| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā |
វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា
Verañjakaṇḍavaṇṇanā
សេយ្យថិទន្តិ តំ កតមំ, តំ កថន្តិ វា អត្ថោ។ អនិយមនិទ្ទេសវចនន្តិ អត្តនោ អត្ថំ សរូបេន និយមេត្វា និទ្ទិសតីតិ និយមនិទ្ទេសោ, ន និយមនិទ្ទេសោ អនិយមនិទ្ទេសោ។ សោវ វុច្ចតេ អនេនាតិ វចនន្តិ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ។ តស្សាតិ តេនាតិបទស្ស។ បរិវិតក្កោតិ ‘‘កតមេសានំ ខោ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ព្រហ្មចរិយំ ន ចិរដ្ឋិតិកំ អហោសី’’តិអាទិនា (បារា. ១៨) បវត្តោ។ បុព្ពេ វា បច្ឆា វាតិ តេនាតិបទតោ ហេដ្ឋា វុត្តបាឋេ វា ឧបរិ វក្ខមានបាឋេ វាតិ អត្ថោ។ អត្ថតោ សិទ្ធេនាតិ សាមត្ថិយតោ សិទ្ធេន។ តត្រិទំ មុខមត្តនិទស្សនន្តិ តស្សា យថាវុត្តយុត្តិយា បរិទីបនេ ឥទំ ឧបាយមត្តនិទស្សនំ។ មុខំ ទ្វារំ ឧបាយោតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ។
Seyyathidanti taṃ katamaṃ, taṃ kathanti vā attho. Aniyamaniddesavacananti attano atthaṃ sarūpena niyametvā niddisatīti niyamaniddeso, na niyamaniddeso aniyamaniddeso. Sova vuccate anenāti vacananti aniyamaniddesavacanaṃ. Tassāti tenātipadassa. Parivitakkoti ‘‘katamesānaṃ kho buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādinā (pārā. 18) pavatto. Pubbe vā pacchā vāti tenātipadato heṭṭhā vuttapāṭhe vā upari vakkhamānapāṭhe vāti attho. Atthato siddhenāti sāmatthiyato siddhena. Tatridaṃ mukhamattanidassananti tassā yathāvuttayuttiyā paridīpane idaṃ upāyamattanidassanaṃ. Mukhaṃ dvāraṃ upāyoti hi atthato ekaṃ.
សមយសទ្ទោ ទិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ។ អស្សាតិ សមយសទ្ទស្ស សមវាយោ អត្ថោតិ សម្ពន្ធោ។ កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ កាលោ នាម ឧបសង្កមនស្ស យុត្តកាលោ, សមយោ នាម សរីរពលាទិការណសមវាយោ, តេ ឧបាទាយ បដិច្ចាតិ អត្ថោ។ ខណោតិ ឱកាសោ។ ពុទ្ធុប្បាទាទយោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ។ សោ ឯវ សមយោ។ តេនេវ ‘‘ឯកោវា’’តិ វុត្តំ។ មហាសមយោតិ មហាសមូហោ។ បវនស្មិន្តិ វនសណ្ឌេ។ សមយោបិ ខោ តេ ភទ្ទាលីតិ ឯត្ថ សមយោតិ សិក្ខាបទាវិលង្ឃនស្ស ហេតុ, កោ សោ? អត្តនោ វិប្បដិបត្តិយា ភគវតោ ជាននំ, សោ សមយសង្ខាតោ ហេតុ តស្សា អប្បដិវិទ្ធោតិ អត្ថោ។ ភគវាតិអាទិ តស្ស បដិវិជ្ឈនាការទស្សនំ។ ឧគ្គហមានោតិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ ឧគ្គហេតុំ សមត្ថតាយ ឧគ្គហមានោ, សុមនបរិព្ពាជកស្សេវេតំ នាមំ។ សមយំ ទិដ្ឋិំ បវទន្តិ ឯត្ថាតិ សមយប្បវាទកោ, មល្លិកាយ អារាមោ។ ស្វេវ តិន្ទុកាចីរសង្ខាតាយ តិម្ពរុរុក្ខបន្តិយា បរិក្ខិត្តត្តា ‘‘តិន្ទុកាចីរ’’ន្តិ ច, ឯកាវ និវាសា សាលា ឯត្ថាតិ ‘‘ឯកសាលកោ’’តិ ច វុច្ចតិ។ អត្ថាភិសមយាតិ យថាវុត្តស្ស ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកស្ស អត្ថស្ស ហិតស្ស បដិលាភតោ។ មានាភិសមយាតិ មានប្បហានា។ បីឡនដ្ឋោតិ បីឡនំ តំសមង្គិនោ ហិំសនំ, អវិប្ផារិកតាករណំ, បីឡនមេវ អត្ថោ បីឡនដ្ឋោ ។ សន្តាបោតិ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ។ វិបរិណាមោតិ ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វិធា វិបរិណាមេតព្ពតា អភិសមេតព្ពោ បដិវិជ្ឈិតព្ពោតិ អភិសមយោ, សោវ អភិសមយដ្ឋោ, បីឡនាទីនិ។
Samayasaddo dissatīti sambandho. Assāti samayasaddassa samavāyo atthoti sambandho. Kālañca samayañca upādāyāti ettha kālo nāma upasaṅkamanassa yuttakālo, samayo nāma sarīrabalādikāraṇasamavāyo, te upādāya paṭiccāti attho. Khaṇoti okāso. Buddhuppādādayo hi maggabrahmacariyassa okāso. So eva samayo. Teneva ‘‘ekovā’’ti vuttaṃ. Mahāsamayoti mahāsamūho. Pavanasminti vanasaṇḍe. Samayopi kho te bhaddālīti ettha samayoti sikkhāpadāvilaṅghanassa hetu, ko so? Attano vippaṭipattiyā bhagavato jānanaṃ, so samayasaṅkhāto hetu tassā appaṭividdhoti attho. Bhagavātiādi tassa paṭivijjhanākāradassanaṃ. Uggahamānoti kiñci kiñci uggahetuṃ samatthatāya uggahamāno, sumanaparibbājakassevetaṃ nāmaṃ. Samayaṃ diṭṭhiṃ pavadanti etthāti samayappavādako, mallikāya ārāmo. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarurukkhapantiyā parikkhittattā ‘‘tindukācīra’’nti ca, ekāva nivāsā sālā etthāti ‘‘ekasālako’’ti ca vuccati. Atthābhisamayāti yathāvuttassa diṭṭhadhammikasamparāyikassa atthassa hitassa paṭilābhato. Mānābhisamayāti mānappahānā. Pīḷanaṭṭhoti pīḷanaṃ taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ, avipphārikatākaraṇaṃ, pīḷanameva attho pīḷanaṭṭho . Santāpoti dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ. Vipariṇāmoti jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā abhisametabbo paṭivijjhitabboti abhisamayo, sova abhisamayaṭṭho, pīḷanādīni.
ឯត្ថ ច ឧបសគ្គានំ ជោតកមត្តត្តា សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេបិ សឧបសគ្គោ អភិសមយសទ្ទោ ឧទ្ធដោ។ តត្ថ សង្គមវសេន បច្ចយានំ ផលុប្បាទនំ បដិ អយនំ ឯកតោ បវត្តិ ឯត្ថាតិ សមយោ, សមវាយោ។ វិវដ្ដូបនិស្សយសង្គមេ សតិ ឯន្តិ ឯត្ថ សត្តា បវត្តន្តីតិ សមយោ, ខណោ។ សមេតិ ឯត្ថ សង្ខតធម្មោ, សយំ វា ឯតិ អាគច្ឆតិ វិគច្ឆតិ ចាតិ សមយោ, កាលោ។ សមេន្តិ អវយវា ឯតស្មិំ, សយំ វា តេសូតិ សមយោ, សមូហោ។ បច្ចយន្តរសង្គមេ ឯតិ អាគច្ឆតិ ឯតស្មា ផលន្តិ សមយោ, ហេតុ។ សញ្ញាវសេន វិបល្លាសតោ ធម្មេសុ ឯតិ អភិនិវិសតីតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ។ សមីបំ អយនំ ឧបគមនំ សមយោ, បដិលាភោ។ សម្មទេវ សហិតានំ វាចានំ អយនំ វិគមោតិ សមយោ, បហានំ។ សម្មទេវ, សហិតានំ វា សច្ចានំ អយនំ ជាននន្តិ សមយោ, បដិវេធោ។ ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយសទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា។
Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayasaddo uddhaṭo. Tattha saṅgamavasena paccayānaṃ phaluppādanaṃ paṭi ayanaṃ ekato pavatti etthāti samayo, samavāyo. Vivaṭṭūpanissayasaṅgame sati enti ettha sattā pavattantīti samayo, khaṇo. Sameti ettha saṅkhatadhammo, sayaṃ vā eti āgacchati vigacchati cāti samayo, kālo. Samenti avayavā etasmiṃ, sayaṃ vā tesūti samayo, samūho. Paccayantarasaṅgame eti āgacchati etasmā phalanti samayo, hetu. Saññāvasena vipallāsato dhammesu eti abhinivisatīti samayo, diṭṭhi. Samīpaṃ ayanaṃ upagamanaṃ samayo, paṭilābho. Sammadeva sahitānaṃ vācānaṃ ayanaṃ vigamoti samayo, pahānaṃ. Sammadeva, sahitānaṃ vā saccānaṃ ayanaṃ jānananti samayo, paṭivedho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā.
ឯត្ថ ច សមយសទ្ទស្ស សាមញ្ញេន អនេកត្ថតា វុត្តា។ ន ហិ ឯកស្មិំ អត្ថវិសេសេ វត្តមានោ សទ្ទោ តទញ្ញេបិ វត្តតិ។ តស្មា អត្ថា វិយ តំតំវាចកា សមយសទ្ទាបិ ភិន្នា ឯវាតិ គហេតព្ពា។ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថុទ្ធារេសុ។
Ettha ca samayasaddassa sāmaññena anekatthatā vuttā. Na hi ekasmiṃ atthavisese vattamāno saddo tadaññepi vattati. Tasmā atthā viya taṃtaṃvācakā samayasaddāpi bhinnā evāti gahetabbā. Evaṃ sabbattha atthuddhāresu.
តត្ថ តថាតិ តេសុ សុត្តាភិធម្មេសុ ឧបយោគភុម្មវចនេហិ។ ឥធាតិ វិនយេ, អញ្ញថាតិ ករណវចនេន។ អច្ចន្តមេវាតិ និរន្តរមេវ។ ភាវោ នាម កិរិយា, កិរិយាយ កិរិយន្តរូបលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ, យថា ឧទយេ សតិ ចន្ទេ ជាតោ រាជបុត្តោតិ។ អធិករណញ្ហីតិអាទិ អភិធម្មេ សមយសទ្ទោ កាលសមូហខណសមវាយហេតុសង្ខាតេសុ បញ្ចសុ អត្ថេសុ វត្តតិ, ន វិនយេ វិយ កាលេ ឯវ, តេសុ ច កាលសមូហត្ថា ទ្វេ តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ អធិករណភាវេន និទ្ទិសិតុំ យុត្តា។ ខណសមវាយហេតុអត្ថា បន តយោបិ អត្តនោ ភាវេន ផស្សាទីនំ ភាវស្ស ឧបលក្ខណភាវេន និទ្ទិសិតុំ យុត្តាតិ វិភាវនមុខេន យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតុំ វុត្តំ។ តត្ថ យស្មិញ្ហិ កាលេ, ធម្មសមូហេ វា សមយេ អធិករណភូតេ កុសលំ ឧប្បន្នំ, តស្មិញ្ញេវ កាលេ, ធម្មសមូហេ វា សមយេ ផស្សាទយោ ហោន្តីតិ ឯវំ អធិករណត្ថយោជនា, យស្មិំ បន ខណេ, សមវាយេ ហេតុម្ហិ វា សមយេ សតិ វិជ្ជមានេ កុសលំ ឧប្បន្នំ, តស្មិញ្ញេវ ខណាទិម្ហិ សមយេបិ វិជ្ជមានេ ផស្សាទយោ ហោន្តីតិ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថយោជនា ច វេទិតព្ពា។
Tattha tathāti tesu suttābhidhammesu upayogabhummavacanehi. Idhāti vinaye, aññathāti karaṇavacanena. Accantamevāti nirantarameva. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantarūpalakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ, yathā udaye sati cande jāto rājaputtoti. Adhikaraṇañhītiādi abhidhamme samayasaddo kālasamūhakhaṇasamavāyahetusaṅkhātesu pañcasu atthesu vattati, na vinaye viya kāle eva, tesu ca kālasamūhatthā dve tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ adhikaraṇabhāvena niddisituṃ yuttā. Khaṇasamavāyahetuatthā pana tayopi attano bhāvena phassādīnaṃ bhāvassa upalakkhaṇabhāvena niddisituṃ yuttāti vibhāvanamukhena yathāvuttamatthaṃ samatthetuṃ vuttaṃ. Tattha yasmiñhi kāle, dhammasamūhe vā samaye adhikaraṇabhūte kusalaṃ uppannaṃ, tasmiññeva kāle, dhammasamūhe vā samaye phassādayo hontīti evaṃ adhikaraṇatthayojanā, yasmiṃ pana khaṇe, samavāye hetumhi vā samaye sati vijjamāne kusalaṃ uppannaṃ, tasmiññeva khaṇādimhi samayepi vijjamāne phassādayo hontīti bhāvenabhāvalakkhaṇatthayojanā ca veditabbā.
ហោតិ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ យថាវុត្តអត្ថវិសយេ សង្គហគាថា ហោតិ។ អញ្ញត្រាតិ សុត្តាភិធម្មេសុ។ អភិលាបមត្តភេទោតិ ទេសនាវិលាសតោ សទ្ទមត្តេនេវ ភេទោ, ន អត្ថតោ។
Hoticetthāti ettha yathāvuttaatthavisaye saṅgahagāthā hoti. Aññatrāti suttābhidhammesu. Abhilāpamattabhedoti desanāvilāsato saddamatteneva bhedo, na atthato.
អវិសេសេនាតិ សាមញ្ញេន។ ឥរិយាបថោតិអាទីសុ ឥរិយាយ សព្ពទ្វារិកកិរិយាយ បថោ បវត្តនដ្ឋានំ តព្ពិនិមុត្តកម្មស្ស អភាវាតិ ឋានាទយោ ឥរិយាបថោ, សោវ វិហារោ។ ព្រហ្មភូតា សេដ្ឋភូតា បរហិតចិត្តាទិវសប្បវត្តិតោ មេត្តាទយោ ព្រហ្មវិហារោ នាម។ តទវសេសា បន មហគ្គតា សព្ពនីវរណវិគមនាទិសិទ្ធេន ជោតនាទិអត្ថេន ទិព្ពវិហារោ នាម។ ព្រហ្មវិហារភាវេន វិសុំ គហិតត្តា មេត្តាទយោ ឥធ អសង្គហិតា។ អរិយានមេវ វិហារោតិ ផលសមាបត្តិយោ អរិយវិហារោ នាម។
Avisesenāti sāmaññena. Iriyāpathotiādīsu iriyāya sabbadvārikakiriyāya patho pavattanaṭṭhānaṃ tabbinimuttakammassa abhāvāti ṭhānādayo iriyāpatho, sova vihāro. Brahmabhūtā seṭṭhabhūtā parahitacittādivasappavattito mettādayo brahmavihāro nāma. Tadavasesā pana mahaggatā sabbanīvaraṇavigamanādisiddhena jotanādiatthena dibbavihāro nāma. Brahmavihārabhāvena visuṃ gahitattā mettādayo idha asaṅgahitā. Ariyānameva vihāroti phalasamāpattiyo ariyavihāro nāma.
រុក្ខាទិមូលេយេវ មូលសទ្ទស្ស និរុឡ្ហភាវំ ទស្សេតុំ អបរេន មូលសទ្ទេន វិសេសេត្វា ‘‘មូលមូលេ’’តិ វុត្តំ, យថា ទុក្ខទុក្ខន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១៩០)។ លោភាទីនំ ទោសមូលាទិចិត្តាសាធារណត្តា ‘‘អសាធារណហេតុម្ហី’’តិ វុត្តំ។
Rukkhādimūleyeva mūlasaddassa niruḷhabhāvaṃ dassetuṃ aparena mūlasaddena visesetvā ‘‘mūlamūle’’ti vuttaṃ, yathā dukkhadukkhanti (vibha. aṭṭha. 190). Lobhādīnaṃ dosamūlādicittāsādhāraṇattā ‘‘asādhāraṇahetumhī’’ti vuttaṃ.
តត្ថ សិយាតិ តត្ថ វេរញ្ជាយន្តិអាទីសុ បទេសុ កស្សចិ ចោទនា សិយាតិ អត្ថោ។ ឧភយថា និទានកិត្តនស្ស បន កិំ បយោជនន្តិ? អាហ គោចរគាមនិទស្សនត្ថន្តិអាទិ។ តត្ថ អស្សាតិ ភគវតោ។
Tattha siyāti tattha verañjāyantiādīsu padesu kassaci codanā siyāti attho. Ubhayathā nidānakittanassa pana kiṃ payojananti? Āha gocaragāmanidassanatthantiādi. Tattha assāti bhagavato.
កិលមោវ កិលមថោ, អត្តនោ អត្តភាវស្ស កិលមថោ អត្តកិលមថោ, តស្ស អនុ អនុ យោគោ បុនប្បុនំ បវត្តនំ អត្តកិលមថានុយោគោ។ វត្ថុកាមារម្មណេ សុខេ សម្បយោគវសេន លីនា យុត្តា, កាមតណ្ហា , តំសហចរិតេ កាមេ សុខេ វា អារម្មណភូតេ អល្លីនា បវត្តតីតិ កាមសុខល្លិកា តណ្ហា, តស្សា កាមសុខល្លិកាយ អនុ អនុ យោគោ កាមសុខល្លិកានុយោគោ។ លោកេ សំវឌ្ឍភាវន្តិ អាមិសោបភោគេន សំវឌ្ឍិតភាវំ។ ឧប្បជ្ជមានោ ពហុជនហិតាទិអត្ថាយេវ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា។
Kilamova kilamatho, attano attabhāvassa kilamatho attakilamatho, tassa anu anu yogo punappunaṃ pavattanaṃ attakilamathānuyogo. Vatthukāmārammaṇe sukhe sampayogavasena līnā yuttā, kāmataṇhā , taṃsahacarite kāme sukhe vā ārammaṇabhūte allīnā pavattatīti kāmasukhallikā taṇhā, tassā kāmasukhallikāya anu anu yogo kāmasukhallikānuyogo. Loke saṃvaḍḍhabhāvanti āmisopabhogena saṃvaḍḍhitabhāvaṃ. Uppajjamāno bahujanahitādiatthāyeva uppajjatīti yojanā.
ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ទិដ្ឋីតិអាទិ។ ឯត្ថ ច ‘‘យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តាយ ទិដ្ឋិយា។ ‘‘យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ…បេ.… សមាធិសំវត្តនិកានិ, តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តានញ្ច សីលានំ សាមញ្ញសង្ខាតេន សង្ឃាតោ សង្ឃដិតោ សមណគណោ, តេនាតិ អត្ថោ។ ‘‘ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតសង្ឃាតេនា’’តិ វា បាឋេនេត្ថ ភវិតព្ពំ, តស្ស ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញភូតេន សំហននេន សង្ឃាតោ សមណគណោ, តេនាតិ អត្ថោ។ ឯវញ្ហិ បាឋេ សទ្ទតោ អត្ថោ យុត្តតរោ ហោតិ។ អស្សាតិ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស។
Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅghoti imamatthaṃ vibhāvento āha diṭṭhītiādi. Ettha ca ‘‘yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā. ‘‘Yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12; pari. 274) evaṃ vuttānañca sīlānaṃ sāmaññasaṅkhātena saṅghāto saṅghaṭito samaṇagaṇo, tenāti attho. ‘‘Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅghātenā’’ti vā pāṭhenettha bhavitabbaṃ, tassa diṭṭhisīlasāmaññabhūtena saṃhananena saṅghāto samaṇagaṇo, tenāti attho. Evañhi pāṭhe saddato attho yuttataro hoti. Assāti mahato bhikkhusaṅghassa.
ព្រហ្មំ អណតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្ម-សទ្ទេន វេទោ វុច្ចតិ, សោ មន្តព្រហ្មកប្បវសេន តិវិធោ។ តត្ថ ឥរុវេទាទយោ តយោ វេទា មន្តា, តេ ច បធានា, ឥតរេ បន សន្និស្សិតា, តេន បធានស្សេវ គហណំ។ មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ ឥរុវេទាទិកេ មន្តសត្ថេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ។ ឥរុវេទាទយោ ហិ គុត្តភាសិតព្ពតាយ ‘‘មន្តា’’តិ វុច្ចន្តិ។ ‘‘ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ, សមិតបាបត្តា សមណោ’’តិ យថាវុត្តមត្ថទ្វយំ ឧទាហរណទ្វយេន វិភាវេតុំ វុត្តញ្ហេតន្តិអាទិ វុត្តំ។ ‘‘សមិតត្តា ហិ បាបានំ ‘សមណោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ ហិ ឥទំ វចនំ គហេត្វា ‘‘សមិតបាបត្តា ‘សមណោ’តិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, ពាហិតបាបោតិ ឥទំ បន អញ្ញស្មិំ គាថាពន្ធេ វុត្តវចនំ។ យថាភុច្ចគុណាធិគតន្តិ យថាភូតគុណាធិគតំ។ សកិញ្ចនោតិ សទោសោ។
Brahmaṃ aṇatīti ettha brahma-saddena vedo vuccati, so mantabrahmakappavasena tividho. Tattha iruvedādayo tayo vedā mantā, te ca padhānā, itare pana sannissitā, tena padhānasseva gahaṇaṃ. Mante sajjhāyatīti iruvedādike mantasatthe sajjhāyatīti attho. Iruvedādayo hi guttabhāsitabbatāya ‘‘mantā’’ti vuccanti. ‘‘Bāhitapāpattā brāhmaṇo, samitapāpattā samaṇo’’ti yathāvuttamatthadvayaṃ udāharaṇadvayena vibhāvetuṃ vuttañhetantiādi vuttaṃ. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ ‘samaṇo’ti pavuccatī’’ti hi idaṃ vacanaṃ gahetvā ‘‘samitapāpattā ‘samaṇo’ti vuccatī’’ti vuttaṃ, bāhitapāpoti idaṃ pana aññasmiṃ gāthābandhe vuttavacanaṃ. Yathābhuccaguṇādhigatanti yathābhūtaguṇādhigataṃ. Sakiñcanoti sadoso.
គោត្តវសេនាតិ ឯត្ថ គំ តាយតីតិ គោត្តំ, គោ-សទ្ទេន ចេត្ថ អភិធានំ ពុទ្ធិ ច វុច្ចតិ។ កេនចិ បារិជុញ្ញេនាតិ ញាតិបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិ បារិជុញ្ញេន , បរិហានិយាតិ អត្ថោ។ តតោ បរន្តិ វេរញ្ជាយន្តិអាទិវចនំ។ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ឥត្ថំ ឥមំ បការំ ភូតោ អាបន្នោតិ ឥត្ថម្ភូតោ, តស្ស អាខ្យានំ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានំ, សោយេវត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ។ អថ វា ‘‘ឥត្ថំ ឯវំបការោ ភូតោ ជាតោ’’តិ ឯវំ កថនត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ, តស្មិំ ឧបយោគវចនន្តិ អត្ថោ។ ឯត្ថ ច អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនប្បការស្ស ទីបនតោ, តេន យោគតោ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមន្តិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ សាមិអត្ថេបិ សមានេ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានទីបនតោ ‘‘ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ’’តិ វុត្តំ, តេនេវាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ’’តិ។
Gottavasenāti ettha gaṃ tāyatīti gottaṃ, go-saddena cettha abhidhānaṃ buddhi ca vuccati. Kenaci pārijuññenāti ñātipārijuññādinā kenaci pārijuññena , parihāniyāti attho. Tato paranti verañjāyantiādivacanaṃ. Itthambhūtākhyānatthe upayogavacananti itthaṃ imaṃ pakāraṃ bhūto āpannoti itthambhūto, tassa ākhyānaṃ itthambhūtākhyānaṃ, soyevattho itthambhūtākhyānattho. Atha vā ‘‘itthaṃ evaṃpakāro bhūto jāto’’ti evaṃ kathanattho itthambhūtākhyānattho, tasmiṃ upayogavacananti attho. Ettha ca abbhuggatoti ettha abhi-saddo itthambhūtākhyānatthajotako abhibhavitvā uggamanappakārassa dīpanato, tena yogato taṃ kho pana bhavantaṃ gotamanti idaṃ upayogavacanaṃ sāmiatthepi samāne itthambhūtākhyānadīpanato ‘‘itthambhūtākhyānatthe’’ti vuttaṃ, tenevāha ‘‘tassa kho pana bhoto gotamassāti attho’’ti.
ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភីតិ ឯត្ថ អភិសទ្ទយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនំ កតំ, ឯវមិធាបិ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ អភិ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ ឧគ្គតោតិ អភិសទ្ទយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនន្តិ។ សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភីតិ ឯត្ថ ហិ ‘‘ទេវទត្តោ មាតរមភិ មាតរិ វិសយេ មាតុយា វា សាធូ’’តិ ឯវំ អធិករណត្ថេ វា សាមិអត្ថេ វា ភុម្មវចនស្ស សាមិវចនស្ស វា បសង្គេ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកេន អភិសទ្ទេន យោគេ ឧបយោគវចនំ កតំ, យថា ចេត្ថ ទេវទត្តោ មាតុវិសយេ មាតុសម្ពន្ធី វា សោ វុត្តប្បការប្បត្តោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, ឯវមិធាបិ ភោតោ គោតមស្ស សម្ពន្ធី កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនបការប្បត្តោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ។ តត្ថ ហិ ទេវទត្តគ្គហណំ វិយ ឥធ កិត្តិសទ្ទគ្គហណំ, តត្ថ មាតរន្តិ វចនំ វិយ ឥធ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមន្តិ វចនំ, តត្ថ សាធុសទ្ទគ្គហណំ វិយ ឥធ ឧគ្គតសទ្ទគ្គហណំ វេទិតព្ពំ។ កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិភូតោ សទ្ទោ, ន កេវលោតិ ទស្សនត្ថំ វិសេសិតន្តិ អាហ ‘‘កិត្តិ ឯវា’’តិ។ តតោ កិត្តីតិ ថុតិ, តស្សា បកាសកោ សទ្ទោ កិត្តិសទ្ទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ថុតិឃោសោ វា’’តិ វុត្តំ។
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sādhu devadatto mātaramabhīti ettha abhisaddayogato itthambhūtākhyāne upayogavacanaṃ kataṃ, evamidhāpi taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ abhi evaṃ kalyāṇo kittisaddo uggatoti abhisaddayogato itthambhūtākhyāne upayogavacananti. Sādhu devadatto mātaramabhīti ettha hi ‘‘devadatto mātaramabhi mātari visaye mātuyā vā sādhū’’ti evaṃ adhikaraṇatthe vā sāmiatthe vā bhummavacanassa sāmivacanassa vā pasaṅge itthambhūtākhyānatthajotakena abhisaddena yoge upayogavacanaṃ kataṃ, yathā cettha devadatto mātuvisaye mātusambandhī vā so vuttappakārappattoti ayamattho viññāyati, evamidhāpi bhoto gotamassa sambandhī kittisaddo abbhuggato abhibhavitvā uggamanapakārappattoti ayamattho viññāyati. Tattha hi devadattaggahaṇaṃ viya idha kittisaddaggahaṇaṃ, tattha mātaranti vacanaṃ viya idha taṃ kho pana bhavantaṃ gotamanti vacanaṃ, tattha sādhusaddaggahaṇaṃ viya idha uggatasaddaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Kittisaddoti kittibhūto saddo, na kevaloti dassanatthaṃ visesitanti āha ‘‘kitti evā’’ti. Tato kittīti thuti, tassā pakāsako saddo kittisaddoti dassetuṃ ‘‘thutighoso vā’’ti vuttaṃ.
