| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / জাতক-অট্ঠকথা • Jātaka-aṭṭhakathā |
[৫৪০] ৩. সুৰণ্ণসামজাতকৰণ্ণনা
[540] 3. Suvaṇṇasāmajātakavaṇṇanā
কো নু মং উসুনা ৰিজ্ঝীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং মাতুপোসকভিক্খুং আরব্ভ কথেসি। সাৰত্থিযং কির অট্ঠারসকোটিৰিভৰস্স একস্স সেট্ঠিকুলস্স একপুত্তকো অহোসি মাতাপিতূনং পিযো মনাপো। সো একদিৰসং পাসাদৰরগতো সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা ৰীথিং ওলোকেন্তো গন্ধমালাদিহত্থং মহাজনং ধম্মস্সৰনত্থায জেতৰনং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘অহম্পি ধম্মং সুণিস্সামী’’তি মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা গন্ধমালাদীনি গাহাপেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা ৰত্থভেসজ্জপানকাদীনি ভিক্খুসঙ্ঘস্স দাপেত্ৰা গন্ধমালাদীহি চ ভগৰন্তং পূজেত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো ধম্মং সুত্ৰা কামেসু আদীনৰং দিস্ৰা পব্বজ্জায চ আনিসংসং সল্লক্খেত্ৰা পরিসায ৰুট্ঠিতায ভগৰন্তং পব্বজ্জং যাচিত্ৰা ‘‘মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতং পুত্তং তথাগতা নাম ন পব্বাজেন্তী’’তি সুত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পুন গেহং গন্ত্ৰা সগারৰেন মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘অম্মতাতা, অহং তথাগতস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি। অথস্স মাতাপিতরো তস্স ৰচনং সুত্ৰা একপুত্তকভাৰেন সত্তধা ভিজ্জমানহদযা ৰিয পুত্তসিনেহেন কম্পমানা এৰমাহংসু ‘‘তাত পিযপুত্তক, তাত কুলঙ্কুর, তাত নযন, তাত হদয, তাত পাণসদিস, তযা ৰিনা কথং জীৰাম, তযি পটিবদ্ধং নো জীৰিতং। মযঞ্হি তাত, জরাজিণ্ণা ৰুড্ঢা মহল্লকা, অজ্জ ৰা সুৰে ৰা পরসুৰে ৰা মরণং পাপুণিস্সাম, তস্মা মা অম্হে ওহায গচ্ছসি। তাত, পব্বজ্জা নাম অতিদুক্করা, সীতেন অত্থে সতি উণ্হং লভতি, উণ্হেন অত্থে সতি সীতং লভতি, তস্মা তাত, মা পব্বজাহী’’তি।
Konu maṃ usunā vijjhīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira aṭṭhārasakoṭivibhavassa ekassa seṭṭhikulassa ekaputtako ahosi mātāpitūnaṃ piyo manāpo. So ekadivasaṃ pāsādavaragato sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokento gandhamālādihatthaṃ mahājanaṃ dhammassavanatthāya jetavanaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘ahampi dhammaṃ suṇissāmī’’ti mātāpitaro vanditvā gandhamālādīni gāhāpetvā vihāraṃ gantvāvatthabhesajjapānakādīni bhikkhusaṅghassa dāpetvā gandhamālādīhi ca bhagavantaṃ pūjetvā ekamantaṃ nisinno dhammaṃ sutvā kāmesu ādīnavaṃ disvā pabbajjāya ca ānisaṃsaṃ sallakkhetvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ pabbajjaṃ yācitvā ‘‘mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ tathāgatā nāma na pabbājentī’’ti sutvā bhagavantaṃ vanditvā puna gehaṃ gantvā sagāravena mātāpitaro vanditvā evamāha – ‘‘ammatātā, ahaṃ tathāgatassa santike pabbajissāmī’’ti. Athassa mātāpitaro tassa vacanaṃ sutvā ekaputtakabhāvena sattadhā bhijjamānahadayā viya puttasinehena kampamānā evamāhaṃsu ‘‘tāta piyaputtaka, tāta kulaṅkura, tāta nayana, tāta hadaya, tāta pāṇasadisa, tayā vinā kathaṃ jīvāma, tayi paṭibaddhaṃ no jīvitaṃ. Mayañhi tāta, jarājiṇṇā vuḍḍhā mahallakā, ajja vā suve vā parasuve vā maraṇaṃ pāpuṇissāma, tasmā mā amhe ohāya gacchasi. Tāta, pabbajjā nāma atidukkarā, sītena atthe sati uṇhaṃ labhati, uṇhena atthe sati sītaṃ labhati, tasmā tāta, mā pabbajāhī’’ti.
তং সুত্ৰা কুলপুত্তো দুক্খী দুম্মনো ওনতসীসো পজ্ঝাযন্তোৰ নিসীদি সত্তাহং নিরাহারো। অথস্স মাতাপিতরো এৰং চিন্তেসুং ‘‘সচে নো পুত্তো অননুঞ্ঞাতো, অদ্ধা মরিস্সতি, পুন ন পস্সিস্সাম, পব্বজ্জায জীৰমানং পুন নং পস্সিস্সামা’’তি। চিন্তেত্ৰা চ পন ‘‘তাত পিযপুত্তক, তং পব্বজ্জায অনুজানাম, পব্বজাহী’’তি অনুজানিংসু। তং সুত্ৰা কুলপুত্তো তুট্ঠমানসো হুত্ৰা অত্তনো সকলসরীরং ওণামেত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং পব্বজ্জং যাচি। সত্থা একং ভিক্খুং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ইমং কুমারং পব্বাজেহী’’তি আণাপেসি। সো তং পব্বাজেসি। তস্স পব্বজিতকালতো পট্ঠায মহালাভসক্কারো নিব্বত্তি। সো আচরিযুপজ্ঝাযে আরাধেত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো পঞ্চ ৰস্সানি ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা ‘‘অহং ইধ আকিণ্ণো ৰিহরামি, ন মে ইদং পতিরূপ’’ন্তি ৰিপস্সনাধুরং পূরেতুকামো হুত্ৰা উপজ্ঝাযস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা উপজ্ঝাযং ৰন্দিত্ৰা জেতৰনা নিক্খমিত্ৰা একং পচ্চন্তগামং নিস্সায অরঞ্ঞে ৰিহাসি। সো তত্থ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা দ্ৰাদস ৰস্সানি ঘটেন্তো ৰাযমন্তোপি ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি। মাতাপিতরোপিস্স গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে দুগ্গতা অহেসুং। যে হি তেসং খেত্তং ৰা ৰণিজ্জং ৰা পযোজেসুং, তে ‘‘ইমস্মিং কুলে পুত্তো ৰা ভাতা ৰা ইণং চোদেত্ৰা গণ্হন্তো নাম নত্থী’’তি অত্তনো অত্তনো হত্থগতং গহেত্ৰা যথারুচি পলাযিংসু। গেহে দাসকম্মকরাদযোপি হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীনি গহেত্ৰা পলাযিংসু।
Taṃ sutvā kulaputto dukkhī dummano onatasīso pajjhāyantova nisīdi sattāhaṃ nirāhāro. Athassa mātāpitaro evaṃ cintesuṃ ‘‘sace no putto ananuññāto, addhā marissati, puna na passissāma, pabbajjāya jīvamānaṃ puna naṃ passissāmā’’ti. Cintetvā ca pana ‘‘tāta piyaputtaka, taṃ pabbajjāya anujānāma, pabbajāhī’’ti anujāniṃsu. Taṃ sutvā kulaputto tuṭṭhamānaso hutvā attano sakalasarīraṃ oṇāmetvā mātāpitaro vanditvā vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. Satthā ekaṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘imaṃ kumāraṃ pabbājehī’’ti āṇāpesi. So taṃ pabbājesi. Tassa pabbajitakālato paṭṭhāya mahālābhasakkāro nibbatti. So ācariyupajjhāye ārādhetvā laddhūpasampado pañca vassāni dhammaṃ pariyāpuṇitvā ‘‘ahaṃ idha ākiṇṇo viharāmi, na me idaṃ patirūpa’’nti vipassanādhuraṃ pūretukāmo hutvā upajjhāyassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā upajjhāyaṃ vanditvā jetavanā nikkhamitvā ekaṃ paccantagāmaṃ nissāya araññe vihāsi. So tattha vipassanaṃ vaḍḍhetvā dvādasa vassāni ghaṭento vāyamantopi visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Mātāpitaropissa gacchante gacchante kāle duggatā ahesuṃ. Ye hi tesaṃ khettaṃ vā vaṇijjaṃ vā payojesuṃ, te ‘‘imasmiṃ kule putto vā bhātā vā iṇaṃ codetvā gaṇhanto nāma natthī’’ti attano attano hatthagataṃ gahetvā yathāruci palāyiṃsu. Gehe dāsakammakarādayopi hiraññasuvaṇṇādīni gahetvā palāyiṃsu.
অপরভাগে দ্ৰে জনা কপণা হুত্ৰা হত্থে উদকসিঞ্চনম্পি অলভিত্ৰা গেহং ৰিক্কিণিত্ৰা অঘরা হুত্ৰা কারুঞ্ঞভাৰং পত্তা পিলোতিকং নিৰাসেত্ৰা কপালহত্থা ভিক্খায চরিংসু। তস্মিং কালে একো ভিক্খু জেতৰনতো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন তস্স ৰসনট্ঠানং অগমাসি। সো তস্স আগন্তুকৰত্তং কত্ৰা সুখনিসিন্নকালে ‘‘ভন্তে, কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘জেতৰনা আগতো আৰুসো’’তি ৰুত্তে সত্থুনো চেৰ মহাসাৰকাদীনঞ্চ আরোগ্যং পুচ্ছিত্ৰা মাতাপিতূনঞ্চ পৰত্তিং পুচ্ছি ‘‘কিং, ভন্তে, সাৰত্থিযং অসুকস্স নাম সেট্ঠিকুলস্স আরোগ্য’’ন্তি? ‘‘আৰুসো, মা তস্স কুলস্স পৰত্তিং পুচ্ছা’’তি। ‘‘কিং ভন্তে’’তি। ‘‘আৰুসো, তস্স কির কুলস্স একো পুত্তো অত্থি, সো বুদ্ধসাসনে পব্বজিতো, তস্স পব্বজিতকালতো পট্ঠায এতং কুলং পরিক্খীণং, ইদানি দ্ৰে জনা পরমকারুঞ্ঞভাৰং পত্তা ভিক্খায চরন্তী’’তি। সো তস্স ৰচনং সুত্ৰা সকভাৰেন সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তো অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি রোদিতুং আরভি। ‘‘আৰুসো, কিং রোদসী’’তি? ‘‘ভন্তে, তে ময্হং মাতাপিতরো, অহং তেসং পুত্তো’’তি। ‘‘আৰুসো, তৰ মাতাপিতরো তং নিস্সায ৰিনাসং পত্তা, গচ্ছ, তে পটিজগ্গাহী’’তি।
Aparabhāge dve janā kapaṇā hutvā hatthe udakasiñcanampi alabhitvā gehaṃ vikkiṇitvā agharā hutvā kāruññabhāvaṃ pattā pilotikaṃ nivāsetvā kapālahatthā bhikkhāya cariṃsu. Tasmiṃ kāle eko bhikkhu jetavanato nikkhamitvā anupubbena tassa vasanaṭṭhānaṃ agamāsi. So tassa āgantukavattaṃ katvā sukhanisinnakāle ‘‘bhante, kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘jetavanā āgato āvuso’’ti vutte satthuno ceva mahāsāvakādīnañca ārogyaṃ pucchitvā mātāpitūnañca pavattiṃ pucchi ‘‘kiṃ, bhante, sāvatthiyaṃ asukassa nāma seṭṭhikulassa ārogya’’nti? ‘‘Āvuso, mā tassa kulassa pavattiṃ pucchā’’ti. ‘‘Kiṃ bhante’’ti. ‘‘Āvuso, tassa kira kulassa eko putto atthi, so buddhasāsane pabbajito, tassa pabbajitakālato paṭṭhāya etaṃ kulaṃ parikkhīṇaṃ, idāni dve janā paramakāruññabhāvaṃ pattā bhikkhāya carantī’’ti. So tassa vacanaṃ sutvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi rodituṃ ārabhi. ‘‘Āvuso, kiṃ rodasī’’ti? ‘‘Bhante, te mayhaṃ mātāpitaro, ahaṃ tesaṃ putto’’ti. ‘‘Āvuso, tava mātāpitaro taṃ nissāya vināsaṃ pattā, gaccha, te paṭijaggāhī’’ti.
সো ‘‘অহং দ্ৰাদস ৰস্সানি ঘটেন্তো ৰাযমন্তোপি মগ্গং ৰা ফলং ৰা নিব্বত্তেতুং নাসক্খিং , অভব্বো ভৰিস্সামি, কিং মে পব্বজ্জায, গিহী হুত্ৰা মাতাপিতরো পোসেত্ৰা দানং দত্ৰা সগ্গপরাযণো ভৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা অরঞ্ঞাৰাসং তস্স থেরস্স নিয্যাদেত্ৰা পুনদিৰসে অরঞ্ঞা নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন গচ্ছন্তো সাৰত্থিতো অৰিদূরে জেতৰনপিট্ঠিৰিহারং পাপুণি। তত্থ দ্ৰে মগ্গা অহেসুং। তেসু একো মগ্গো জেতৰনং গচ্ছতি, একো সাৰত্থিং। সো তত্থেৰ ঠত্ৰা ‘‘কিং নু খো পঠমং মাতাপিতরো পস্সামি, উদাহু দসবল’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘মযা মাতাপিতরো চিরং দিট্ঠপুব্বা, ইতো পট্ঠায পন মে বুদ্ধদস্সনং দুল্লভং ভৰিস্সতি, তস্মা অজ্জমেৰ সম্মাসম্বুদ্ধং দিস্ৰা ধম্মং সুত্ৰা স্ৰে পাতোৰ মাতাপিতরো পস্সিস্সামী’’তি সাৰত্থিমগ্গং পহায সাযন্হসমযে জেতৰনং পাৰিসি। তং দিৰসং পন সত্থা পচ্চূসকালে লোকং ওলোকেন্তো ইমস্স কুলপুত্তস্স উপনিস্সযসম্পত্তিং অদ্দস। সো তস্সাগমনকালে মাতুপোসকসুত্তেন (সং॰ নি॰ ১.২০৫) মাতাপিতূনং গুণং ৰণ্ণেসি। সো পন ভিক্খু পরিসপরিযন্তে ঠত্ৰা সত্থুস্স ধম্মকথং সুণন্তো চিন্তেসি ‘‘অহং গিহী হুত্ৰা মাতাপিতরো পটিজগ্গিতুং সক্কোমীতি চিন্তেসিং, সত্থা পন ‘পব্বজিতোৰ সমানো পটিজগ্গিতো উপকারকো মাতাপিতূন’ন্তি ৰদতি। সচাহং সত্থারং অদিস্ৰা গতো, এৰরূপায পব্বজ্জায পরিহীনো ভৰেয্যং। ইদানি পন গিহী অহুত্ৰা পব্বজিতোৰ সমানো মাতাপিতরো পোসেস্সামী’’তি।
So ‘‘ahaṃ dvādasa vassāni ghaṭento vāyamantopi maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ nāsakkhiṃ , abhabbo bhavissāmi, kiṃ me pabbajjāya, gihī hutvā mātāpitaro posetvā dānaṃ datvā saggaparāyaṇo bhavissāmī’’ti cintetvā araññāvāsaṃ tassa therassa niyyādetvā punadivase araññā nikkhamitvā anupubbena gacchanto sāvatthito avidūre jetavanapiṭṭhivihāraṃ pāpuṇi. Tattha dve maggā ahesuṃ. Tesu eko maggo jetavanaṃ gacchati, eko sāvatthiṃ. So tattheva ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho paṭhamaṃ mātāpitaro passāmi, udāhu dasabala’’nti cintetvā ‘‘mayā mātāpitaro ciraṃ diṭṭhapubbā, ito paṭṭhāya pana me buddhadassanaṃ dullabhaṃ bhavissati, tasmā ajjameva sammāsambuddhaṃ disvā dhammaṃ sutvā sve pātova mātāpitaro passissāmī’’ti sāvatthimaggaṃ pahāya sāyanhasamaye jetavanaṃ pāvisi. Taṃ divasaṃ pana satthā paccūsakāle lokaṃ olokento imassa kulaputtassa upanissayasampattiṃ addasa. So tassāgamanakāle mātuposakasuttena (saṃ. ni. 1.205) mātāpitūnaṃ guṇaṃ vaṇṇesi. So pana bhikkhu parisapariyante ṭhatvā satthussa dhammakathaṃ suṇanto cintesi ‘‘ahaṃ gihī hutvā mātāpitaro paṭijaggituṃ sakkomīti cintesiṃ, satthā pana ‘pabbajitova samāno paṭijaggito upakārako mātāpitūna’nti vadati. Sacāhaṃ satthāraṃ adisvā gato, evarūpāya pabbajjāya parihīno bhaveyyaṃ. Idāni pana gihī ahutvā pabbajitova samāno mātāpitaro posessāmī’’ti.
