayamevāti ce? Na vitakkavicārāyeva tehi sampayuttānaṃ oḷārikabhāvatoti tesveva ādīnavadassanena dutiyajjhānakkhaṇe tesaṃ abhāvo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvā’’ti, yassa dhammassānubhāvena, yogena vā idaṃ jhānaṃ ‘‘sampasādana’’nti vuccati ‘‘ekodibhāva’’nti ca, tassa dassanatthaṃ saddhāsamādhayo vibhaṅge vuttā. Paṇītabhojanasikkhāpade (pāci. 257 ādayo) sappiādayo viyāti vutte ayaṃ atthavaṇṇanā na virujjhati. Samaṃ passatīti līnuddhaccaṃ pahāya khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā chaḷaṅgupekkhā. Nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma. Vicinane majjhattabhūtā upekkhā vipassanupekkhā nāma. Tattha chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhā ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva, avatthābhedena bhedo nesaṃ. Saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi ekatā paññāvasena, kiccavasena pana duvidhatā veditabbā.
ឆឡង្គុបេក្ខា កាមាវចរា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា រូបាវចរាតិអាទិនា ភូមិវសេន។ ឆឡង្គុបេក្ខា ខីណាសវស្សេវ, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា តិណ្ណម្បិ បុថុជ្ជនសេក្ខាសេក្ខានន្តិ ឯវំ បុគ្គលវសេន។ ឆឡង្គុបេក្ខា សោមនស្សុបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ឧបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តា ឯវាតិ ឯវំ ចិត្តវសេន។ ឆឡង្គុបេក្ខា ឆឡារម្មណា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ធម្មារម្មណាវាតិ អារម្មណវសេន។ វេទនុបេក្ខា វេទនាក្ខន្ធេន សង្គហិតា, ឥតរា នវ សង្ខារក្ខន្ធេនាតិ ខន្ធសង្គហវសេន។ ឆឡង្គុបេក្ខា ព្រហ្មវិហារពោជ្ឈង្គឈានុបេក្ខា បារិសុទ្ធិតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកា, តស្មា ឯកក្ខណេ ឯកាវ សិយា, ន ឥតរា, តថា សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខាបិ។ វេទនាវីរិយុបេក្ខានំ ឯកក្ខណេ សិយា ឧប្បត្តីតិ។ ឆឡង្គុបេក្ខា អព្យាកតា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា កុសលាព្យាកតា, តថា សេសា។ វេទនុបេក្ខា បន សិយា អកុសលាបិ។ ឯវំ កុសលត្តិកវសេន។ ទសបេតា សង្ខេបេន ចត្តារោវ ធម្មា វីរិយវេទនាតត្រមជ្ឈត្តញាណវសេន។ ‘‘ទុក្ខទោមនស្សសុខសោមនស្សាន’’ន្តិ ឯវំ បហានក្កមេន អវត្វា វិភង្គេ វុត្តនយេន កស្មា វុត្តានីតិ ចេ? សុត្តានុរក្ខណត្ថំ។ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតន្តិ ឯត្ថ ‘‘អារម្មណវសេន អគ្គហេត្វា ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតាការេន អនុភវតីតិ គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ។ កស្មា? ឯកំយេវ កសិណំ អារព្ភ សព្ពេសំ បវត្តិតោ។ តតិយជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ ឧបការា ហុត្វា អាគតាតិ សតិសីសេន ទេសនា កតា, វិគតវលាហកាទិនា សោម្មតាយ រត្តិយា វលាហកាទិនា កាលុស្សិយេ សតិបិ ទិវា វិយ អនុបការិកា ន ហោតិ រត្តិំ, តស្មា ‘‘អត្តនោ ឧបការកត្តេន វា’’តិ វុត្តំ។ ‘‘សូរិយប្បភាភិភវា, រត្តិយា អលាភាតិ ឥមេ ទ្វេ ហេតូ អបរិសុទ្ធតាយ ការណំ។ សោម្មភាវេន, អត្តនោ ឧបការកត្តេន ចាតិ ឥមេ ទ្វេ សភាគតាយ ការណ’’ន្តិ វទន្តិ, តស្សា អបរិសុទ្ធាយ ជាតិយាតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា ការណវចនន្តិ ឯកេ។
Chaḷaṅgupekkhā kāmāvacarā, brahmavihārupekkhā rūpāvacarātiādinā bhūmivasena. Chaḷaṅgupekkhā khīṇāsavasseva, brahmavihārupekkhā tiṇṇampi puthujjanasekkhāsekkhānanti evaṃ puggalavasena. Chaḷaṅgupekkhā somanassupekkhāsahagatacittasampayuttā, brahmavihārupekkhā upekkhāsahagatacittasampayuttā evāti evaṃ cittavasena. Chaḷaṅgupekkhā chaḷārammaṇā, brahmavihārupekkhā dhammārammaṇāvāti ārammaṇavasena. Vedanupekkhā vedanākkhandhena saṅgahitā, itarā nava saṅkhārakkhandhenāti khandhasaṅgahavasena. Chaḷaṅgupekkhā brahmavihārabojjhaṅgajhānupekkhā pārisuddhitatramajjhattupekkhā ca atthato ekā, tasmā ekakkhaṇe ekāva siyā, na itarā, tathā saṅkhārupekkhāvipassanupekkhāpi. Vedanāvīriyupekkhānaṃ ekakkhaṇe siyā uppattīti. Chaḷaṅgupekkhā abyākatā, brahmavihārupekkhā kusalābyākatā, tathā sesā. Vedanupekkhā pana siyā akusalāpi. Evaṃ kusalattikavasena. Dasapetā saṅkhepena cattārova dhammā vīriyavedanātatramajjhattañāṇavasena. ‘‘Dukkhadomanassasukhasomanassāna’’nti evaṃ pahānakkamena avatvā vibhaṅge vuttanayena kasmā vuttānīti ce? Suttānurakkhaṇatthaṃ. Iṭṭhāniṭṭhaviparītanti ettha ‘‘ārammaṇavasena aggahetvā iṭṭhāniṭṭhaviparītākārena anubhavatīti gahetabba’’nti vadanti. Kasmā? Ekaṃyeva kasiṇaṃ ārabbha sabbesaṃ pavattito. Tatiyajjhānato paṭṭhāya upakārā hutvā āgatāti satisīsena desanā katā, vigatavalāhakādinā sommatāya rattiyā valāhakādinā kālussiye satipi divā viya anupakārikā na hoti rattiṃ, tasmā ‘‘attano upakārakattena vā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sūriyappabhābhibhavā, rattiyā alābhāti ime dve hetū aparisuddhatāya kāraṇaṃ. Sommabhāvena, attano upakārakattena cāti ime dve sabhāgatāya kāraṇa’’nti vadanti, tassā aparisuddhāya jātiyāti vuttaṃ hoti, tasmā kāraṇavacananti eke.
ឈានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Jhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / វេរញ្ជកណ្ឌំ • Verañjakaṇḍaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា • Verañjakaṇḍavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា • Verañjakaṇḍavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា • Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