សោ ភគវាតិ ឯត្ថ សោតិ បសិទ្ធិយំ, យោ សោ សមត្តិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ កម្បេន្តោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, សោ លោកេ អតិបាកដោតិ ‘‘សោ ភគវា’’តិ វុត្តំ។ ភគវាតិ ច ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ, ន គុណកិត្តនំ។ បរតោ បន ភគវាតិ គុណកិត្តនមេវ។ ឥមិនា ច ឥមិនា ចាតិ ឯតេន អរហន្តិអាទិបទានំ បច្ចេកំ អនេកគុណគណំ បដិច្ច បវត្តភាវំ ទស្សេតិ។
So bhagavāti ettha soti pasiddhiyaṃ, yo so samattiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā dasasahassilokadhātuṃ kampento anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, so loke atipākaṭoti ‘‘so bhagavā’’ti vuttaṃ. Bhagavāti ca idaṃ satthu nāmakittanaṃ, na guṇakittanaṃ. Parato pana bhagavāti guṇakittanameva. Iminā ca iminā cāti etena arahantiādipadānaṃ paccekaṃ anekaguṇagaṇaṃ paṭicca pavattabhāvaṃ dasseti.
សុវិទូរវិទូរេតិ ទ្វីហិ សទ្ទេហិ អតិវិយ ទូរេតិ ទស្សេតិ, សុវិទូរតា ឯវ ហិ វិទូរតា។ សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តាតិ ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធាទីហិ អសាធារណំ ភគវតោ អរហត្តន្តិ ទស្សេតិ តេសំ វាសនាយ អប្បហីនត្តា, វាសនា ច នាម និក្កិលេសស្សាបិ សកលញេយ្យានវពោធាទិទ្វារត្តយប្បយោគវិគុណតាហេតុភូតោ កិលេសនិហិតោ អាការោ ចិរនិគឡិតបាទានំ និគឡមោក្ខេបិ សង្កុចិតតាគមនហេតុកោ និគឡនិហិតោ អាការោ វិយ។ យាយ បិលិន្ទវច្ឆាទីនំ វសលវោហារាទិវិគុណតា ហោតិ, អយំ វាសនាតិ គហេតព្ពា។ អារកាតិ ឯត្ថ អាការស្ស រស្សត្តំ ក-ការស្ស ច ហ-ការំ សានុស្សរំ កត្វា និរុត្តិនយេន ‘‘អរហ’’ន្តិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា។ ឯវំ ឧបរិបិ យថារហំ និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា។ យញ្ចេតំ សំសារចក្កន្តិ សម្ពន្ធោ។ បុញ្ញាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អបុញ្ញាភិសង្ខារអានេញ្ជាភិសង្ខារេ សង្គណ្ហាតិ។ អាសវា ឯវ អវិជ្ជាទីនំ ការណត្តា សមុទយោតិ អាហ ‘‘អាសវសមុទយមយេនា’’តិ។ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) ហិ វុត្តំ។ វិបាកកដត្តារូបប្បភេទោ តិភវោ ឯវ រថោ, តស្មិំ តិភវរថេ។ សំសារចក្កន្តិ យថាវុត្តកិលេសកម្មវិបាកសមុទយោ។
Suvidūravidūreti dvīhi saddehi ativiya dūreti dasseti, suvidūratā eva hi vidūratā. Savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattāti iminā paccekabuddhādīhi asādhāraṇaṃ bhagavato arahattanti dasseti tesaṃ vāsanāya appahīnattā, vāsanā ca nāma nikkilesassāpi sakalañeyyānavabodhādidvārattayappayogaviguṇatāhetubhūto kilesanihito ākāro ciranigaḷitapādānaṃ nigaḷamokkhepi saṅkucitatāgamanahetuko nigaḷanihito ākāro viya. Yāya pilindavacchādīnaṃ vasalavohārādiviguṇatā hoti, ayaṃ vāsanāti gahetabbā. Ārakāti ettha ākārassa rassattaṃ ka-kārassa ca ha-kāraṃ sānussaraṃ katvā niruttinayena ‘‘araha’’nti padasiddhi veditabbā. Evaṃ uparipi yathārahaṃ niruttinayena padasiddhi veditabbā. Yañcetaṃ saṃsāracakkanti sambandho. Puññādīti ādi-saddena apuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhāre saṅgaṇhāti. Āsavā eva avijjādīnaṃ kāraṇattā samudayoti āha ‘‘āsavasamudayamayenā’’ti. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) hi vuttaṃ. Vipākakaṭattārūpappabhedo tibhavo eva ratho, tasmiṃ tibhavarathe. Saṃsāracakkanti yathāvuttakilesakammavipākasamudayo.
‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;
អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, ‘សំសារោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ។ (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៨; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤, ៥៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៦៧, ៩៩; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៥៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៧; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៦) –
Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.618; dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14, 58; theragā. aṭṭha. 1.67, 99; bu. vaṃ. aṭṭha. 58; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; cūḷani. aṭṭha. 6) –
ឯវំ វុត្តោ សំសារោវ ចក្កំ វិយ បរិព្ភមនតោ ចក្កំ, តស្ស ចក្កស្ស សព្ពេ អរា ហតាតិ សម្ពន្ធោ។ អនេនាតិ ភគវតា។ ពោធីតិ ញាណំ, តំ ឯត្ថ មណ្ឌំ បសន្នំ ជាតន្តិ ពោធិមណ្ឌោ។ កម្មក្ខយករំ ញាណផរសុន្តិ អរហត្តមគ្គញាណំ វុត្តំ, តំ ឆិន្ទិតព្ពំ អភិសង្ខារសង្ខាតំ កម្មំ បរិច្ឆិន្ទតីតិ ទស្សេតុំ កម្មក្ខយករវិសេសនវិសិដ្ឋំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។
Evaṃ vutto saṃsārova cakkaṃ viya paribbhamanato cakkaṃ, tassa cakkassa sabbe arā hatāti sambandho. Anenāti bhagavatā. Bodhīti ñāṇaṃ, taṃ ettha maṇḍaṃ pasannaṃ jātanti bodhimaṇḍo. Kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasunti arahattamaggañāṇaṃ vuttaṃ, taṃ chinditabbaṃ abhisaṅkhārasaṅkhātaṃ kammaṃ paricchindatīti dassetuṃ kammakkhayakaravisesanavisiṭṭhaṃ vuttanti veditabbaṃ.
ឯវំ កតិបយង្គេហិ សំសារចក្កំ តទវសេសង្គេហិ ផលភូតនាមរូបធម្មេហិ តិភវរថញ្ច តស្មិំ រថេ យោជិតសំសារចក្ការានំ ហននប្បការញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សព្ពេហិបិ ទ្វាទសហិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេហិ រថវិរហិតមេវ កេវលំ សំសារចក្កំ, តស្ស អរឃាតនប្បការភេទញ្ច ទស្សេតុំ អថវាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ អនមតគ្គន្តិ អនុ អនុ អមតគ្គំ, សព្ពថា អនុគច្ឆន្តេហិបិ អវិញ្ញាតកោដិកន្តិ អត្ថោ។ អវិជ្ជាមូលកត្តា ជរាមរណបរិយោសានត្តាតិ ឥទំ សង្ខារាទីនំ ទសន្នំ អរភាវេន ឯកត្តំ សមារោបេត្វាតិ វុត្តំ។ ន ហិ តេសំ បច្ចេកំ អវិជ្ជាមូលកតា ជរាមរណបរិយោសានតា ច អត្ថិ តថា បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិយំ អវុត្តត្តា។ អថ វា តេសម្បិ យថារហំ អត្ថតោ អវិជ្ជាមូលកត្តំ, អត្តនោ អត្តនោ លក្ខណភូតខណិកជរាមរណវសេន តប្បរិយោសានតញ្ច សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ ឯវញ្ច តេសំ បច្ចេកំ អរភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ។
Evaṃ katipayaṅgehi saṃsāracakkaṃ tadavasesaṅgehi phalabhūtanāmarūpadhammehi tibhavarathañca tasmiṃ rathe yojitasaṃsāracakkārānaṃ hananappakārañca dassetvā idāni sabbehipi dvādasahi paṭiccasamuppādaṅgehi rathavirahitameva kevalaṃ saṃsāracakkaṃ, tassa araghātanappakārabhedañca dassetuṃ athavātiādi vuttaṃ. Tattha anamatagganti anu anu amataggaṃ, sabbathā anugacchantehipi aviññātakoṭikanti attho. Avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyosānattāti idaṃ saṅkhārādīnaṃ dasannaṃ arabhāvena ekattaṃ samāropetvāti vuttaṃ. Na hi tesaṃ paccekaṃ avijjāmūlakatā jarāmaraṇapariyosānatā ca atthi tathā paṭiccasamuppādapāḷiyaṃ avuttattā. Atha vā tesampi yathārahaṃ atthato avijjāmūlakattaṃ, attano attano lakkhaṇabhūtakhaṇikajarāmaraṇavasena tappariyosānatañca sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Evañca tesaṃ paccekaṃ arabhāvo siddho hoti.
ឯវំ សព្ពាការំ សំសារចក្កមេវ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេន ញាណេន ឥមស្ស សំសារចក្កស្ស អរានំ ឆេទោ ភគវតោ សិទ្ធោ, តស្ស ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៤; ១.៤៥) មាតិកា វុត្តត្តា ភវចក្កាវយវេសុ អវិជ្ជាទីសុ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នត្តា បរិគ្គហវសេន បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា បរតោ តស្ស អត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តេន ឯវមយំ អវិជ្ជាហេតូតិអាទិកេន បដិសម្ភិទាបាឡិសហិតេន (បដិ. ម. ១.៤៥) បាឋេន សរូបតោ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តស្ស ច តេសុយេវ អវិជ្ជាទីសុ ចតុសង្ខេបាទិវសេន បវត្តិវិភាគញ្ច ទស្សេត្វា តតោ បរំ ឥតិ ភគវាតិអាទិបាឋេន ភគវតោ តេន ធម្មដ្ឋិតិញាណេន បដិច្ចសមុប្បាទស្ស សព្ពាការតោ បដិវិទ្ធភាវំ ទស្សេត្វា បុន ឥមិនា ធម្មដ្ឋិតិញាណេនាតិអាទិនា ភគវតោ តេន ញាណេន សំសារចក្ការានំ វិទ្ធំសិតភាវំ ទស្សេតុំ តត្ថ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ តិណ្ណំ អាយតនានន្តិ ចក្ខុសោតមនាយតនានំ តិណ្ណំ។ ឯស នយោ តិណ្ណំ ផស្សានន្តិអាទីសុបិ។ រូបតណ្ហាទិវសេន ឆ តណ្ហាកាយា ឯវ វេទិតព្ពា។
Evaṃ sabbākāraṃ saṃsāracakkameva dassetvā idāni yena ñāṇena imassa saṃsāracakkassa arānaṃ chedo bhagavato siddho, tassa dhammaṭṭhitiñāṇassa ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 4; 1.45) mātikā vuttattā bhavacakkāvayavesu avijjādīsu paccayapaccayuppannattā pariggahavasena pavattiākāraṃ dassetvā parato tassa atthassa nigamanavasena vuttena evamayaṃ avijjāhetūtiādikena paṭisambhidāpāḷisahitena (paṭi. ma. 1.45) pāṭhena sarūpato dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tassa ca tesuyeva avijjādīsu catusaṅkhepādivasena pavattivibhāgañca dassetvā tato paraṃ iti bhagavātiādipāṭhena bhagavato tena dhammaṭṭhitiñāṇena paṭiccasamuppādassa sabbākārato paṭividdhabhāvaṃ dassetvā puna iminā dhammaṭṭhitiñāṇenātiādinā bhagavato tena ñāṇena saṃsāracakkārānaṃ viddhaṃsitabhāvaṃ dassetuṃ tattha dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjātiādi vuttaṃ. Tattha tiṇṇaṃ āyatanānanti cakkhusotamanāyatanānaṃ tiṇṇaṃ. Esa nayo tiṇṇaṃ phassānantiādīsupi. Rūpataṇhādivasena cha taṇhākāyā eva veditabbā.
សគ្គសម្បត្តិន្តិ កាមសុគតីសុ សម្បត្តិំ។ តថេវាតិ កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ។ ព្រហ្មលោកសម្បត្តិន្តិ រូបីព្រហ្មលោកសម្បត្តិំ។ តេភូមកធម្មវិសយស្ស សព្ពស្សាបិ រាគស្ស កិលេសកាមភាវតោ ភវរាគោបិ កាមុបាទានមេវាតិ អាហ ‘‘កាមុបាទានបច្ចយាយេវ មេត្តំ ភាវេតី’’តិ។ សេសុបាទានមូលិកាសុបីតិ ទិដ្ឋុបាទានសីលព្ពតុបាទានអត្តវាទុបាទានមូលិកាសុបិ យោជនាសុ។ តត្រាយំ យោជនានយោ – ឥធេកច្ចោ ‘‘នត្ថិ បរលោកោ ឧច្ឆិជ្ជតិ អត្តា’’តិ (ទី. និ. ១.៨៥-៨៦ អត្ថតោ សមានំ) ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, សោ ទិដ្ឋុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិនា, អបរោ ‘‘អសុកស្មិំ ភវេ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ទិដ្ឋិំ គហេត្វា កាមរូបារូបភវូបបត្តិយា តំ តំ កុសលំ ករោតីតិអាទិនា ច ទិដ្ឋុបាទានមូលិកា យោជនា, ឥមិនាវ នយេន អត្តវាទុបាទានមូលិកា យោជនា វេទិតព្ពា។ អបរោ ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិ អសុទ្ធិមគ្គំ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ បរាមសន្តោ សីលព្ពតុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិនា សព្ពភវេសុ សីលព្ពតុបាទានមូលិកា យោជនា វេទិតព្ពា។
Saggasampattinti kāmasugatīsu sampattiṃ. Tathevāti kāmupādānapaccayā eva. Brahmalokasampattinti rūpībrahmalokasampattiṃ. Tebhūmakadhammavisayassa sabbassāpi rāgassa kilesakāmabhāvato bhavarāgopi kāmupādānamevāti āha ‘‘kāmupādānapaccayāyeva mettaṃ bhāvetī’’ti. Sesupādānamūlikāsupīti diṭṭhupādānasīlabbatupādānaattavādupādānamūlikāsupi yojanāsu. Tatrāyaṃ yojanānayo – idhekacco ‘‘natthi paraloko ucchijjati attā’’ti (dī. ni. 1.85-86 atthato samānaṃ) diṭṭhiṃ gaṇhāti, so diṭṭhupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādinā, aparo ‘‘asukasmiṃ bhave attā ucchijjatī’’ti diṭṭhiṃ gahetvā kāmarūpārūpabhavūpapattiyā taṃ taṃ kusalaṃ karotītiādinā ca diṭṭhupādānamūlikā yojanā, imināva nayena attavādupādānamūlikā yojanā veditabbā. Aparo ‘‘sīlena suddhi vatena suddhī’’ti asuddhimaggaṃ ‘‘suddhimaggo’’ti parāmasanto sīlabbatupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādinā sabbabhavesu sīlabbatupādānamūlikā yojanā veditabbā.
ឥទានិ យស្ស សំសារចក្ការានំ ឃាតនសមត្ថស្ស ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស អវិជ្ជាទិបច្ចយបអគ្គហាការំ ទស្សេតុំ កាមភវេ ច អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតីតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ ទស្សិតោ, តមេវ ញាណំ អវិជ្ជាទីសុ បវត្តិអាការេន សទ្ធិំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អានេត្វា និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ឯវមយន្តិអាទិមាហ។ វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ បន ‘‘ឥទានិ យ្វាយំ សំសារចក្កំ ទស្សេន្តេន កាមភវេ អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតីតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយភាវោ សង្ខារាទីនំ បច្ចយុប្បន្នភាវោ ទស្សិតោ, តមេវ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អានេត្វា និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ឯវមយន្តិអាទិមាហា’’តិ វុត្តំ។ សារត្ថទីបនិយា វិនយដីកាយបិ អយមេវ បាឋោ លិខិតោ។ តត្ថ ច កាមភវេ ច អវិជ្ជាតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ សំសារចក្កំ ទស្សេន្តេន វុត្តោ ន ហោតិ តស្ស ច អវិជ្ជា នាភិ, មូលត្តាតិអាទិនា បុព្ពេវ ទស្សិតត្តា ឧបរិ ចក្ករូបតោ បយោគត្តេន ឧបសំហារាភាវា ច។ ‘‘អបិ ច តមេវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវំ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ’’តិ ច វុត្តំ, ន ចេត្ថ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ និគមនវសេន បធានត្តេន ទស្សិតោ, អថ ខោ បច្ចយបរិគ្គហវសប្បវត្តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណមេវ យថាវុត្តបច្ចយបរិគ្គហាការស្ស និគមនវសេន ទស្សិតំ។ តថា ហិ ‘‘ឯវមយំ អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា, ឧភោបេតេ ធម្មា ហេតុសមុប្បន្នាតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ។ អតីតម្បិ អទ្ធានំ។ អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជា ហេតុ…បេ.… ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៦) ធម្មដ្ឋិតិញាណមេវ បធានត្តេន ទស្សិតំ។ ‘‘អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា’’តិអាទិ បន បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ៤; ១.៤៥) វុច្ចមានត្តា តស្ស បច្ចយបរិគ្គហាការបរិទីបនត្ថំ វិសយត្តេន វុត្តំ, ន បធានត្តេន។
Idāni yassa saṃsāracakkārānaṃ ghātanasamatthassa dhammaṭṭhitiñāṇassa avijjādipaccayapaaggahākāraṃ dassetuṃ kāmabhave ca avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotītiādinā avijjādīnaṃ paccayapaccayuppannabhāvo dassito, tameva ñāṇaṃ avijjādīsu pavattiākārena saddhiṃ paṭisambhidāmaggapāḷiṃ ānetvā nigamanavasena dassento evamayantiādimāha. Visuddhimaggaṭīkāyaṃ pana ‘‘idāni yvāyaṃ saṃsāracakkaṃ dassentena kāmabhave avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotītiādinā avijjādīnaṃ paccayabhāvo saṅkhārādīnaṃ paccayuppannabhāvo dassito, tameva paṭisambhidāmaggapāḷiṃ ānetvā nigamanavasena dassento evamayantiādimāhā’’ti vuttaṃ. Sāratthadīpaniyā vinayaṭīkāyapi ayameva pāṭho likhito. Tattha ca kāmabhave ca avijjātiādinā avijjādīnaṃ paccayapaccayuppannabhāvo saṃsāracakkaṃ dassentena vutto na hoti tassa ca avijjā nābhi, mūlattātiādinā pubbeva dassitattā upari cakkarūpato payogattena upasaṃhārābhāvā ca. ‘‘Api ca tameva paccayapaccayuppannabhāvaṃ nigamanavasena dassento’’ti ca vuttaṃ, na cettha paccayapaccayuppannabhāvo nigamanavasena padhānattena dassito, atha kho paccayapariggahavasappavattaṃ dhammaṭṭhitiñāṇameva yathāvuttapaccayapariggahākārassa nigamanavasena dassitaṃ. Tathā hi ‘‘evamayaṃ avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, ubhopete dhammā hetusamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ. Anāgatampi addhānaṃ avijjā hetu…pe… dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.46) dhammaṭṭhitiñāṇameva padhānattena dassitaṃ. ‘‘Avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā’’tiādi pana paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇanti (paṭi. ma. mātikā 4; 1.45) vuccamānattā tassa paccayapariggahākāraparidīpanatthaṃ visayattena vuttaṃ, na padhānattena.
អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ឯវន្តិ អនន្តរេ វុត្តនយេន អយំ អវិជ្ជា សង្ខារានំ ហេតុ, សង្ខារា ច តេន ហេតុនា សមុប្បន្នា។ ឧភោបេតេតិ យស្មា អយំ អវិជ្ជា បរបរិកប្បិតបកតិឥស្សរាទិ វិយ អហេតុកា និច្ចា ធុវា ន ហោតិ, អថ ខោ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ សយម្បិ សហេតុកា សង្ខតា អនិច្ចាយេវ ហោតិ, តស្មា ឧភោបេតេ អវិជ្ជាសង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នាយេវ។ ឥតីតិ ឯវំ យថាវុត្តនយេន បច្ចយបរិគ្គណ្ហនេ យា បញ្ញា, តំ ធម្មានំ ឋិតិសង្ខាតេ ការណេ យាថាវតោ បវត្តត្តា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ នាមាតិ។
Ayañhettha attho – evanti anantare vuttanayena ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ hetu, saṅkhārā ca tena hetunā samuppannā. Ubhopeteti yasmā ayaṃ avijjā paraparikappitapakatiissarādi viya ahetukā niccā dhuvā na hoti, atha kho ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato sayampi sahetukā saṅkhatā aniccāyeva hoti, tasmā ubhopete avijjāsaṅkhārā hetusamuppannāyeva. Itīti evaṃ yathāvuttanayena paccayapariggaṇhane yā paññā, taṃ dhammānaṃ ṭhitisaṅkhāte kāraṇe yāthāvato pavattattā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ nāmāti.
ឯត្ថ ហិ ញាណស្ស វិសយវិភាវនវសេនេវ អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយាទិភាវោ វុត្តោ, ន បធានត្តេន, ញាណមេវ បនេត្ថ បធានតោ វុត្តំ, តស្មា ឯតស្ស ញាណស្ស បច្ចយបរិគ្គហាការទស្សនត្ថមេវ ហេដ្ឋាបិ កាមភវេ ច អវិជ្ជាតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយាទិភាវោ វុត្តោ, ឥធាបិ និគមនវសេន ឧបសំហដោ, ន ភវចក្កទស្សនត្ថន្តិ អយមេត្ថ អត្តនោ មតិ។
Ettha hi ñāṇassa visayavibhāvanavaseneva avijjādīnaṃ paccayādibhāvo vutto, na padhānattena, ñāṇameva panettha padhānato vuttaṃ, tasmā etassa ñāṇassa paccayapariggahākāradassanatthameva heṭṭhāpi kāmabhave ca avijjātiādinā avijjādīnaṃ paccayādibhāvo vutto, idhāpi nigamanavasena upasaṃhaṭo, na bhavacakkadassanatthanti ayamettha attano mati.
តត្ថ ច បច្ចយុប្បន្នធម្មេសុ អទិដ្ឋេសុ ហេតូនំ បច្ចយភាវោបិ ន សក្កា ទដ្ឋុន្តិ ‘‘សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា’’តិ បច្ចយបរិគ្គហញាណនិទ្ទេសេ (បដិ. ម. ១.៤៥) បច្ចយុប្បន្នធម្មានម្បិ គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ។ ឯតេន នយេនាតិ អវិជ្ជាយំ វុត្តនយេន សង្ខារា ហេតុ, វិញ្ញាណំ ហេតុសមុប្បន្នន្តិអាទិនា សព្ពានិ ជាតិបរិយោសានានិ បទានិ វិត្ថារេតព្ពានិ។
Tattha ca paccayuppannadhammesu adiṭṭhesu hetūnaṃ paccayabhāvopi na sakkā daṭṭhunti ‘‘saṅkhārā hetusamuppannā’’ti paccayapariggahañāṇaniddese (paṭi. ma. 1.45) paccayuppannadhammānampi gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Etena nayenāti avijjāyaṃ vuttanayena saṅkhārā hetu, viññāṇaṃ hetusamuppannantiādinā sabbāni jātipariyosānāni padāni vitthāretabbāni.
ឯវំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយា ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស អវិជ្ជាទីសុ បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស តេសុ បច្ចយេសុ អញ្ញេហិបិ អាការេហិ បវត្តិអាការំ ទស្សេតុំ តត្ថាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ។ សង្ខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ ហេតុសាមញ្ញេន ផលសាមញ្ញេន វាតិ សង្ខេបោ, សង្គហោ, កោដ្ឋាសោ រាសីតិ អត្ថោ។ សោ បន ជាតិតោ ទុវិធោបិ កាលភេទវសេន ចតុព្ពិធោ ជាតោ។ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធាតិ អនុវត្តតិ។ តណ្ហុបាទានភវា គហិតា កិលេសកម្មសាមញ្ញតោ តទវិនាភាវតោ ច។ អវិជ្ជាទិកិលេសវដ្ដម្បិ វិបាកធម្មធម្មតាសរិក្ខតាយ ឥធ កម្មវដ្ដមេវាតិ អាហ ឥមេ បញ្ច ធម្មាតិអាទិ។ វិបាកា ធម្មាតិអាទីសុ កម្មជអរូបក្ខន្ធានមេវ វិបាកសទ្ទវចនីយត្តេបិ នាមរូបាទិបទេសុ រូបមិស្សម្បិ ផលបញ្ចកំ អរូបប្បធានតាយ ច តព្ពហុលតាយ ច ‘‘វិបាកវដ្ដ’’ន្តិ វុត្តំ។ វិបាកប្បធានំ វដ្ដំ, វិបាកពហុលំ វា វដ្ដន្តិ អត្ថោ។ កម្មជបរិយាយោ វា ឯត្ថ វិបាក-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ។ ជាតិជរាមរណាបទេសេនាតិ បរមត្ថធម្មវិនិមុត្តជាតិជរាមរណំ នាម នត្ថីតិ តទបទេសេន តេសំ កថនេន តំមុខេនាតិ អត្ថោ។ អាកិរីយន្តិ បកាសីយន្តីតិ អាការា, អវិជ្ជាទិសរូបា, តតោ បច្ចយាការតោតិ អត្ថោ។ ឯកោ សន្ធីតិ អវិច្ឆេទប្បវត្តិហេតុភូតោ ហេតុផលសន្ធិ, ទុតិយោ ផលហេតុសន្ធិ, តតិយោ ហេតុផលសន្ធីតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Evaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiyā dhammaṭṭhitiñāṇassa avijjādīsu pavattiākāraṃ dassetvā idāni tassa tesu paccayesu aññehipi ākārehi pavattiākāraṃ dassetuṃ tatthātiādi vuttaṃ. Tattha tatthāti tesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Saṅkhippanti ettha avijjādayo hetusāmaññena phalasāmaññena vāti saṅkhepo, saṅgaho, koṭṭhāso rāsīti attho. So pana jātito duvidhopi kālabhedavasena catubbidho jāto. Paccuppanno addhāti anuvattati. Taṇhupādānabhavā gahitā kilesakammasāmaññato tadavinābhāvato ca. Avijjādikilesavaṭṭampi vipākadhammadhammatāsarikkhatāya idha kammavaṭṭamevāti āha ime pañca dhammātiādi. Vipākā dhammātiādīsu kammajaarūpakkhandhānameva vipākasaddavacanīyattepi nāmarūpādipadesu rūpamissampi phalapañcakaṃ arūpappadhānatāya ca tabbahulatāya ca ‘‘vipākavaṭṭa’’nti vuttaṃ. Vipākappadhānaṃ vaṭṭaṃ, vipākabahulaṃ vā vaṭṭanti attho. Kammajapariyāyo vā ettha vipāka-saddo daṭṭhabbo. Jātijarāmaraṇāpadesenāti paramatthadhammavinimuttajātijarāmaraṇaṃ nāma natthīti tadapadesena tesaṃ kathanena taṃmukhenāti attho. Ākirīyanti pakāsīyantīti ākārā, avijjādisarūpā, tato paccayākāratoti attho. Eko sandhīti avicchedappavattihetubhūto hetuphalasandhi, dutiyo phalahetusandhi, tatiyo hetuphalasandhīti daṭṭhabbaṃ.