সো সলাকগ্গং গন্ত্ৰা সলাকভত্তঞ্চেৰ সলাকযাগুঞ্চ গণ্হিত্ৰা দ্ৰাদস ৰস্সানি অরঞ্ঞে ৰুত্থভিক্খু পারাজিকপ্পত্তো ৰিয অহোসি। সো পাতোৰ সাৰত্থিযং পৰিসিত্ৰা ‘‘কিং নু খো পঠমং যাগুং গণ্হিস্সামি, উদাহু মাতাপিতরো পস্সিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কপণানং মাতাপিতূনং সন্তিকং তুচ্ছহত্থেন গন্তুং অযুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা যাগুং গহেত্ৰা এতেসং পোরাণকগেহদ্ৰারং গতো। মাতাপিতরোপিস্স যাগুভিক্খং চরিত্ৰা পরভিত্তিং নিস্সায ৰিহরন্তি। সো উপগন্ত্ৰা নিসিন্নকে দিস্ৰা উপ্পন্নসোকো অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি তেসং অৰিদূরে অট্ঠাসি। তে তং দিস্ৰাপি ন সঞ্জানিংসু। অথ মাতা ‘‘ভিক্খত্থায ঠিতো ভৰিস্সতী’’তি সঞ্ঞায ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং দাতব্বযুত্তকং নত্থি, অতিচ্ছথা’’তি আহ। সো তস্সা কথং সুত্ৰা হদযপূরং সোকং গহেত্ৰা অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি তত্থেৰ অট্ঠাসি। দুতিযম্পি ততিযম্পি ‘‘অতিচ্ছথা’’তি ৰুচ্চমানোপি অট্ঠাসিযেৰ। অথস্স পিতা মাতরং আহ – ‘‘গচ্ছ, ভদ্দে, জানাহি, পুত্তো নু খো নো এসো’’তি। সা উট্ঠায উপগন্ত্ৰা ওলোকেন্তী সঞ্জানিত্ৰা পাদমূলে পতিত্ৰা পরিদেৰি, পিতাপিস্স তথেৰ অকাসি, মহন্তং কারুঞ্ঞং অহোসি।
So salākaggaṃ gantvā salākabhattañceva salākayāguñca gaṇhitvā dvādasa vassāni araññe vutthabhikkhu pārājikappatto viya ahosi. So pātova sāvatthiyaṃ pavisitvā ‘‘kiṃ nu kho paṭhamaṃ yāguṃ gaṇhissāmi, udāhu mātāpitaro passissāmī’’ti cintetvā ‘‘kapaṇānaṃ mātāpitūnaṃ santikaṃ tucchahatthena gantuṃ ayutta’’nti cintetvā yāguṃ gahetvā etesaṃ porāṇakagehadvāraṃ gato. Mātāpitaropissa yāgubhikkhaṃ caritvā parabhittiṃ nissāya viharanti. So upagantvā nisinnake disvā uppannasoko assupuṇṇehi nettehi tesaṃ avidūre aṭṭhāsi. Te taṃ disvāpi na sañjāniṃsu. Atha mātā ‘‘bhikkhatthāya ṭhito bhavissatī’’ti saññāya ‘‘bhante, tumhākaṃ dātabbayuttakaṃ natthi, aticchathā’’ti āha. So tassā kathaṃ sutvā hadayapūraṃ sokaṃ gahetvā assupuṇṇehi nettehi tattheva aṭṭhāsi. Dutiyampi tatiyampi ‘‘aticchathā’’ti vuccamānopi aṭṭhāsiyeva. Athassa pitā mātaraṃ āha – ‘‘gaccha, bhadde, jānāhi, putto nu kho no eso’’ti. Sā uṭṭhāya upagantvā olokentī sañjānitvā pādamūle patitvā paridevi, pitāpissa tatheva akāsi, mahantaṃ kāruññaṃ ahosi.
সোপি মাতাপিতরো দিস্ৰা সকভাৰেন সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তো অস্সূনি পৰত্তেসি। সো সোকং অধিৰাসেত্ৰা ‘‘অম্মতাতা, মা চিন্তযিত্থ, অহং ৰো পোসেস্সামী’’তি মাতাপিতরো অস্সাসেত্ৰা যাগুং পাযেত্ৰা একমন্তে নিসীদাপেত্ৰা পুন ভিক্খং আহরিত্ৰা তে ভোজেত্ৰা অত্তনো অত্থায ভিক্খং পরিযেসিত্ৰা তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা পুন ভত্তেনাপুচ্ছিত্ৰা পচ্ছা সযং পরিভুঞ্জতি। সো ততো পট্ঠায ইমিনা নিযামেন মাতাপিতরো পটিজগ্গতি। অত্তনা লদ্ধানি পক্খিকভত্তাদীনি তেসংযেৰ দত্ৰা সযং পিণ্ডায চরিত্ৰা লভমানো ভুঞ্জতি, অলভমানো ন ভুঞ্জতি, ৰস্সাৰাসিকম্পি অঞ্ঞম্পি যং কিঞ্চি লভিত্ৰা তেসংযেৰ দেতি। তেহি পরিভুত্তং জিণ্ণপিলোতিকং গহেত্ৰা অগ্গল়ং দত্ৰা রজিত্ৰা সযং পরিভুঞ্জতি। ভিক্খলভনদিৰসেহি পনস্স অলভনদিৰসা বহূ অহেসুং। অথস্স নিৰাসনপারুপনং অতিলূখং হোতি।
Sopi mātāpitaro disvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assūni pavattesi. So sokaṃ adhivāsetvā ‘‘ammatātā, mā cintayittha, ahaṃ vo posessāmī’’ti mātāpitaro assāsetvā yāguṃ pāyetvā ekamante nisīdāpetvā puna bhikkhaṃ āharitvā te bhojetvā attano atthāya bhikkhaṃ pariyesitvā tesaṃ santikaṃ gantvā puna bhattenāpucchitvā pacchā sayaṃ paribhuñjati. So tato paṭṭhāya iminā niyāmena mātāpitaro paṭijaggati. Attanā laddhāni pakkhikabhattādīni tesaṃyeva datvā sayaṃ piṇḍāya caritvā labhamāno bhuñjati, alabhamāno na bhuñjati, vassāvāsikampi aññampi yaṃ kiñci labhitvā tesaṃyeva deti. Tehi paribhuttaṃ jiṇṇapilotikaṃ gahetvā aggaḷaṃ datvā rajitvā sayaṃ paribhuñjati. Bhikkhalabhanadivasehi panassa alabhanadivasā bahū ahesuṃ. Athassa nivāsanapārupanaṃ atilūkhaṃ hoti.
ইতি সো মাতাপিতরো পটিজগ্গন্তোযেৰ অপরভাগে কিসো উপ্পণ্ডুপ্পণ্ডুকজাতো ধমনিসন্থতগত্তো অহোসি। অথ নং সন্দিট্ঠসম্ভত্তা ভিক্খূ পুচ্ছিংসু ‘‘আৰুসো, পুব্বে তৰ সরীরৰণ্ণো সোভতি, ইদানি পন কিসো উপ্পণ্ডুপ্পণ্ডুকজাতো ধমনিসন্থতগত্তো, ব্যাধি তে নু খো উপ্পন্নো’’তি। সো ‘‘নত্থি মে, আৰুসো, ব্যাধি, অপিচ পন পলিবোধো মে অত্থী’’তি তং পৰত্তিং আরোচেসি। অথ নং তে ভিক্খূ আহংসু ‘‘আৰুসো, ভগৰা সদ্ধাদেয্যং ৰিনিপাতেতুং ন দেতি, ত্ৰং পন সদ্ধাদেয্যং গহেত্ৰা গিহীনং দদমানো অযুত্তং করোসী’’তি। সো তেসং কথং সুত্ৰা লজ্জিতো ওলীযি। তে এত্তকেনপি অসন্তুট্ঠা ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ভন্তে, অসুকো নাম ভিক্খু সদ্ধাদেয্যং ৰিনিপাতেত্ৰা গিহী পোসেতী’’তি সত্থু আরোচেসুং। সত্থা তং ভিক্খুং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু সদ্ধাদেয্যং গহেত্ৰা গিহী পোসেসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে তং কিরিযং ৰণ্ণেতুকামো অত্তনো চ পুব্বচরিযং পকাসেতুকামো ‘‘ভিক্খু, গিহী পোসেন্তো কে পোসেসী’’তি পুচ্ছি। ‘‘মাতাপিতরো মে, ভন্তে’’তি ৰুত্তে সত্থা তস্স উস্সাহং জনেতুং ‘‘সাধু সাধু, ভিক্খূ’’তি তিক্খত্তুং সাধুকারং দত্ৰা ‘‘ত্ৰং মম গতমগ্গে ঠিতো, অহম্পি পুব্বচরিযং চরন্তো মাতাপিতরো পোসেসি’’ন্তি আহ। সো অস্সাসং পটিলভি। সত্থা তায পুব্বচরিযায আৰিকরণত্থং তেহি ভিক্খূহি যাচিতো অতীতং আহরি।
Iti so mātāpitaro paṭijaggantoyeva aparabhāge kiso uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto ahosi. Atha naṃ sandiṭṭhasambhattā bhikkhū pucchiṃsu ‘‘āvuso, pubbe tava sarīravaṇṇo sobhati, idāni pana kiso uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto, byādhi te nu kho uppanno’’ti. So ‘‘natthi me, āvuso, byādhi, apica pana palibodho me atthī’’ti taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ te bhikkhū āhaṃsu ‘‘āvuso, bhagavā saddhādeyyaṃ vinipātetuṃ na deti, tvaṃ pana saddhādeyyaṃ gahetvā gihīnaṃ dadamāno ayuttaṃ karosī’’ti. So tesaṃ kathaṃ sutvā lajjito olīyi. Te ettakenapi asantuṭṭhā bhagavato santikaṃ gantvā ‘‘bhante, asuko nāma bhikkhu saddhādeyyaṃ vinipātetvā gihī posetī’’ti satthu ārocesuṃ. Satthā taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu saddhādeyyaṃ gahetvā gihī posesī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte taṃ kiriyaṃ vaṇṇetukāmo attano ca pubbacariyaṃ pakāsetukāmo ‘‘bhikkhu, gihī posento ke posesī’’ti pucchi. ‘‘Mātāpitaro me, bhante’’ti vutte satthā tassa ussāhaṃ janetuṃ ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti tikkhattuṃ sādhukāraṃ datvā ‘‘tvaṃ mama gatamagge ṭhito, ahampi pubbacariyaṃ caranto mātāpitaro posesi’’nti āha. So assāsaṃ paṭilabhi. Satthā tāya pubbacariyāya āvikaraṇatthaṃ tehi bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.
অতীতে বারাণসিনগরতো অৰিদূরে নদিযা ওরিমতীরে একো নেসাদগামো অহোসি, পারিমতীরে একো নেসাদগামো। একেকস্মিং গামে পঞ্চ পঞ্চ কুলসতানি ৰসন্তি। দ্ৰীসুপি গামেসু দ্ৰে নেসাদজেট্ঠকা সহাযকা অহেসুং। তে দহরকালেযেৰ কতিকৰত্তং করিংসু ‘‘সচে অম্হেসু একস্স ধীতা হোতি, একস্স পুত্তো হোতি, তেসং আৰাহৰিৰাহং করিস্সামা’’তি। অথ ওরিমতীরে গামজেট্ঠকস্স গেহে পুত্তো জাযি, জাতক্খণেযেৰ দুকূলেন পটিগ্গহিতত্তা ‘‘দুকূলো’’ত্ৰেৰস্স নামং করিংসু। ইতরস্স গেহে ধীতা জাযি, তস্সা পরতীরে জাতত্তা ‘‘পারিকা’’তি নামং করিংসু। তে উভোপি অভিরূপা পাসাদিকা অহেসুং সুৰণ্ণৰণ্ণা। তে নেসাদকুলে জাতাপি পাণাতিপাতং নাম ন করিংসু।
Atīte bārāṇasinagarato avidūre nadiyā orimatīre eko nesādagāmo ahosi, pārimatīre eko nesādagāmo. Ekekasmiṃ gāme pañca pañca kulasatāni vasanti. Dvīsupi gāmesu dve nesādajeṭṭhakā sahāyakā ahesuṃ. Te daharakāleyeva katikavattaṃ kariṃsu ‘‘sace amhesu ekassa dhītā hoti, ekassa putto hoti, tesaṃ āvāhavivāhaṃ karissāmā’’ti. Atha orimatīre gāmajeṭṭhakassa gehe putto jāyi, jātakkhaṇeyeva dukūlena paṭiggahitattā ‘‘dukūlo’’tvevassa nāmaṃ kariṃsu. Itarassa gehe dhītā jāyi, tassā paratīre jātattā ‘‘pārikā’’ti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi abhirūpā pāsādikā ahesuṃ suvaṇṇavaṇṇā. Te nesādakule jātāpi pāṇātipātaṃ nāma na kariṃsu.
অপরভাগে সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং দুকূলকুমারং মাতাপিতরো আহংসু ‘‘পুত্ত, কুমারিকং তে আনযিস্সামা’’তি। সো পন ব্রহ্মলোকতো আগতো সুদ্ধসত্তো উভো কণ্ণে পিধায ‘‘ন মে ঘরাৰাসেনত্থো অম্মতাতা, মা এৰরূপং অৰচুত্থা’’তি ৰত্ৰা যাৰততিযং ৰুচ্চমানোপি ন ইচ্ছিযেৰ। পারিকাপি মাতাপিতূহি ‘‘অম্ম, অম্হাকং সহাযকস্স পুত্তো অত্থি, সো অভিরূপো সুৰণ্ণৰণ্ণো, তস্স তং দস্সামা’’তি ৰুত্তা তথেৰ ৰত্ৰা উভো কণ্ণে পিদহি। সাপি ব্রাহ্মলোকতো আগতা ঘরাৰাসং ন ইচ্ছি। দুকূলকুমারো পন তস্সা রহস্সেন সাসনং পহিণি ‘‘সচে পারিকে মেথুনধম্মেন অত্থিকা, অঞ্ঞস্স গেহং গচ্ছতু, ময্হং মেথুনধম্মে ছন্দো নত্থী’’তি। সাপি তস্স তথেৰ সাসনং পেসেসি।
Aparabhāge soḷasavassuddesikaṃ dukūlakumāraṃ mātāpitaro āhaṃsu ‘‘putta, kumārikaṃ te ānayissāmā’’ti. So pana brahmalokato āgato suddhasatto ubho kaṇṇe pidhāya ‘‘na me gharāvāsenattho ammatātā, mā evarūpaṃ avacutthā’’ti vatvā yāvatatiyaṃ vuccamānopi na icchiyeva. Pārikāpi mātāpitūhi ‘‘amma, amhākaṃ sahāyakassa putto atthi, so abhirūpo suvaṇṇavaṇṇo, tassa taṃ dassāmā’’ti vuttā tatheva vatvā ubho kaṇṇe pidahi. Sāpi brāhmalokato āgatā gharāvāsaṃ na icchi. Dukūlakumāro pana tassā rahassena sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sace pārike methunadhammena atthikā, aññassa gehaṃ gacchatu, mayhaṃ methunadhamme chando natthī’’ti. Sāpi tassa tatheva sāsanaṃ pesesi.
অথ মাতাপিতরো তেসং অনিচ্ছমানানঞ্ঞেৰ আৰাহৰিৰাহং করিংসু। তে উভোপি কিলেসসমুদ্দং অনোতরিত্ৰা দ্ৰে মহাব্রহ্মানো ৰিয একতোৰ ৰসিংসু। দুকূলকুমারো পন মচ্ছং ৰা মিগং ৰা ন মারেতি, অন্তমসো আহটমংসম্পি ন ৰিক্কিণাতি। অথ নং মাতাপিতরো ৰদিংসু ‘‘তাত, ত্ৰং নেসাদকুলে নিব্বত্তিত্ৰাপি নেৰ ঘরাৰাসং ইচ্ছসি, ন পাণৰধং করোসি, কিং নাম কম্মং করিস্সসী’’তি? ‘‘অম্মতাতা, তুম্হেসু অনুজানন্তেসু মযং পব্বজিস্সামা’’তি। তং সুত্ৰা মাতাপিতরো ‘‘তেন হি পব্বজথা’’তি দ্ৰে জনে অনুজানিংসু। তে তুট্ঠহট্ঠা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা গামতো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন গঙ্গাতীরেন হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা যস্মিং ঠানে মিগসম্মতা নাম নদী হিমৰন্ততো ওতরিত্ৰা গঙ্গং পত্তা, তং ঠানং গন্ত্ৰা গঙ্গং পহায মিগসম্মতাভিমুখা অভিরুহিংসু।
Atha mātāpitaro tesaṃ anicchamānānaññeva āvāhavivāhaṃ kariṃsu. Te ubhopi kilesasamuddaṃ anotaritvā dve mahābrahmāno viya ekatova vasiṃsu. Dukūlakumāro pana macchaṃ vā migaṃ vā na māreti, antamaso āhaṭamaṃsampi na vikkiṇāti. Atha naṃ mātāpitaro vadiṃsu ‘‘tāta, tvaṃ nesādakule nibbattitvāpi neva gharāvāsaṃ icchasi, na pāṇavadhaṃ karosi, kiṃ nāma kammaṃ karissasī’’ti? ‘‘Ammatātā, tumhesu anujānantesu mayaṃ pabbajissāmā’’ti. Taṃ sutvā mātāpitaro ‘‘tena hi pabbajathā’’ti dve jane anujāniṃsu. Te tuṭṭhahaṭṭhā mātāpitaro vanditvā gāmato nikkhamitvā anupubbena gaṅgātīrena himavantaṃ pavisitvā yasmiṃ ṭhāne migasammatā nāma nadī himavantato otaritvā gaṅgaṃ pattā, taṃ ṭhānaṃ gantvā gaṅgaṃ pahāya migasammatābhimukhā abhiruhiṃsu.
তস্মিং খণে সক্কস্স ভৰনং উণ্হাকারং দস্সেসি। সক্কো ওলোকেন্তো তং কারণং ঞত্ৰা ৰিস্সকম্মং আমন্তেত্ৰা ‘‘তাত ৰিস্সকম্ম, দ্ৰে মহাপুরিসা গামা নিক্খমিত্ৰা হিমৰন্তং পৰিট্ঠা, তেসং নিৰাসট্ঠানং লদ্ধুং ৰট্টতি, মিগসম্মতানদিযা অড্ঢকোসন্তরে এতেসং পণ্ণসালঞ্চ পব্বজিতপরিক্খারে চ মাপেত্ৰা এহী’’তি আহ। সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা মূগপক্খজাতকে (জা॰ ২.২২.১ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ সব্বং সংৰিদহিত্ৰা অমনাপসদ্দে মিগপক্খিনো পলাপেত্ৰা একপদিকং জঙ্ঘমগ্গং মাপেত্ৰা সকট্ঠানমেৰ গতো। তেপি তং মগ্গং দিস্ৰা তেন মগ্গেন গন্ত্ৰা তং অস্সমপদং পাপুণিংসু। দুকূলপণ্ডিতো পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা পব্বজিতপরিক্খারে দিস্ৰা ‘‘সক্কেন ময্হং দিন্না’’তি সক্কদত্তিযভাৰং ঞত্ৰা সাটকং ওমুঞ্চিত্ৰা রত্তৰাকচীরং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা অজিনচম্মং অংসে কত্ৰা জটামণ্ডলং বন্ধিত্ৰা ইসিৰেসং গহেত্ৰা পারিকাযপি পব্বজ্জং অদাসি। উভোপি কামাৰচরমেত্তং ভাৰেত্ৰা তত্থ ৰসিংসু। তেসং মেত্তানুভাৰেন সব্বেপি মিগপক্খিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং মেত্তচিত্তমেৰ পটিলভিংসু, ন কোচি কঞ্চি ৰিহেঠেসি। পারিকা ততো পট্ঠায পানীযং পরিভোজনীযং আহরতি, অস্সমপদং সম্মজ্জতি, সব্বকিচ্চানি করোতি। উভোপি ফলাফলানি আহরিত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা অত্তনো অত্তনো পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তা তত্থ ৰাসং কপ্পযিংসু।
Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko olokento taṃ kāraṇaṃ ñatvā vissakammaṃ āmantetvā ‘‘tāta vissakamma, dve mahāpurisā gāmā nikkhamitvā himavantaṃ paviṭṭhā, tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭati, migasammatānadiyā aḍḍhakosantare etesaṃ paṇṇasālañca pabbajitaparikkhāre ca māpetvā ehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā mūgapakkhajātake (jā. 2.22.1 ādayo) vuttanayeneva sabbaṃ saṃvidahitvā amanāpasadde migapakkhino palāpetvā ekapadikaṃ jaṅghamaggaṃ māpetvā sakaṭṭhānameva gato. Tepi taṃ maggaṃ disvā tena maggena gantvā taṃ assamapadaṃ pāpuṇiṃsu. Dukūlapaṇḍito paṇṇasālaṃ pavisitvā pabbajitaparikkhāre disvā ‘‘sakkena mayhaṃ dinnā’’ti sakkadattiyabhāvaṃ ñatvā sāṭakaṃ omuñcitvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ajinacammaṃ aṃse katvā jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā isivesaṃ gahetvā pārikāyapi pabbajjaṃ adāsi. Ubhopi kāmāvacaramettaṃ bhāvetvā tattha vasiṃsu. Tesaṃ mettānubhāvena sabbepi migapakkhino aññamaññaṃ mettacittameva paṭilabhiṃsu, na koci kañci viheṭhesi. Pārikā tato paṭṭhāya pānīyaṃ paribhojanīyaṃ āharati, assamapadaṃ sammajjati, sabbakiccāni karoti. Ubhopi phalāphalāni āharitvā paribhuñjitvā attano attano paṇṇasālaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karontā tattha vāsaṃ kappayiṃsu.
সক্কো তেসং উপট্ঠানং আগচ্ছতি। সো একদিৰসং অনুওলোকেন্তো ‘‘ইমেসং চক্খূনি পরিহাযিস্সন্তী’’তি অন্তরাযং দিস্ৰা দুকূলপণ্ডিতং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং অন্তরাযো পঞ্ঞাযতি, পটিজগ্গনকং পুত্তং লদ্ধুং ৰট্টতি, লোকধম্মং পটিসেৰথা’’তি। অথ নং দুকূলপণ্ডিতো আহ – ‘‘সক্ক, কিন্নামেতং কথেসি, মযং অগারমজ্ঝে ৰসন্তাপি এতং লোকধম্মং পুল়ৰকগূথরাসিং ৰিয জিগুচ্ছিম্হা, ইদানি পন অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা কথং এৰরূপং করিস্সামা’’তি। অথ সক্কো তং আহ – ‘‘ভন্তে, সচে এৰং ন করোথ, পারিকায তাপসিযা উতুনিকালে নাভিং হত্থেন পরামসেয্যাথা’’তি। দুকূলপণ্ডিতো ‘‘ইদং সক্কা কাতু’’ন্তি সম্পটিচ্ছি। সক্কো তং ৰন্দিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ গতো।
Sakko tesaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchati. So ekadivasaṃ anuolokento ‘‘imesaṃ cakkhūni parihāyissantī’’ti antarāyaṃ disvā dukūlapaṇḍitaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā evamāha – ‘‘bhante, tumhākaṃ antarāyo paññāyati, paṭijagganakaṃ puttaṃ laddhuṃ vaṭṭati, lokadhammaṃ paṭisevathā’’ti. Atha naṃ dukūlapaṇḍito āha – ‘‘sakka, kinnāmetaṃ kathesi, mayaṃ agāramajjhe vasantāpi etaṃ lokadhammaṃ puḷavakagūtharāsiṃ viya jigucchimhā, idāni pana araññaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā kathaṃ evarūpaṃ karissāmā’’ti. Atha sakko taṃ āha – ‘‘bhante, sace evaṃ na karotha, pārikāya tāpasiyā utunikāle nābhiṃ hatthena parāmaseyyāthā’’ti. Dukūlapaṇḍito ‘‘idaṃ sakkā kātu’’nti sampaṭicchi. Sakko taṃ vanditvā sakaṭṭhānameva gato.
দুকূলপণ্ডিতোপি তং কারণং পারিকায আচিক্খিত্ৰা অস্সা উতুনিকালে নাভিং হত্থেন পরামসি। তদা বোধিসত্তো দেৰলোকতো চৰিত্ৰা তস্সা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি। সা দসমাসচ্চযেন সুৰণ্ণৰণ্ণং পুত্তং ৰিজাযি, তেনেৰস্স ‘‘সুৰণ্ণসামো’’তি নামং করিংসু। পারিকায ফলাফলত্থায ৰনং গতকালে পব্বতন্তরে কিন্নরিযো ধাতিকিচ্চং করিংসু। তে উভোপি বোধিসত্তং ন্হাপেত্ৰা পণ্ণসালাযং নিপজ্জাপেত্ৰা ফলাফলত্থায অরঞ্ঞং গচ্ছন্তি। তস্মিং খণে কিন্নরা কুমারং গহেত্ৰা গিরিকন্দরাদীসু ন্হাপেত্ৰা পব্বতমত্থকং আরুয্হ নানাপুপ্ফেহি অলঙ্করিত্ৰা হরিতালমনোসিলাদীনি সিলাযং ঘংসিত্ৰা নলাটে তিলকে কত্ৰা পুন আনেত্ৰা পণ্ণসালাযং নিপজ্জাপেসুং। পারিকাপি আগন্ত্ৰা পুত্তং থঞ্ঞং পাযেসি। তং অপরভাগে ৰড্ঢিত্ৰা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকম্পি অনুরক্খন্তা মাতাপিতরো পণ্ণসালাযং নিসীদাপেত্ৰা সযমেৰ ৰনমূলফলাফলত্থায ৰনং গচ্ছন্তি। মহাসত্তো ‘‘মম মাতাপিতূনং কদাচি কোচিদেৰ অন্তরাযো ভৰেয্যা’’তি চিন্তেত্ৰা তেসং গতমগ্গং সল্লক্খেসি।
Dukūlapaṇḍitopi taṃ kāraṇaṃ pārikāya ācikkhitvā assā utunikāle nābhiṃ hatthena parāmasi. Tadā bodhisatto devalokato cavitvā tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā dasamāsaccayena suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi, tenevassa ‘‘suvaṇṇasāmo’’ti nāmaṃ kariṃsu. Pārikāya phalāphalatthāya vanaṃ gatakāle pabbatantare kinnariyo dhātikiccaṃ kariṃsu. Te ubhopi bodhisattaṃ nhāpetvā paṇṇasālāyaṃ nipajjāpetvā phalāphalatthāya araññaṃ gacchanti. Tasmiṃ khaṇe kinnarā kumāraṃ gahetvā girikandarādīsu nhāpetvā pabbatamatthakaṃ āruyha nānāpupphehi alaṅkaritvā haritālamanosilādīni silāyaṃ ghaṃsitvā nalāṭe tilake katvā puna ānetvā paṇṇasālāyaṃ nipajjāpesuṃ. Pārikāpi āgantvā puttaṃ thaññaṃ pāyesi. Taṃ aparabhāge vaḍḍhitvā soḷasavassuddesikampi anurakkhantā mātāpitaro paṇṇasālāyaṃ nisīdāpetvā sayameva vanamūlaphalāphalatthāya vanaṃ gacchanti. Mahāsatto ‘‘mama mātāpitūnaṃ kadāci kocideva antarāyo bhaveyyā’’ti cintetvā tesaṃ gatamaggaṃ sallakkhesi.