ឯវំ ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស អវិជ្ជាទីសុ អនេកេហិ បការេហិ បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេហិ, អវុត្តេហិ ច សព្ពេហិ អាការេហិ ភគវតោ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បដិវិទ្ធភាវំ, តស្ស ច ញាណស្ស ធម្មដ្ឋិតិញាណសទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តតំ បដិសម្ភិទាបាឡិនយេន ទស្សេតុំ ឧបសំហារវសេន ឥតិ ភគវាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ, តេនាហ ចតុសង្ខេបន្តិអាទិ។ សព្ពាការតោតិ ឥធ កាមភវេ ច អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោតិអាទិនា ឥធ វុត្តេហិ ច អវុត្តេហិ ច បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គាទីសុ (វិភ. ២២៥ អាទយោ) អាគតេហិ សព្ពេហិ បការេហិ បដិវិជ្ឈតិ។ តន្តិ យេន ញាណេន ភគវា ឯវំ ជានាតិ, តំ ញាណំ។ ញាតដ្ឋេនាតិ ជាននដ្ឋេន។ បជាននដ្ឋេនាតិ បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន។
Evaṃ dhammaṭṭhitiñāṇassa avijjādīsu anekehi pakārehi pavattiākāraṃ dassetvā idāni tehi, avuttehi ca sabbehi ākārehi bhagavato paṭiccasamuppādassa paṭividdhabhāvaṃ, tassa ca ñāṇassa dhammaṭṭhitiñāṇasaddappavattinimittataṃ paṭisambhidāpāḷinayena dassetuṃ upasaṃhāravasena iti bhagavātiādi vuttaṃ. Tattha itīti vuttappakāraparāmasanaṃ, tenāha catusaṅkhepantiādi. Sabbākāratoti idha kāmabhave ca avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayotiādinā idha vuttehi ca avuttehi ca paṭiccasamuppādavibhaṅgādīsu (vibha. 225 ādayo) āgatehi sabbehi pakārehi paṭivijjhati. Tanti yena ñāṇena bhagavā evaṃ jānāti, taṃ ñāṇaṃ. Ñātaṭṭhenāti jānanaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti paṭivijjhanaṭṭhena.
ឥទានិ យមិទំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ បច្ចយបរិគ្គហាការភេទេហិ សទ្ធិំ បបញ្ចតោ ទស្សិតំ, តស្មិំ អរឃាតេ ឯតស្ស ឧបយោគិតំ ទស្សេតុំ ឥមិនា ធម្មដ្ឋិតិញាណេនាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ធម្មដ្ឋិតិញាណេន អរេ ហនីតិ សម្ពន្ធោ។ កថន្តិ? អាហ ‘‘តេ ធម្មេ’’តិអាទិ។ តេ អវិជ្ជាទិកេ ធម្មេ មហាវជិរញាណាវុធេន តេន ធម្មដ្ឋិតិញាណេន យថាភូតំ ញត្វា តេន ពលវវិបស្សនាវុធេន និព្ពិន្ទន្តោ អរិយមគ្គាវុធេន វិរជ្ជន្តោ វិមុច្ចន្តោ អរេ ហនីតិ យោជនា។ អរិយមគ្គញាណម្បិ ហិ កិច្ចតោ សមុទយសច្ចាទិពោធតោ ‘‘ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Idāni yamidaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ paccayapariggahākārabhedehi saddhiṃ papañcato dassitaṃ, tasmiṃ araghāte etassa upayogitaṃ dassetuṃ iminā dhammaṭṭhitiñāṇenātiādi vuttaṃ. Tattha dhammaṭṭhitiñāṇena are hanīti sambandho. Kathanti? Āha ‘‘te dhamme’’tiādi. Te avijjādike dhamme mahāvajirañāṇāvudhena tena dhammaṭṭhitiñāṇena yathābhūtaṃ ñatvā tena balavavipassanāvudhena nibbindanto ariyamaggāvudhena virajjanto vimuccanto are hanīti yojanā. Ariyamaggañāṇampi hi kiccato samudayasaccādibodhato ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti vuccati.
ឯកេកំ ធម្មក្ខន្ធំ ឯកេកវិហារេន បូជេមីតិ ធម្មក្ខន្ធំ អារព្ភ បវត្តាបិ វិហារករណបូជា ភគវតិ បេមេនេវ បវត្តត្តា សធាតុកាទិចេតិយបដិមណ្ឌិតត្តា ច ភគវតោវ បូជាតិ អាហ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្សាតិអាទិ។ កិលេសារីន សោ មុនីតិ ឯត្ថ និគ្គហីតលោបោ, កិលេសារីនំ ហតត្តាតិ អត្ថោ។ បច្ចយាទីន ចារហោតិ ឯត្ថាបិ និគ្គហីតលោបោ ទដ្ឋព្ពោ។
Ekekaṃ dhammakkhandhaṃ ekekavihārena pūjemīti dhammakkhandhaṃ ārabbha pavattāpi vihārakaraṇapūjā bhagavati pemeneva pavattattā sadhātukādicetiyapaṭimaṇḍitattā ca bhagavatova pūjāti āha bhagavantaṃ uddissātiādi. Kilesārīna so munīti ettha niggahītalopo, kilesārīnaṃ hatattāti attho. Paccayādīna cārahoti etthāpi niggahītalopo daṭṭhabbo.
សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទោ សយន្តិ អត្ថេ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សាម’’ន្តិ, អបរនេយ្យោ ហុត្វាតិ អត្ថោ។ សព្ពធម្មានន្តិ ឥទំ កស្សចិ វិសយវិសេសស្ស អគ្គហិតត្តា សិទ្ធំ។ បទេសគ្គហណេ ហិ អសតិ គហេតព្ពស្ស និប្បទេសតាវ វិញ្ញាយតិ, យថា ទិក្ខិតោ ន ទទាតីតិ។ ឯវញ្ច កត្វា អត្ថវិសេសានបេក្ខា កត្តរិយេវ ពុទ្ធ-សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវតោ។ ‘‘សម្មា សាមំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឯត្តកមេវ ហិ ឥធ សទ្ទតោ លព្ភតិ។ សព្ពធម្មានន្តិ ឥទំ បន អត្ថតោ លព្ភមានំ គហេត្វា វុត្តំ, ន ហិ ពុជ្ឈនកិរិយា អវិសយា យុជ្ជតិ។ អភិញ្ញេយ្យេតិ លក្ខណាទិតោ អនិច្ចាទិតោ ច អភិវិសិដ្ឋេន លោកិយលោកុត្តរញាណេន ជានិតព្ពេ ចតុសច្ចធម្មេ។ បរិញ្ញេយ្យេតិ អនិច្ចាទិវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជានិតព្ពំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចមាហ។ បហាតព្ពេតិ សមុទយសច្ចំ។ សច្ឆិកាតព្ពេតិ និរោធសច្ចំ។ ពហុវចននិទ្ទេសោ បនេត្ថ សោបាទិសេសាទិកំ បរិយាយសិទ្ធំ ភេទំ អបេក្ខិត្វា កតោ។
Sammāsambuddhoti ettha saṃ-saddo sayanti atthe pavattatīti āha ‘‘sāma’’nti, aparaneyyo hutvāti attho. Sabbadhammānanti idaṃ kassaci visayavisesassa aggahitattā siddhaṃ. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati, yathā dikkhito na dadātīti. Evañca katvā atthavisesānapekkhā kattariyeva buddha-saddasiddhi veditabbā kammavacanicchāya abhāvato. ‘‘Sammā sāmaṃ buddhattā sammāsambuddho’’ti ettakameva hi idha saddato labbhati. Sabbadhammānanti idaṃ pana atthato labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ, na hi bujjhanakiriyā avisayā yujjati. Abhiññeyyeti lakkhaṇādito aniccādito ca abhivisiṭṭhena lokiyalokuttarañāṇena jānitabbe catusaccadhamme. Pariññeyyeti aniccādivasena paricchinditvā jānitabbaṃ dukkhaṃ ariyasaccamāha. Pahātabbeti samudayasaccaṃ. Sacchikātabbeti nirodhasaccaṃ. Bahuvacananiddeso panettha sopādisesādikaṃ pariyāyasiddhaṃ bhedaṃ apekkhitvā kato.
អភិញ្ញេយ្យន្តិ គាថាយ បហាតព្ពភាវេតព្ពានំ សមុទយមគ្គសច្ចានំ ហេតុធម្មានំ គហណេនេវ តប្ផលានំ ទុក្ខសច្ចនិរោធសច្ចានម្បិ សិទ្ធិតោ បរិញ្ញាតព្ពញ្ច បរិញ្ញាតំ សច្ឆិកាតព្ពញ្ច សច្ឆិកតន្តិ ឥទម្បេត្ថ សង្គហិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, តេនាហ ‘‘តស្មា ពុទ្ធោស្មី’’តិ។ យស្មា ចត្តារិបិ សច្ចានិ មយា ពុទ្ធានិ, តស្មា សព្ពម្បិ ញេយ្យំ ពុទ្ធោស្មិ, អព្ភញ្ញាសិន្តិ អត្ថោ។
Abhiññeyyanti gāthāya pahātabbabhāvetabbānaṃ samudayamaggasaccānaṃ hetudhammānaṃ gahaṇeneva tapphalānaṃ dukkhasaccanirodhasaccānampi siddhito pariññātabbañca pariññātaṃ sacchikātabbañca sacchikatanti idampettha saṅgahitamevāti daṭṭhabbaṃ, tenāha ‘‘tasmā buddhosmī’’ti. Yasmā cattāripi saccāni mayā buddhāni, tasmā sabbampi ñeyyaṃ buddhosmi, abbhaññāsinti attho.
វិចិត្តវិសយបត្ថនាការប្បវត្តិយា តណ្ហា ទុក្ខវិចិត្តតាយ បធានការណន្តិ អាហ ‘‘មូលការណភាវេនា’’តិ។ ឧភិន្នន្តិ ចក្ខុស្ស តំសមុទយស្ស ច។ អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ, ន អភាវមត្តំ។ តស្ស អវត្ថុត្តា សប្បច្ចយត្តាទិអនេកភេទា សព្ពសង្គហិតា។ និរោធប្បជាននាតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និរោធស្ស បដិវិជ្ឈនា។ ឯកេកបទុទ្ធារេនាបីតិ ចក្ខុ ចក្ខុសមុទយោតិអាទិនា ឯកេកកោដ្ឋាសនិទ្ធារណេនាបិ, ន ទុក្ខសច្ចាទិសាមញ្ញតោ ឯវាតិ អធិប្បាយោ។ តណ្ហាយបិ សង្ខារទុក្ខបរិយាបន្នតាយ បរិញ្ញេយ្យត្តា ទុក្ខសច្ចភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆ តណ្ហាកាយា’’តិ វុត្តំ។ យស្មិំ បន អត្តភាវេ សា ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស មូលការណភាវេន សមុដ្ឋាបិកា បុរិមភវសិទ្ធា តណ្ហា សមុទយសច្ចន្តិ គហេតព្ពា។ កសិណានីតិ កសិណារម្មណានិ ឈានានិ។ ទ្វត្តិំសាការាតិ កេសាទយោ តទារម្មណជ្ឈានានិ ច។ នវ ភវាតិ កាមភវាទយោ តយោ សញ្ញីភវាទយោ តយោ ឯកវោការភវាទយោ តយោ ចាតិ នវ ភវា។ ចត្តារិ ឈានានីតិ អារម្មណវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា សាមញ្ញតោ ចត្តារិ ឈានានិ វុត្តានិ។ វិបាកកិរិយានម្បិ យថារហំ សព្ពត្ថ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។ ឯត្ថ ច កុសលធម្មានំ ឧបនិស្សយភូតា តណ្ហាសមុដ្ឋាបិកាតិ វេទិតព្ពា, កិរិយធម្មានំ បន តស្ស អត្តភាវស្ស ការណភូតា តណ្ហា។ អនុលោមតោតិ ឯត្ថ អវិជ្ជា ទុក្ខសច្ចំ, តំសមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា អាសវា សមុទយសច្ចន្តិ យោជេតព្ពំ។ សង្ខារាទីសុ បន អវិជ្ជាទយោវ សមុទយសច្ចភាវេន យោជេតព្ពា។ តេនាតិ តស្មា។
Vicittavisayapatthanākārappavattiyā taṇhā dukkhavicittatāya padhānakāraṇanti āha ‘‘mūlakāraṇabhāvenā’’ti. Ubhinnanti cakkhussa taṃsamudayassa ca. Appavattīti appavattinimittaṃ, na abhāvamattaṃ. Tassa avatthuttā sappaccayattādianekabhedā sabbasaṅgahitā. Nirodhappajānanāti sacchikiriyābhisamayavasena nirodhassa paṭivijjhanā. Ekekapaduddhārenāpīti cakkhu cakkhusamudayotiādinā ekekakoṭṭhāsaniddhāraṇenāpi, na dukkhasaccādisāmaññato evāti adhippāyo. Taṇhāyapi saṅkhāradukkhapariyāpannatāya pariññeyyattā dukkhasaccabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘cha taṇhākāyā’’ti vuttaṃ. Yasmiṃ pana attabhāve sā uppajjati, tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimabhavasiddhā taṇhā samudayasaccanti gahetabbā. Kasiṇānīti kasiṇārammaṇāni jhānāni. Dvattiṃsākārāti kesādayo tadārammaṇajjhānāni ca. Nava bhavāti kāmabhavādayo tayo saññībhavādayo tayo ekavokārabhavādayo tayo cāti nava bhavā. Cattāri jhānānīti ārammaṇavisesaṃ anapekkhitvā sāmaññato cattāri jhānāni vuttāni. Vipākakiriyānampi yathārahaṃ sabbattha saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca kusaladhammānaṃ upanissayabhūtā taṇhāsamuṭṭhāpikāti veditabbā, kiriyadhammānaṃ pana tassa attabhāvassa kāraṇabhūtā taṇhā. Anulomatoti ettha avijjā dukkhasaccaṃ, taṃsamuṭṭhāpikā purimataṇhā āsavā samudayasaccanti yojetabbaṃ. Saṅkhārādīsu pana avijjādayova samudayasaccabhāvena yojetabbā. Tenāti tasmā.
វិជ្ជាតិ អត្តនោ វិសយំ វិទិតំ ករោតីតិ វិជ្ជា។ សម្បន្នត្តាតិ សមន្នាគតត្តា, សម្បុណ្ណត្តា វា។ តត្រាតិ អម្ពដ្ឋសុត្តេ។ មនោមយិទ្ធិយាតិ ឯត្ថ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៦) វុត្តត្តា សរីរព្ភន្តរឈានមនេន អញ្ញស្ស សរីរស្ស និព្ពត្តិវសេន បវត្តា មនោមយិទ្ធិ នាម, សា អត្ថតោ ឈានសម្បយុត្តា បញ្ញាយេវ។ សត្ត សទ្ធម្មា នាម សទ្ធា ហិរី ឱត្តប្បំ ពាហុសច្ចំ វីរិយំ សតិ បញ្ញា ច។ គច្ឆតិ អមតំ ទិសន្តិ ទុក្ខនិត្ថរណត្ថិកេហិ ទដ្ឋព្ពតោ អមតំ និព្ពានមេវ ទិសំ គច្ឆតិ, ឥមិនា ច ចរណានំ សិក្ខត្តយសង្គហិតអរិយមគ្គភាវតោ និព្ពានត្ថិកេហិ ឯកំសេន ឥច្ឆិតព្ពតំ ទស្សេតិ។ ឥទានិស្សា វិជ្ជាចរណសម្បទាយ សាវកាទិអសាធារណតំ ទស្សេតុំ តត្ថ វិជ្ជាសម្បទាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ អាសវក្ខយវិជ្ជាវសេន សព្ពញ្ញុតា សិជ្ឈតិ, ចរណធម្មភូតេសុ ឈានេសុ អន្តោគធាយ មហាករុណាសមាបត្តិយា វសេន មហាការុណិកតា សិជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘វិជ្ជា…បេ.… មហាការុណិកត’’ន្តិ។ យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ, យថា អញ្ញោបិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ ពុទ្ធោ និយោជេតិ, តថា អយម្បីតិ អត្ថោ។ តេនាតិ អនត្ថបរិវជ្ជនអត្ថនិយោជនេន។ អត្តន្តបាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន បរន្តបឧភយន្តបា គហិតា។ អសជ្ជមានោ ភវេសុ អបច្ចាគច្ឆន្តោតិ បហីនានំ បុនានុប្បត្តិតោ ន បុន ឧបគច្ឆន្តោ។
Vijjāti attano visayaṃ viditaṃ karotīti vijjā. Sampannattāti samannāgatattā, sampuṇṇattā vā. Tatrāti ambaṭṭhasutte. Manomayiddhiyāti ettha ‘‘idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’ti (dī. ni. 1.236) vuttattā sarīrabbhantarajhānamanena aññassa sarīrassa nibbattivasena pavattā manomayiddhi nāma, sā atthato jhānasampayuttā paññāyeva. Satta saddhammā nāma saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ vīriyaṃ sati paññā ca. Gacchati amataṃ disanti dukkhanittharaṇatthikehi daṭṭhabbato amataṃ nibbānameva disaṃ gacchati, iminā ca caraṇānaṃ sikkhattayasaṅgahitaariyamaggabhāvato nibbānatthikehi ekaṃsena icchitabbataṃ dasseti. Idānissā vijjācaraṇasampadāya sāvakādiasādhāraṇataṃ dassetuṃ tattha vijjāsampadātiādi vuttaṃ. Tattha āsavakkhayavijjāvasena sabbaññutā sijjhati, caraṇadhammabhūtesu jhānesu antogadhāya mahākaruṇāsamāpattiyā vasena mahākāruṇikatā sijjhatīti āha ‘‘vijjā…pe… mahākāruṇikata’’nti. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā aññopi vijjācaraṇasampanno buddho niyojeti, tathā ayampīti attho. Tenāti anatthaparivajjanaatthaniyojanena. Attantapādayoti ādi-saddena parantapaubhayantapā gahitā. Asajjamāno bhavesu apaccāgacchantoti pahīnānaṃ punānuppattito na puna upagacchanto.
តត្រាតិ យុត្តវាចាភាសនេ សាធេតព្ពេ ចេតំ ភុម្មំ។ អភូតន្តិ អភូតត្ថំ។ អតច្ឆន្តិ តស្សេវ វេវចនំ។ អនត្ថសំហិតន្តិ បិសុណាទិទោសយុត្តំ។ សម្មាគទត្តាតិ សុន្ទរវចនត្តា, គទនំ គទោ, កថនន្តិ អត្ថោ។ សុន្ទរោ គទោ វចនមស្សាតិ ‘‘សុគទោ’’តិ វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា ‘‘សុគតោ’’តិ វុត្តំ។
Tatrāti yuttavācābhāsane sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atacchanti tasseva vevacanaṃ. Anatthasaṃhitanti pisuṇādidosayuttaṃ. Sammāgadattāti sundaravacanattā, gadanaṃ gado, kathananti attho. Sundaro gado vacanamassāti ‘‘sugado’’ti vattabbe niruttinayena da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘sugato’’ti vuttaṃ.
សភាវតោតិ ទុក្ខសភាវតោ។ លោកន្តិ ខន្ធាទិលោកំ។ យថាវុត្តមត្ថំ សុត្តតោ អាហ យត្ថាតិអាទិ។ តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ លោកន្តសង្ខាតេ និព្ពានេ។ តន្តិ លោកស្សន្តំ, ឱកាសលោកេ កាយគមនេន ញាតព្ពំ បត្តព្ពន្តិ នាហំ វទាមីតិ យោជនា។ ឥទញ្ច រោហិតទេវបុត្តេន លោកស្ស កាយគតិវសេន អន្តគមនស្ស បុច្ឆិតត្តា វុត្តំ។ អប្បត្វា លោកស្សន្តន្តិ ខន្ធាទិលោកំ សន្ធាយ វុត្តំ។
Sabhāvatoti dukkhasabhāvato. Lokanti khandhādilokaṃ. Yathāvuttamatthaṃ suttato āha yatthātiādi. Tattha yatthāti yasmiṃ lokantasaṅkhāte nibbāne. Tanti lokassantaṃ, okāsaloke kāyagamanena ñātabbaṃ pattabbanti nāhaṃ vadāmīti yojanā. Idañca rohitadevaputtena lokassa kāyagativasena antagamanassa pucchitattā vuttaṃ. Appatvā lokassantanti khandhādilokaṃ sandhāya vuttaṃ.
កិន្តេ បទសា ឱកាសលោកបរិព្ភមនេន, បរិមិតដ្ឋានេ ឯវ តំ ញាណគមនេន គច្ឆន្តានំ ទស្សេមីតិ ទស្សេន្តោ អបិ ចាតិអាទិមាហ។ តត្ថ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេតិ សរីរេ។ តេន រូបក្ខន្ធំ ទស្សេតិ។ សសញ្ញិម្ហីតិ សញ្ញាសីសេន វេទនាទយោ តយោ ខន្ធេ។ សមនកេតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធំ។ លោកន្តិ ខន្ធាទិលោកំ, ទុក្ខន្តិ អត្ថោ។ លោកនិរោធន្តិ និព្ពានេន លោកស្ស និរុជ្ឈនំ, និព្ពានមេវ វា។ អទេសម្បិ ហិ និព្ពានំ យេសំ និរោធាយ ហោតិ, ឧបចារតោ តន្និស្សិតំ វិយ ហោតីតិ ‘‘ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ លោកនិរោធម្បិ បញ្ញបេមី’’តិ វុត្តំ, ចក្ខុ លោកេ បិយរូបំ, សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតីតិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៤០១; វិភ. ២០៤) វិយ។ កុទាចនន្តិ កទាចិបិ។ អប្បត្វាតិ អគ្គមគ្គេន អនធិគន្ត្វា។ តស្មាតិ យស្មា តំ គមនេន បត្តុំ ន សក្កា, តស្មា។ ហវេតិ និបាតមត្តំ, ឯកំសត្ថេ វា ។ លោកវិទូតិ សភាវាទិតោ ខន្ធាទិជាននកោ។ ចតុសច្ចធម្មានំ អភិសមិតត្តា សមិតាវី, សមិតកិលេសោតិ វា អត្ថោ។ នាសីសតិ ន បត្ថេតិ អប្បដិសន្ធិកត្តា។
Kinte padasā okāsalokaparibbhamanena, parimitaṭṭhāne eva taṃ ñāṇagamanena gacchantānaṃ dassemīti dassento api cātiādimāha. Tattha byāmamatte kaḷevareti sarīre. Tena rūpakkhandhaṃ dasseti. Sasaññimhīti saññāsīsena vedanādayo tayo khandhe. Samanaketi viññāṇakkhandhaṃ. Lokanti khandhādilokaṃ, dukkhanti attho. Lokanirodhanti nibbānena lokassa nirujjhanaṃ, nibbānameva vā. Adesampi hi nibbānaṃ yesaṃ nirodhāya hoti, upacārato tannissitaṃ viya hotīti ‘‘byāmamatte kaḷevare lokanirodhampi paññapemī’’ti vuttaṃ, cakkhu loke piyarūpaṃ, sātarūpaṃ, etthesā taṇhā nirujjhamānā nirujjhatītiādīsu (dī. ni. 2.401; vibha. 204) viya. Kudācananti kadācipi. Appatvāti aggamaggena anadhigantvā. Tasmāti yasmā taṃ gamanena pattuṃ na sakkā, tasmā. Haveti nipātamattaṃ, ekaṃsatthe vā . Lokavidūti sabhāvādito khandhādijānanako. Catusaccadhammānaṃ abhisamitattā samitāvī, samitakilesoti vā attho. Nāsīsati na pattheti appaṭisandhikattā.
ឯវំ សង្ខេបតោ លោកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារតោ តំ ទស្សេតុំ អបិ ច តយោ លោកាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ ខន្ធានំ សមូហសន្តានភូតោ សត្តលោកោ។ សោ ហិ រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ ‘‘សត្តោ’’តិ ច, លោកិយន្តិ ឯត្ថ កម្មកិលេសា តព្ពិបាកា ចាតិ ‘‘លោកោ’’តិ ច វុច្ចតិ។ អនិន្ទ្រិយពទ្ធានំ ឧតុជរូបានំ សមូហសន្តានភូតោ ឱកាសលោកោ។ សោ ហិ សត្តសង្ខារានំ អាធារតោ ‘‘ឱកាសោ’’តិ ច, លោកិយន្តិ ឯត្ថ តស្សាធារា ច អាធេយ្យភូតាតិ ‘‘លោកោ’’តិ ច បវុច្ចតិ។ ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយពទ្ធា បន សព្ពេវ ឧបាទានក្ខន្ធា បច្ចយេហិ សង្ខតដ្ឋេន លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន ច ‘‘សង្ខារលោកោ’’តិ ច វុច្ចតិ។ អាហរតិ អត្តនោ ផលន្តិ អាហារោ, បច្ចយោ។ តេន តិដ្ឋនសីលា ឧប្បជ្ជិត្វា យាវ ភង្គា បវត្តនសីលាតិ អាហារដ្ឋិតិកា, សព្ពេ សង្ខតធម្មា។ សព្ពេ សត្តាតិ ច ឥមិនាបិ វេនេយ្យានុរូបតោ បុគ្គលាធិដ្ឋានត្តា ទេសនាយ សង្ខារាវ គហិតា។
Evaṃ saṅkhepato lokaṃ dassetvā idāni vitthārato taṃ dassetuṃ api ca tayo lokātiādi vuttaṃ. Tattha indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūhasantānabhūto sattaloko. So hi rūpādīsu sattavisattatāya ‘‘satto’’ti ca, lokiyanti ettha kammakilesā tabbipākā cāti ‘‘loko’’ti ca vuccati. Anindriyabaddhānaṃ utujarūpānaṃ samūhasantānabhūto okāsaloko. So hi sattasaṅkhārānaṃ ādhārato ‘‘okāso’’ti ca, lokiyanti ettha tassādhārā ca ādheyyabhūtāti ‘‘loko’’ti ca pavuccati. Indriyānindriyabaddhā pana sabbeva upādānakkhandhā paccayehi saṅkhataṭṭhena lujjanapalujjanaṭṭhena ca ‘‘saṅkhāraloko’’ti ca vuccati. Āharati attano phalanti āhāro, paccayo. Tena tiṭṭhanasīlā uppajjitvā yāva bhaṅgā pavattanasīlāti āhāraṭṭhitikā, sabbe saṅkhatadhammā. Sabbe sattāti ca imināpi veneyyānurūpato puggalādhiṭṭhānattā desanāya saṅkhārāva gahitā.
យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តីតិ យត្តកេ ឋានេ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តិ បវត្តន្តិ។ វិរោចនាតិ តេសំ វិរោចនហេតុ ឱភាសនហេតូតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ។ ទិសា ភន្តីតិ សព្ពា ទិសា យាវតា វិគតន្ធការា បញ្ញាយន្តិ។ អថ វា ទិសាតិ ឧបយោគពហុវចនំ។ តស្មា វិរោចមានា ចន្ទិមសូរិយា យត្តកា ទិសា ភន្តិ ឱភាសេន្តីតិ អត្ថោ។ តាវ សហស្សធា លោកោតិ តត្តកេន បមាណេន សហស្សប្បការោ ឱកាសលោកោ, សហស្សចក្កវាឡានីតិ អត្ថោ។ ឯត្ថាតិ សហស្សចក្កវាឡេ។ វសោតិ ឥទ្ធិសង្ខាតោ វសោ វត្តតីតិ អត្ថោ។
Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā parivattanti pavattanti. Virocanāti tesaṃ virocanahetu obhāsanahetūti hetumhi nissakkavacanaṃ. Disā bhantīti sabbā disā yāvatā vigatandhakārā paññāyanti. Atha vā disāti upayogabahuvacanaṃ. Tasmā virocamānā candimasūriyā yattakā disā bhanti obhāsentīti attho. Tāva sahassadhā lokoti tattakena pamāṇena sahassappakāro okāsaloko, sahassacakkavāḷānīti attho. Etthāti sahassacakkavāḷe. Vasoti iddhisaṅkhāto vaso vattatīti attho.
តម្បីតិ តិវិធម្បិ លោកំ។ អស្សាតិ អនេន ភគវតា សង្ខារលោកោបិ សព្ពថា វិទិតោតិ សម្ពន្ធោ។ ឯកោ លោកោតិ យ្វាយំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សព្ពសង្ខតានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិតោ តេន សាមញ្ញេន សង្ខារលោកោ ឯកោ ឯកវិធោ, ឯស នយោ សេសេសុបិ។ សព្ពត្ថាបិ លោកិយធម្មាវ លោកោតិ អធិប្បេតា លោកុត្តរានំ បរិញ្ញេយ្យត្តាភាវា។ ឧបាទានានំ អារម្មណភូតា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា។ សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ តថា តថា សមុប្បន្នា បជាយេវ វុច្ចន្តិ។ នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, ហេដ្ឋិមា ច តយោ អារុប្បាតិ ឥមា សត្តវិធា បជាយេវ វិញ្ញាណំ តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ នាម។ តត្ថ នានត្តំ កាយោ ឯតេសមត្ថីតិ នានត្តកាយា។ នានត្តំ សញ្ញា ឯតេសន្តិ នានត្តសញ្ញិនោ។ សញ្ញាសីសេនេត្ថ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ គហិតំ, ឯស នយោ សេសេសុបិ។
Tampīti tividhampi lokaṃ. Assāti anena bhagavatā saṅkhāralokopi sabbathā viditoti sambandho. Eko lokoti yvāyaṃ heṭṭhā vuttanayena sabbasaṅkhatānaṃ paccayāyattavuttito tena sāmaññena saṅkhāraloko eko ekavidho, esa nayo sesesupi. Sabbatthāpi lokiyadhammāva lokoti adhippetā lokuttarānaṃ pariññeyyattābhāvā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Satta viññāṇaṭṭhitiyoti tathā tathā samuppannā pajāyeva vuccanti. Nānattakāyā nānattasaññino, nānattakāyā ekattasaññino, ekattakāyā nānattasaññino, ekattakāyā ekattasaññino, heṭṭhimā ca tayo āruppāti imā sattavidhā pajāyeva viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo nāma. Tattha nānattaṃ kāyo etesamatthīti nānattakāyā. Nānattaṃ saññā etesanti nānattasaññino. Saññāsīsenettha paṭisandhiviññāṇaṃ gahitaṃ, esa nayo sesesupi.
តត្ថ សព្ពមនុស្សា ច ឆ កាមាវចរទេវា ច នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ នាម។ តេសញ្ហិ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសតាយ នានា កាយោ, បដិសន្ធិសញ្ញា ច នវវិធតាយ នានា។ តីសុ បឋមជ្ឈានភូមីសុ ព្រហ្មកាយិកា ចេវ ចតូសុ អបាយេសុ សត្តា ច នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ នាម។ តេសុ ហិ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីនំ តិណ្ណម្បិ សរីរំ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសំ, បដិសន្ធិសញ្ញា បន បឋមជ្ឈានវិបាកវសេន ឯកាវ, តថា អាបាយិកានម្បិ, តេសំ បន សព្ពេសំ អកុសលវិបាកាហេតុកាវ បដិសន្ធិសញ្ញា។ ទុតិយជ្ឈានភូមិកា ច បរិត្តាភ អប្បមាណាភ អាភស្សរា ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ នាម។ តេសញ្ហិ សព្ពេសំ ឯកប្បមាណោវ កាយោ, បដិសន្ធិសញ្ញា បន ទុតិយតតិយជ្ឈានវិបាកវសេន នានា ហោតិ។ តតិយជ្ឈានភូមិយំ បរិត្តសុភាទយោ តយោ, ចតុត្ថជ្ឈានភូមិយំ អសញ្ញសត្តវជ្ជិតា វេហប្ផលា, បញ្ច ច សុទ្ធាវាសាតិ នវសុ ភូមីសុ សត្តា ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ នាម។ អាភានានត្តេន បន សព្ពត្ថ កាយនានត្តំ ន គយ្ហតិ, សណ្ឋាននានត្តេនេវ គយ្ហតីតិ។ អសញ្ញសត្តា វិញ្ញាណាភាវេន វិញ្ញាណដ្ឋិតិសង្ខ្យំ ន គច្ឆន្តិ។ នេវសញ្ញា នាសញ្ញាយតនំ បន យថា សញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្សាបិ សុខុមត្តា នេវវិញ្ញាណំ នាវិញ្ញាណំ, តស្មា បរិព្យត្តវិញ្ញាណកិច្ចវន្តេសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ន គយ្ហតិ។ តស្មា សេសានិ អាកាសានញ្ចាយតនាទីនិ តីណិយេវ គហិតានិ, តេហិ សទ្ធិំ ឥមា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ វេទិតព្ពា។
Tattha sabbamanussā ca cha kāmāvacaradevā ca nānattakāyā nānattasaññino nāma. Tesañhi aññamaññaṃ visadisatāya nānā kāyo, paṭisandhisaññā ca navavidhatāya nānā. Tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu brahmakāyikā ceva catūsu apāyesu sattā ca nānattakāyā ekattasaññino nāma. Tesu hi brahmapārisajjādīnaṃ tiṇṇampi sarīraṃ aññamaññaṃ visadisaṃ, paṭisandhisaññā pana paṭhamajjhānavipākavasena ekāva, tathā āpāyikānampi, tesaṃ pana sabbesaṃ akusalavipākāhetukāva paṭisandhisaññā. Dutiyajjhānabhūmikā ca parittābha appamāṇābha ābhassarā ekattakāyā nānattasaññino nāma. Tesañhi sabbesaṃ ekappamāṇova kāyo, paṭisandhisaññā pana dutiyatatiyajjhānavipākavasena nānā hoti. Tatiyajjhānabhūmiyaṃ parittasubhādayo tayo, catutthajjhānabhūmiyaṃ asaññasattavajjitā vehapphalā, pañca ca suddhāvāsāti navasu bhūmīsu sattā ekattakāyā ekattasaññino nāma. Ābhānānattena pana sabbattha kāyanānattaṃ na gayhati, saṇṭhānanānatteneva gayhatīti. Asaññasattā viññāṇābhāvena viññāṇaṭṭhitisaṅkhyaṃ na gacchanti. Nevasaññā nāsaññāyatanaṃ pana yathā saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā nevaviññāṇaṃ nāviññāṇaṃ, tasmā paribyattaviññāṇakiccavantesu viññāṇaṭṭhitīsu na gayhati. Tasmā sesāni ākāsānañcāyatanādīni tīṇiyeva gahitāni, tehi saddhiṃ imā satta viññāṇaṭṭhitiyoti veditabbā.
អដ្ឋ លោកធម្មាតិ លាភោ អលាភោ យសោ អយសោ និន្ទា បសំសា សុខំ ទុក្ខន្តិ ឥមេ អដ្ឋ លោកស្ស សភាវត្តា លោកធម្មា។ លាភាលាភាទិបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកា បនេត្ថ អនុរោធវិរោធា វា លាភាទិសទ្ទេហិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា។ នវ សត្តាវាសាតិ ហេដ្ឋា វុត្តា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ឯវ អសញ្ញសត្តចតុត្ថារុប្បេហិ សទ្ធិំ ‘‘នវ សត្តាវាសា’’តិ វុច្ចន្តិ។ សត្តា អាវសន្តិ ឯត្ថាតិ សត្តាវាសា, សត្តនិកាយោ, អត្ថតោ តថា បវត្តា បជា ឯវ ឥធ សង្ខារលោកភាវេន គយ្ហន្តីតិ វេទិតព្ពា។ ទសាយតនានីតិ ធម្មាយតនមនាយតនវជ្ជិតានិ ទស។
Aṭṭha lokadhammāti lābho alābho yaso ayaso nindā pasaṃsā sukhaṃ dukkhanti ime aṭṭha lokassa sabhāvattā lokadhammā. Lābhālābhādipaccayā uppajjanakā panettha anurodhavirodhā vā lābhādisaddehi vuttāti veditabbā. Nava sattāvāsāti heṭṭhā vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo eva asaññasattacatutthāruppehi saddhiṃ ‘‘nava sattāvāsā’’ti vuccanti. Sattā āvasanti etthāti sattāvāsā, sattanikāyo, atthato tathā pavattā pajā eva idha saṅkhāralokabhāvena gayhantīti veditabbā. Dasāyatanānīti dhammāyatanamanāyatanavajjitāni dasa.
ឯត្ថ ច តីសុ ភវេសុ អស្សាទទស្សនវសេន តិស្សោ វេទនាវ លោកភាវេន វុត្តា, តថា បច្ចយទស្សនវសេន ចត្តារោវ អាហារា។ អត្តគ្គាហនិមិត្តទស្សនវសេន ឆ អជ្ឈត្តិកានេវ អាយតនានិ។ ថូលសញ្ញីភវទស្សនវសេន សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោវ, អនុរោធវិរោធទស្សនវសេន អដ្ឋ លោកធម្មា វា, ថូលាយតនទស្សនវសេន ទសាយតនានេវ លោកភាវេន វុត្តានិ។ តេសំ គហណេនេវ តន្និស្សយតប្បដិពទ្ធា តទារម្មណា សព្ពេ តេភូមកា នាមរូបធម្មា អត្ថតោ គហិតា ឯវ ហោន្តិ។ សេសេហិ បន ឯកវិធាទិកោដ្ឋាសេហិ សរូបេនេវ តេ គហិតាតិ វេទិតព្ពំ។
Ettha ca tīsu bhavesu assādadassanavasena tisso vedanāva lokabhāvena vuttā, tathā paccayadassanavasena cattārova āhārā. Attaggāhanimittadassanavasena cha ajjhattikāneva āyatanāni. Thūlasaññībhavadassanavasena satta viññāṇaṭṭhitiyova, anurodhavirodhadassanavasena aṭṭha lokadhammā vā, thūlāyatanadassanavasena dasāyatanāneva lokabhāvena vuttāni. Tesaṃ gahaṇeneva tannissayatappaṭibaddhā tadārammaṇā sabbe tebhūmakā nāmarūpadhammā atthato gahitā eva honti. Sesehi pana ekavidhādikoṭṭhāsehi sarūpeneva te gahitāti veditabbaṃ.
អាសយំ ជានាតីតិអាទីសុ អាហច្ច ចិត្តំ ឯត្ថ សេតីតិ អាសយោ, អញ្ញស្មិំ វិសយេ បវត្តិត្វាបិ ចិត្តំ យត្ថ សរសេន បវិសិត្វា តិដ្ឋតិ, សោ វដ្ដាសយោ វិវដ្ដាសយោតិ ទុវិធោ។ តត្ថ វដ្ដាសយោបិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន ទុវិធោ។ វិវដ្ដាសយោ បន វិបស្សនាសង្ខាតា អនុលោមិកា ខន្តិ, មគ្គសង្ខាតំ យថាភូតញាណញ្ចាតិ ទុវិធោ។ យថាហ –
Āsayaṃ jānātītiādīsu āhacca cittaṃ ettha setīti āsayo, aññasmiṃ visaye pavattitvāpi cittaṃ yattha sarasena pavisitvā tiṭṭhati, so vaṭṭāsayo vivaṭṭāsayoti duvidho. Tattha vaṭṭāsayopi sassatucchedadiṭṭhivasena duvidho. Vivaṭṭāsayo pana vipassanāsaṅkhātā anulomikā khanti, maggasaṅkhātaṃ yathābhūtañāṇañcāti duvidho. Yathāha –
‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ច, ខន្តិ ចេវានុលោមិកំ;
‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikaṃ;
យថាភូតញ្ច យំ ញាណំ, ឯតំ អាសយសទ្ទិត’’ន្តិ។ (សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា);
Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti. (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā);
ឯតំ ទុវិធម្បិ អាសយំ សត្តានំ អប្បវត្តិក្ខណេយេវ ភគវា សព្ពថា ជានាតិ។ អនុសយន្តិ កាមរាគានុសយាទិវសេន សត្តវិធំ អនុសយំ។ ចរិតន្តិ ‘‘សុចរិតទុច្ចរិត’’ន្តិ និទ្ទេសេ វុត្តំ។ អថ វា ចរិតន្តិ ចរិយា, តេ រាគាទយោ ឆ មូលចរិយា, សំសគ្គសន្និបាតវសេន អនេកវិធា ហោន្តិ។ អធិមុត្តិន្តិ អជ្ឈាសយធាតុំ, តត្ថ តត្ថ ចិត្តស្ស អភិរុចិវសេន និន្នតា, សា ទុវិធា ហីនាធិមុត្តិ បណីតាធិមុត្តីតិ។ យាយ ទុស្សីលាទិកេ ហីនាធិមុត្តិកេ សេវន្តិ, សា ហីនាធិមុត្តិ។ យាយ បណីតាធិមុត្តិកេ សេវន្តិ, សា បណីតាធិមុត្តិ។ តំ ទុវិធម្បិ អធិមុត្តិំ ភគវា សព្ពាការតោ ជានាតិ។ អប្បំ រាគាទិរជំ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខា, អនុស្សទរាគាទិទោសា។ ឧស្សទរាគាទិទោសា មហារជក្ខា។ ឧបនិស្សយភូតេហិ តិក្ខេហិ សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយេហិ មុទុកេហិ ច សមន្នាគតា តិក្ខិន្ទ្រិយា មុទិន្ទ្រិយា ច។ ហេដ្ឋា វុត្តេហិ អាសយាទីហិ សុន្ទរេហិ អសុន្ទរេហិ ច សមន្នាគតា ស្វាការា ទ្វាការា ច វេទិតព្ពា។ សម្មត្តនិយាមំ វិញ្ញាបេតុំ សុករា សុវិញ្ញាបយា, វិបរីតា ទុវិញ្ញាបយា។ មគ្គផលបដិវេធាយ ឧបនិស្សយសម្បន្នា ភព្ពា, វិបរីតា អភព្ពា។ ឯវំ សត្តសន្តានគតធម្មវិសេសជាននេនេវ សត្តលោកោបិ វិទិតោ ធម្មវិនិមុត្តស្ស សត្តស្ស អភាវាតិ វេទិតព្ពំ។
Etaṃ duvidhampi āsayaṃ sattānaṃ appavattikkhaṇeyeva bhagavā sabbathā jānāti. Anusayanti kāmarāgānusayādivasena sattavidhaṃ anusayaṃ. Caritanti ‘‘sucaritaduccarita’’nti niddese vuttaṃ. Atha vā caritanti cariyā, te rāgādayo cha mūlacariyā, saṃsaggasannipātavasena anekavidhā honti. Adhimuttinti ajjhāsayadhātuṃ, tattha tattha cittassa abhirucivasena ninnatā, sā duvidhā hīnādhimutti paṇītādhimuttīti. Yāya dussīlādike hīnādhimuttike sevanti, sā hīnādhimutti. Yāya paṇītādhimuttike sevanti, sā paṇītādhimutti. Taṃ duvidhampi adhimuttiṃ bhagavā sabbākārato jānāti. Appaṃ rāgādirajaṃ etesanti apparajakkhā, anussadarāgādidosā. Ussadarāgādidosā mahārajakkhā. Upanissayabhūtehi tikkhehi saddhādiindriyehi mudukehi ca samannāgatā tikkhindriyā mudindriyā ca. Heṭṭhā vuttehi āsayādīhi sundarehi asundarehi ca samannāgatā svākārā dvākārā ca veditabbā. Sammattaniyāmaṃ viññāpetuṃ sukarā suviññāpayā, viparītā duviññāpayā. Maggaphalapaṭivedhāya upanissayasampannā bhabbā, viparītā abhabbā. Evaṃ sattasantānagatadhammavisesajānaneneva sattalokopi vidito dhammavinimuttassa sattassa abhāvāti veditabbaṃ.
ឯកំ ចក្កវាឡំ…បេ.… បញ្ញាសញ្ច យោជនានីតិ ឯត្ថ ហោតីតិ សេសោ។ បរិក្ខេបតោ បមាណំ វុច្ចតីតិ សេសោ។ ចក្កវាឡស្ស សព្ពំ បរិមណ្ឌលំ ឆត្តិំស សតសហស្សានិ…បេ.… សតានិ ច ហោន្តីតិ យោជេតព្ពំ។ តត្ថាតិ ចក្កវាឡេ, ទ្វេ សតសហស្សានិ ចត្តារិ នហុតានិ ច យោជនានិ យានិ ឯត្តកំ ឯត្តកប្បមាណំ ពហលត្តេន អយំ វសុន្ធរា សង្ខាតាតិ យោជនា។ តត្ថ ឯត្តកន្តិ កិរិយាវិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ។ សន្ធារកំ ជលំ ឯត្តកំ ឯត្តកប្បមាណំ ហុត្វា បតិដ្ឋិតន្តិ យោជនា។ ឯត្ថាតិ ចក្កវាឡេ។ អជ្ឈោគាឡ្ហុគ្គតាតិ អជ្ឈោគាឡ្ហា ច ឧគ្គតា ច។ ព្រហាតិ មហន្តា។ យោជនានំ សតានុច្ចោ, ហិមវា បញ្ចាតិ យោជនានំ បញ្ចសតានិ ឧច្ចោ ឧព្ពេធោ។ តិបញ្ចយោជនក្ខន្ធបរិក្ខេបាតិ បន្នរសយោជនប្បមាណក្ខន្ធបរិណាហា។ នគវ្ហយាតិ រុក្ខាភិធានា ជម្ពូតិ យោជនា។ សមន្តតោតិ សព្ពសោភាគេន, អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច សតយោជនវិត្ថារាតិ អត្ថោ។ យស្សានុភាវេនាតិ យស្សា មហន្តតាកប្បដ្ឋាយិកាទិប្បការេន បភាវេន។ បរិក្ខិបិត្វា តំ សព្ពំ, លោកធាតុមយំ ឋិតោតិ ហេដ្ឋា វុត្តំ សព្ពម្បិ តំ បរិក្ខិបិត្វា ចក្កវាឡសិលុច្ចយោ ឋិតោ, អយំ ឯកា លោកធាតុ នាមាតិ អត្ថោ, ម-ការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ។ អថ វា តំ សព្ពំ លោកធាតុំ បរិក្ខិបិត្វា អយំ ចក្កវាឡសិលុច្ចយោ ឋិតោតិ យោជេតព្ពំ។
Ekaṃ cakkavāḷaṃ…pe… paññāsañca yojanānīti ettha hotīti seso. Parikkhepato pamāṇaṃ vuccatīti seso. Cakkavāḷassa sabbaṃ parimaṇḍalaṃ chattiṃsa satasahassāni…pe… satāni ca hontīti yojetabbaṃ. Tatthāti cakkavāḷe, dve satasahassāni cattāri nahutāni ca yojanāni yāni ettakaṃ ettakappamāṇaṃ bahalattena ayaṃ vasundharā saṅkhātāti yojanā. Tattha ettakanti kiriyāvisesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sandhārakaṃ jalaṃ ettakaṃ ettakappamāṇaṃ hutvā patiṭṭhitanti yojanā. Etthāti cakkavāḷe. Ajjhogāḷhuggatāti ajjhogāḷhā ca uggatā ca. Brahāti mahantā. Yojanānaṃ satānucco, himavā pañcāti yojanānaṃ pañcasatāni ucco ubbedho. Tipañcayojanakkhandhaparikkhepāti pannarasayojanappamāṇakkhandhapariṇāhā. Nagavhayāti rukkhābhidhānā jambūti yojanā. Samantatoti sabbasobhāgena, āyāmato ca vitthārato ca satayojanavitthārāti attho. Yassānubhāvenāti yassā mahantatākappaṭṭhāyikādippakārena pabhāvena. Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhitoti heṭṭhā vuttaṃ sabbampi taṃ parikkhipitvā cakkavāḷasiluccayo ṭhito, ayaṃ ekā lokadhātu nāmāti attho, ma-kāro padasandhivasena vutto. Atha vā taṃ sabbaṃ lokadhātuṃ parikkhipitvā ayaṃ cakkavāḷasiluccayo ṭhitoti yojetabbaṃ.
តត្ថាតិ តស្សំ លោកធាតុយំ។ តាវតិំសភវនន្តិ តិទសបុរំ។ អសុរភវនន្តិ អសុរបុរំ។ អវីចិមហានិរយោ ច តថា ទសសហស្សយោជនោ, សោ បន ចតុន្នំ លោហភិត្តីនមន្តរា យោជនសតាយាមវិត្ថារោបិ សមន្តា សោឡសហិ ឧស្សទនិរយេហិ សទ្ធិំ ទសសហស្សយោជនោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ។ តទនន្តរេសូតិ តេសំ ចក្កវាឡានំ អន្តរេសុ។ លោកានំ ចក្កវាឡានំ អន្តរេ វិវរេ ភវត្តា លោកន្តរិកា។ តិណ្ណញ្ហិ សកដចក្កានំ បត្តានំ វា អាសន្នដ្ឋបិតានំ អន្តរសទិសេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរេសុ ឯកេកោ លោកន្តរិកនិរយោ អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណោ សីតនរកោ សត្តានំ អកុសលវិបាកេន និព្ពត្តតិ។ អនន្តានីតិ តិរិយំ អដ្ឋសុ ទិសាសុ ចក្កវាឡានិ អាកាសោ វិយ អនន្តានិ។ ឧទ្ធំ បន អធោ ច អន្តានេវ។ អនន្តេន ពុទ្ធញាណេនាតិ ឯត្ថ អនន្តញេយ្យបដិវេធសាមត្ថិយយោគតោវ ញាណំ ‘‘អនន្ត’’ន្តិ វេទិតព្ពំ។
Tatthāti tassaṃ lokadhātuyaṃ. Tāvatiṃsabhavananti tidasapuraṃ. Asurabhavananti asurapuraṃ. Avīcimahānirayo ca tathā dasasahassayojano, so pana catunnaṃ lohabhittīnamantarā yojanasatāyāmavitthāropi samantā soḷasahi ussadanirayehi saddhiṃ dasasahassayojano vuttoti veditabbo. Tadanantaresūti tesaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu. Lokānaṃ cakkavāḷānaṃ antare vivare bhavattā lokantarikā. Tiṇṇañhi sakaṭacakkānaṃ pattānaṃ vā āsannaṭṭhapitānaṃ antarasadise tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu ekeko lokantarikanirayo aṭṭhayojanasahassappamāṇo sītanarako sattānaṃ akusalavipākena nibbattati. Anantānīti tiriyaṃ aṭṭhasu disāsu cakkavāḷāni ākāso viya anantāni. Uddhaṃ pana adho ca antāneva. Anantena buddhañāṇenāti ettha anantañeyyapaṭivedhasāmatthiyayogatova ñāṇaṃ ‘‘ananta’’nti veditabbaṃ.