অথেকদিৰসং তেসং ৰনমূলফলাফলং আদায সাযন্হসমযে নিৰত্তন্তানং অস্সমপদতো অৰিদূরে মহামেঘো উট্ঠহি। তে একং রুক্খমূলং পৰিসিত্ৰা ৰম্মিকমত্থকে অট্ঠংসু। তস্স চ অব্ভন্তরে আসীৰিসো অত্থি। তেসং সরীরতো সেদগন্ধমিস্সকং উদকং ওতরিত্ৰা তস্স নাসাপুটং পাৰিসি। সো কুজ্ঝিত্ৰা নাসাৰাতেন পহরি। দ্ৰেপি অন্ধা হুত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ন পস্সিংসু। দুকূলপণ্ডিতো পারিকং আমন্তেত্ৰা ‘‘পারিকে মম চক্খূনি পরিহীনানি, অহং তং ন পস্সামী’’তি আহ। সাপি তথেৰ আহ। তে ‘‘নত্থি নো ইদানি জীৰিত’’ন্তি মগ্গং অপস্সন্তা পরিদেৰমানা অট্ঠংসু। ‘‘কিং পন তেসং পুব্বকম্ম’’ন্তি? তে কির পুব্বে ৰেজ্জকুলে অহেসুং। অথ সো ৰেজ্জো একস্স মহাধনস্স পুরিসস্স অক্খিরোগং পটিজগ্গি। সো তস্স কিঞ্চি ধনং ন অদাসি। অথ ৰেজ্জো কুজ্ঝিত্ৰা অত্তনো গেহং গন্ত্ৰা ভরিযায আরোচেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, অহং তস্স অক্খিরোগং পটিজগ্গামি, ইদানি ময্হং ধনং ন দেতি, কিং করোমা’’তি আহ । সাপি কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘ন নো তস্স সন্তকেনত্থো, ভেসজ্জং তস্স একযোগং দত্ৰা অক্খীনি কাণানি করোহী’’তি আহ। সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তথা অকাসি। সো নচিরস্সেৰ অন্ধো হোতি। তেসং উভিন্নম্পি ইমিনা কম্মেন চক্খূনি অন্ধানি জাযিংসু।
Athekadivasaṃ tesaṃ vanamūlaphalāphalaṃ ādāya sāyanhasamaye nivattantānaṃ assamapadato avidūre mahāmegho uṭṭhahi. Te ekaṃ rukkhamūlaṃ pavisitvā vammikamatthake aṭṭhaṃsu. Tassa ca abbhantare āsīviso atthi. Tesaṃ sarīrato sedagandhamissakaṃ udakaṃ otaritvā tassa nāsāpuṭaṃ pāvisi. So kujjhitvā nāsāvātena pahari. Dvepi andhā hutvā aññamaññaṃ na passiṃsu. Dukūlapaṇḍito pārikaṃ āmantetvā ‘‘pārike mama cakkhūni parihīnāni, ahaṃ taṃ na passāmī’’ti āha. Sāpi tatheva āha. Te ‘‘natthi no idāni jīvita’’nti maggaṃ apassantā paridevamānā aṭṭhaṃsu. ‘‘Kiṃ pana tesaṃ pubbakamma’’nti? Te kira pubbe vejjakule ahesuṃ. Atha so vejjo ekassa mahādhanassa purisassa akkhirogaṃ paṭijaggi. So tassa kiñci dhanaṃ na adāsi. Atha vejjo kujjhitvā attano gehaṃ gantvā bhariyāya ārocetvā ‘‘bhadde, ahaṃ tassa akkhirogaṃ paṭijaggāmi, idāni mayhaṃ dhanaṃ na deti, kiṃ karomā’’ti āha . Sāpi kujjhitvā ‘‘na no tassa santakenattho, bhesajjaṃ tassa ekayogaṃ datvā akkhīni kāṇāni karohī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa santikaṃ gantvā tathā akāsi. So nacirasseva andho hoti. Tesaṃ ubhinnampi iminā kammena cakkhūni andhāni jāyiṃsu.
অথ মহাসত্তো ‘‘মম মাতাপিতরো অঞ্ঞেসু দিৰসেসু ইমায ৰেলায আগচ্ছন্তি, ইদানি তেসং পৰত্তিং ন জানামি, পটিমগ্গং গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা মগ্গং গন্ত্ৰা সদ্দমকাসি। তে তস্স সদ্দং সঞ্জানিত্ৰা পটিসদ্দং করিত্ৰা পুত্তসিনেহেন ‘‘তাত সুৰণ্ণসাম, ইধ পরিপন্থো অত্থি, মা আগমী’’তি ৰদিংসু। অথ নেসং ‘‘তেন হি ইমং লট্ঠিকোটিং গহেত্ৰা মম সন্তিকং এথা’’তি দীঘলট্ঠিং অদাসি। তে লট্ঠিকোটিং গহেত্ৰা তস্স সন্তিকং আগমিংসু। অথ নে ‘‘কেন কারণেন ৰো চক্খূনি ৰিনট্ঠানী’’তি পুচ্ছি। অথ নং মাতাপিতরো আহংসু ‘‘তাত, মযং দেৰে ৰস্সন্তে ইধ রুক্খমূলে ৰম্মিকমত্থকে ঠিতা, তেন কারণেনা’’তি। সো মাতাপিতূনং কথং সুত্ৰাৰ অঞ্ঞাসি ‘‘তত্থ আসীৰিসেন ভৰিতব্বং, তেন কুদ্ধেন নাসাৰাতো ৰিস্সট্ঠো ভৰিস্সতী’’তি। সো মাতাপিতরো দিস্ৰা রোদি চেৰ হসি চ। অথ নং তে পুচ্ছিংসু ‘‘কস্মা, তাত, রোদসি চেৰ হসসি চা’’তি? অম্মতাতা, ‘‘তুম্হাকং দহরকালেযেৰ এৰং চক্খূনি ৰিনট্ঠানী’’তি রোদিং, ‘‘ইদানি পটিজগ্গিতুং লভিস্সামী’’তি হসিং। অম্মতাতা, তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, অহং ৰো পটিজগ্গিস্সামীতি।
Atha mahāsatto ‘‘mama mātāpitaro aññesu divasesu imāya velāya āgacchanti, idāni tesaṃ pavattiṃ na jānāmi, paṭimaggaṃ gamissāmī’’ti cintetvā maggaṃ gantvā saddamakāsi. Te tassa saddaṃ sañjānitvā paṭisaddaṃ karitvā puttasinehena ‘‘tāta suvaṇṇasāma, idha paripantho atthi, mā āgamī’’ti vadiṃsu. Atha nesaṃ ‘‘tena hi imaṃ laṭṭhikoṭiṃ gahetvā mama santikaṃ ethā’’ti dīghalaṭṭhiṃ adāsi. Te laṭṭhikoṭiṃ gahetvā tassa santikaṃ āgamiṃsu. Atha ne ‘‘kena kāraṇena vo cakkhūni vinaṭṭhānī’’ti pucchi. Atha naṃ mātāpitaro āhaṃsu ‘‘tāta, mayaṃ deve vassante idha rukkhamūle vammikamatthake ṭhitā, tena kāraṇenā’’ti. So mātāpitūnaṃ kathaṃ sutvāva aññāsi ‘‘tattha āsīvisena bhavitabbaṃ, tena kuddhena nāsāvāto vissaṭṭho bhavissatī’’ti. So mātāpitaro disvā rodi ceva hasi ca. Atha naṃ te pucchiṃsu ‘‘kasmā, tāta, rodasi ceva hasasi cā’’ti? Ammatātā, ‘‘tumhākaṃ daharakāleyeva evaṃ cakkhūni vinaṭṭhānī’’ti rodiṃ, ‘‘idāni paṭijaggituṃ labhissāmī’’ti hasiṃ. Ammatātā, tumhe mā cintayittha, ahaṃ vo paṭijaggissāmīti.
সো মাতাপিতরো অস্সাসেত্ৰা অস্সমপদং আনেত্ৰা তেসং রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু চঙ্কমে পণ্ণসালাযং ৰচ্চট্ঠানে পস্সাৰট্ঠানে চাতি সব্বট্ঠানেসু রজ্জুকে বন্ধি, ততো পট্ঠায তে অস্সমপদে ঠপেত্ৰা সযং ৰনমূলফলাদীনি আহরিত্ৰা পণ্ণসালাযং ঠপেত্ৰা পাতোৰ তেসং ৰসনট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা ঘটং আদায মিগসম্মতানদিং গন্ত্ৰা পানীযপরিভোজনীযং আহরিত্ৰা উপট্ঠাপেতি, দন্তকট্ঠমুখোদকাদীনি দত্ৰা মধুরফলাফলং দেতি, তেহি ভুঞ্জিত্ৰা মুখে ৰিক্খালিতে সযং খাদিত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা মিগগণপরিৰুতো ফলাফলত্থায অরঞ্ঞং পাৰিসি। পব্বতপাদে কিন্নরপরিৰারো ফলাফলং গহেত্ৰা সাযন্হসমযে আগন্ত্ৰা ঘটেন উদকং আহরিত্ৰা উণ্হোদকেন তেসং যথারুচি ন্হাপনং পাদধোৰনং ৰা কত্ৰা অঙ্গারকপল্লং উপনেত্ৰা হত্থপাদে সেদেত্ৰা তেসং নিসিন্নানং ফলাফলং দত্ৰা খাদাপেত্ৰা পরিযোসানে সযং খাদিত্ৰা সেসকং ঠপেসি। ইমিনা নিযামেনেৰ মাতাপিতরো পটিজগ্গি।
So mātāpitaro assāsetvā assamapadaṃ ānetvā tesaṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu caṅkame paṇṇasālāyaṃ vaccaṭṭhāne passāvaṭṭhāne cāti sabbaṭṭhānesu rajjuke bandhi, tato paṭṭhāya te assamapade ṭhapetvā sayaṃ vanamūlaphalādīni āharitvā paṇṇasālāyaṃ ṭhapetvā pātova tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ sammajjitvā mātāpitaro vanditvā ghaṭaṃ ādāya migasammatānadiṃ gantvā pānīyaparibhojanīyaṃ āharitvā upaṭṭhāpeti, dantakaṭṭhamukhodakādīni datvā madhuraphalāphalaṃ deti, tehi bhuñjitvā mukhe vikkhālite sayaṃ khāditvā mātāpitaro vanditvā migagaṇaparivuto phalāphalatthāya araññaṃ pāvisi. Pabbatapāde kinnaraparivāro phalāphalaṃ gahetvā sāyanhasamaye āgantvā ghaṭena udakaṃ āharitvā uṇhodakena tesaṃ yathāruci nhāpanaṃ pādadhovanaṃ vā katvā aṅgārakapallaṃ upanetvā hatthapāde sedetvā tesaṃ nisinnānaṃ phalāphalaṃ datvā khādāpetvā pariyosāne sayaṃ khāditvā sesakaṃ ṭhapesi. Iminā niyāmeneva mātāpitaro paṭijaggi.
তস্মিং সমযে বারাণসিযং পীল়িযক্খো নাম রাজা রজ্জং কারেসি। সো মিগমংসলোভেন মাতরং রজ্জং পটিচ্ছাপেত্ৰা সন্নদ্ধপঞ্চাৰুধো হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা মিগে ৰধিত্ৰা মংসং খাদন্তো মিগসম্মতানদিং পত্ৰা অনুপুব্বেন সামস্স পানীযগ্গহণতিত্থং সম্পত্তো মিগপদৰলঞ্জং দিস্ৰা মণিৰণ্ণাহি সাখাহি কোট্ঠকং কত্ৰা ধনুং আদায ৰিসপীতং সরং সন্নহিত্ৰা নিলীনোৰ অচ্ছি। মহাসত্তোপি সাযন্হসমযে ফলাফলং আহরিত্ৰা অস্সমপদে ঠপেত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা ‘‘পানীযং আহরিস্সামী’’তি ঘটং গহেত্ৰা মিগগণপরিৰুতো দ্ৰেপি মিগে একতো কত্ৰা তেসং পিট্ঠিযং পানীযঘটং ঠপেত্ৰা হত্থেন গহেত্ৰা নদীতিত্থং অগমাসি। রাজা কোট্ঠকে ঠিতোৰ তং তথা আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘মযা এত্তকং কালং এৰং ৰিচরন্তেনপি মনুস্সো নাম ন দিট্ঠপুব্বো, দেৰো নু খো এস নাগো নু খো, সচে পনাহং এতং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সামি। দেৰো চে ভৰিস্সতি, আকাসং উপ্পতিস্সতি। নাগো চে, ভূমিযং পৰিসিস্সতি। ন খো পনাহং সব্বকালং হিমৰন্তেযেৰ ৰিচরিস্সামি, বারাণসিং গমিস্সামি। তত্র মং পুচ্ছিস্সন্তি ‘অপি নু খো তে, মহারাজ, হিমৰন্তে ৰসন্তেন কিঞ্চি অছরিযং দিট্ঠপুব্ব’ন্তি? তত্রাহং ‘এৰরূপো মে সত্তো দিট্ঠপুব্বো’তি ৰক্খামি। ‘কো নামেসো’তি ৰুত্তে সচে ‘ন জানামী’তি ৰক্খামি , অথ গরহিস্সন্তি মং, তস্মা এতং ৰিজ্ঝিত্ৰা দুব্বলং কত্ৰা পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেসি।
Tasmiṃ samaye bārāṇasiyaṃ pīḷiyakkho nāma rājā rajjaṃ kāresi. So migamaṃsalobhena mātaraṃ rajjaṃ paṭicchāpetvā sannaddhapañcāvudho himavantaṃ pavisitvā mige vadhitvā maṃsaṃ khādanto migasammatānadiṃ patvā anupubbena sāmassa pānīyaggahaṇatitthaṃ sampatto migapadavalañjaṃ disvā maṇivaṇṇāhi sākhāhi koṭṭhakaṃ katvā dhanuṃ ādāya visapītaṃ saraṃ sannahitvā nilīnova acchi. Mahāsattopi sāyanhasamaye phalāphalaṃ āharitvā assamapade ṭhapetvā mātāpitaro vanditvā ‘‘pānīyaṃ āharissāmī’’ti ghaṭaṃ gahetvā migagaṇaparivuto dvepi mige ekato katvā tesaṃ piṭṭhiyaṃ pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā hatthena gahetvā nadītitthaṃ agamāsi. Rājā koṭṭhake ṭhitova taṃ tathā āgacchantaṃ disvā ‘‘mayā ettakaṃ kālaṃ evaṃ vicarantenapi manusso nāma na diṭṭhapubbo, devo nu kho esa nāgo nu kho, sace panāhaṃ etaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmi. Devo ce bhavissati, ākāsaṃ uppatissati. Nāgo ce, bhūmiyaṃ pavisissati. Na kho panāhaṃ sabbakālaṃ himavanteyeva vicarissāmi, bārāṇasiṃ gamissāmi. Tatra maṃ pucchissanti ‘api nu kho te, mahārāja, himavante vasantena kiñci achariyaṃ diṭṭhapubba’nti? Tatrāhaṃ ‘evarūpo me satto diṭṭhapubbo’ti vakkhāmi. ‘Ko nāmeso’ti vutte sace ‘na jānāmī’ti vakkhāmi , atha garahissanti maṃ, tasmā etaṃ vijjhitvā dubbalaṃ katvā pucchissāmī’’ti cintesi.
অথ তেসু মিগেসু পঠমমেৰ ওতরিত্ৰা পানীযং পিৰিত্ৰা উত্তিণ্ণেসু বোধিসত্তো উগ্গহিতৰত্তো মহাথেরো ৰিয সণিকং ওতরিত্ৰা পস্সদ্ধদরথো পচ্চুত্তরিত্ৰা রত্তৰাকচীরং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা অজিনচম্মং অংসে কত্ৰা পানীযঘটং উক্খিপিত্ৰা উদকং পুঞ্ছিত্ৰা ৰামঅংসকূটে ঠপেসি। তস্মিং কালে ‘‘ইদানি ৰিজ্ঝিতুং সমযো’’তি রাজা ৰিসপীতং সরং উক্খিপিত্ৰা মহাসত্তং দক্খিণপস্সে ৰিজ্ঝি, সরো ৰামপস্সেন নিক্খমি। তস্স ৰিদ্ধভাৰং ঞত্ৰা মিগগণা ভীতা পলাযিংসু। সুৰণ্ণসামপণ্ডিতো পন ৰিদ্ধোপি পানীযঘটং যথা ৰা তথা ৰা অনৰসুম্ভিত্ৰা সতিং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা সণিকং ওতারেত্ৰা ৰালুকং ৰিযূহিত্ৰা ঠপেত্ৰা দিসং ৰৰত্থপেত্ৰা মাতাপিতূনং ৰসনট্ঠানদিসাভাগেন সীসং কত্ৰা রজতপট্টৰণ্ণায ৰালুকায সুৰণ্ণপটিমা ৰিয নিপজ্জিত্ৰা সতিং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা ‘‘ইমস্মিং হিমৰন্তপ্পদেসে মম ৰেরী নাম নত্থি, ময্হং মাতাপিতূনঞ্চ ৰেরী নাম নত্থী’’তি মুখেন লোহিতং ছড্ডেত্ৰা রাজানং অদিস্ৰাৰ পঠমং গাথমাহ –
Atha tesu migesu paṭhamameva otaritvā pānīyaṃ pivitvā uttiṇṇesu bodhisatto uggahitavatto mahāthero viya saṇikaṃ otaritvā passaddhadaratho paccuttaritvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ajinacammaṃ aṃse katvā pānīyaghaṭaṃ ukkhipitvā udakaṃ puñchitvā vāmaaṃsakūṭe ṭhapesi. Tasmiṃ kāle ‘‘idāni vijjhituṃ samayo’’ti rājā visapītaṃ saraṃ ukkhipitvā mahāsattaṃ dakkhiṇapasse vijjhi, saro vāmapassena nikkhami. Tassa viddhabhāvaṃ ñatvā migagaṇā bhītā palāyiṃsu. Suvaṇṇasāmapaṇḍito pana viddhopi pānīyaghaṭaṃ yathā vā tathā vā anavasumbhitvā satiṃ paccupaṭṭhāpetvā saṇikaṃ otāretvā vālukaṃ viyūhitvā ṭhapetvā disaṃ vavatthapetvā mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānadisābhāgena sīsaṃ katvā rajatapaṭṭavaṇṇāya vālukāya suvaṇṇapaṭimā viya nipajjitvā satiṃ paccupaṭṭhāpetvā ‘‘imasmiṃ himavantappadese mama verī nāma natthi, mayhaṃ mātāpitūnañca verī nāma natthī’’ti mukhena lohitaṃ chaḍḍetvā rājānaṃ adisvāva paṭhamaṃ gāthamāha –
২৯৬.