អត្តនោតិ និស្សក្កេ សាមិវចនមេតំ, អត្តតោតិ អត្ថោ។ គុណេហិ អត្តនោ វិសិដ្ឋតរស្សាតិ សម្ពន្ធោ, តរគ្គហណញ្ចេត្ថ អនុត្តរោតិ បទស្ស អត្ថនិទ្ទេសវសេន កតំ, ន វិសិដ្ឋស្ស កស្សចិ អត្ថិតាយ។ សទេវកេ ហិ លោកេ សទិសកប្បោបិ នាម កោចិ តថាគតស្ស នត្ថិ, កុតោ សទិសោ, តេនាហ សីលគុណេនាបិ អសមោតិអាទិ។ តត្ថ អសមេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ សមោ អសមសមោ។ នត្ថិ បដិមា ឯតស្សាតិ អប្បដិមោ។ ឯស នយោ សេសេសុបិ។ តត្ថ ឧបមាមត្តំ បដិមា, សទិសូបមា បដិភាគោ។ យុគគ្គាហវសេន ឋិតោ បដិមោ បុគ្គលោតិ វេទិតព្ពោ។ អត្តនាតិ អត្តតោ។ បុរិសទម្មេតិអាទីសុ ទមិតព្ពា ទម្មា, ‘‘ទម្មបុរិសា’’តិ វត្តព្ពេ វិសេសនស្ស បរនិបាតំ កត្វា ‘‘បុរិសទម្មា’’តិ វុត្តំ, បុរិសគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋវសេន ឥត្ថីនម្បិ ទមេតព្ពតោ។ និព្ពិសា កតា ទោសវិសស្ស វិនោទនេន។ អត្ថបទន្តិ អត្ថាភិព្យញ្ជនកំ បទំ, វាក្យន្តិ អត្ថោ។ ឯកបទភាវេន ច អនញ្ញសាធារណោ សត្ថុ បុរិសទម្មសារថិភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ, តេនាហ ភគវា ហីតិអាទិ។ អដ្ឋ ទិសាតិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ។ អសជ្ជមានាតិ វសីភាវប្បត្តិយា និស្សង្គចារា។
Attanoti nissakke sāmivacanametaṃ, attatoti attho. Guṇehi attano visiṭṭhatarassāti sambandho, taraggahaṇañcettha anuttaroti padassa atthaniddesavasena kataṃ, na visiṭṭhassa kassaci atthitāya. Sadevake hi loke sadisakappopi nāma koci tathāgatassa natthi, kuto sadiso, tenāha sīlaguṇenāpi asamotiādi. Tattha asamehi sammāsambuddhehi samo asamasamo. Natthi paṭimā etassāti appaṭimo. Esa nayo sesesupi. Tattha upamāmattaṃ paṭimā, sadisūpamā paṭibhāgo. Yugaggāhavasena ṭhito paṭimo puggaloti veditabbo. Attanāti attato. Purisadammetiādīsu damitabbā dammā, ‘‘dammapurisā’’ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā ‘‘purisadammā’’ti vuttaṃ, purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhavasena itthīnampi dametabbato. Nibbisā katā dosavisassa vinodanena. Atthapadanti atthābhibyañjanakaṃ padaṃ, vākyanti attho. Ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti, tenāha bhagavā hītiādi. Aṭṭha disāti aṭṭha samāpattiyo. Asajjamānāti vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā.
ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ, តត្ថ និយុត្តោតិ ទិដ្ឋធម្មិកោ, ឥធលោកត្ថោ។ កម្មកិលេសវសេន សម្បរេតព្ពតោ សមាគន្តព្ពតោ សម្បរាយោ , បរលោកោ, តត្ថ និយុត្តោតិ សម្បរាយិកោ, បរលោកត្ថោ។ បរមោ ឧត្តមោ អត្ថោ បរមត្ថោ, និព្ពានំ។ សហ អត្ថេន វត្តតីតិ សត្ថោ, ភណ្ឌមូលេន វាណិជ្ជាយ ទេសន្តរំ គច្ឆន្តោ ជនសមូហោ។ សោ អស្ស អត្ថីតិ សត្ថា, សត្ថវាហោតិ និរុត្តិនយេន។ សោ វិយ ភគវាតិ អាហ ‘‘សត្ថា, ភគវា សត្ថវាហោ’’តិ។ ឥទានិ តមត្ថំ និទ្ទេសបាឡិនយេន ទស្សេតុំ យថា សត្ថវាហោតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សត្ថេតិ សត្ថិកេ ជនេ។ កំ ឧទកំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារោ, និរុទកោ អរញ្ញប្បទេសោ។ ចោរាទីហិ អធិដ្ឋិតអរញ្ញប្បទេសាបិ ទុគ្គមនដ្ឋេន តំសទិសតាយ កន្តារាត្វេវ និរុឡ្ហាតិ សាមញ្ញតោ ‘‘កន្តារំ តារេតី’’តិ វត្វា តំ វិវរន្តោ ចោរកន្តារន្តិអាទិមាហ។
Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti diṭṭhadhammiko, idhalokattho. Kammakilesavasena samparetabbato samāgantabbato samparāyo , paraloko, tattha niyuttoti samparāyiko, paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlena vāṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. So assa atthīti satthā, satthavāhoti niruttinayena. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā, bhagavā satthavāho’’ti. Idāni tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ yathā satthavāhotiādi vuttaṃ. Tattha sattheti satthike jane. Kaṃ udakaṃ tārenti etthāti kantāro, nirudako araññappadeso. Corādīhi adhiṭṭhitaaraññappadesāpi duggamanaṭṭhena taṃsadisatāya kantārātveva niruḷhāti sāmaññato ‘‘kantāraṃ tāretī’’ti vatvā taṃ vivaranto corakantārantiādimāha.
ភគវតោតិ និស្សក្កេ សាមិវចនំ, ភគវន្តតោ ធម្មស្សវនេនាតិ អត្ថោ។ យថា ‘‘ឧបជ្ឈាយតោ អជ្ឈេតី’’តិ, ភគវតោ សន្តិកេតិ វា អត្ថោ។ សរេ និមិត្តំ អគ្គហេសីតិ បុព្ពពុទ្ធុប្បាទេសុ សទ្ធម្មស្សវនបរិចយេន ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ សរេ អាការំ គណ្ហិ។ បុព្ពាភិយោគវសេនេវ ហិ ឦទិសានំ តិរច្ឆានានំ ធម្មស្សវនាទីសុ បសាទោ ឧប្បជ្ជតិ វគ្គុលិអាទីនំ វិយ។ ឥតរថា សព្ពតិរច្ឆានានម្បិ តថា បសាទុប្បត្តិប្បសង្គតោ។ យទិ ហិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ភគវា អនន្តចក្កវាឡេសុ សព្ពសត្តានម្បិ ឯកក្ខណេ សប្បាដិហារិយធម្មំ សាវេតុំ សក្កោតីតិ សព្ពសត្តានម្បិ ឥតោ បុព្ពេវ វិមុត្តិប្បសង្គោ សិយា។ យេ បន ទេវមនុស្សនាគសុបណ្ណាទយោ បកតិយាវ កម្មស្សកតញ្ញាណាទិយុត្តា ហោន្តិ, តេយេវ បុព្ពេ អនុបនិស្សយាបិ ភគវតោ សទ្ធម្មស្សវនាទិនា បឋមំ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បសាទំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោន្តិ, ន ឥតរេតិ គហេតព្ពំ។ អរេ អហម្បិ នាមាតិ ឯត្ថ ‘‘កុតោហំ ឥធ និព្ពត្តោតិ ឱលោកេត្វា មណ្ឌូកភាវតោតិ ញត្វា’’តិ ឥទំ ឯត្តកម្បិ អរេ អហម្បិ នាមាតិ វិម្ហយវចនេនេវ សិជ្ឈតីតិ អវុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ ជលន្តិ ជលន្តោ វិជ្ជោតមានោ។ មណ្ឌូកោហន្តិ គាថាយ ឧទកេតិ សញ្ជាតដ្ឋានទស្សនំ, តេន ថលមណ្ឌូកតា និវត្តនំ កតំ ហោតិ។ ឧទកេ ជាតានម្បិ កច្ឆបាទីនំ ថលគោចរតាបិ អត្ថីតិ តំ និវត្តនត្ថំ ‘‘វារិគោចរោ’’តិ វុត្តំ, ឧទកសញ្ចារីតិ អត្ថោ។
Bhagavatoti nissakke sāmivacanaṃ, bhagavantato dhammassavanenāti attho. Yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti, bhagavato santiketi vā attho. Sare nimittaṃ aggahesīti pubbabuddhuppādesu saddhammassavanaparicayena ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare ākāraṃ gaṇhi. Pubbābhiyogavaseneva hi īdisānaṃ tiracchānānaṃ dhammassavanādīsu pasādo uppajjati vagguliādīnaṃ viya. Itarathā sabbatiracchānānampi tathā pasāduppattippasaṅgato. Yadi hi uppajjeyya, bhagavā anantacakkavāḷesu sabbasattānampi ekakkhaṇe sappāṭihāriyadhammaṃ sāvetuṃ sakkotīti sabbasattānampi ito pubbeva vimuttippasaṅgo siyā. Ye pana devamanussanāgasupaṇṇādayo pakatiyāva kammassakataññāṇādiyuttā honti, teyeva pubbe anupanissayāpi bhagavato saddhammassavanādinā paṭhamaṃ vivaṭṭūpanissayaṃ pasādaṃ uppādetuṃ sakkonti, na itareti gahetabbaṃ. Are ahampi nāmāti ettha ‘‘kutohaṃ idha nibbattoti oloketvā maṇḍūkabhāvatoti ñatvā’’ti idaṃ ettakampi are ahampi nāmāti vimhayavacaneneva sijjhatīti avuttanti veditabbaṃ. Jalanti jalanto vijjotamāno. Maṇḍūkohanti gāthāya udaketi sañjātaṭṭhānadassanaṃ, tena thalamaṇḍūkatā nivattanaṃ kataṃ hoti. Udake jātānampi kacchapādīnaṃ thalagocaratāpi atthīti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘vārigocaro’’ti vuttaṃ, udakasañcārīti attho.
វិមោក្ខន្តិកញាណវសេនាតិ ឯត្ថ សព្ពសោ កិលេសេហិ វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោ, អគ្គមគ្គោ, តស្ស អន្តោ, អគ្គផលំ, តត្ថ ភវំ វិមោក្ខន្តិកំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សព្ពម្បិ ពុទ្ធញាណំ។ ឥទានិ សម្មាសម្ពុទ្ធបទតោ ពុទ្ធបទស្ស វិសេសំ ទស្សេតុំ យស្មា វាតិអាទិ វុត្តំ។ សម្មាសម្ពុទ្ធបទេន ហិ សត្ថុ បដិវេធញាណានុភាវោ វុត្តោ, ឥមិនា បន ពុទ្ធបទេន ទេសនាញាណានុភាវោបិ, តេនាហ អញ្ញេបិ សត្តេ ពោធេសីតិអាទិ។
Vimokkhantikañāṇavasenāti ettha sabbaso kilesehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo, tassa anto, aggaphalaṃ, tattha bhavaṃ vimokkhantikaṃ, sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ. Idāni sammāsambuddhapadato buddhapadassa visesaṃ dassetuṃ yasmā vātiādi vuttaṃ. Sammāsambuddhapadena hi satthu paṭivedhañāṇānubhāvo vutto, iminā pana buddhapadena desanāñāṇānubhāvopi, tenāha aññepi satte bodhesītiādi.
គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនន្តិ សព្ពេហិ សីលាទិគុណេហិ វិសិដ្ឋស្ស តតោ ឯវ សព្ពសត្តេហិ ឧត្តមស្ស គរុនោ គារវវសេន វុច្ចមានវចនមិទំ ភគវាតិ។ សេដ្ឋន្តិ សេដ្ឋវាចកំ វចនំ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ។ អថ វា វុច្ចតីតិ វចនំ, អត្ថោ, សោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ។ ឧត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ គរុគារវយុត្តោតិ ឯត្ថ គរុភាវោ គារវំ, គរុគុណយោគតោ គរុករណំ វា គារវំ, តេន សាវកាទីនំ អសាធារណតាយ គរុភូតេន មហន្តេន គារវេន យុត្តោតិ គរុគារវយុត្តោ។ អថ វា គរុ ច សព្ពលោកស្ស សិក្ខកត្តា តេនេវ គារវយុត្តោ ចាតិបិ យោជេតព្ពំ។
Guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacananti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuccamānavacanamidaṃ bhagavāti. Seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho, so seṭṭhoti attho. Uttamanti etthāpi eseva nayo. Garugāravayuttoti ettha garubhāvo gāravaṃ, garuguṇayogato garukaraṇaṃ vā gāravaṃ, tena sāvakādīnaṃ asādhāraṇatāya garubhūtena mahantena gāravena yuttoti garugāravayutto. Atha vā garu ca sabbalokassa sikkhakattā teneva gāravayutto cātipi yojetabbaṃ.
អវត្ថាយ វិទិតំ អាវត្ថិកំ។ ឯវំ លិង្គិកំ។ និមិត្តតោ អាគតំ នេមិត្តិកំ។ អធិច្ច យំកិញ្ចិ និមិត្តំ អធិវចនវសេន អនបេក្ខិត្វា បវត្តំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ, តេនាហ ‘‘វចនត្ថមនបេក្ខិត្វា’’តិ។ យទិច្ឆាយ អាគតំ យាទិច្ឆកំ។ ឯត្ថ ច ពាហិរំ ទណ្ឌាទិ លិង្គំ, អព្ភន្តរំ តេវិជ្ជាទិ និមិត្តំ។ បចុរជនវិសយំ វា ទិស្សមានំ លិង្គំ, តព្ពិបរីតំ និមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ សច្ឆិកាបញ្ញត្តីតិ សព្ពធម្មានំ សច្ឆិកិរិយានិមិត្តា បញ្ញត្តិ។ អថ វា សច្ឆិកាបញ្ញត្តីតិ បច្ចក្ខសិទ្ធា បញ្ញត្តិ។ យំគុណនិមិត្តា ហិ សា, តេ គុណា សត្ថុ បច្ចក្ខភូតាតិ គុណា វិយ សាបិ សច្ឆិកតា ឯវ នាម ហោតិ, ន បរេសំ, វោហារមត្តេនាតិ អធិប្បាយោ។ យំគុណនេមិត្តិកន្តិ យេហិ គុណេហិ និមិត្តភូតេហិ ឯតំ នាមំ នេមិត្តិកញ្ច ជាតំ។ វទន្តីតិ ធម្មសេនាបតិស្ស គរុភាវតោ ពហុវចនេនាហ, សង្គីតិការេហិ វា កតមនុវាទំ សន្ធាយ។
Avatthāya viditaṃ āvatthikaṃ. Evaṃ liṅgikaṃ. Nimittato āgataṃ nemittikaṃ. Adhicca yaṃkiñci nimittaṃ adhivacanavasena anapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ, tenāha ‘‘vacanatthamanapekkhitvā’’ti. Yadicchāya āgataṃ yādicchakaṃ. Ettha ca bāhiraṃ daṇḍādi liṅgaṃ, abbhantaraṃ tevijjādi nimittaṃ. Pacurajanavisayaṃ vā dissamānaṃ liṅgaṃ, tabbiparītaṃ nimittanti veditabbaṃ. Sacchikāpaññattīti sabbadhammānaṃ sacchikiriyānimittā paññatti. Atha vā sacchikāpaññattīti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te guṇā satthu paccakkhabhūtāti guṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ, vohāramattenāti adhippāyo. Yaṃguṇanemittikanti yehi guṇehi nimittabhūtehi etaṃ nāmaṃ nemittikañca jātaṃ. Vadantīti dhammasenāpatissa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya.
ឥស្សរិយាទិភេទោ ភគោ អស្ស អត្ថីតិ ភគី។ មគ្គផលាទិអរិយគុណំ អរញ្ញាទិវិវេកដ្ឋានញ្ច ភជិ សេវិ សីលេនាតិ ភជី។ ចីវរាទិបច្ចយានំ អត្ថរសាទីនញ្ច សីលាទិគុណានញ្ច ភាគី, ទាយាទោតិ អត្ថោ។ វិភជិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសាទិប្បការេហិ ធម្មរតនំ បវិភជីតិ វិភត្តវា។ រាគាទិបាបធម្មំ ភគ្គំ អកាសីតិ ភគវាតិ វុច្ចតីតិ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធោ។ គរុបិ លោកេ ភគវាតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘គរូ’’តិ, យស្មា គរុ, តស្មាបិ ភគវាតិ អត្ថោ។ បារមិតាសង្ខាតំ ភគ្យមស្ស អត្ថីតិ ភគ្យវា។ ពហូហិ ញាយេហីតិ កាយភាវនាទិកេហិ អនេកេហិ ភាវនាក្កមេហិ។ សុភាវិតត្តនោតិ បច្ចត្តេ ឯតំ សាមិវចនំ, តេន សុភាវិតសភាវោតិ អត្ថោ។ ភវានំ អន្តំ និព្ពានំ គតោតិ ភវន្តគោ។ តត្ថ តត្ថ ភគវាតិ សទ្ទសិទ្ធិ និរុត្តិនយេនេវ វេទិតព្ពា។
Issariyādibhedo bhago assa atthīti bhagī. Maggaphalādiariyaguṇaṃ araññādivivekaṭṭhānañca bhaji sevi sīlenāti bhajī. Cīvarādipaccayānaṃ attharasādīnañca sīlādiguṇānañca bhāgī, dāyādoti attho. Vibhaji uddesaniddesādippakārehi dhammaratanaṃ pavibhajīti vibhattavā. Rāgādipāpadhammaṃ bhaggaṃ akāsīti bhagavāti vuccatīti sabbattha sambandho. Garupi loke bhagavāti vuccatīti āha ‘‘garū’’ti, yasmā garu, tasmāpi bhagavāti attho. Pāramitāsaṅkhātaṃ bhagyamassa atthīti bhagyavā. Bahūhi ñāyehīti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. Subhāvitattanoti paccatte etaṃ sāmivacanaṃ, tena subhāvitasabhāvoti attho. Bhavānaṃ antaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantago. Tattha tattha bhagavāti saddasiddhi niruttinayeneva veditabbā.
ឥទានិ ភគី ភជីតិ និទ្ទេសគាថាយ នវហិ បទេហិ ទស្សិតមត្ថំ ភគ្យវាតិ គាថាយ ឆហិ បទេហិ សង្គហេត្វា បទសិទ្ធិំ អត្ថយោជនានយភេទេហិ សទ្ធិំ ទស្សេតុំ អយំ បន អបរោ នយោតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ វណ្ណវិបរិយយោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេនេវ វណ្ណវិការោ វណ្ណលោបោ ធាតុអត្ថេន និយោជនញ្ចាតិ ឥមំ តិវិធំ លក្ខណំ សង្គណ្ហាតិ។ សទ្ទនយេនាតិ សទ្ទលក្ខណនយេន។ បិសោទរាទីនំ សទ្ទានំ អាកតិគណភាវតោ វុត្តំ ‘‘បិសោទរាទិបក្ខេបលក្ខណំ គហេត្វា’’តិ។ បក្ខិបនមេវ លក្ខណំ។ តប្បរិយាបន្នតាករណញ្ហិ បក្ខិបនំ។ ភគ្យន្តិ កុសលំ។
Idāni bhagī bhajīti niddesagāthāya navahi padehi dassitamatthaṃ bhagyavāti gāthāya chahi padehi saṅgahetvā padasiddhiṃ atthayojanānayabhedehi saddhiṃ dassetuṃ ayaṃ pana aparo nayotiādi vuttaṃ. Tattha vaṇṇavipariyayoti ettha iti-saddo ādiattho, teneva vaṇṇavikāro vaṇṇalopo dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. Saddanayenāti saddalakkhaṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ ‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇañhi pakkhipanaṃ. Bhagyanti kusalaṃ.
លោភាទយោ ចត្តារោ ទោសា ឯកកវសេន គហិតា។ អហិរិកាទយោ ទុកវសេន។ អក្កោច្ឆិមន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៣-៤) បុនប្បុនំ កុជ្ឈនវសេន ចិត្តបរិយោនន្ធនោ កោធោវ ឧបនាហោ។ បរេសំ បុព្ពការិតាលក្ខណស្ស គុណស្ស និបុញ្ឆនោ មក្ខោ នាម។ ពហុស្សុតាទីហិ សទ្ធិំ យុគគ្គាហោ អត្តនោ សមករណំ បលាសោ។ អត្តនោ វិជ្ជមានទោសបដិច្ឆាទនា មាយា។ អវិជ្ជមានគុណប្បកាសនំ សាឋេយ្យំ។ គរូសុបិ ថទ្ធតា អនោនតតា ថម្ភោ។ តទុត្តរិករណលក្ខណោ សារម្ភោ។ ជាតិអាទិំ និស្សាយ ឧន្នតិលក្ខណោ មានោ។ អព្ភុន្នតិលក្ខណោ អតិមានោ។ ជាតិអាទិំ និស្សាយ មជ្ជនាការប្បត្តោ មានោវ មទោ នាម។ សោ សត្តវីសតិវិធោ។ កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ បមាទោ។ កាយទុច្ចរិតាទីនិ តិវិធទុច្ចរិតានិ។ តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតវសេន តិវិធសំកិលេសា។ រាគទោសមោហាវ មលានិ។ តេយេវ កាយទុច្ចរិតាទយោ ច តិវិធវិសមានិ។ កាមព្យាបាទវិហិំសាសញ្ញា តិវិធសញ្ញា នាម។ តេយេវ វិតក្កា។ តណ្ហាទិដ្ឋិមានា បបញ្ចា។ សុភសុខនិច្ចអត្តវិបរិយេសា ចតុព្ពិធវិបរិយេសា។ ឆន្ទាទយោ អគតិ។ ចីវរាទីសុ បច្ចយេសុ លោភា ចត្តារោ តណ្ហុបាទា។ ពុទ្ធធម្មសង្ឃសិក្ខាសុ កង្ខា, សព្រហ្មចារីសុ កោបោ ច បញ្ច ចេតោខីលា។ កាមេ កាយេ រូបេ ច អវីតរាគតា, យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខាទិអនុយោគោ, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយចរណញ្ច បញ្ច ចេតោវិនិពន្ធា។ រូបាភិនន្ទនាទយោ បញ្ច អភិនន្ទនា។ កោធមក្ខឥស្សាសាឋេយ្យបាបិច្ឆតាសន្ទិដ្ឋិបរាមាសា ឆ វិវាទមូលានិ។ រូបតណ្ហាទយោ ឆ តណ្ហាកាយា។ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋមគ្គង្គបដិបក្ខា មិច្ឆត្តា។ តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ, លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ, តំ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ, តំ បដិច្ច អជ្ឈោសានំ, តំ បដិច្ច បរិគ្គហោ, តំ បដិច្ច មច្ឆរិយំ, តំ បដិច្ច អារក្ខា, អារក្ខាធិករណំ ទណ្ឌាទានាទិអនេកាកុសលរាសីតិ នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា។ បាណាតិបាតាទយោ ទស អកុសលកម្មបថា។ ចត្តារោ សស្សតវាទា តថា ឯកច្ចសស្សតវាទា អន្តានន្តិកា អមរាវិក្ខេបិកា ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា សោឡស សញ្ញីវាទា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា សត្ត ឧច្ឆេទវាទា បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឯតានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ។ រូបតណ្ហាទិឆតណ្ហា ឯវ បច្ចេកំ កាមតណ្ហាភវតណ្ហាវិភវតណ្ហាវសេន អដ្ឋារស ហោន្តិ, តា អជ្ឈត្តពហិទ្ធរូបាទីសុ បវត្តិវសេន ឆត្តិំស, បុន កាលត្តយវសេន អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ។ បភេទ-សទ្ទំ បច្ចេកំ សម្ពន្ធិត្វា លោភប្បភេទោតិអាទិនា យោជេតព្ពំ។ សព្ពទរថបរិឡាហកិលេសសតសហស្សានីតិ សព្ពានិ សត្តានំ ទរថសង្ខាតបរិឡាហករានិ កិលេសានំ អនេកានិ សតសហស្សានិ, អារម្មណាទិវិភាគតោ បវត្តិអាការវិភាគតោ ច នេសំ ឯវំ បភេទោ វេទិតព្ពោ។ បញ្ច មារេ អភញ្ជីតិ សម្ពន្ធោ។ បរិស្សយានន្តិ ឧបទ្ទវានំ។
Lobhādayo cattāro dosā ekakavasena gahitā. Ahirikādayo dukavasena. Akkocchimantiādinā (dha. pa. 3-4) punappunaṃ kujjhanavasena cittapariyonandhano kodhova upanāho. Paresaṃ pubbakāritālakkhaṇassa guṇassa nipuñchano makkho nāma. Bahussutādīhi saddhiṃ yugaggāho attano samakaraṇaṃ palāso. Attano vijjamānadosapaṭicchādanā māyā. Avijjamānaguṇappakāsanaṃ sāṭheyyaṃ. Garūsupi thaddhatā anonatatā thambho. Taduttarikaraṇalakkhaṇo sārambho. Jātiādiṃ nissāya unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Jātiādiṃ nissāya majjanākārappatto mānova mado nāma. So sattavīsatividho. Kāmaguṇesu cittassa vossaggo pamādo. Kāyaduccaritādīni tividhaduccaritāni. Taṇhādiṭṭhiduccaritavasena tividhasaṃkilesā. Rāgadosamohāva malāni. Teyeva kāyaduccaritādayo ca tividhavisamāni. Kāmabyāpādavihiṃsāsaññā tividhasaññā nāma. Teyeva vitakkā. Taṇhādiṭṭhimānā papañcā. Subhasukhaniccaattavipariyesā catubbidhavipariyesā. Chandādayo agati. Cīvarādīsu paccayesu lobhā cattāro taṇhupādā. Buddhadhammasaṅghasikkhāsu kaṅkhā, sabrahmacārīsu kopo ca pañca cetokhīlā. Kāme kāye rūpe ca avītarāgatā, yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyogo, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyacaraṇañca pañca cetovinibandhā. Rūpābhinandanādayo pañca abhinandanā. Kodhamakkhaissāsāṭheyyapāpicchatāsandiṭṭhiparāmāsā cha vivādamūlāni. Rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā. Micchādiṭṭhiādayo aṭṭhamaggaṅgapaṭipakkhā micchattā. Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, taṃ paṭicca chandarāgo, taṃ paṭicca ajjhosānaṃ, taṃ paṭicca pariggaho, taṃ paṭicca macchariyaṃ, taṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānādianekākusalarāsīti nava taṇhāmūlakā dhammā. Pāṇātipātādayo dasa akusalakammapathā. Cattāro sassatavādā tathā ekaccasassatavādā antānantikā amarāvikkhepikā dve adhiccasamuppannikā soḷasa saññīvādā aṭṭha asaññīvādā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā satta ucchedavādā pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti etāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Rūpataṇhādichataṇhā eva paccekaṃ kāmataṇhābhavataṇhāvibhavataṇhāvasena aṭṭhārasa honti, tā ajjhattabahiddharūpādīsu pavattivasena chattiṃsa, puna kālattayavasena aṭṭhasatataṇhāvicaritāni honti. Pabheda-saddaṃ paccekaṃ sambandhitvā lobhappabhedotiādinā yojetabbaṃ. Sabbadarathapariḷāhakilesasatasahassānīti sabbāni sattānaṃ darathasaṅkhātapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni, ārammaṇādivibhāgato pavattiākāravibhāgato ca nesaṃ evaṃ pabhedo veditabbo. Pañca māre abhañjīti sambandho. Parissayānanti upaddavānaṃ.
ឯវំ ភគ្យវា ភគ្គវាតិ ទ្វិន្នំ បទានំ អត្ថំ វិភជិត្វា ឥទានិ តេហិ ទ្វីហិ គហិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ភគ្យវន្តតាយ ចស្សាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សតបុញ្ញជលក្ខណធរស្សាតិ អនេកសតបុញ្ញនិព្ពត្តមហាបុរិសលក្ខណធរស្ស ភគវតោ។ សកចិត្តេ ឥស្សរិយំ នាម បដិក្កូលាទីសុ អប្បដិក្កូលសញ្ញិតាទិវសប្បវត្តិយា ចេវ ចេតោសមាធិវសេន ច អត្តនោ ចិត្តស្ស វសីភាវាបាទនមេវ។ អណិមា លឃិមាទិកន្តិ អាទិ-សទ្ទេន មហិមា បត្តិ បាកម្មំ ឦសិតា វសិតា យត្ថកាមាវសាយិតាតិ ឥមេ ឆបិ សង្គហិតា។ តត្ថ កាយស្ស អណុភាវករណំ អណិមា។ អាកាសេ បទសា គមនាទិអរហភាវេន លហុភាវោ លឃិមា។ កាយស្ស មហន្តតាបាទនំ មហិមា។ ឥដ្ឋទេសស្ស បាបុណនំ បត្តិ។ អធិដ្ឋានាទិវសេន ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផាទនំ បាកម្មំ។ សយំវសិតា ឥស្សរភាវោ ឦសិតា។ ឥទ្ធិវិធេ វសីភាវោ វសិតា។ អាកាសេន វា គច្ឆតោ, អញ្ញំ វា កិញ្ចិ ករោតោ យត្ថ កត្ថចិ វោសានប្បត្តិ យត្ថកាមាវសាយិតា, ‘‘កុមារករូបាទិទស្សន’’ន្តិបិ វទន្តិ។ សព្ពង្គបច្ចង្គសិរីតិ សព្ពេសំ អង្គបច្ចង្គានំ សោភា។ អត្ថីតិ អនុវត្តតិ។ លហុសាធនំ តំ តំ កាលិកំ ឥច្ឆិតំ, គរុសាធនំ ចិរកាលិកំ ពុទ្ធត្តាទិបត្ថិតំ ។ ភគា អស្ស សន្តីតិ ភគវាតិ ឥទំ សទ្ទសត្ថនយេន សិទ្ធំ, សេសំ សព្ពំ និរុត្តិនយេន សិទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ។
Evaṃ bhagyavā bhaggavāti dvinnaṃ padānaṃ atthaṃ vibhajitvā idāni tehi dvīhi gahitamatthaṃ dassetuṃ bhagyavantatāya cassātiādi vuttaṃ. Tattha satapuññajalakkhaṇadharassāti anekasatapuññanibbattamahāpurisalakkhaṇadharassa bhagavato. Sakacitte issariyaṃ nāma paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññitādivasappavattiyā ceva cetosamādhivasena ca attano cittassa vasībhāvāpādanameva. Aṇimā laghimādikanti ādi-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ aṇimā. Ākāse padasā gamanādiarahabhāvena lahubhāvo laghimā. Kāyassa mahantatāpādanaṃ mahimā. Iṭṭhadesassa pāpuṇanaṃ patti. Adhiṭṭhānādivasena icchitatthanipphādanaṃ pākammaṃ. Sayaṃvasitā issarabhāvo īsitā. Iddhividhe vasībhāvo vasitā. Ākāsena vā gacchato, aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti yatthakāmāvasāyitā, ‘‘kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. Sabbaṅgapaccaṅgasirīti sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. Atthīti anuvattati. Lahusādhanaṃ taṃ taṃ kālikaṃ icchitaṃ, garusādhanaṃ cirakālikaṃ buddhattādipatthitaṃ . Bhagā assa santīti bhagavāti idaṃ saddasatthanayena siddhaṃ, sesaṃ sabbaṃ niruttinayena siddhanti veditabbaṃ.
បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមដ្ឋេនាតិអាទីសុ បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោតិអាទិនា អត្ថ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ។ តត្ថ អត្តនោ សភាវេន បីឡនលក្ខណំ ទុក្ខំ។ តស្ស យោ បីឡនមេវ អត្ថោ ‘‘បីឡនដ្ឋោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ សភាវោ។ យស្មា បន តំសមុទយេន សង្ខតំ, តស្មា សង្ខតដ្ឋោ សមុទយទស្សនេន អាវិភូតោ។ យស្មា ច មគ្គោ កិលេសសន្តាបហរត្តា សុសីតលោ, តស្មាស្ស មគ្គទស្សនេន សន្តាបដ្ឋោ អាវិភូតោ តប្បដិយោគត្តា។ អវិបរិណាមធម្មស្ស បន និរោធស្ស ទស្សនេន វិបរិណាមដ្ឋោ អាវិភូតោតិ។ ឯកស្សេវ សភាវធម្មស្ស សកភាវតោ ឥតរសច្ចត្តយនិវត្តិតោ ច បរិកប្បេតព្ពត្តា ចត្តារោ អត្ថា វុត្តា។ សមុទយស្ស បន រាសិករណតោ អាយូហនដ្ឋោ សភាវោ, តស្សេវ ទុក្ខទស្សនេន និទានដ្ឋោ អាវិភូតោ។ វិសំយោគភូតស្ស និរោធស្ស ទស្សនេន សំយោគដ្ឋោ។ និយ្យានភូតស្ស មគ្គស្ស ទស្សនេន បលិពោធដ្ឋោ អាវិភូតោ។
Pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhenātiādīsu pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭhotiādinā attha-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha attano sabhāvena pīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ. Tassa yo pīḷanameva attho ‘‘pīḷanaṭṭho’’ti vuccati, so sabhāvo. Yasmā pana taṃsamudayena saṅkhataṃ, tasmā saṅkhataṭṭho samudayadassanena āvibhūto. Yasmā ca maggo kilesasantāpaharattā susītalo, tasmāssa maggadassanena santāpaṭṭho āvibhūto tappaṭiyogattā. Avipariṇāmadhammassa pana nirodhassa dassanena vipariṇāmaṭṭho āvibhūtoti. Ekasseva sabhāvadhammassa sakabhāvato itarasaccattayanivattito ca parikappetabbattā cattāro atthā vuttā. Samudayassa pana rāsikaraṇato āyūhanaṭṭho sabhāvo, tasseva dukkhadassanena nidānaṭṭho āvibhūto. Visaṃyogabhūtassa nirodhassa dassanena saṃyogaṭṭho. Niyyānabhūtassa maggassa dassanena palibodhaṭṭho āvibhūto.
និរោធស្ស បន និស្សរណដ្ឋោ សភាវោ, តស្សេវ សមុទយទស្សនេន វិវេកដ្ឋោ អាវិភូតោ។ សង្ខតស្ស មគ្គស្ស ទស្សនេន អសង្ខតដ្ឋោ, វិសយភូតស្ស មរណធម្មស្ស វា ទុក្ខស្ស ទស្សនេន អមតដ្ឋោ។ មគ្គស្ស បន និយ្យានដ្ឋោ សភាវោ, តស្សេវ សមុទយទស្សនេន ទុក្ខស្សេវាយំ ហេតុ, និព្ពានប្បត្តិយា បន អយមេវ ហេតូតិ ហេត្វដ្ឋោ, អតិសុខុមនិរោធទស្សនេន ឥធមេវ ទស្សនន្តិ ទស្សនដ្ឋោ, អធិកបណស្ស ទុក្ខស្ស ទស្សនេន អធិបតេយ្យដ្ឋោ អាវិភូតោ។ ឯតេ ឯវ ច បីឡនាទយោ សោឡស អាការាតិ វុច្ចន្តិ។
Nirodhassa pana nissaraṇaṭṭho sabhāvo, tasseva samudayadassanena vivekaṭṭho āvibhūto. Saṅkhatassa maggassa dassanena asaṅkhataṭṭho, visayabhūtassa maraṇadhammassa vā dukkhassa dassanena amataṭṭho. Maggassa pana niyyānaṭṭho sabhāvo, tasseva samudayadassanena dukkhassevāyaṃ hetu, nibbānappattiyā pana ayameva hetūti hetvaṭṭho, atisukhumanirodhadassanena idhameva dassananti dassanaṭṭho, adhikapaṇassa dukkhassa dassanena adhipateyyaṭṭho āvibhūto. Ete eva ca pīḷanādayo soḷasa ākārāti vuccanti.
កាមេហិ វិវេកដ្ឋកាយតា កាយវិវេកោ។ នីវរណាទីហិ វិវិត្តា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ចិត្តវិវេកោ។ ឧបធីយន្តិ ឯត្ថ យថាសកំ ផលានីតិ ឧបធយោ, បញ្ចកាមគុណសង្ខាតកាមខន្ធកិលេសអភិសង្ខារា, តេហិ ចតូហិ វិវិត្តំ និព្ពានំ ឧបធិវិវេកោ នាម។
Kāmehi vivekaṭṭhakāyatā kāyaviveko. Nīvaraṇādīhi vivittā aṭṭha samāpattiyo cittaviveko. Upadhīyanti ettha yathāsakaṃ phalānīti upadhayo, pañcakāmaguṇasaṅkhātakāmakhandhakilesaabhisaṅkhārā, tehi catūhi vivittaṃ nibbānaṃ upadhiviveko nāma.
អនត្តានុបស្សនាយ បដិលទ្ធោ ទុក្ខានិច្ចានុបស្សនាហិ ច បដិលទ្ធោ អរិយមគ្គោ អាគមនវសេន យថាក្កមំ សុញ្ញតអប្បណិហិតអនិមិត្តវិមោក្ខសញ្ញំ បដិលភតិ, កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា ហិ ឯស វិមោក្ខោតិ។
Anattānupassanāya paṭiladdho dukkhāniccānupassanāhi ca paṭiladdho ariyamaggo āgamanavasena yathākkamaṃ suññataappaṇihitaanimittavimokkhasaññaṃ paṭilabhati, kilesehi vimuttattā hi esa vimokkhoti.
យថា លោកេ ឯកេកបទតោ ឯកេកមក្ខរំ គហេត្វា ‘‘មេខលា’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបីតិ អត្ថោ។ មេហនស្សាតិ គុយ្ហប្បទេសស្ស។ ខស្សាតិ ឱកាសស្ស។
Yathā loke ekekapadato ekekamakkharaṃ gahetvā ‘‘mekhalā’’ti vuttaṃ, evamidhāpīti attho. Mehanassāti guyhappadesassa. Khassāti okāsassa.
សហ ទេវេហីតិអាទីសុ សហ ទេវេហិ វត្តតីតិ សទេវកោ លោកោ។ តំ សទេវកន្តិអាទិនា យោជនា វេទិតព្ពា។ សទេវកវចនេនាតិ សទេវក-សទ្ទេ វិសេសនភាវេន ឋិតទេវវចនេន។ តស្សាបិ សទេវកបទេ អន្តោភូតត្តា អវយវេ សមុទាយោបចារវសេន វោហារោ កតោ។ ឥតរថា តេន ទេវវិសិដ្ឋលោកស្សេវ គហណតោ បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ ន សិយា, ឯវំ ឧបរិបិ។ សមារកវចនេន មារសទ្ទេន តេន សហចរិតា សព្ពេ វសវត្តិទេវា ច គហិតាតិ អាហ ‘‘ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណ’’ន្តិ។ ព្រហ្មកាយិកា នាម បឋមជ្ឈានភូមិកា។ តេ អាទិ យេសំ អារុប្បបរិយន្តានំ ព្រហ្មានំ តេសំ ព្រហ្មានំ គហណំ ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ។ លោក-សទ្ទស្ស ឱកាសលោកាទីនម្បិ សាធារណត្តា សត្តលោកាវេណិកមេវ បជាគហណំ កតន្តិ អាហ ‘‘បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណ’’ន្តិ។ សទេវកាទិវចនេន ឧបបត្តិទេវានំ, សស្សមណវចនេន វិសុទ្ធិទេវានញ្ច គហិតត្តា អាហ ‘‘សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវអវសេសមនុស្សគ្គហណ’’ន្តិ។ តត្ថ សម្មុតិទេវា រាជានោ, អវសេសមនុស្សា សម្មុតិទេវសមណព្រាហ្មណេហិ អវសិដ្ឋា។ សត្តលោកាវេណិកស្ស បជាសទ្ទស្ស វិសុំ គហិតត្តា សទេវកំ លោកន្តិ ឯត្ថ លោកសទ្ទគ្គហណំ ឱកាសលោកមេវ និយមេតីតិ អាហ ‘‘តីហិ បទេហិ ឱកាសលោកោ’’តិ។ ឥទញ្ច សទេវកាទិបទត្តយវចនីយស្ស បធានត្ថស្ស វសេន វុត្តំ។ ឱកាសលោកវិសេសនស្ស បនេត្ថ ទេវមារាទិសត្តលោកស្សាបិ គហណំ វេទិតព្ពំ សាមត្ថិយតោ គម្យមានត្តា សបុត្តោ អាគតោតិអាទីសុ បុត្តាទីនំ វិយ។ ឥមស្មិញ្ច នយេ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ ឱកាសលោកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ សទេវមនុស្សំ បជញ្ចាតិ ច-ការំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ, ឱកាសសត្តលោកានំ គហណេន ចេត្ថ តទុភយសម្មុតិនិមិត្តភូតោ សង្ខារលោកោបិ តទវិនាភាវតោ គហិតោ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពោ។ អបរេ បន ‘‘សទេវកន្តិអាទីហិ បញ្ចហិ បទេហិ សត្តលោកោវ អត្តនោ អវយវភូតទេវាទិវិសេសនេហិ វិសេសេត្វា គហិតោ, តគ្គហណេន តទាធារោ ឱកាសលោកោ, តទុភយបញ្ញត្តិវិសយោ សង្ខារលោកោ ច គហិតា ឯវ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ។ តេសញ្ច បជន្តិ ឥទំ លោកសទ្ទស្ស វិសេសនំ កត្វា សទេវកំ បជំ លោកំ…បេ.… សទេវមនុស្សំ បជំ លោកន្តិ យោជេតព្ពំ។
Sahadevehītiādīsu saha devehi vattatīti sadevako loko. Taṃ sadevakantiādinā yojanā veditabbā. Sadevakavacanenāti sadevaka-sadde visesanabhāvena ṭhitadevavacanena. Tassāpi sadevakapade antobhūtattā avayave samudāyopacāravasena vohāro kato. Itarathā tena devavisiṭṭhalokasseva gahaṇato pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ na siyā, evaṃ uparipi. Samārakavacanena mārasaddena tena sahacaritā sabbe vasavattidevā ca gahitāti āha ‘‘chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇa’’nti. Brahmakāyikā nāma paṭhamajjhānabhūmikā. Te ādi yesaṃ āruppapariyantānaṃ brahmānaṃ tesaṃ brahmānaṃ gahaṇaṃ brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Loka-saddassa okāsalokādīnampi sādhāraṇattā sattalokāveṇikameva pajāgahaṇaṃ katanti āha ‘‘pajāvacanena sattalokaggahaṇa’’nti. Sadevakādivacanena upapattidevānaṃ, sassamaṇavacanena visuddhidevānañca gahitattā āha ‘‘sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇa’’nti. Tattha sammutidevā rājāno, avasesamanussā sammutidevasamaṇabrāhmaṇehi avasiṭṭhā. Sattalokāveṇikassa pajāsaddassa visuṃ gahitattā sadevakaṃ lokanti ettha lokasaddaggahaṇaṃ okāsalokameva niyametīti āha ‘‘tīhi padehi okāsaloko’’ti. Idañca sadevakādipadattayavacanīyassa padhānatthassa vasena vuttaṃ. Okāsalokavisesanassa panettha devamārādisattalokassāpi gahaṇaṃ veditabbaṃ sāmatthiyato gamyamānattā saputto āgatotiādīsu puttādīnaṃ viya. Imasmiñca naye sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ okāsalokaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ sadevamanussaṃ pajañcāti ca-kāraṃ ānetvā yojetabbaṃ, okāsasattalokānaṃ gahaṇena cettha tadubhayasammutinimittabhūto saṅkhāralokopi tadavinābhāvato gahito evāti daṭṭhabbo. Apare pana ‘‘sadevakantiādīhi pañcahi padehi sattalokova attano avayavabhūtadevādivisesanehi visesetvā gahito, taggahaṇena tadādhāro okāsaloko, tadubhayapaññattivisayo saṅkhāraloko ca gahitā eva hontī’’ti vadanti. Tesañca pajanti idaṃ lokasaddassa visesanaṃ katvā sadevakaṃ pajaṃ lokaṃ…pe… sadevamanussaṃ pajaṃ lokanti yojetabbaṃ.
អរូបាវចរលោកោ គហិតោ បារិសេសញាយេន ឥតរេសំ បទន្តរេហិ គហិតត្តា។ មារគ្គហណេន តប្បធានា តំសទិសា ច ឧបបត្តិទេវា សង្គយ្ហន្តីតិ អាហ ‘‘ឆកាមាវចរទេវលោកោ’’តិ។ ខត្តិយបរិសា ព្រាហ្មណគហបតិសមណចាតុមហារាជិកតាវតិំសមារព្រហ្មបរិសាតិ ឥមាសុ អដ្ឋសុ បរិសាសុ ចាតុមហារាជិកាទីនំ ចតុន្នំ បរិសានំ សទេវកាទិបទេហិ សង្គហិតត្តា ឥធ សស្សមណព្រាហ្មណិន្តិ ឥមិនា សមណបរិសា ព្រាហ្មណបរិសា ច, សទេវមនុស្សន្តិ ឥមិនា ខត្តិយបរិសា គហបតិបរិសា ច វុត្តាតិ អាហ ‘‘ចតុបរិសវសេនា’’តិ។ តស្ស មនុស្សលោកោ គហិតោតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ តត្ថ មនុស្សលោកោតិ មនុស្សសមូហោ, តេនាហ ‘‘អវសេសសព្ពសត្តលោកោ វា’’តិ។
Arūpāvacaraloko gahito pārisesañāyena itaresaṃ padantarehi gahitattā. Māraggahaṇena tappadhānā taṃsadisā ca upapattidevā saṅgayhantīti āha ‘‘chakāmāvacaradevaloko’’ti. Khattiyaparisā brāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmaparisāti imāsu aṭṭhasu parisāsu cātumahārājikādīnaṃ catunnaṃ parisānaṃ sadevakādipadehi saṅgahitattā idha sassamaṇabrāhmaṇinti iminā samaṇaparisā brāhmaṇaparisā ca, sadevamanussanti iminā khattiyaparisā gahapatiparisā ca vuttāti āha ‘‘catuparisavasenā’’ti. Tassa manussaloko gahitoti iminā sambandho. Tattha manussalokoti manussasamūho, tenāha ‘‘avasesasabbasattaloko vā’’ti.
វិកប្បន្តរំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សម្មុតិទេវេហិ វា សហ មនុស្សលោកោ’’តិ។ ទេវបទេន សម្មុតិទេវា, សមណព្រាហ្មណមនុស្សបទេហិ សេសមនុស្សា ច គហិតាតិ ឯវំ វិកប្បទ្វយេបិ មនុស្សំ បជំ មនុស្សិំ បជន្តិ បជា-សទ្ទំ មនុស្ស-សទ្ទេន វិសេសេត្វា តំ បុន សហ ទេវេហិ វត្តតីតិ សទេវា, បជា។ សទេវា ច សា មនុស្សា ចាតិ សទេវមនុស្សា, តំ សទេវមនុស្សំ បជំ។ បុន កិំ ភូតំ សស្សមណព្រាហ្មណិន្តិ ឯវំ យថា បជាសទ្ទេន មនុស្សានញ្ញេវ គហណំ សិយា, តថា និព្ពចនំ កាតព្ពំ, ឥតរថា មនុស្សានញ្ញេវ គហណំ ន សម្បជ្ជតិ សព្ពមនុស្សានំ វិសេសនភាវេន គហិតត្តា អញ្ញបទត្ថភូតស្ស កស្សចិ មនុស្សស្ស អភាវា។ ឥទានិ បជន្តិ ឥមិនា អវសេសនាគាទិសត្តេបិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុកាមោ អាហ ‘‘អវសេសសព្ពសត្តលោកោ វា’’តិ។ ឯត្ថាបិ ចតុបរិសវសេន អវសេសសព្ពសត្តលោកោ សម្មុតិទេវមនុស្សេហិ វា សហ អវសេសសព្ពសត្តលោកោតិ យោជេតព្ពំ។
Vikappantaraṃ dassento āha ‘‘sammutidevehi vā saha manussaloko’’ti. Devapadena sammutidevā, samaṇabrāhmaṇamanussapadehi sesamanussā ca gahitāti evaṃ vikappadvayepi manussaṃ pajaṃ manussiṃ pajanti pajā-saddaṃ manussa-saddena visesetvā taṃ puna saha devehi vattatīti sadevā, pajā. Sadevā ca sā manussā cāti sadevamanussā, taṃ sadevamanussaṃ pajaṃ. Puna kiṃ bhūtaṃ sassamaṇabrāhmaṇinti evaṃ yathā pajāsaddena manussānaññeva gahaṇaṃ siyā, tathā nibbacanaṃ kātabbaṃ, itarathā manussānaññeva gahaṇaṃ na sampajjati sabbamanussānaṃ visesanabhāvena gahitattā aññapadatthabhūtassa kassaci manussassa abhāvā. Idāni pajanti iminā avasesanāgādisattepi saṅgahetvā dassetukāmo āha ‘‘avasesasabbasattaloko vā’’ti. Etthāpi catuparisavasena avasesasabbasattaloko sammutidevamanussehi vā saha avasesasabbasattalokoti yojetabbaṃ.
ឯត្តាវតា ភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឯកេកបទេន អភាគសោ សព្ពលោកានំ គហណបក្ខេបិ តស្ស តស្ស វិសេសនស្ស សប្ផលតំ ទស្សេតុំ អបិ ចេត្ថាតិអាទិ វុត្តំ។ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោតិ ឧក្កដ្ឋានំ ទេវគតិបរិយាបន្នានំ បរិច្ឆិន្នវសេន ជាននវសេន កិត្តិសទ្ទោ សយំ អត្តនោ អវយវភូតេន សទេវកវចនេន តំ សុណន្តានំ សាវេន្តោ អព្ភុគ្គតោតិ យោជនា។ អនុសន្ធិក្កមោតិ អត្ថានញ្ចេវ បទានញ្ច អនុសន្ធានក្កមោ, ជាននក្កមោតិ អត្ថោ។
Ettāvatā bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni ekekapadena abhāgaso sabbalokānaṃ gahaṇapakkhepi tassa tassa visesanassa sapphalataṃ dassetuṃ api cetthātiādi vuttaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedatoti ukkaṭṭhānaṃ devagatipariyāpannānaṃ paricchinnavasena jānanavasena kittisaddo sayaṃ attano avayavabhūtena sadevakavacanena taṃ suṇantānaṃ sāvento abbhuggatoti yojanā. Anusandhikkamoti atthānañceva padānañca anusandhānakkamo, jānanakkamoti attho.
អភិញ្ញាតិ យ-ការលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញាយា’’តិ។ សមន្តភទ្រកត្តាតិ សព្ពភាគេហិ សុន្ទរត្តា។ សាសនធម្មោតិ បដិបត្តិបដិវេធសាសនស្ស បកាសកោ បរិយត្តិធម្មោ។ ពុទ្ធសុពោធិតតាយាតិ ឥទំ តិកំ ធម្មស្ស ហេតុសរូបផលវសេន វុត្តំ, តថា នាថបភវត្តិកម្បិ។ មជ្ឈេ តិកទ្វយំ ផលវសេនេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ កិច្ចសុទ្ធិយាតិ ធម្មំ សុត្វា យថាសុតវសេន បដិបជ្ជន្តានំ សុប្បដិបត្តិសង្ខាតកិច្ចសុទ្ធិយា។
Abhiññāti ya-kāralopena niddesoti āha ‘‘abhiññāyā’’ti. Samantabhadrakattāti sabbabhāgehi sundarattā. Sāsanadhammoti paṭipattipaṭivedhasāsanassa pakāsako pariyattidhammo. Buddhasubodhitatāyāti idaṃ tikaṃ dhammassa hetusarūpaphalavasena vuttaṃ, tathā nāthapabhavattikampi. Majjhe tikadvayaṃ phalavaseneva vuttanti veditabbaṃ. Kiccasuddhiyāti dhammaṃ sutvā yathāsutavasena paṭipajjantānaṃ suppaṭipattisaṅkhātakiccasuddhiyā.
ឥទានិ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ធម្មំ ទេសេន្តោ ភគវា សោតូនំ យំ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ, តប្បកាសកស្ស ព្រហ្មចរិយបទស្ស សាត្ថន្តិអាទីនិ បទានិ វិសេសនភាវេន វុត្តានិ, ន ធម្មបទស្សាតិ ទស្សនមុខេន នានប្បការតោ អត្ថំ វិវរិតុកាមោ សាត្ថំ សព្យញ្ជនន្តិ ឯវមាទីសុ បនាតិអាទិមាហ។ តត្ថ តិស្សោ សិក្ខា សកលោ ច តន្តិធម្មោ សាសនព្រហ្មចរិយំ នាម។ ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ សីលាទិកេ វិយ តប្បកាសកំ តន្តិធម្មម្បិ បកាសេតិ ឯវ សទ្ទត្ថសមុទាយត្តា បរិយត្តិធម្មស្ស។ យថានុរូបន្តិ យថារហំ។ សិក្ខត្តយសង្គហិតញ្ហិ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច អត្ថសម្បត្តិយា សម្បន្នត្ថតាយ, ឧបរូបរិ អធិគន្តព្ពវិសេសសង្ខាតអត្ថសម្បត្តិយា ច សហ អត្ថេន បយោជនេន វត្តតីតិ សាត្ថមេវ, ន តុ សព្យញ្ជនំ, តន្តិធម្មសង្ខាតំ សាសនព្រហ្មចរិយំ យថាវុត្តេន អត្ថេន សាត្ថំ សព្យញ្ជនញ្ច។ កិរាតាទិមិលក្ខវចនានម្បិ សាត្ថសព្យញ្ជនត្តេ សមានេបិ វិសិដ្ឋត្ថព្យញ្ជនយោគំ សន្ធាយ សហត្ថោ ទេវទត្តោ សវិត្តោតិអាទិ វិយ ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ, ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជន’’ន្តិ។ តត្ថ យំ អត្ថំ សុត្វា តថា បដិបជ្ជន្តា សព្ពទុក្ខក្ខយំ បាបុណន្តិ, តស្ស តាទិសសម្បត្តិ អត្ថសម្បត្តិ នាម, សម្បន្នត្ថតាតិ អត្ថោ។ ព្យញ្ជនសម្បត្តិ នាម សិថិលធនិតាទិព្យញ្ជនបរិបុណ្ណាយ មាគធិកាយ សភាវនិរុត្តិយា គម្ភីរម្បិ អត្ថំ ឧត្តានំ កត្វា ទស្សនសមត្ថតា សម្បន្នព្យញ្ជនតាតិ អត្ថោ។
Idāni ādikalyāṇādippakārameva dhammaṃ desento bhagavā sotūnaṃ yaṃ sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti, tappakāsakassa brahmacariyapadassa sātthantiādīni padāni visesanabhāvena vuttāni, na dhammapadassāti dassanamukhena nānappakārato atthaṃ vivaritukāmo sātthaṃ sabyañjananti evamādīsu panātiādimāha. Tattha tisso sikkhā sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ nāma. Bhagavā hi dhammaṃ desento sīlādike viya tappakāsakaṃ tantidhammampi pakāseti eva saddatthasamudāyattā pariyattidhammassa. Yathānurūpanti yathārahaṃ. Sikkhattayasaṅgahitañhi sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca atthasampattiyā sampannatthatāya, uparūpari adhigantabbavisesasaṅkhātaatthasampattiyā ca saha atthena payojanena vattatīti sātthameva, na tu sabyañjanaṃ, tantidhammasaṅkhātaṃ sāsanabrahmacariyaṃ yathāvuttena atthena sātthaṃ sabyañjanañca. Kirātādimilakkhavacanānampi sātthasabyañjanatte samānepi visiṭṭhatthabyañjanayogaṃ sandhāya sahattho devadatto savittotiādi viya ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti vuttanti āha ‘‘atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjana’’nti. Tattha yaṃ atthaṃ sutvā tathā paṭipajjantā sabbadukkhakkhayaṃ pāpuṇanti, tassa tādisasampatti atthasampatti nāma, sampannatthatāti attho. Byañjanasampatti nāma sithiladhanitādibyañjanaparipuṇṇāya māgadhikāya sabhāvaniruttiyā gambhīrampi atthaṃ uttānaṃ katvā dassanasamatthatā sampannabyañjanatāti attho.