296.
‘‘কো নু মং উসুনা ৰিজ্ঝি, পমত্তং উদহারকং।
‘‘Ko nu maṃ usunā vijjhi, pamattaṃ udahārakaṃ;
খত্তিযো ব্রাহ্মণো ৰেস্সো, কো মং ৰিদ্ধা নিলীযসী’’তি॥
Khattiyo brāhmaṇo vesso, ko maṃ viddhā nilīyasī’’ti.
তত্থ পমত্তন্তি মেত্তাভাৰনায অনুপট্ঠিতসতিং। ইদঞ্হি সো সন্ধায তস্মিং খণে অত্তানং পমত্তং নাম অকাসি। ৰিদ্ধাতি ৰিজ্ঝিত্ৰা।
Tattha pamattanti mettābhāvanāya anupaṭṭhitasatiṃ. Idañhi so sandhāya tasmiṃ khaṇe attānaṃ pamattaṃ nāma akāsi. Viddhāti vijjhitvā.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পুন অত্তনো সরীরমংসস্স অভক্খসম্মতভাৰং দস্সেতুং দুতিযং গাথমাহ –
Evañca pana vatvā puna attano sarīramaṃsassa abhakkhasammatabhāvaṃ dassetuṃ dutiyaṃ gāthamāha –
২৯৭.
297.
‘‘ন মে মংসানি খজ্জানি, চম্মেনত্থো ন ৰিজ্জতি।
‘‘Na me maṃsāni khajjāni, cammenattho na vijjati;
অথ কেন নু ৰণ্ণেন, ৰিদ্ধেয্যং মং অমঞ্ঞথা’’তি॥
Atha kena nu vaṇṇena, viddheyyaṃ maṃ amaññathā’’ti.
দুতিযগাথং ৰত্ৰা তমেৰ নামাদিৰসেন পুচ্ছন্তো আহ –
Dutiyagāthaṃ vatvā tameva nāmādivasena pucchanto āha –
২৯৮.
298.
‘‘কো ৰা ত্ৰং কস্স ৰা পুত্তো, কথং জানেমু তং মযং।
‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ;
পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, কিং মং ৰিদ্ধা নিলীযসী’’তি॥
Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ maṃ viddhā nilīyasī’’ti.
তত্থ অমঞ্ঞথাতি অযং পুরিসো কেন কারণেন মং ৰিজ্ঝিতব্বন্তি অমঞ্ঞিত্থাতি অত্থো।
Tattha amaññathāti ayaṃ puriso kena kāraṇena maṃ vijjhitabbanti amaññitthāti attho.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা তুণ্হী অহোসি। তং সুত্ৰা রাজা ‘‘অযং মযা ৰিসপীতেন সল্লেন ৰিজ্ঝিত্ৰা পাতিতোপি নেৰ মং অক্কোসতি ন পরিভাসতি, মম হদযং সম্বাহন্তো ৰিয পিযৰচনেন সমুদাচরতি, গচ্ছিস্সামিস্স সন্তিক’’ন্তি চিন্তেত্ৰা গন্ত্ৰা তস্স সন্তিকে ঠিতোৰ দ্ৰে গাথা অভাসি –
Evañca pana vatvā tuṇhī ahosi. Taṃ sutvā rājā ‘‘ayaṃ mayā visapītena sallena vijjhitvā pātitopi neva maṃ akkosati na paribhāsati, mama hadayaṃ sambāhanto viya piyavacanena samudācarati, gacchissāmissa santika’’nti cintetvā gantvā tassa santike ṭhitova dve gāthā abhāsi –
২৯৯.
299.
‘‘রাজাহমস্মি কাসীনং, পীল়িযক্খোতি মং ৰিদূ।
‘‘Rājāhamasmi kāsīnaṃ, pīḷiyakkhoti maṃ vidū;
লোভা রট্ঠং পহিত্ৰান, মিগমেসং চরামহং॥
Lobhā raṭṭhaṃ pahitvāna, migamesaṃ carāmahaṃ.
৩০০.
300.
‘‘ইস্সত্থে চস্মি কুসলো, দল়্হধম্মোতি ৰিস্সুতো।
‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto;
নাগোপি মে ন মুচ্চেয্য, আগতো উসুপাতন’’ন্তি॥
Nāgopi me na mucceyya, āgato usupātana’’nti.
তত্থ রাজাহমস্মীতি এৰং কিরস্স ৰিতক্কো অহোসি ‘‘দেৰাপি নাগাপি মনুস্সভাসায কথেন্তিযেৰ, অহমেতং দেৰোতি ৰা নাগোতি ৰা মনুস্সোতি ৰা ন জানামি। সচে কুজ্ঝেয্য, নাসেয্য মং, ‘রাজা’তি ৰুত্তে পন অভাযন্তো নাম নত্থী’’তি। তস্মা অত্তনো রাজভাৰং জানাপেতুং পঠমং ‘‘রাজাহমস্মী’’তি আহ। লোভাতি মিগমংসলোভেন। মিগমেসন্তি মিগং এসন্তো। চরামহন্তি চরামি অহং। দুতিযং গাথং পন অত্তনো বলং দীপেতুকামো এৰমাহ। তত্থ ইস্সত্থেতি ধনুসিপ্পে। দল়্হধম্মোতি দল়্হধনুং সহস্সত্থামধনুং ওরোপেতুঞ্চ আরোপেতুঞ্চ সমত্থো।
Tattha rājāhamasmīti evaṃ kirassa vitakko ahosi ‘‘devāpi nāgāpi manussabhāsāya kathentiyeva, ahametaṃ devoti vā nāgoti vā manussoti vā na jānāmi. Sace kujjheyya, nāseyya maṃ, ‘rājā’ti vutte pana abhāyanto nāma natthī’’ti. Tasmā attano rājabhāvaṃ jānāpetuṃ paṭhamaṃ ‘‘rājāhamasmī’’ti āha. Lobhāti migamaṃsalobhena. Migamesanti migaṃ esanto. Carāmahanti carāmi ahaṃ. Dutiyaṃ gāthaṃ pana attano balaṃ dīpetukāmo evamāha. Tattha issattheti dhanusippe. Daḷhadhammoti daḷhadhanuṃ sahassatthāmadhanuṃ oropetuñca āropetuñca samattho.
ইতি রাজা অত্তনো বলং ৰণ্ণেত্ৰা তস্স নামগোত্তং পুচ্ছন্তো আহ –
Iti rājā attano balaṃ vaṇṇetvā tassa nāmagottaṃ pucchanto āha –
৩০১.
301.
‘‘কো ৰা ত্ৰং কস্স ৰা পুত্তো, কথং জানেমু তং মযং।
‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ;
পিতুনো অত্তনো চাপি, নামগোত্তং পৰেদযা’’তি॥
Pituno attano cāpi, nāmagottaṃ pavedayā’’ti.
তত্থ পৰেদযাতি কথয।
Tattha pavedayāti kathaya.
তং সুত্ৰা মহাসত্তো ‘‘সচাহং ‘দেৰনাগকিন্নরখত্তিযাদীসু অঞ্ঞতরোহমস্মী’তি কথেয্যং, সদ্দহেয্যেৰ এস, সচ্চমেৰ পনস্স কথেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা এৰমাহ –
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘sacāhaṃ ‘devanāgakinnarakhattiyādīsu aññatarohamasmī’ti katheyyaṃ, saddaheyyeva esa, saccameva panassa kathetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā evamāha –
৩০২.
302.
‘‘নেসাদপুত্তো ভদ্দন্তে, সামো ইতি মং ঞাতযো।
‘‘Nesādaputto bhaddante, sāmo iti maṃ ñātayo;
আমন্তযিংসু জীৰন্তং, স্ৰজ্জেৰাহং গতো সযে॥
Āmantayiṃsu jīvantaṃ, svajjevāhaṃ gato saye.
৩০৩.
303.
‘‘ৰিদ্ধোস্মি পুথুসল্লেন, সৰিসেন যথা মিগো।
‘‘Viddhosmi puthusallena, savisena yathā migo;
সকম্হি লোহিতে রাজ, পস্স সেমি পরিপ্লুতো॥
Sakamhi lohite rāja, passa semi paripluto.
৩০৪.
304.
‘‘পটিৰামগতং সল্লং, পস্স ধিম্হামি লোহিতং।
‘‘Paṭivāmagataṃ sallaṃ, passa dhimhāmi lohitaṃ;
আতুরো ত্যানুপুচ্ছামি, কিং মং ৰিদ্ধা নিলীযসি॥
Āturo tyānupucchāmi, kiṃ maṃ viddhā nilīyasi.
৩০৫.
305.
‘‘অজিনম্হি হঞ্ঞতে দীপি, নাগো দন্তেহি হঞ্ঞতে।
‘‘Ajinamhi haññate dīpi, nāgo dantehi haññate;
অথ কেন নু ৰণ্ণেন, ৰিদ্ধেয্যং মং অমঞ্ঞথা’’তি॥
Atha kena nu vaṇṇena, viddheyyaṃ maṃ amaññathā’’ti.
তত্থ জীৰন্তন্তি মং ইতো পুব্বে জীৰমানং ‘‘এহি সাম, যাহি সামা’’তি ঞাতযো আমন্তযিংসু। স্ৰজ্জেৰাহং গতোতি সো অহং অজ্জ এৰং গতো মরণমুখে সম্পত্তো, পৰিট্ঠোতি অত্থো । সযেতি সযামি। পরিপ্লুতোতি নিমুগ্গো। পটিৰামগতন্তি দক্খিণপস্সেন পৰিসিত্ৰা ৰামপস্সেন নিগ্গতন্তি অত্থো। পস্সাতি ওলোকেহি মং। ধিম্হামীতি নিট্ঠুভামি, ইদং সো সতিং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা অৰিকম্পমানোৰ লোহিতং মুখেন ছড্ডেত্ৰা আহ। আতুরো ত্যানুপুচ্ছামী’’তি বাল়্হগিলানো হুত্ৰা অহং তং অনুপুচ্ছামি। নিলীযসীতি এতস্মিং ৰনগুম্বে নিলীনো অচ্ছসি। ৰিদ্ধেয্যন্তি ৰিজ্ঝিতব্বং। অমঞ্ঞথাতি অমঞ্ঞিত্থ।
Tattha jīvantanti maṃ ito pubbe jīvamānaṃ ‘‘ehi sāma, yāhi sāmā’’ti ñātayo āmantayiṃsu. Svajjevāhaṃ gatoti so ahaṃ ajja evaṃ gato maraṇamukhe sampatto, paviṭṭhoti attho . Sayeti sayāmi. Pariplutoti nimuggo. Paṭivāmagatanti dakkhiṇapassena pavisitvā vāmapassena niggatanti attho. Passāti olokehi maṃ. Dhimhāmīti niṭṭhubhāmi, idaṃ so satiṃ paccupaṭṭhāpetvā avikampamānova lohitaṃ mukhena chaḍḍetvā āha. Āturo tyānupucchāmī’’ti bāḷhagilāno hutvā ahaṃ taṃ anupucchāmi. Nilīyasīti etasmiṃ vanagumbe nilīno acchasi. Viddheyyanti vijjhitabbaṃ. Amaññathāti amaññittha.
রাজা তস্স ৰচনং সুত্ৰা যথাভূতং অনাচিক্খিত্ৰা মুসাৰাদং কথেন্তো আহ –
Rājā tassa vacanaṃ sutvā yathābhūtaṃ anācikkhitvā musāvādaṃ kathento āha –
৩০৬.
306.
‘‘মিগো উপট্ঠিতো আসি, আগতো উসুপাতনং।
‘‘Migo upaṭṭhito āsi, āgato usupātanaṃ;
তং দিস্ৰা উব্বিজী সাম, তেন কোধো মমাৰিসী’’তি॥
Taṃ disvā ubbijī sāma, tena kodho mamāvisī’’ti.
তত্থ আৰিসীতি অজ্ঝোত্থরি। তেন কারণেন মে কোধো উপ্পন্নোতি দীপেতি।
Tattha āvisīti ajjhotthari. Tena kāraṇena me kodho uppannoti dīpeti.
অথ নং মহাসত্তো ‘‘কিং ৰদেসি, মহারাজ, ইমস্মিং হিমৰন্তে মং দিস্ৰা পলাযনমিগো নাম নত্থী’’তি ৰত্ৰা আহ –
Atha naṃ mahāsatto ‘‘kiṃ vadesi, mahārāja, imasmiṃ himavante maṃ disvā palāyanamigo nāma natthī’’ti vatvā āha –
৩০৭.
307.
‘‘যতো সরামি অত্তানং, যতো পত্তোস্মি ৰিঞ্ঞুতং।
‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ;
ন মং মিগা উত্তসন্তি, অরঞ্ঞে সাপদানিপি॥
Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi.
৩০৮.
308.
‘‘যতো নিধিং পরিহরিং, যতো পত্তোস্মি যোব্বনং।
‘‘Yato nidhiṃ parihariṃ, yato pattosmi yobbanaṃ;
ন মং মিগা উত্তসন্তি, অরঞ্ঞে সাপদানিপি॥
Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi.
৩০৯.
309.
‘‘ভীরূ কিম্পুরিসা রাজ, পব্বতে গন্ধমাদনে।
‘‘Bhīrū kimpurisā rāja, pabbate gandhamādane;
সম্মোদমানা গচ্ছাম, পব্বতানি ৰনানি চ॥
Sammodamānā gacchāma, pabbatāni vanāni ca.
৩১০.
310.
‘‘ন মং মিগা উত্তসন্তি, অরঞ্ঞে সাপদানিপি।
‘‘Na maṃ migā uttasanti, araññe sāpadānipi;
অথ কেন নু ৰণ্ণেন, উত্রাসন্তি মিগা মম’’ন্তি॥
Atha kena nu vaṇṇena, utrāsanti migā mama’’nti.