ឥទានិ នេត្តិប្បករណនយេនាបិ (នេត្តិ ៤ ទ្វាទសបទ) អត្ថំ ទស្សេតុំ សង្កាសនាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សង្ខេបតោ កាសីយតិ ទីបីយតីតិ សង្កាសនន្តិ កម្មសាធនវសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ឯវំ សេសេសុបិ។ បឋមំ កាសនំ បកាសនំ។ ឧភយម្បេតំ ឧទ្ទេសត្ថវចនសង្ខាតស្ស វិត្ថារវចនំ។ សកិំ វុត្តស្ស បុន វចនញ្ច វិវរណវិភជនានិ។ ឧភយម្បេតំ និទ្ទេសត្ថវចនំ។ វិវដស្ស វិត្ថារតរាភិធានំ វិភត្តស្ស ច បការេហិ ញាបនំ ឧត្តានីករណបញ្ញត្តិយោ។ ឧភយម្បេតំ បដិនិទ្ទេសត្ថវចនសង្ខាតស្ស វិត្ថារវចនំ។ អត្ថបទសមាយោគតោតិ យថាវុត្តានិ ឯវ ឆ បទានិ បរិយត្តិយា អត្ថវិភាគត្តា អត្ថបទានិ, តេហិ សហិតតាយ អត្ថកោដ្ឋាសយុត្តត្តាតិ អត្ថោ។ អបរិយោសិតេ បទេ អាទិមជ្ឈគតវណ្ណោ អក្ខរំ, ឯកក្ខរំ, បទំ វា អក្ខរំ។ វិភត្តិយន្តំ បទំ។ បទាភិហិតំ អត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ។ កថិតស្សេវត្ថស្ស អនេកវិធេន វិភាគករណំ អាការោ នាម។ អាការាភិហិតស្ស និព្ពចនំ និរុត្តិ។ និព្ពចនត្ថវិត្ថារោ និទ្ទេសោ។ អថ វា ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតិ, បទេហិ បកាសេតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ, អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានិំ ករោតិ, និទ្ទេសេហិ បញ្ញបេតី’’តិ វចនតោ សង្កាសនបកាសនសង្ខអាតឧទ្ទេសត្ថវាចកានិ វចនានិ អក្ខរបទានិ នាម។ វិវរណវិភជនសង្ខាតនិទ្ទេសត្ថវាចកានិ វចនានិ ព្យញ្ជនាការា នាម។ ឧត្តានីករណបញ្ញត្តិសង្ខាតបដិនិទ្ទេសត្ថវាចកានិ វចនានិ និរុត្តិនិទ្ទេសា នាម, តេសំ សម្បត្តិយា សព្យញ្ជនន្តិ អត្ថោ។
Idāni nettippakaraṇanayenāpi (netti 4 dvādasapada) atthaṃ dassetuṃ saṅkāsanātiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhepato kāsīyati dīpīyatīti saṅkāsananti kammasādhanavasena attho daṭṭhabbo, evaṃ sesesupi. Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ. Ubhayampetaṃ uddesatthavacanasaṅkhātassa vitthāravacanaṃ. Sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni. Ubhayampetaṃ niddesatthavacanaṃ. Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ uttānīkaraṇapaññattiyo. Ubhayampetaṃ paṭiniddesatthavacanasaṅkhātassa vitthāravacanaṃ. Atthapadasamāyogatoti yathāvuttāni eva cha padāni pariyattiyā atthavibhāgattā atthapadāni, tehi sahitatāya atthakoṭṭhāsayuttattāti attho. Apariyosite pade ādimajjhagatavaṇṇo akkharaṃ, ekakkharaṃ, padaṃ vā akkharaṃ. Vibhattiyantaṃ padaṃ. Padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Kathitassevatthassa anekavidhena vibhāgakaraṇaṃ ākāro nāma. Ākārābhihitassa nibbacanaṃ nirutti. Nibbacanatthavitthāro niddeso. Atha vā ‘‘akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññapetī’’ti vacanato saṅkāsanapakāsanasaṅkhaātauddesatthavācakāni vacanāni akkharapadāni nāma. Vivaraṇavibhajanasaṅkhātaniddesatthavācakāni vacanāni byañjanākārā nāma. Uttānīkaraṇapaññattisaṅkhātapaṭiniddesatthavācakāni vacanāni niruttiniddesā nāma, tesaṃ sampattiyā sabyañjananti attho.
អត្ថគម្ភីរតាតិអាទីសុ អត្ថោ នាម តន្តិអត្ថោ, ហេតុផលំ វា។ ធម្មោ នាម តន្តិ, ហេតុ វា។ ទេសនា នាម យថាធម្មំ ធម្មាភិលាបោ។ បដិវេធោ នាម យថាវុត្តអត្ថាទីនំ អវិបរីតាវពោធោ។ តេ បនេតេ អត្ថាទយោ យស្មា សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ មន្ទពុទ្ធីហិ ទុក្ខោគាហា អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា។ តេសុ បដិវេធស្សាបិ អត្ថសន្និស្សិតត្តា អត្ថសភាគត្តា ច វុត្តំ ‘‘អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថ’’ន្តិ។ ធម្មទេសនានំ អត្ថសន្និស្សិតត្តេបិ សយំ ព្យញ្ជនរូបត្តា វុត្តំ ‘‘ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជន’’ន្តិ។ យថាវុត្តអត្ថាទីសុ បភេទគតានិ ញាណានិ អត្ថបដិសម្ភិទាទយោ។ តត្ថ និរុត្តីតិ តន្តិបទានំ និទ្ធារេត្វា វចនំ, និព្ពចនន្តិ អត្ថោ។ តីសុ បដិសម្ភិទាសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា។ លោកិយា សទ្ធេយ្យវចនមុខេនេវ អត្ថេសុ បសីទន្តិ, ន អត្ថមុខេនាតិ អាហ សទ្ធេយ្យតោតិអាទិ។ កេវលសទ្ទោ សកលាធិវចនន្តិ អាហ ‘‘សកលបរិបុណ្ណភាវេនា’’តិ។ ព្រហ្មចរិយ-សទ្ទោ ឥធ សិក្ខត្តយសង្គហំ សកលំ សាសនំ ទីបេតីតិ អាហ សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតត្តាតិអាទិ។
Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho, hetuphalaṃ vā. Dhammo nāma tanti, hetu vā. Desanā nāma yathādhammaṃ dhammābhilāpo. Paṭivedho nāma yathāvuttaatthādīnaṃ aviparītāvabodho. Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tesu paṭivedhassāpi atthasannissitattā atthasabhāgattā ca vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti. Dhammadesanānaṃ atthasannissitattepi sayaṃ byañjanarūpattā vuttaṃ ‘‘dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjana’’nti. Yathāvuttaatthādīsu pabhedagatāni ñāṇāni atthapaṭisambhidādayo. Tattha niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ, nibbacananti attho. Tīsu paṭisambhidāsu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Lokiyā saddheyyavacanamukheneva atthesu pasīdanti, na atthamukhenāti āha saddheyyatotiādi. Kevalasaddo sakalādhivacananti āha ‘‘sakalaparipuṇṇabhāvenā’’ti. Brahmacariya-saddo idha sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ dīpetīti āha sikkhattayapariggahitattātiādi.
យថាវុត្តមេវត្ថំ អបរេនាបិ បរិយាយេន ទស្សេតុំ អបិ ចាតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សនិទានន្តិ ទេសកាលាទិទីបកេន និទានវចនេន សនិទានំ។ សឧប្បត្តិកន្តិ អដ្ឋុប្បត្តិអាទិយុត្តិយុត្តំ។ តត្រាយំ បាឡិយោជនាក្កមោ – ‘‘វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ សមណោ ខលុ ភោ…បេ.… វិហរតី’’តិ ច, ‘‘តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ‘ឥតិបិ សោ…បេ.… បវេទេតី’តិ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ’’តិ ច, ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ.… បរិយោសានកល្យាណំ, ទេសេន្តោ ច សាត្ថសព្យញ្ជនាទិគុណសំយុត្តំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ ច, ‘‘សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ ច អស្សោសិ, សុត្វា ច អថ ខោ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ។
Yathāvuttamevatthaṃ aparenāpi pariyāyena dassetuṃ api cātiādi vuttaṃ. Tattha sanidānanti desakālādidīpakena nidānavacanena sanidānaṃ. Sauppattikanti aṭṭhuppattiādiyuttiyuttaṃ. Tatrāyaṃ pāḷiyojanākkamo – ‘‘verañjo brāhmaṇo samaṇo khalu bho…pe… viharatī’’ti ca, ‘‘taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ ‘itipi so…pe… pavedetī’ti evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato’’ti ca, ‘‘so dhammaṃ deseti…pe… pariyosānakalyāṇaṃ, desento ca sātthasabyañjanādiguṇasaṃyuttaṃ brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti ca, ‘‘sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti ca assosi, sutvā ca atha kho verañjo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkamīti.
អដ្ឋកថាយំ បន កិញ្ចាបិ ‘‘ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតីតិ ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វា អថ ខោ វេរញ្ជោ…បេ.… ឧបសង្កមី’’តិ ឯវំ សាធុ ខោ បនាតិអាទិបាឋស្ស ព្រាហ្មណស្ស បរិវិតក្កនភាវេន វុត្តត្តា ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតីតិ បទានន្តរមេវ អស្សោសីតិ បទំ សម្ពន្ធិតព្ពំ វិយ បញ្ញាយតិ, តថាបិ ‘‘សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ ឯវំ យថាវុត្តនិទស្សនត្ថេន ឥតិ-សទ្ទេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា វុត្តត្តា បន អញ្ញត្ថ ឥតិ-សទ្ទស្ស អទស្សនតោ ច អថ ខោ វេរញ្ជោតិអាទិនា កត្តព្ពន្តរទស្សនមុខេន បាឡិយា បការន្តរេ បវត្តិតោ ច យថាវុត្តវសេនេវ ‘‘សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ វចនានន្តរមេវ អស្សោសីតិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធនំ យុត្តំ។ អដ្ឋកថាចរិយេន ហិ ព្រាហ្មណស្ស អត្តនា សុតវសេនេវ អជ្ឈាសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧបសង្កមនហេតុទស្សនមុខេន ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតីតិ ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វាតិអាទិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ។
Aṭṭhakathāyaṃ pana kiñcāpi ‘‘dassanamattampi sādhu hotīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā atha kho verañjo…pe… upasaṅkamī’’ti evaṃ sādhu kho panātiādipāṭhassa brāhmaṇassa parivitakkanabhāvena vuttattā brahmacariyaṃ pakāsetīti padānantarameva assosīti padaṃ sambandhitabbaṃ viya paññāyati, tathāpi ‘‘sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti evaṃ yathāvuttanidassanatthena iti-saddena paricchinditvā vuttattā pana aññattha iti-saddassa adassanato ca atha kho verañjotiādinā kattabbantaradassanamukhena pāḷiyā pakārantare pavattito ca yathāvuttavaseneva ‘‘sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti vacanānantarameva assosīti padaṃ ānetvā sambandhanaṃ yuttaṃ. Aṭṭhakathācariyena hi brāhmaṇassa attanā sutavaseneva ajjhāsayo uppajjatīti upasaṅkamanahetudassanamukhena dassanamattampi sādhu hotīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvātiādi vuttanti gahetabbaṃ.
២. សីតោទកំ វិយ ឧណ្ហោទកេនាតិ ឥទំ ឧក្កមេន មុខារុឡ្ហវសេន វុត្តំ, អនុបសន្តសភាវតាយ ព្រាហ្មណស្សេវ ឧណ្ហោទកំ វិយ សីតោទកេនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ញាណតេជយុត្តតាយ វា ភគវា ឧណ្ហោទកោបមោតិ កត្វា តព្ពិរហិតំ ព្រាហ្មណំ សីតោទកំ វិយ កត្វា តថា វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ។ ឯកីភាវន្តិ សម្មោទនកិរិយាយ ឯករូបតំ។ យាយាតិអាទីសុ យាយ កថាយ សម្មោទិ ព្រាហ្មណោ, តំ សម្មោទនីយំ កថន្តិ យោជនា។ តត្ថ ខមនីយន្តិ ទុក្ខពហុលំ ឥទំ សរីរំ, កច្ចិ ខមិតុំ សក្កុណេយ្យំ។ យាបនីយន្តិ ចិរប្បពន្ធសង្ខាតាយ យាបនាយ យាបេតុំ សក្កុណេយ្យំ។ រោគាភាវេន អប្បាពាធំ។ ទុក្ខជីវិតាភាវេន អប្បាតង្កំ។ តំតំកិច្ចករណត្ថាយ លហុំ អកិច្ឆេន ឧដ្ឋាតុំ យោគ្គតាយ លហុដ្ឋានំ។ ពលន្តិ សរីរស្ស សព្ពកិច្ចក្ខមំ ពលំ កច្ចិ អត្ថីតិ បុច្ឆតិ។ ផាសុវិហារោតិ សុខវិហារោ។ សរណីយមេវ ទីឃំ កត្វា ‘‘សារណីយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សរិតព្ពភាវតោ ច សារណីយ’’ន្តិ។ បរិយាយេហីតិ ការណេហិ។
2.Sītodakaṃviya uṇhodakenāti idaṃ ukkamena mukhāruḷhavasena vuttaṃ, anupasantasabhāvatāya brāhmaṇasseva uṇhodakaṃ viya sītodakenāti attho gahetabbo, ñāṇatejayuttatāya vā bhagavā uṇhodakopamoti katvā tabbirahitaṃ brāhmaṇaṃ sītodakaṃ viya katvā tathā vuttanti gahetabbaṃ. Ekībhāvanti sammodanakiriyāya ekarūpataṃ. Yāyātiādīsu yāya kathāya sammodi brāhmaṇo, taṃ sammodanīyaṃ kathanti yojanā. Tattha khamanīyanti dukkhabahulaṃ idaṃ sarīraṃ, kacci khamituṃ sakkuṇeyyaṃ. Yāpanīyanti cirappabandhasaṅkhātāya yāpanāya yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ. Rogābhāvena appābādhaṃ. Dukkhajīvitābhāvena appātaṅkaṃ. Taṃtaṃkiccakaraṇatthāya lahuṃ akicchena uṭṭhātuṃ yoggatāya lahuṭṭhānaṃ. Balanti sarīrassa sabbakiccakkhamaṃ balaṃ kacci atthīti pucchati. Phāsuvihāroti sukhavihāro. Saraṇīyameva dīghaṃ katvā ‘‘sāraṇīya’’nti vuttanti āha ‘‘saritabbabhāvato ca sāraṇīya’’nti. Pariyāyehīti kāraṇehi.
ភាវោតិ កិរិយា, តស្មិំ វត្តមានោ នបុំសក-សទ្ទោ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ នាម, កិរិយាវិសេសនសទ្ទោតិ អត្ថោ។ ឯកមន្តេ ឯកស្មិំ អន្តេ យុត្តប្បទេសេតិ អត្ថោ។ ខណ្ឌិច្ចាទិភាវន្តិ ខណ្ឌិតទន្តបលិតកេសាទិភាវំ។ រាជបរិវដ្ដេតិ រាជូនំ បរិវត្តនំ, បដិបាដិយោតិ អត្ថោ។ បុរាតនុច្ចកុលប្បសុតតាយ ជិណ្ណតា, ន វយសាតិ អាហ ‘‘ចិរកាលប្បវត្តកុលន្វយេ’’តិ។ វិភវានំ មហន្តត្តំ លាតិ គណ្ហាតីតិ មហល្លកោតិ អាហ ‘‘វិភវមហត្តតាយ សមន្នាគតេ’’តិ។ វិភាវនេ នាម អត្ថេតិ បកតិវិភាវនសង្ខាតេ អត្ថេ។ ន អភិវាទេតិ វាតិ អភិវាទេតព្ពន្តិ ន សល្លក្ខេតិ, ឯវំ អសល្លក្ខណបកតិកោតិ វុត្តំ ហោតិ។ រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិ ឯត្ថាបិ និច្ចបកតិកំ អនិច្ចបកតិកំ វាតិ អត្ថោ។ អនិច្ចំ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ។
Bhāvoti kiriyā, tasmiṃ vattamāno napuṃsaka-saddo bhāvanapuṃsakaniddeso nāma, kiriyāvisesanasaddoti attho. Ekamante ekasmiṃ ante yuttappadeseti attho. Khaṇḍiccādibhāvanti khaṇḍitadantapalitakesādibhāvaṃ. Rājaparivaṭṭeti rājūnaṃ parivattanaṃ, paṭipāṭiyoti attho. Purātanuccakulappasutatāya jiṇṇatā, na vayasāti āha ‘‘cirakālappavattakulanvaye’’ti. Vibhavānaṃ mahantattaṃ lāti gaṇhātīti mahallakoti āha ‘‘vibhavamahattatāya samannāgate’’ti. Vibhāvane nāma attheti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe. Na abhivādeti vāti abhivādetabbanti na sallakkheti, evaṃ asallakkhaṇapakatikoti vuttaṃ hoti. Rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vāti etthāpi niccapakatikaṃ aniccapakatikaṃ vāti attho. Aniccaṃ vāti ettha vā-saddo avadhāraṇattho.
សម្បតិជាតោតិ មុហុត្តជាតោ, ជាតសមនន្តរមេវាតិ អត្ថោ។ សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា…បេ.… ឱលោកេសីតិ ឯត្ថ ទ្វារំ បិធាយ និក្ខន្តោតិអាទីសុ វិយ គមនតោ បុរេ កតម្បិ ឱលោកនំ បច្ឆា កតំ វិយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ឱលោកេសិន្តិ ច លោកវិវរណបាដិហារិយេ ជាតេ មំសចក្ខុនា វោលោកេសីតិ អត្ថោ។ សេដ្ឋោតិ បសត្ថតរោ។ បតិមានេសីតិ បូជេសិ។ អាសភិន្តិ ឧត្តមំ។
Sampatijātoti muhuttajāto, jātasamanantaramevāti attho. Sattapadavītihārena gantvā…pe… olokesīti ettha dvāraṃ pidhāya nikkhantotiādīsu viya gamanato pure katampi olokanaṃ pacchā kataṃ viya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Olokesinti ca lokavivaraṇapāṭihāriye jāte maṃsacakkhunā volokesīti attho. Seṭṭhoti pasatthataro. Patimānesīti pūjesi. Āsabhinti uttamaṃ.
៣. តំ វចនន្តិ នាហំ តំ ព្រាហ្មណាតិអាទិវចនំ។ អញ្ញាយ សណ្ឋហេយ្យាតិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហេយ្យ។ ជាតិវសេនាតិ ខត្តិយាទិជាតិវសេន។ ឧបបត្តិវសេនាតិ ទេវេសុ ឧបបត្តិវសេន។ អាវិញ្ឆន្តីតិ អាកឌ្ឍន្តិ។ យស្ស អភិវាទាទិករណសង្ខាតស្ស សាមគ្គិរសស្ស ភគវតិ អភាវំ មញ្ញមានោ ព្រាហ្មណោ ‘‘អរសរូបោ’’តិ អាហ, តព្ពិធុរស្ស រូបតណ្ហាទិកស្សេវ សាមគ្គិរសស្ស អភាវេន ភគវា ‘‘អរសរូបោ’’តិ ទស្សេតុំ សាមគ្គិរសសទ្ទស្ស រូបរសាទីសុ វត្តនប្បការំ ទស្សេន្តោ អាហ វត្ថារម្មណាទីតិអាទិ។
3.Taṃ vacananti nāhaṃ taṃ brāhmaṇātiādivacanaṃ. Aññāya saṇṭhaheyyāti arahatte patiṭṭhaheyya. Jātivasenāti khattiyādijātivasena. Upapattivasenāti devesu upapattivasena. Āviñchantīti ākaḍḍhanti. Yassa abhivādādikaraṇasaṅkhātassa sāmaggirasassa bhagavati abhāvaṃ maññamāno brāhmaṇo ‘‘arasarūpo’’ti āha, tabbidhurassa rūpataṇhādikasseva sāmaggirasassa abhāvena bhagavā ‘‘arasarūpo’’ti dassetuṃ sāmaggirasasaddassa rūparasādīsu vattanappakāraṃ dassento āha vatthārammaṇādītiādi.
តាលាវត្ថុកតាតិ ឧច្ឆិន្នមូលានំ តាលានំ វត្ថុ វិយ នេសំ រូបរសាទីនំ វត្ថុ ចិត្តសន្តានំ កតន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ មជ្ឈេបទលោបំ ទីឃញ្ច កត្វា និទ្ទេសោតិ អាហ តាលវត្ថុ វិយាតិអាទិ។ តាលវត្ថុ វិយ យេសំ វត្ថុ កតំ តេ តាលាវត្ថុកតាតិ វិសេសនស្ស បរនិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ, កតតាលវត្ថុកាតិ អត្ថោ។ មត្ថកច្ឆិន្នតាលោយេវ បត្តផលាទីនំ អការណតាយ អវត្ថូតិ តាលាវត្ថុ, តំ វិយ យេសំ វត្ថុ កតំ តេ រូបរសាទយោ តាលាវត្ថុកតា, អយំ អញ្ញបទត្ថវសេន អត្ថគ្គាហោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សុគមោតិ វិសេសមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា’’តិ។ ឯវញ្ច មត្ថកសទិសេសុ រូបរសាទីសុ រាគេសុ ឆិន្នេសុបិ តព្ពត្ថុភូតស្ស តាលាវត្ថុសទិសស្ស ចិត្តសន្តានស្ស យាវ បរិនិព្ពានដ្ឋានំ ឧបបន្នមេវ ហោតិ។ យថារុតតោ បន វិសេសនសមាសវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ រូបរសាទីនំ តាលាវត្ថុសទិសតាយ ឋានំ អាបជ្ជតិ។ យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.៣) ឯតំ ទោសំ បរិហរិតុំ រូបរសាទីនំ កុសលាកុសលត្តំ វុត្តំ, តំ តេ តថាគតស្ស បហីនាតិអាទិបាឡិយា, កាមសុខស្សាទសង្ខាតា រូបរសាតិអាទិអដ្ឋកថាយ ច ន សមេតិ, ខីណាសវានម្បិ យាវ បរិនិព្ពានា កុសលាកុសលានំ ផលុប្បត្តិតោ តេសំ មត្ថកច្ឆិន្នតាលសទិសតាបិ ន យុត្តាតិ គហេតព្ពំ។ អថ វា មត្ថកច្ឆិន្នតាលស្ស ឋិតំ អដ្ឋិតញ្ច អមនសិកត្វា បុន អនុប្បត្តិធម្មតាសទិសមត្តំ ឧបមេត្វា តាលាវត្ថុ វិយ កតាតិ វិសេសនសមាសវសេន អត្ថគ្គហណេបិ ន កោចិ ទោសោ។ អនុ-សទ្ទោ បច្ឆាតិ អត្ថេ វត្តតីតិ អាហ បច្ឆាភាវោ ន ហោតីតិអាទិ។ អនុ អភាវំ គតាតិ បច្ឆា អនុប្បត្តិធម្មតាវសេន អភាវំ គតា។ អនច្ឆរិយាតិ អនុ អនុ ឧបរូបរិ វិម្ហយកតាតិ អត្ថោ។ យញ្ច ខោ ត្វំ វទេសីតិ យំ វន្ទនាទិសាមគ្គីរសាភាវសង្ខាតំ ការណំ អរសរូបតាយ វទេសិ, តំ ការណំ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ។
Tālāvatthukatāti ucchinnamūlānaṃ tālānaṃ vatthu viya nesaṃ rūparasādīnaṃ vatthu cittasantānaṃ katanti imasmiṃ atthe majjhepadalopaṃ dīghañca katvā niddesoti āha tālavatthu viyātiādi. Tālavatthu viya yesaṃ vatthu kataṃ te tālāvatthukatāti visesanassa paranipāto daṭṭhabbo, katatālavatthukāti attho. Matthakacchinnatāloyeva pattaphalādīnaṃ akāraṇatāya avatthūti tālāvatthu, taṃ viya yesaṃ vatthu kataṃ te rūparasādayo tālāvatthukatā, ayaṃ aññapadatthavasena atthaggāho heṭṭhā vuttanayena sugamoti visesamatthaṃ dassento āha ‘‘matthakacchinnatālo viya katā’’ti. Evañca matthakasadisesu rūparasādīsu rāgesu chinnesupi tabbatthubhūtassa tālāvatthusadisassa cittasantānassa yāva parinibbānaṭṭhānaṃ upapannameva hoti. Yathārutato pana visesanasamāsavasena atthe gayhamāne rūparasādīnaṃ tālāvatthusadisatāya ṭhānaṃ āpajjati. Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 1.3) etaṃ dosaṃ pariharituṃ rūparasādīnaṃ kusalākusalattaṃ vuttaṃ, taṃ te tathāgatassa pahīnātiādipāḷiyā, kāmasukhassādasaṅkhātā rūparasātiādiaṭṭhakathāya ca na sameti, khīṇāsavānampi yāva parinibbānā kusalākusalānaṃ phaluppattito tesaṃ matthakacchinnatālasadisatāpi na yuttāti gahetabbaṃ. Atha vā matthakacchinnatālassa ṭhitaṃ aṭṭhitañca amanasikatvā puna anuppattidhammatāsadisamattaṃ upametvā tālāvatthu viya katāti visesanasamāsavasena atthaggahaṇepi na koci doso. Anu-saddo pacchāti atthe vattatīti āha pacchābhāvo na hotītiādi. Anu abhāvaṃ gatāti pacchā anuppattidhammatāvasena abhāvaṃ gatā. Anacchariyāti anu anu uparūpari vimhayakatāti attho. Yañca kho tvaṃ vadesīti yaṃ vandanādisāmaggīrasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi, taṃ kāraṇaṃ na vijjatīti attho.