তত্থ ন মং মিগাতি ভো মহারাজ, যতো কালতো পট্ঠায অহং অত্তানং সরামি, যতো কালতো পট্ঠায অহং ৰিঞ্ঞুভাৰং পত্তো অস্মি ভৰামি, ততো কালতো পট্ঠায মং দিস্ৰা মিগা নাম ন উত্তসন্তি। সাপদানিপীতি ৰাল়মিগাপি। যতো নিধিন্তি যতো কালতো পট্ঠায অহং ৰাকচীরং পরিহরিং। ভীরূ কিম্পুরিসাতি মহারাজ, মিগা তাৰ তিট্ঠন্তু, কিম্পুরিসা নাম অতিভীরুকা হোন্তি। যে ইমস্মিং গন্ধমাদনপব্বতে ৰিহরন্তি, তেপি মং দিস্ৰা ন উত্তসন্তি, অথ খো মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্মোদমানা গচ্ছাম। উত্রাসন্তি মিগা মমন্তি মমং দিস্ৰা মিগা উত্রাসেয্যুং, কেন কারণেন ত্ৰং মং সদ্দহাপেস্সসীতি দীপেতি।
Tattha na maṃ migāti bho mahārāja, yato kālato paṭṭhāya ahaṃ attānaṃ sarāmi, yato kālato paṭṭhāya ahaṃ viññubhāvaṃ patto asmi bhavāmi, tato kālato paṭṭhāya maṃ disvā migā nāma na uttasanti. Sāpadānipīti vāḷamigāpi. Yato nidhinti yato kālato paṭṭhāya ahaṃ vākacīraṃ parihariṃ. Bhīrū kimpurisāti mahārāja, migā tāva tiṭṭhantu, kimpurisā nāma atibhīrukā honti. Ye imasmiṃ gandhamādanapabbate viharanti, tepi maṃ disvā na uttasanti, atha kho mayaṃ aññamaññaṃ sammodamānā gacchāma. Utrāsanti migā mamanti mamaṃ disvā migā utrāseyyuṃ, kena kāraṇena tvaṃ maṃ saddahāpessasīti dīpeti.
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘মযা ইমং নিরপরাধং ৰিজ্ঝিত্ৰা মুসাৰাদো কথিতো, সচ্চমেৰ কথযিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা আহ –
Taṃ sutvā rājā ‘‘mayā imaṃ niraparādhaṃ vijjhitvā musāvādo kathito, saccameva kathayissāmī’’ti cintetvā āha –
৩১১.
311.
‘‘ন তং তস মিগো সাম, কিং তাহং অলিকং ভণে।
‘‘Na taṃ tasa migo sāma, kiṃ tāhaṃ alikaṃ bhaṇe;
কোধলোভাভিভূতাহং, উসুং তে তং অৰস্সজি’’ন্তি॥
Kodhalobhābhibhūtāhaṃ, usuṃ te taṃ avassaji’’nti.
তত্থ ন তং তসাতি ন তং দিস্ৰা মিগো তস, ন ভীতোতি অত্থো। কিং তাহন্তি কিং তে এৰং কল্যাণদস্সনস্স সন্তিকে অহং অলিকং ভণিস্সামি । কোধলোভাভিভূতাহন্তি কোধেন চ লোভেন চ অভিভূতো হুত্ৰা অহং। সো হি পঠমমেৰ মিগেসু উপ্পন্নেন কোধেন ‘‘মিগে ৰিজ্ঝিস্সামী’’তি ধনুং আরোপেত্ৰা ঠিতো পচ্ছা বোধিসত্তং দিস্ৰা তস্স দেৰতাদীসু অঞ্ঞতরভাৰং অজানন্তো ‘‘পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি লোভং উপ্পাদেসি, তস্মা এৰমাহ।
Tattha na taṃ tasāti na taṃ disvā migo tasa, na bhītoti attho. Kiṃ tāhanti kiṃ te evaṃ kalyāṇadassanassa santike ahaṃ alikaṃ bhaṇissāmi . Kodhalobhābhibhūtāhanti kodhena ca lobhena ca abhibhūto hutvā ahaṃ. So hi paṭhamameva migesu uppannena kodhena ‘‘mige vijjhissāmī’’ti dhanuṃ āropetvā ṭhito pacchā bodhisattaṃ disvā tassa devatādīsu aññatarabhāvaṃ ajānanto ‘‘pucchissāmi na’’nti lobhaṃ uppādesi, tasmā evamāha.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ‘‘নাযং সুৰণ্ণসামো ইমস্মিং অরঞ্ঞে এককোৰ ৰসিস্সতি, ঞাতকেহিপিস্স ভৰিতব্বং, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ইতরং গাথমাহ –
Evañca pana vatvā ‘‘nāyaṃ suvaṇṇasāmo imasmiṃ araññe ekakova vasissati, ñātakehipissa bhavitabbaṃ, pucchissāmi na’’nti cintetvā itaraṃ gāthamāha –
৩১২.
312.
‘‘কুতো নু সাম আগম্ম, কস্স ৰা পহিতো তুৰং।
‘‘Kuto nu sāma āgamma, kassa vā pahito tuvaṃ;
‘উদহারো নদিং গচ্ছ’, আগতো মিগসম্মত’’ন্তি॥
‘Udahāro nadiṃ gaccha’, āgato migasammata’’nti.
তত্থ সামাতি মহাসত্তং আলপতি। আগম্মাতি কুতো দেসা ইমং ৰনং আগমিত্ৰা ‘‘অম্হাকং উদহারো উদকং আহরিতুং নদিং গচ্ছা’’তি কস্স ৰা পহিতোকেন পুগ্গলেন পেসিতো হুত্ৰা তুৰং ইমং মিগসম্মতং আগতোতি অত্থো।
Tattha sāmāti mahāsattaṃ ālapati. Āgammāti kuto desā imaṃ vanaṃ āgamitvā ‘‘amhākaṃ udahāro udakaṃ āharituṃ nadiṃ gacchā’’ti kassa vā pahitokena puggalena pesito hutvā tuvaṃ imaṃ migasammataṃ āgatoti attho.
সো তস্স কথং সুত্ৰা মহন্তং দুক্খৰেদনং অধিৰাসেত্ৰা মুখেন লোহিতং ছড্ডেত্ৰা গাথমাহ –
So tassa kathaṃ sutvā mahantaṃ dukkhavedanaṃ adhivāsetvā mukhena lohitaṃ chaḍḍetvā gāthamāha –
৩১৩.
313.
‘‘অন্ধা মাতাপিতা ময্হং, তে ভরামি ব্রহাৰনে।
‘‘Andhā mātāpitā mayhaṃ, te bharāmi brahāvane;
তেসাহং উদকাহারো, আগতো মিগসম্মত’’ন্তি॥
Tesāhaṃ udakāhāro, āgato migasammata’’nti.
তত্থ ভরামীতি মূলফলাদীনি আহরিত্ৰা পোসেমি।
Tattha bharāmīti mūlaphalādīni āharitvā posemi.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা মহাসত্তো মাতাপিতরো আরব্ভ ৰিলপন্তো আহ –
Evañca pana vatvā mahāsatto mātāpitaro ārabbha vilapanto āha –
৩১৪.
314.
‘‘অত্থি নেসং উসামত্তং, অথ সাহস্স জীৰিতং।
‘‘Atthi nesaṃ usāmattaṃ, atha sāhassa jīvitaṃ;
উদকস্স অলাভেন, মঞ্ঞে অন্ধা মরিস্সরে॥
Udakassa alābhena, maññe andhā marissare.
৩১৫.
315.
‘‘ন মে ইদং তথা দুক্খং, লব্ভা হি পুমুনা ইদং।
‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ;
যঞ্চ অম্মং ন পস্সামি, তং মে দুক্খতরং ইতো॥
Yañca ammaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.
৩১৬.
316.
‘‘ন মে ইদং তথা দুক্খং, লব্ভা হি পুমুনা ইদং।
‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ;
যঞ্চ তাতং ন পস্সামি, তং মে দুক্খতরং ইতো॥
Yañca tātaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.
৩১৭.
317.
‘‘সা নূন কপণা অম্মা, চিররত্তায রুচ্ছতি।
‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati;
অড্ঢরত্তেৰ রত্তে ৰা, নদীৰ অৰসুচ্ছতি॥
Aḍḍharatteva ratte vā, nadīva avasucchati.
৩১৮.
318.
‘‘সো নূন কপণো তাতো, চিররত্তায রুচ্ছতি।
‘‘So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati;
অড্ঢরত্তেৰ রত্তে ৰা, নদীৰ অৰসুচ্ছতি॥
Aḍḍharatteva ratte vā, nadīva avasucchati.
৩১৯.
319.
‘‘উট্ঠানপাদচরিযায, পাদসম্বাহনস্স চ।
‘‘Uṭṭhānapādacariyāya, pādasambāhanassa ca;
সাম তাতৰিলপন্তা, হিণ্ডিস্সন্তি ব্রহাৰনে॥
Sāma tātavilapantā, hiṇḍissanti brahāvane.
৩২০.
320.
ইদম্পি দুতিযং সল্লং, কম্পেতি হদযং মমং।
Idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamaṃ;
যঞ্চ অন্ধে ন পস্সামি, মঞ্ঞে হিস্সামি জীৰিত’’ন্তি॥
Yañca andhe na passāmi, maññe hissāmi jīvita’’nti.
তত্থ উসামত্তন্তি ভোজনমত্তং। ‘‘উসা’’তি হি ভোজনস্স নামং তস্স চ অত্থিতায। সাহস্স জীৰিতন্তি ছদিৰসমত্তং জীৰিতন্তি অত্থো। ইদং আহরিত্ৰা ঠপিতং ফলাফলং সন্ধাযাহ । অথ ৰা উসাতি উস্মা। তেনেতং দস্সেতি – তেসং সরীরে উস্মামত্তং অত্থি, অথ মযা আভতেন ফলাফলেন সাহস্স জীৰিতং অত্থীতি। মরিস্সরেতি মরিস্সন্তীতি মঞ্ঞামি। পুমুনাতি পুরিসেন, এৰরূপঞ্হি দুক্খং পুরিসেন লভিতব্বমেৰাতি অত্থো। চিররত্তায রুচ্ছতীতি চিররত্তং রোদিস্সতি। অড্ঢরত্তে ৰাতি মজ্ঝিমরত্তে ৰা। রত্তে ৰাতি পচ্ছিমরত্তে ৰা। অৰসুচ্ছতীতি কুন্নদী ৰিয সুস্সিস্সতীতি অত্থো। উট্ঠানপাদচরিযাযাতি মহারাজ, অহং রত্তিম্পি দিৰাপি দ্ৰে তযো ৰারে উট্ঠায অত্তনো উট্ঠানৰীরিযেন তেসং পাদচরিযং করোমি, হত্থপাদে সম্বাহামি, ইদানি মং অদিস্ৰা মমত্থায তে পরিহীনচক্খুকা ‘‘সামতাতা’’তি ৰিলপন্তা কণ্টকেহি ৰিজ্ঝিযমানা ৰিয ইমস্মিং ৰনপ্পদেসে হিণ্ডিস্সন্তি ৰিচরিস্সন্তীতি অত্থো। দুতিযং সল্লন্তি পঠমৰিদ্ধৰিসপীতসল্লতো সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন দুক্খতরং ইদং দুতিযং তেসং অদস্সনসোকসল্লং।
Tattha usāmattanti bhojanamattaṃ. ‘‘Usā’’ti hi bhojanassa nāmaṃ tassa ca atthitāya. Sāhassa jīvitanti chadivasamattaṃ jīvitanti attho. Idaṃ āharitvā ṭhapitaṃ phalāphalaṃ sandhāyāha . Atha vā usāti usmā. Tenetaṃ dasseti – tesaṃ sarīre usmāmattaṃ atthi, atha mayā ābhatena phalāphalena sāhassa jīvitaṃ atthīti. Marissareti marissantīti maññāmi. Pumunāti purisena, evarūpañhi dukkhaṃ purisena labhitabbamevāti attho. Cirarattāya rucchatīti cirarattaṃ rodissati. Aḍḍharatte vāti majjhimaratte vā. Ratte vāti pacchimaratte vā. Avasucchatīti kunnadī viya sussissatīti attho. Uṭṭhānapādacariyāyāti mahārāja, ahaṃ rattimpi divāpi dve tayo vāre uṭṭhāya attano uṭṭhānavīriyena tesaṃ pādacariyaṃ karomi, hatthapāde sambāhāmi, idāni maṃ adisvā mamatthāya te parihīnacakkhukā ‘‘sāmatātā’’ti vilapantā kaṇṭakehi vijjhiyamānā viya imasmiṃ vanappadese hiṇḍissanti vicarissantīti attho. Dutiyaṃ sallanti paṭhamaviddhavisapītasallato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena dukkhataraṃ idaṃ dutiyaṃ tesaṃ adassanasokasallaṃ.
রাজা তস্স ৰিলাপং সুত্ৰা ‘‘অযং অচ্চন্তং ব্রহ্মচারী ধম্মে ঠিতো মাতাপিতরো ভরতি, ইদানি এৰং দুক্খপ্পত্তোপি তেসংযেৰ ৰিলপতি, এৰং গুণসম্পন্নে নাম মযা অপরাধো কতো, কথং নু খো ইমং সমস্সাসেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘নিরযে পচ্চনকালে রজ্জং কিং করিস্সতি, ইমিনা পটিজগ্গিতনিযামেনেৰস্স মাতাপিতরো পটিজগ্গিস্সামি, ইমস্স মরণম্পি অমরণং ৰিয ভৰিস্সতী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা আহ –
Rājā tassa vilāpaṃ sutvā ‘‘ayaṃ accantaṃ brahmacārī dhamme ṭhito mātāpitaro bharati, idāni evaṃ dukkhappattopi tesaṃyeva vilapati, evaṃ guṇasampanne nāma mayā aparādho kato, kathaṃ nu kho imaṃ samassāseyya’’nti cintetvā ‘‘niraye paccanakāle rajjaṃ kiṃ karissati, iminā paṭijaggitaniyāmenevassa mātāpitaro paṭijaggissāmi, imassa maraṇampi amaraṇaṃ viya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā āha –
৩২১.
321.
‘‘মা বাল়্হং পরিদেৰেসি, সাম কল্যাণদস্সন।
‘‘Mā bāḷhaṃ paridevesi, sāma kalyāṇadassana;
অহং কম্মকরো হুত্ৰা, ভরিস্সং তে ব্রহাৰনে॥
Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.
৩২২.
322.
‘‘ইস্সত্থে চস্মি কুসলো, দল়্হধম্মোতি ৰিস্সুতো।
‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto;
অহং কম্মকরো হুত্ৰা, ভরিস্সং তে ব্রহাৰনে॥
Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.
৩২৩.
323.
‘‘মিগানং ৰিঘাসমন্ৰেসং, ৰনমূলফলানি চ।
‘‘Migānaṃ vighāsamanvesaṃ, vanamūlaphalāni ca;
অহং কম্মকরো হুত্ৰা, ভরিস্সং তে ব্রহাৰনে॥
Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissaṃ te brahāvane.
৩২৪.
324.
‘‘কতমং তং ৰনং সাম, যত্থ মাতাপিতা তৰ।
‘‘Katamaṃ taṃ vanaṃ sāma, yattha mātāpitā tava;
অহং তে তথা ভরিস্সং, যথা তে অভরী তুৰ’’ন্তি॥
Ahaṃ te tathā bharissaṃ, yathā te abharī tuva’’nti.
তত্থ ভরিস্সং তেতি তে তৰ মাতাপিতরো ভরিস্সামি। মিগানন্তি সীহাদীনং মিগানং ৰিঘাসং অন্ৰেসন্তো। ইদং সো ‘‘ইস্সত্থে চস্মি কুসলোতি থূলথূলে মিগে ৰধিত্ৰা মধুরমংসেন তৰ মাতাপিতরো ভরিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘মা, মহারাজ, অম্হে নিস্সায পাণৰধং করী’’তি ৰুত্তে এৰমাহ। যথা তেতি যথা ত্ৰং তে অভরি, তথেৰাহম্পি ভরিস্সামীতি।
Tattha bharissaṃ teti te tava mātāpitaro bharissāmi. Migānanti sīhādīnaṃ migānaṃ vighāsaṃ anvesanto. Idaṃ so ‘‘issatthe casmi kusaloti thūlathūle mige vadhitvā madhuramaṃsena tava mātāpitaro bharissāmī’’ti vatvā ‘‘mā, mahārāja, amhe nissāya pāṇavadhaṃ karī’’ti vutte evamāha. Yathā teti yathā tvaṃ te abhari, tathevāhampi bharissāmīti.
অথস্স মহাসত্তো ‘‘সাধু, মহারাজ, তেন হি মে মাতাপিতরো ভরস্সূ’’তি ৰত্ৰা মগ্গং আচিক্খন্তো আহ –
Athassa mahāsatto ‘‘sādhu, mahārāja, tena hi me mātāpitaro bharassū’’ti vatvā maggaṃ ācikkhanto āha –
৩২৫.
325.
‘‘অযং একপদী রাজ, যোযং উস্সীসকে মম।
‘‘Ayaṃ ekapadī rāja, yoyaṃ ussīsake mama;
ইতো গন্ত্ৰা অড্ঢকোসং, তত্থ নেসং অগারকং।
Ito gantvā aḍḍhakosaṃ, tattha nesaṃ agārakaṃ;
যত্থ মাতাপিতা ময্হং, তে ভরস্সু ইতো গতো’’তি॥
Yattha mātāpitā mayhaṃ, te bharassu ito gato’’ti.
তত্থ একপদীতি একপদমগ্গো। উস্সীসকেতি যো এস মম মত্থকট্ঠানে। অড্ঢকোসন্তি অড্ঢকোসন্তরে।
Tattha ekapadīti ekapadamaggo. Ussīsaketi yo esa mama matthakaṭṭhāne. Aḍḍhakosanti aḍḍhakosantare.
এৰং সো তস্স মগ্গং আচিক্খিত্ৰা মাতাপিতূসু বলৰসিনেহেন তথারূপং ৰেদনং অধিৰাসেত্ৰা তেসং ভরণত্থায অঞ্জলিং পগ্গয্হ যাচন্তো পুন এৰমাহ –
Evaṃ so tassa maggaṃ ācikkhitvā mātāpitūsu balavasinehena tathārūpaṃ vedanaṃ adhivāsetvā tesaṃ bharaṇatthāya añjaliṃ paggayha yācanto puna evamāha –
৩২৬.
326.
‘‘নমো তে কাসিরাজত্থু, নমো তে কাসিৰড্ঢন।
‘‘Namo te kāsirājatthu, namo te kāsivaḍḍhana;
অন্ধা মাতাপিতা ময্হং, তে ভরস্সু ব্রহাৰনে॥
Andhā mātāpitā mayhaṃ, te bharassu brahāvane.
৩২৭.
327.
‘‘অঞ্জলিং তে পগ্গণ্হামি, কাসিরাজ নমত্থু তে।
‘‘Añjaliṃ te paggaṇhāmi, kāsirāja namatthu te;
মাতরং পিতরং ময্হং, ৰুত্তো ৰজ্জাসি ৰন্দন’’ন্তি॥
Mātaraṃ pitaraṃ mayhaṃ, vutto vajjāsi vandana’’nti.
তত্থ ৰুত্তো ৰজ্জাসীতি ‘‘পুত্তো ৰো সুৰণ্ণসামো নদীতীরেৰিসপীতেন সল্লেন ৰিদ্ধো রজতপট্টসদিসে ৰালুকাপুলিনে দক্খিণপস্সেন নিপন্নো অঞ্জলিং পগ্গয্হ তুম্হাকং পাদে ৰন্দতী’’তি এৰং মহারাজ, মযা ৰুত্তো হুত্ৰা মাতাপিতূনং মে ৰন্দনং ৰদেয্যাসীতি অত্থো।
Tattha vutto vajjāsīti ‘‘putto vo suvaṇṇasāmo nadītīrevisapītena sallena viddho rajatapaṭṭasadise vālukāpuline dakkhiṇapassena nipanno añjaliṃ paggayha tumhākaṃ pāde vandatī’’ti evaṃ mahārāja, mayā vutto hutvā mātāpitūnaṃ me vandanaṃ vadeyyāsīti attho.
রাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি। মহাসত্তোপি মাতাপিতূনং ৰন্দনং পেসেত্ৰা ৰিসঞ্ঞিতং পাপুণি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahāsattopi mātāpitūnaṃ vandanaṃ pesetvā visaññitaṃ pāpuṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
৩২৮.
328.
‘‘ইদং ৰত্ৰান সো সামো, যুৰা কল্যাণদস্সনো।
‘‘Idaṃ vatvāna so sāmo, yuvā kalyāṇadassano;
মুচ্ছিতো ৰিসৰেগেন, ৰিসঞ্ঞী সমপজ্জথা’’তি॥
Mucchito visavegena, visaññī samapajjathā’’ti.
তত্থ সমপজ্জথাতি ৰিসঞ্ঞী জাতো।
Tattha samapajjathāti visaññī jāto.
সো হি হেট্ঠা এত্তকং কথেন্তো নিরস্সাসো ৰিয অহোসি। ইদানি পনস্স ৰিসৰেগেন মদ্দিতা ভৰঙ্গচিত্তসন্ততি হদযরূপং নিস্সায পৰত্তি, কথা পচ্ছিজ্জি, মুখং পিহিতং, অক্খীনি নিমীলিতানি, হত্থপাদা থদ্ধভাৰং পত্তা, সকলসরীরং লোহিতেন মক্খিতং। রাজা ‘‘অযং ইদানেৰ মযা সদ্ধিং কথেসি, কিং নু খো’’তি তস্স অস্সাসপস্সাসে উপধারেসি। তে পন নিরুদ্ধা, সরীরং থদ্ধং জাতং। সো তং দিস্ৰা ‘‘নিরুদ্ধো দানি সামো’’তি সোকং সদ্ধারেতুং অসক্কোন্তো উভো হত্থে মত্থকে ঠপেত্ৰা মহাসদ্দেন পরিদেৰি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
So hi heṭṭhā ettakaṃ kathento nirassāso viya ahosi. Idāni panassa visavegena madditā bhavaṅgacittasantati hadayarūpaṃ nissāya pavatti, kathā pacchijji, mukhaṃ pihitaṃ, akkhīni nimīlitāni, hatthapādā thaddhabhāvaṃ pattā, sakalasarīraṃ lohitena makkhitaṃ. Rājā ‘‘ayaṃ idāneva mayā saddhiṃ kathesi, kiṃ nu kho’’ti tassa assāsapassāse upadhāresi. Te pana niruddhā, sarīraṃ thaddhaṃ jātaṃ. So taṃ disvā ‘‘niruddho dāni sāmo’’ti sokaṃ saddhāretuṃ asakkonto ubho hatthe matthake ṭhapetvā mahāsaddena paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
৩২৯.
329.
‘‘স রাজা পরিদেৰেসি, বহুং কারুঞ্ঞসঞ্হিতং।
‘‘Sa rājā paridevesi, bahuṃ kāruññasañhitaṃ;
অজরামরোহং আসিং, অজ্জেতং ঞামি নো পুরে।
Ajarāmarohaṃ āsiṃ, ajjetaṃ ñāmi no pure;
সামং কালঙ্কতং দিস্ৰা, নত্থি মচ্চুস্স নাগমো॥
Sāmaṃ kālaṅkataṃ disvā, natthi maccussa nāgamo.
৩৩০.
330.
‘‘যস্সু মং পটিমন্তেতি, সৰিসেন সমপ্পিতো।
‘‘Yassu maṃ paṭimanteti, savisena samappito;
স্ৰজ্জ এৰং গতে কালে, ন কিঞ্চি মভিভাসতি॥
Svajja evaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsati.
৩৩১.
331.
‘‘নিরযং নূন গচ্ছামি, এত্থ মে নত্থি সংসযো।
‘‘Nirayaṃ nūna gacchāmi, ettha me natthi saṃsayo;
তদা হি পকতং পাপং, চিররত্তায কিব্বিসং॥
Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, cirarattāya kibbisaṃ.
৩৩২.
332.
‘‘ভৰন্তি তস্স ৰত্তারো, গামে কিব্বিসকারকো।
‘‘Bhavanti tassa vattāro, gāme kibbisakārako;
অরঞ্ঞে নিম্মনুস্সম্হি, কো মং ৰত্তুমরহতি॥
Araññe nimmanussamhi, ko maṃ vattumarahati.
৩৩৩.
333.
‘‘সারযন্তি হি কম্মানি, গামে সংগচ্ছ মাণৰা।
‘‘Sārayanti hi kammāni, gāme saṃgaccha māṇavā;
অরঞ্ঞে নিম্মনুস্সম্হি, কো নু মং সারযিস্সতী’’তি॥
Araññe nimmanussamhi, ko nu maṃ sārayissatī’’ti.
তত্থ আসিন্তি অহং এত্তকং কালং অজরামরোম্হীতি সঞ্ঞী অহোসিং। অজ্জেতন্তি অজ্জ অহং ইমং সামং কালকতং দিস্ৰা মমঞ্চেৰ অঞ্ঞেসঞ্চ নত্থি মচ্চুস্স নাগমোতি তং মচ্চুস্স আগমনং অজ্জ জানামি, ইতো পুব্বে ন জানামীতি ৰিলপতি। স্ৰজ্জ এৰং গতে কালেতি যো সৰিসেন সল্লেন সমপ্পিতো ইদানেৰ মং পটিমন্তেতি, সো অজ্জ এৰং গতে কালে এৰং মরণকালে সম্পত্তে কিঞ্চি অপ্পমত্তকম্পি ন ভাসতি। তদা হীতি তস্মিং খণে সামং ৰিজ্ঝন্তেন মযা পাপং কতং। চিররত্তায কিব্বিসন্তি তং পন চিররত্তং ৰিপচ্চনসমত্থং দারুণং ফরুসং।
Tattha āsinti ahaṃ ettakaṃ kālaṃ ajarāmaromhīti saññī ahosiṃ. Ajjetanti ajja ahaṃ imaṃ sāmaṃ kālakataṃ disvā mamañceva aññesañca natthi maccussa nāgamoti taṃ maccussa āgamanaṃ ajja jānāmi, ito pubbe na jānāmīti vilapati. Svajja evaṃ gate kāleti yo savisena sallena samappito idāneva maṃ paṭimanteti, so ajja evaṃ gate kāle evaṃ maraṇakāle sampatte kiñci appamattakampi na bhāsati. Tadā hīti tasmiṃ khaṇe sāmaṃ vijjhantena mayā pāpaṃ kataṃ. Cirarattāya kibbisanti taṃ pana cirarattaṃ vipaccanasamatthaṃ dāruṇaṃ pharusaṃ.
তস্সাতি তস্স এৰরূপং পাপকম্মং কত্ৰা ৰিচরন্তস্স। ৰত্তারোতি নিন্দিতারো ভৰন্তি ‘‘কুহিং গামে কিন্তি কিব্বিসকারকো’’তি। ইমস্মিং পন অরঞ্ঞে নিম্মনুস্সম্হি কো মং ৰত্তুমরহতি, সচে হি ভৰেয্য, ৰদেয্যাতি ৰিলপতি। সারযন্তীতি গামে ৰা নিগমাদীসু ৰা সংগচ্ছ মাণৰা তত্থ তত্থ বহূ পুরিসা সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অম্ভো পুরিসঘাতক, দারুণং তে কম্মং কতং, অসুকদণ্ডং পত্তো নাম ত্ৰ’’ন্তি এৰং কম্মানি সারেন্তি চোদেন্তি। ইমস্মিং পন নিম্মনুস্সে অরঞ্ঞে মং কো সারযিস্সতীতি অত্তানং চোদেন্তো ৰিলপতি।
Tassāti tassa evarūpaṃ pāpakammaṃ katvā vicarantassa. Vattāroti ninditāro bhavanti ‘‘kuhiṃ gāme kinti kibbisakārako’’ti. Imasmiṃ pana araññe nimmanussamhi ko maṃ vattumarahati, sace hi bhaveyya, vadeyyāti vilapati. Sārayantīti gāme vā nigamādīsu vā saṃgaccha māṇavā tattha tattha bahū purisā sannipatitvā ‘‘ambho purisaghātaka, dāruṇaṃ te kammaṃ kataṃ, asukadaṇḍaṃ patto nāma tva’’nti evaṃ kammāni sārenti codenti. Imasmiṃ pana nimmanusse araññe maṃ ko sārayissatīti attānaṃ codento vilapati.
তদা বহুসুন্দরী নাম দেৰধীতা গন্ধমাদনৰাসিনী মহাসত্তস্স সত্তমে অত্তভাৰে মাতুভূতপুব্বা। সা পুত্তসিনেহেন বোধিসত্তং নিচ্চং আৰজ্জেতি, তং দিৰসং পন দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানা ন তং আৰজ্জেতি। ‘‘দেৰসমাগমং গতা’’তিপি ৰদন্তিযেৰ। সা তস্স ৰিসঞ্ঞিভূতকালে ‘‘কিং নু খো মে পুত্তস্স পৰত্তী’’তি আৰজ্জমানা অদ্দস ‘‘অযং পীল়িযক্খো নাম রাজা মম পুত্তং ৰিসপীতেন সল্লেন ৰিজ্ঝিত্ৰা মিগসম্মতানদীতীরে ৰালুকাপুলিনে ঘাতেত্ৰা মহন্তেন সদ্দেন পরিদেৰতি। সচাহং ন গমিস্সামি, মম পুত্তো সুৰণ্ণসামো এত্থেৰ মরিস্সতি, রঞ্ঞোপি হদযং ফলিস্সতি, সামস্স মাতাপিতরোপি নিরাহারা পানীযম্পি অলভন্তা সুস্সিত্ৰা মরিস্সন্তি। মযি পন গতায রাজা পানীযঘটং আদায তস্স মাতাপিতূনং সন্তিকং গমিস্সতি, গন্ত্ৰা চ পন ‘‘পুত্তো ৰো মযা হতো’তি কথেস্সতি। এৰঞ্চ ৰত্ৰা তেসং ৰচনং সুত্ৰা তে পুত্তস্স সন্তিকং আনযিস্সতি। অথ খো তে চ অহঞ্চ সচ্চকিরিযং করিস্সাম, সচ্চবলেন সামস্স ৰিসং ৰিনস্সিস্সতি। এৰং মে পুত্তো জীৰিতং লভিস্সতি, মাতাপিতরো চ চক্খূনি লভিস্সন্তি, রাজা চ সামস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা নগরং গন্ত্ৰা মহাদানং দত্ৰা সগ্গপরাযণো ভৰিস্সতি, তস্মা গচ্ছামহং তত্থা’’তি। সা গন্ত্ৰা মিগসম্মতানদীতীরে অদিস্সমানেন কাযেন আকাসে ঠত্ৰা রঞ্ঞা সদ্ধিং কথেসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
Tadā bahusundarī nāma devadhītā gandhamādanavāsinī mahāsattassa sattame attabhāve mātubhūtapubbā. Sā puttasinehena bodhisattaṃ niccaṃ āvajjeti, taṃ divasaṃ pana dibbasampattiṃ anubhavamānā na taṃ āvajjeti. ‘‘Devasamāgamaṃ gatā’’tipi vadantiyeva. Sā tassa visaññibhūtakāle ‘‘kiṃ nu kho me puttassa pavattī’’ti āvajjamānā addasa ‘‘ayaṃ pīḷiyakkho nāma rājā mama puttaṃ visapītena sallena vijjhitvā migasammatānadītīre vālukāpuline ghātetvā mahantena saddena paridevati. Sacāhaṃ na gamissāmi, mama putto suvaṇṇasāmo ettheva marissati, raññopi hadayaṃ phalissati, sāmassa mātāpitaropi nirāhārā pānīyampi alabhantā sussitvā marissanti. Mayi pana gatāya rājā pānīyaghaṭaṃ ādāya tassa mātāpitūnaṃ santikaṃ gamissati, gantvā ca pana ‘‘putto vo mayā hato’ti kathessati. Evañca vatvā tesaṃ vacanaṃ sutvā te puttassa santikaṃ ānayissati. Atha kho te ca ahañca saccakiriyaṃ karissāma, saccabalena sāmassa visaṃ vinassissati. Evaṃ me putto jīvitaṃ labhissati, mātāpitaro ca cakkhūni labhissanti, rājā ca sāmassa dhammadesanaṃ sutvā nagaraṃ gantvā mahādānaṃ datvā saggaparāyaṇo bhavissati, tasmā gacchāmahaṃ tatthā’’ti. Sā gantvā migasammatānadītīre adissamānena kāyena ākāse ṭhatvā raññā saddhiṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
৩৩৪.