៤. សន្ធាយ ភាសិតមត្ថន្តិ យំ អត្ថំ សន្ធាយ ព្រាហ្មណោ និព្ភោគោ ភវំ គោតមោតិអាទិមាហ, ភគវា ច យំ សន្ធាយ និព្ភោគតាទិំ អត្តនិ អនុជានាតិ, តំ សន្ធាយ ភាសិតមត្ថំ។
4.Sandhāya bhāsitamatthanti yaṃ atthaṃ sandhāya brāhmaṇo nibbhogo bhavaṃ gotamotiādimāha, bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti, taṃ sandhāya bhāsitamatthaṃ.
៥. កុលសមុទាចារកម្មន្តិ កុលាចារកម្មំ។ កាយតោ កាយទ្វារតោ បវត្តំ ទុច្ចរិតំ កាយទុច្ចរិតំ។ អនេកវិហិតាតិ អនេកប្បការា។
5.Kulasamudācārakammanti kulācārakammaṃ. Kāyato kāyadvārato pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Anekavihitāti anekappakārā.
៦. បញ្ចកាមគុណិករាគស្សាតិ រូបាទីសុ បញ្ចសុ កាមកោដ្ឋាសេសុ អតិវិយ សង្គវសេន និយុត្តស្ស កាមរាគស្ស, ឯតេន អនាគាមីនំ វត្ថាភរណាទីសុ សង្គនិកន្តិវសេន ឧប្បជ្ជនកាមរាគស្ស កាមរាគតាភាវំ ទស្សេតិ តស្ស រូបរាគាទីសុ សង្គហតោ។ អវសេសានន្តិ ឯត្ថ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ បឋមេន មគ្គេន, សេសានំ ចតូហិបិ ឧច្ឆេទំ វទតិ, តេនាហ ‘‘យថានុរូប’’ន្តិ។
6.Pañcakāmaguṇikarāgassāti rūpādīsu pañcasu kāmakoṭṭhāsesu ativiya saṅgavasena niyuttassa kāmarāgassa, etena anāgāmīnaṃ vatthābharaṇādīsu saṅganikantivasena uppajjanakāmarāgassa kāmarāgatābhāvaṃ dasseti tassa rūparāgādīsu saṅgahato. Avasesānanti ettha sakkāyadiṭṭhivicikicchānaṃ paṭhamena maggena, sesānaṃ catūhipi ucchedaṃ vadati, tenāha ‘‘yathānurūpa’’nti.
៧. ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេតិ ជិគុច្ឆតិ វិយ, ‘‘ជិគុច្ឆតី’’តិ វា សល្លក្ខេមិ។ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេនាតិ អញ្ញាណសម្ភូតដ្ឋេន។
7.Jigucchati maññeti jigucchati viya, ‘‘jigucchatī’’ti vā sallakkhemi. Akosallasambhūtaṭṭhenāti aññāṇasambhūtaṭṭhena.
៨-១០. តត្រាតិ យថាវុត្តេសុ ទ្វីសុ អត្ថវិកប្បេសុ។ បដិសន្ធិបរិយាយោបិ ឥធ គព្ភសទ្ទោតិ អាហ ‘‘ទេវលោកបដិសន្ធិបដិលាភាយា’’តិ។ អបុនព្ភវភូតាតិ ខណេ ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ ធម្មានំ អភិនិព្ពត្តិ។
8-10.Tatrāti yathāvuttesu dvīsu atthavikappesu. Paṭisandhipariyāyopi idha gabbhasaddoti āha ‘‘devalokapaṭisandhipaṭilābhāyā’’ti. Apunabbhavabhūtāti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti.
១១. ធម្មធាតុន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ។ តញ្ហិ ធម្មេ យាថាវតោ ធារេតិ ឧបធារេតីតិ ‘‘ធម្មធាតូ’’តិ វុច្ចតិ។ ទេសនាវិលាសប្បត្តោតិ អភិរុចិវសេន បរិវត្តេត្វា ទេសេតុំ សមត្ថតា ទេសនាវិលាសោ, តំ បត្តោ។ ករុណាវិប្ផារន្តិ សព្ពសត្តេសុ មហាករុណាយ ផរណំ។ តាទិគុណលក្ខណមេវ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘បថវីសមចិត្តត’’ន្តិ។ តតោយេវ អកុជ្ឈនសភាវតោ អកុប្បធម្មតា។ ជាតិយា អនុគតន្តិ ជាតិយា អនុពទ្ធំ។ ជរាយ អនុសដន្តិ ជរាយ បលិវេឋិតំ។ វដ្ដខាណុភូតន្តិ វដ្ដតោ ឧទ្ធរិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ វដ្ដេ និច្ចលភាវេន ឋិតំ ខាណុ វិយ ភូតំ។ ជាតានំ មច្ចានំ និច្ចំ មរណតោ ភយន្តិ អាហ អជ្ជ មរិត្វាតិអាទិ។ អប្បដិសមំ បុរេជាតភាវន្តិ អសទិសំ អរិយាយ ជាតិយា បឋមជាតភាវំ, សព្ពជេដ្ឋភាវន្តិ អត្ថោ។
11.Dhammadhātunti sabbaññutaññāṇaṃ. Tañhi dhamme yāthāvato dhāreti upadhāretīti ‘‘dhammadhātū’’ti vuccati. Desanāvilāsappattoti abhirucivasena parivattetvā desetuṃ samatthatā desanāvilāso, taṃ patto. Karuṇāvipphāranti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ. Tādiguṇalakkhaṇameva upamāya vibhāvento āha ‘‘pathavīsamacittata’’nti. Tatoyeva akujjhanasabhāvato akuppadhammatā. Jātiyā anugatanti jātiyā anubaddhaṃ. Jarāya anusaṭanti jarāya paliveṭhitaṃ. Vaṭṭakhāṇubhūtanti vaṭṭato uddharituṃ asakkuṇeyyatāya vaṭṭe niccalabhāvena ṭhitaṃ khāṇu viya bhūtaṃ. Jātānaṃ maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayanti āha ajja maritvātiādi. Appaṭisamaṃ purejātabhāvanti asadisaṃ ariyāya jātiyā paṭhamajātabhāvaṃ, sabbajeṭṭhabhāvanti attho.
‘‘អបី’’តិ អវត្វា ‘‘បី’’តិ វទន្តោ បិ-សទ្ទោ វិសុំ អត្ថិ និបាតោតិ ទស្សេតិ។ សម្មា អធិសយិតានីតិ បាទាទីហិ ឧបឃាតំ អករោន្តិយា សម្មទេវ ឧបរិ សយិតានិ, អកម្មកស្សាបិ សយតិធាតុនោ អធិបុព្ពតាយ សកម្មកតា ទដ្ឋព្ពា។ នខសិខាតិ នខគ្គានិ។ សកុណានំ បក្ខា ហត្ថបាទដ្ឋានិយាតិ អាហ ‘‘សង្កុដិតហត្ថបាទា’’តិ។ ឯត្ថាតិ អាលោកដ្ឋានេ។ និក្ខមន្តានន្តិ និក្ខមន្តេសុ, និទ្ធារណេ ហេតំ សាមិវចនំ។ អណ្ឌកោសន្តិ អណ្ឌកបាលំ។
‘‘Apī’’ti avatvā ‘‘pī’’ti vadanto pi-saddo visuṃ atthi nipātoti dasseti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi upaghātaṃ akarontiyā sammadeva upari sayitāni, akammakassāpi sayatidhātuno adhipubbatāya sakammakatā daṭṭhabbā. Nakhasikhāti nakhaggāni. Sakuṇānaṃ pakkhā hatthapādaṭṭhāniyāti āha ‘‘saṅkuṭitahatthapādā’’ti. Etthāti ālokaṭṭhāne. Nikkhamantānanti nikkhamantesu, niddhāraṇe hetaṃ sāmivacanaṃ. Aṇḍakosanti aṇḍakapālaṃ.
លោកោយេវ លោកសន្និវាសោ។ អពុជ្ឈិ ឯត្ថាតិ រុក្ខោ ពោធិ, សយំ ពុជ្ឈតិ, ពុជ្ឈន្តិ វា តេនាតិ មគ្គោបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ ពោធិ។ ពុជ្ឈីយតីតិ និព្ពានំ ពោធិ។ អន្តរា ច ពោធិន្តិ ទុតិយមុទាហរណំ វិនាបិ រុក្ខ-សទ្ទេន ពោធិ-សទ្ទស្ស រុក្ខប្បវត្តិទស្សនត្ថំ។ វរភូរិមេធសោតិ មហាបថវី វិយ បត្ថដបញ្ញោតិ អត្ថោ។ តិស្សោ វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គោ អត្តនា សហ វត្តមានំ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតំ អាសវក្ខយញាណញ្ចេវ ឥតរា ទ្វេ មហគ្គតវិជ្ជា ច តព្ពិនិពន្ធកកិលេសវិទ្ធំសនវសេន ឧប្បាទនតោ ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា’’តិ វុច្ចតិ។ ឆ អភិញ្ញាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ សាវកបារមីញាណន្តិ អគ្គសាវកេហិ បដិលភិតព្ពំ សព្ពមេវ លោកិយលោកុត្តរញាណំ។ បច្ចេកពោធិញាណន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។
Lokoyeva lokasannivāso. Abujjhi etthāti rukkho bodhi, sayaṃ bujjhati, bujjhanti vā tenāti maggopi sabbaññutaññāṇampi bodhi. Bujjhīyatīti nibbānaṃ bodhi. Antarā ca bodhinti dutiyamudāharaṇaṃ vināpi rukkha-saddena bodhi-saddassa rukkhappavattidassanatthaṃ. Varabhūrimedhasoti mahāpathavī viya patthaṭapaññoti attho. Tisso vijjāti arahattamaggo attanā saha vattamānaṃ sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ āsavakkhayañāṇañceva itarā dve mahaggatavijjā ca tabbinibandhakakilesaviddhaṃsanavasena uppādanato ‘‘tisso vijjā’’ti vuccati. Cha abhiññāti etthāpi eseva nayo. Sāvakapāramīñāṇanti aggasāvakehi paṭilabhitabbaṃ sabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ. Paccekabodhiñāṇanti etthāpi eseva nayo.
ឱបម្មសម្បដិបាទនន្តិ ឱបម្មត្ថស្ស ឧបមេយ្យេន សមំ បដិបាទនំ។ អត្ថេនាតិ ឧបមេយ្យត្ថេន។ តិក្ខខរវិប្បសន្នសូរភាវោតិ ឥមិនា សង្ខារុបេក្ខាបត្តតំ វិបស្សនាយ ទស្សេតិ។ បរិណាមកាលោតិ ឥមិនា វុដ្ឋានគាមិនិភាវាបត្តិំ។ តទា ច សា មគ្គញាណគព្ភំ ធារេន្តី វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘គព្ភគ្គហណកាលោ’’តិ។ អនុបុព្ពាធិគតេនាតិ បឋមមគ្គាទិបដិបាដិយា អធិគតេន។ ចតុរង្គសមន្នាគតន្តិ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២; អ. និ. ២.៥; មហានិ. ១៩៦), សរីរេ ឧបសុស្សតុ មំសលោហិត’’ន្តិ ឯវំ វុត្តចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយំ។
Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena samaṃ paṭipādanaṃ. Atthenāti upameyyatthena. Tikkhakharavippasannasūrabhāvoti iminā saṅkhārupekkhāpattataṃ vipassanāya dasseti. Pariṇāmakāloti iminā vuṭṭhānagāminibhāvāpattiṃ. Tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. Anupubbādhigatenāti paṭhamamaggādipaṭipāṭiyā adhigatena. Caturaṅgasamannāgatanti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; mahāni. 196), sarīre upasussatu maṃsalohita’’nti evaṃ vuttacaturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ.
ឆន្ទោ កាមោតិអាទីសុ បត្ថនាការេន បវត្តោ ទុព្ពលោ លោភោ ឥច្ឆនដ្ឋេន ឆន្ទោ។ តតោ ពលវា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ។ តតោបិ ពលវតរោ ឆន្ទរាគោ។ និមិត្តានុព្យញ្ជនសង្កប្បវសេន បវត្តោ សង្កប្បោ។ តតោបិ ពលវសង្កប្បវសេនេវ បវត្តោ រាគោ។ តតោបិ ពលវតរោ សង្កប្បរាគោ។ ស្វាយំ បភេទោ ឯកស្សេវ លោភស្ស បវត្តិអាការភេទេន អវត្ថាភេទេន ច វុត្តោ។
Chando kāmotiādīsu patthanākārena pavatto dubbalo lobho icchanaṭṭhena chando. Tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo. Tatopi balavataro chandarāgo. Nimittānubyañjanasaṅkappavasena pavatto saṅkappo. Tatopi balavasaṅkappavaseneva pavatto rāgo. Tatopi balavataro saṅkapparāgo. Svāyaṃ pabhedo ekasseva lobhassa pavattiākārabhedena avatthābhedena ca vutto.
បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា
Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
សេយ្យថិទន្តិ តំ កថន្តិ អត្ថោ។ ឯតន្តិ បុព្ពបទេយេវ អវធារណករណំ, ឯតំ អត្ថជាតំ វា។ តន្និស្សរណតោតិ តេសំ កាមានំ និស្សរណត្តា។ ឯសាតិ ឯវ-ការោ។ កាមធាតុ នាម កាមភវោ, នេក្ខម្មន្តិ បឋមជ្ឈានំ។ ឯសាតិ និយមោ។ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកា តទង្គវិវេកាទយោ។ កាយចិត្តឧបធិវិវេកា កាយវិវេកាទយោ, តយោ ឯវ ឥធ ឈានកថាយ, សមុច្ឆេទវិវេកាទីនំ អសម្ភវា។ និទ្ទេសេតិ មហានិទ្ទេសេ។ តត្ថេវាតិ មហានិទ្ទេសេ ឯវ។ វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ។ ឯវញ្ហិ សតីតិ ឧភយេសម្បិ កាមានំ សង្គហេ សតិ។
Seyyathidanti taṃ kathanti attho. Etanti pubbapadeyeva avadhāraṇakaraṇaṃ, etaṃ atthajātaṃ vā. Tannissaraṇatoti tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇattā. Esāti eva-kāro. Kāmadhātu nāma kāmabhavo, nekkhammanti paṭhamajjhānaṃ. Esāti niyamo. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekā tadaṅgavivekādayo. Kāyacittaupadhivivekā kāyavivekādayo, tayo eva idha jhānakathāya, samucchedavivekādīnaṃ asambhavā. Niddeseti mahāniddese. Tatthevāti mahāniddese eva. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge. Evañhi satīti ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati.
បុរិមេនាតិ កាយវិវេកេន។ ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ កាយចិត្តវិវេកទ្វយេ។ ទុតិយេនាតិ ចិត្តវិវេកេន។ ឯតេសន្តិ យថាវុត្តនយេន វត្ថុកាមកិលេសកាមវិវេកទ្វយស្ស វាចកភូតានំ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហីតិ ឥមេសំ បទានំ, និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ។ ពាលភាវស្ស ហេតុបរិច្ចាគោតិ អនុវត្តតិ។ អកុសលធម្មោ ហិ ពាលភាវស្ស ហេតុ។ អាសយបោសនន្តិ អាសយស្ស វិសោធនំ វឌ្ឍនញ្ច។ វិភង្គេ នីវរណានេវ វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ។ តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឧបរិឈានង្គបច្ចនីកបដិបក្ខភាវទស្សនតោ’’តិ។ តត្ថ ឧបរិ សវិតក្កន្តិអាទិនា វុច្ចមានានិ ឈានង្គានិ, តេសំ អត្តនោ បច្ចនីកានំ បដិបក្ខភាវទស្សនតោតិ អត្ថោ។ ឧបរិឈានង្គានំ បច្ចនីកបដិបក្ខភាវស្ស ទស្សនតោតិបិ បាឋោ។ តត្ថ ‘‘ឧបរិ វុច្ចមានឈានង្គានំ ឧជុវិបច្ចនីកវសេន បដិបក្ខភាវទស្សនតោ’’តិ ‘‘នីវរណានំ តានេវ វិភង្គេ វុត្តានី’’តិបិ អត្ថំ វទន្តិ ។ បេដកេតិ មហាកច្ចាយនត្ថេរេន កតំ នេត្តិប្បករណនយានុសារិបករណំ, តំ បន បិដកានំ វណ្ណនាភូតត្តា ‘‘បេដក’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មិន្តិ អត្ថោ។
Purimenāti kāyavivekena. Etthāti etasmiṃ kāyacittavivekadvaye. Dutiyenāti cittavivekena. Etesanti yathāvuttanayena vatthukāmakilesakāmavivekadvayassa vācakabhūtānaṃ vivicceva kāmehi vivicca akusalehīti imesaṃ padānaṃ, niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Bālabhāvassa hetupariccāgoti anuvattati. Akusaladhammo hi bālabhāvassa hetu. Āsayaposananti āsayassa visodhanaṃ vaḍḍhanañca. Vibhaṅge nīvaraṇāneva vuttānīti sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato’’ti. Tattha upari savitakkantiādinā vuccamānāni jhānaṅgāni, tesaṃ attano paccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatoti attho. Uparijhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvassa dassanatotipi pāṭho. Tattha ‘‘upari vuccamānajhānaṅgānaṃ ujuvipaccanīkavasena paṭipakkhabhāvadassanato’’ti ‘‘nīvaraṇānaṃ tāneva vibhaṅge vuttānī’’tipi atthaṃ vadanti . Peṭaketi mahākaccāyanattherena kataṃ nettippakaraṇanayānusāripakaraṇaṃ, taṃ pana piṭakānaṃ vaṇṇanābhūtattā ‘‘peṭaka’’nti vuttaṃ, tasminti attho.
វិតក្កនំ នាម អារម្មណបរិកប្បនន្តិ អាហ ‘‘ឩហន’’ន្តិ។ រូបំ រូបន្តិអាទិនា វិសយេ អាកោដេន្តស្ស វិសយប្បវត្តិអាហននំ ឧបរិ អាហននន្តិ វេទិតព្ពំ។ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អានយនំ នាម អារម្មណាភិមុខករណំ។ អនុសញ្ចរណន្តិ អនុបរិព្ភមនំ, តញ្ច ខណន្តរស្ស តថាការេន ឧប្បាទនមេវ, ន ហិ បរមត្ថតោ ឯកស្ស សញ្ចរណមត្ថិ, ឯវមញ្ញត្ថាបិ ឦទិសេសុ។ អនុមជ្ជនន្តិ បរិមជ្ជនំ។ តត្ថាតិ អារម្មណេ។ សហជាតានុយោជនំ សកិច្ចានុវត្តិតាករណេន។ កត្ថចីតិ ទុតិយជ្ឈានវិរហិតេសុ សវិចារចិត្តេសុ សព្ពត្ថាតិ អត្ថោ។ វិចារេន សហ ឧប្បជ្ជមានោបិ វិតក្កោ អារម្មណេ អភិនិរោបនាការេន បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘បឋមាភិនិបាតោ’’តិ វុត្តោ។ វិប្ផារវាតិ អវូបសន្តសភាវតាយ វេគវា, តេនេវេស ទុតិយជ្ឈានេ បហានង្គំ ជាតំ។ បឋមទុតិយជ្ឈានេសូតិ បញ្ចកនយំ សន្ធាយ វុត្តំ។ អង្គវិនិមុត្តស្ស ឈានស្ស អភាវំ ទស្សេន្តោ រុក្ខោ វិយាតិអាទិមាហ។
Vitakkanaṃ nāma ārammaṇaparikappananti āha ‘‘ūhana’’nti. Rūpaṃ rūpantiādinā visaye ākoṭentassa visayappavattiāhananaṃ upari āhanananti veditabbaṃ. Ārammaṇe cittassa ānayanaṃ nāma ārammaṇābhimukhakaraṇaṃ. Anusañcaraṇanti anuparibbhamanaṃ, tañca khaṇantarassa tathākārena uppādanameva, na hi paramatthato ekassa sañcaraṇamatthi, evamaññatthāpi īdisesu. Anumajjananti parimajjanaṃ. Tatthāti ārammaṇe. Sahajātānuyojanaṃ sakiccānuvattitākaraṇena. Katthacīti dutiyajjhānavirahitesu savicāracittesu sabbatthāti attho. Vicārena saha uppajjamānopi vitakko ārammaṇe abhiniropanākārena pavattiṃ sandhāya ‘‘paṭhamābhinipāto’’ti vutto. Vipphāravāti avūpasantasabhāvatāya vegavā, tenevesa dutiyajjhāne pahānaṅgaṃ jātaṃ. Paṭhamadutiyajjhānesūti pañcakanayaṃ sandhāya vuttaṃ. Aṅgavinimuttassa jhānassa abhāvaṃ dassento rukkho viyātiādimāha.
វិវេក-សទ្ទស្ស ភាវសាធនបក្ខេ ‘‘តស្មា វិវេកា’’តិ វុត្តំ, ឥតរបក្ខេ ‘‘តស្មិំ វិវេកេ’’តិ។ បិនយតីតិ តប្បេតិ, វឌ្ឍេតិ វា។ ផរណរសាតិ បណីតរូបេហិ កាយេ ព្យាបនរសា។ សាតលក្ខណន្តិ ឥដ្ឋសភាវំ, មធុរន្តិ អត្ថោ។ សម្បយុត្តានំ បីឡនជ្ឈុបេក្ខនំ អកត្វា អនុ អនុ គណ្ហនំ ឧបការិតា វា អនុគ្គហោ។ វនមេវ វនន្តំ។ ឧទកមេវ ឧទកន្តំ។ តស្មិំ តស្មិំ សមយេ បាកដភាវតោតិ ឥមិនា ឥដ្ឋារម្មណាទិបដិលាភសមយេបិ សុខំ វិជ្ជមានម្បិ អបាកដំ, បីតិយេវ តត្ថ បាកដា, បដិលទ្ធរសានុភវនសមយេ ច វិជ្ជមានបីតិតោបិ សុខមេវ បាកដតរន្តិ ទស្សេតិ។ ឯត្ថ ច ចេតសិកសុខវសេនេវ បដិលទ្ធរសានុភវនំ វេទិតព្ពំ, ន កាយិកសុខវសេន តស្ស បីតិសម្បយោគស្សេវ អភាវេន ឥធានធិប្បេតត្តា។ អយញ្ច បីតីតិអាទិ អញ្ញបទត្ថសមអាសទស្សនំ, អស្សត្ថិបក្ខេ តទ្ធិតបច្ចយទស្សនំ វា។ ទុតិយវិកប្បេន អញ្ញបទត្ថសមាសវសេនេវ ‘‘វិវេកជំ បីតិសុខ’’ន្តិ ឥទំ ឯកំ បទន្តិ ទស្សេតិ, វិភត្តិយា ច អលោបំ។
Viveka-saddassa bhāvasādhanapakkhe ‘‘tasmā vivekā’’ti vuttaṃ, itarapakkhe ‘‘tasmiṃ viveke’’ti. Pinayatīti tappeti, vaḍḍheti vā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāye byāpanarasā. Sātalakkhaṇanti iṭṭhasabhāvaṃ, madhuranti attho. Sampayuttānaṃ pīḷanajjhupekkhanaṃ akatvā anu anu gaṇhanaṃ upakāritā vā anuggaho. Vanameva vanantaṃ. Udakameva udakantaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvatoti iminā iṭṭhārammaṇādipaṭilābhasamayepi sukhaṃ vijjamānampi apākaṭaṃ, pītiyeva tattha pākaṭā, paṭiladdharasānubhavanasamaye ca vijjamānapītitopi sukhameva pākaṭataranti dasseti. Ettha ca cetasikasukhavaseneva paṭiladdharasānubhavanaṃ veditabbaṃ, na kāyikasukhavasena tassa pītisampayogasseva abhāvena idhānadhippetattā. Ayañca pītītiādi aññapadatthasamaāsadassanaṃ, assatthipakkhe taddhitapaccayadassanaṃ vā. Dutiyavikappena aññapadatthasamāsavaseneva ‘‘vivekajaṃ pītisukha’’nti idaṃ ekaṃ padanti dasseti, vibhattiyā ca alopaṃ.
គណនានុបុព្ពតាតិ ទេសនាក្កមំ សន្ធាយ វុត្តំ។ បឋមំ សមាបជ្ជតីតិ ឥទំ អាទិកម្មិកវសេន វុត្តំ, ចិណ្ណវសីនំ បន យោគីនំ ឧប្បដិបាដិយាបិ ឈានំ ឧប្បជ្ជតេវ។ ឈាបេតីតិ ទហតិ។ អនិច្ចាទិលក្ខណវិសយាយ វិបស្សនាយ ឧបនិជ្ឈាយនំ កថំ និព្ពានាលម្ពនស្ស មគ្គស្ស ហោតីតិ អាហ វិបស្សនាយាតិអាទិ។ តត្ថ មគ្គេន សិជ្ឈតីតិ និច្ចាទិវិបល្លាសប្បហាយកេន សហ មគ្គេនេវ តំ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ អសម្មោហតោ អត្តនោ សិជ្ឈតិ។ អថ វា មគ្គេនាតិ មគ្គកិច្ចេន, វិបល្លាសប្បហានេនាតិ អត្ថោ។
Gaṇanānupubbatāti desanākkamaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭhamaṃ samāpajjatīti idaṃ ādikammikavasena vuttaṃ, ciṇṇavasīnaṃ pana yogīnaṃ uppaṭipāṭiyāpi jhānaṃ uppajjateva. Jhāpetīti dahati. Aniccādilakkhaṇavisayāya vipassanāya upanijjhāyanaṃ kathaṃ nibbānālambanassa maggassa hotīti āha vipassanāyātiādi. Tattha maggena sijjhatīti niccādivipallāsappahāyakena saha maggeneva taṃ lakkhaṇūpanijjhānaṃ asammohato attano sijjhati. Atha vā maggenāti maggakiccena, vipallāsappahānenāti attho.
អញ្ញោតិ សត្តោ។ អវុត្តត្តាតិ ‘‘សចិត្តេកគ្គត’’ន្តិ ឈានបាឡិយំ (វិភ. ៥០៨ អាទយោ) អវុត្តត្តា។ វុត្តត្តាតិ តស្សា ឈានបាឡិយា វិភង្គេ វុត្តត្តា។
Aññoti satto. Avuttattāti ‘‘sacittekaggata’’nti jhānapāḷiyaṃ (vibha. 508 ādayo) avuttattā. Vuttattāti tassā jhānapāḷiyā vibhaṅge vuttattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / វេរញ្ជកណ្ឌំ • Verañjakaṇḍaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា • Verañjakaṇḍavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā
វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា • Verañjakaṇḍavaṇṇanā
១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា • 1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា • Verañjakaṇḍavaṇṇanā