334.
‘‘সা দেৰতা অন্তরহিতা, পব্বতে গন্ধমাদনে।
‘‘Sā devatā antarahitā, pabbate gandhamādane;
রঞ্ঞোৰ অনুকম্পায, ইমা গাথা অভাসথ॥
Raññova anukampāya, imā gāthā abhāsatha.
৩৩৫.
335.
‘‘আগুং কির মহারাজ, অকরি কম্মদুক্কটং।
‘‘Āguṃ kira mahārāja, akari kammadukkaṭaṃ;
অদূসকা পিতাপুত্তা, তযো একূসুনা হতা॥
Adūsakā pitāputtā, tayo ekūsunā hatā.
৩৩৬.
336.
‘‘এহি তং অনুসিক্খামি, যথা তে সুগতী সিযা।
‘‘Ehi taṃ anusikkhāmi, yathā te sugatī siyā;
ধম্মেনন্ধে ৰনে পোস, মঞ্ঞেহং সুগতী তযা’’তি॥
Dhammenandhe vane posa, maññehaṃ sugatī tayā’’ti.
তত্থ রঞ্ঞোৰাতি রঞ্ঞোযেৰ। আগুং কিরাতি মহারাজ, ত্ৰং মহাপরাধং মহাপাপং অকরি। দুক্কটন্তি যং কতং দুক্কটং হোতি, তং লামককম্মং অকরি। অদূসকাতি নিদ্দোসা। পিতাপুত্তাতি মাতা চ পিতা চ পুত্তো চ ইমে তযো জনা একউসুনা হতা। তস্মিঞ্হি হতে তপ্পটিবদ্ধা তস্স মাতাপিতরোপি হতাৰ হোন্তি। অনুসিক্খামীতি সিক্খাপেমি অনুসাসামি। পোসাতি সামস্স ঠানে ঠত্ৰা সিনেহং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা সামো ৰিয তে উভো অন্ধে পোসেহি। মঞ্ঞেহং সুগতী তযাতি এৰং তযা সুগতিযেৰ গন্তব্বা ভৰিস্সতীতি অহং মঞ্ঞামি।
Tattha raññovāti raññoyeva. Āguṃ kirāti mahārāja, tvaṃ mahāparādhaṃ mahāpāpaṃ akari. Dukkaṭanti yaṃ kataṃ dukkaṭaṃ hoti, taṃ lāmakakammaṃ akari. Adūsakāti niddosā. Pitāputtāti mātā ca pitā ca putto ca ime tayo janā ekausunā hatā. Tasmiñhi hate tappaṭibaddhā tassa mātāpitaropi hatāva honti. Anusikkhāmīti sikkhāpemi anusāsāmi. Posāti sāmassa ṭhāne ṭhatvā sinehaṃ paccupaṭṭhāpetvā sāmo viya te ubho andhe posehi. Maññehaṃ sugatī tayāti evaṃ tayā sugatiyeva gantabbā bhavissatīti ahaṃ maññāmi.
সো দেৰতায ৰচনং সুত্ৰা ‘‘অহং কির তস্স মাতাপিতরো পোসেত্ৰা সগ্গং গমিস্সামী’’তি সদ্দহিত্ৰা ‘‘কিং মে রজ্জেন, তেযেৰ পোসেস্সামী’’তি দল়্হং অধিট্ঠায বলৰপরিদেৰং পরিদেৰন্তো সোকং তনুকং কত্ৰা ‘‘সুৰণ্ণসামো মতো ভৰিস্সতী’’তি নানাপুপ্ফেহি তস্স সরীরং পূজেত্ৰা উদকেন সিঞ্চিত্ৰা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা চতূসু ঠানেসু ৰন্দিত্ৰা তেন পূরিতং উদকঘটং আদায দোমনস্সপ্পত্তো দক্খিণদিসাভিমুখো অগমাসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
So devatāya vacanaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira tassa mātāpitaro posetvā saggaṃ gamissāmī’’ti saddahitvā ‘‘kiṃ me rajjena, teyeva posessāmī’’ti daḷhaṃ adhiṭṭhāya balavaparidevaṃ paridevanto sokaṃ tanukaṃ katvā ‘‘suvaṇṇasāmo mato bhavissatī’’ti nānāpupphehi tassa sarīraṃ pūjetvā udakena siñcitvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā tena pūritaṃ udakaghaṭaṃ ādāya domanassappatto dakkhiṇadisābhimukho agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
৩৩৭.
337.
‘‘স রাজা পরিদেৰিত্ৰা, বহুং কারুঞ্ঞসঞ্হিতং।
‘‘Sa rājā paridevitvā, bahuṃ kāruññasañhitaṃ;
উদককুম্ভমাদায, পক্কামি দক্খিণামুখো’’তি॥
Udakakumbhamādāya, pakkāmi dakkhiṇāmukho’’ti.
পকতিযাপি মহাথামো রাজা পানীযঘটং আদায গচ্ছন্তো অস্সমপদং কোট্টেন্তো ৰিয পৰিসিত্ৰা দুকূলপণ্ডিতস্স পণ্ণসালাদ্ৰারং সম্পাপুণি। দুকূলপণ্ডিতো অন্তো নিসিন্নোৰ তস্স পদসদ্দং সুত্ৰা ‘‘নাযং সামস্স পদসদ্দো, কস্স নু খো’’তি পুচ্ছন্তো গাথাদ্ৰযমাহ –
Pakatiyāpi mahāthāmo rājā pānīyaghaṭaṃ ādāya gacchanto assamapadaṃ koṭṭento viya pavisitvā dukūlapaṇḍitassa paṇṇasālādvāraṃ sampāpuṇi. Dukūlapaṇḍito anto nisinnova tassa padasaddaṃ sutvā ‘‘nāyaṃ sāmassa padasaddo, kassa nu kho’’ti pucchanto gāthādvayamāha –
৩৩৮.
338.
‘‘কস্স নু এসো পদসদ্দো, মনুস্সস্সেৰ আগতো।
‘‘Kassa nu eso padasaddo, manussasseva āgato;
নেসো সামস্স নিগ্ঘোসো, কো নু ত্ৰমসি মারিস॥
Neso sāmassa nigghoso, ko nu tvamasi mārisa.
৩৩৯.
339.
‘‘সন্তঞ্হি সামো ৰজতি, সন্তং পাদানি নেযতি।
‘‘Santañhi sāmo vajati, santaṃ pādāni neyati;
নেসো সামস্স নিগ্ঘোসো, কো নু ত্ৰমসি মারিসা’’তি॥
Neso sāmassa nigghoso, ko nu tvamasi mārisā’’ti.
তত্থ মনুস্সস্সেৰাতি নাযং সীহব্যগ্ঘদীপিযক্খনাগকিন্নরানং, আগচ্ছতো পন মনুস্সস্সেৰাযং পদসদ্দো, নেসো সামস্সাতি। সন্তং হীতি উপসমযুত্তং এৰ। ৰজতীতি চঙ্কমতি। নেযতীতি পতিট্ঠাপেতি।
Tattha manussassevāti nāyaṃ sīhabyagghadīpiyakkhanāgakinnarānaṃ, āgacchato pana manussassevāyaṃ padasaddo, neso sāmassāti. Santaṃ hīti upasamayuttaṃ eva. Vajatīti caṅkamati. Neyatīti patiṭṭhāpeti.
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘সচাহং অত্তনো রাজভাৰং অকথেত্ৰা ‘মযা তুম্হাকং পুত্তো মারিতো’তি ৰক্খামি, ইমে কুজ্ঝিত্ৰা মযা সদ্ধিং ফরুসং কথেস্সন্তি। এৰং মে তেসু কোধো উপ্পজ্জিস্সতি, অথ নে ৰিহেঠেস্সামি, তং মম অকুসলং ভৰিস্সতি, ‘রাজা’তি পন ৰুত্তে অভাযন্তা নাম নত্থি, তস্মা রাজভাৰং তাৰ কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পানীযমাল়কে পানীযঘটং ঠপেত্ৰা পণ্ণসালাদ্ৰারে ঠত্ৰা আহ –
Taṃ sutvā rājā ‘‘sacāhaṃ attano rājabhāvaṃ akathetvā ‘mayā tumhākaṃ putto mārito’ti vakkhāmi, ime kujjhitvā mayā saddhiṃ pharusaṃ kathessanti. Evaṃ me tesu kodho uppajjissati, atha ne viheṭhessāmi, taṃ mama akusalaṃ bhavissati, ‘rājā’ti pana vutte abhāyantā nāma natthi, tasmā rājabhāvaṃ tāva kathessāmī’’ti cintetvā pānīyamāḷake pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā paṇṇasālādvāre ṭhatvā āha –
৩৪০.
340.
‘‘রাজাহমস্মি কাসীনং, পীল়িযক্খোতি মং ৰিদূ।
‘‘Rājāhamasmi kāsīnaṃ, pīḷiyakkhoti maṃ vidū;
লোভা রট্ঠং পহিত্ৰান, মিগমেসং চরামহং॥
Lobhā raṭṭhaṃ pahitvāna, migamesaṃ carāmahaṃ.
৩৪১.
341.
‘‘ইস্সত্থে চস্মি কুসলো, দল়্হধম্মোতি ৰিস্সুতো।
‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto;
নাগোপি মে ন মুচ্চেয্য, আগতো উসুপাতন’’ন্তি॥
Nāgopi me na mucceyya, āgato usupātana’’nti.
দুকূলপণ্ডিতোপি তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং করোন্তো আহ –
Dukūlapaṇḍitopi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –
৩৪২.
342.
‘‘স্ৰাগতং তে মহারাজ, অথো তে অদুরাগতং।
‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ;
ইস্সরোসি অনুপ্পত্তো, যং ইধত্থি পৰেদয॥
Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
৩৪৩.
343.
‘‘তিন্দুকানি পিযালানি, মধুকে কাসুমারিযো।
‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo;
ফলানি খুদ্দকপ্পানি, ভুঞ্জ রাজ ৰরং ৰরং॥
Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.
৩৪৪.
344.
‘‘ইদম্পি পানীযং সীতং, আভতং গিরিগব্ভরা।
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;
ততো পিৰ মহারাজ, সচে ত্ৰং অভিকঙ্খসী’’তি।
Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti;
তস্সত্থো সত্তিগুম্বজাতকে (জা॰ ১.১৫.১৫৯ আদযো) কথিতো। ইধ পন ‘‘গিরিগব্ভরা’’তি মিগসম্মতং সন্ধায ৰুত্তং। সা হি নদী গিরিগব্ভরা নিক্খন্তত্তা ‘‘গিরিগব্ভরা’’ ত্ৰেৰ জাতা।
Tassattho sattigumbajātake (jā. 1.15.159 ādayo) kathito. Idha pana ‘‘girigabbharā’’ti migasammataṃ sandhāya vuttaṃ. Sā hi nadī girigabbharā nikkhantattā ‘‘girigabbharā’’ tveva jātā.
এৰং তেন পটিসন্থারে কতে রাজা ‘‘পুত্তো ৰো মযা মারিতো’’তি পঠমমেৰ ৰত্তুং অযুত্তং, অজানন্তো ৰিয কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা আহ –
Evaṃ tena paṭisanthāre kate rājā ‘‘putto vo mayā mārito’’ti paṭhamameva vattuṃ ayuttaṃ, ajānanto viya kathaṃ samuṭṭhāpetvā kathessāmī’’ti cintetvā āha –
৩৪৫.
345.
‘‘নালং অন্ধা ৰনে দট্ঠুং, কো নু ৰো ফলমাহরি।
‘‘Nālaṃ andhā vane daṭṭhuṃ, ko nu vo phalamāhari;
অনন্ধস্সেৰযং সম্মা, নিৰাপো ময্হ খাযতী’’তি॥
Anandhassevayaṃ sammā, nivāpo mayha khāyatī’’ti.
তত্থ নালন্তি তুম্হে অন্ধা ইমস্মিং ৰনে কিঞ্চি দট্ঠুং ন সমত্থা। কো নু ৰো ফলমাহরীতি কো নু তুম্হাকং ইমানি ফলাফলানি আহরি। নিৰাপোতি অযং সম্মা নযেন উপাযেন কারণেন কতো খাদিতব্বযুত্তকানং পরিসুদ্ধানং ফলাফলানং নিৰাপো সন্নিচযো অনন্ধস্স ৰিয ময্হং খাযতি পঞ্ঞাযতি উপট্ঠাতি।
Tattha nālanti tumhe andhā imasmiṃ vane kiñci daṭṭhuṃ na samatthā. Ko nu vo phalamāharīti ko nu tumhākaṃ imāni phalāphalāni āhari. Nivāpoti ayaṃ sammā nayena upāyena kāraṇena kato khāditabbayuttakānaṃ parisuddhānaṃ phalāphalānaṃ nivāpo sannicayo anandhassa viya mayhaṃ khāyati paññāyati upaṭṭhāti.
তং সুত্ৰা দুকূলপণ্ডিতো ‘‘মহারাজ, ন মযং ফলাফলানি আহরাম, পুত্তো পন নো আহরতী’’তি দস্সেন্তো গাথাদ্ৰযমাহ –
Taṃ sutvā dukūlapaṇḍito ‘‘mahārāja, na mayaṃ phalāphalāni āharāma, putto pana no āharatī’’ti dassento gāthādvayamāha –
৩৪৬.
346.
‘‘দহরো যুৰা নাতিব্রহা, সামো কল্যাণদস্সনো।
‘‘Daharo yuvā nātibrahā, sāmo kalyāṇadassano;
দীঘস্স কেসা অসিতা, অথো সূনগ্গৰেল্লিতা॥
Dīghassa kesā asitā, atho sūnaggavellitā.
৩৪৭.
347.
‘‘সো হৰে ফলমাহরিত্ৰা, ইতো আদায কমণ্ডলুং।
‘‘So have phalamāharitvā, ito ādāya kamaṇḍaluṃ;
নদিং গতো উদহারো, মঞ্ঞে ন দূরমাগতো’’তি॥
Nadiṃ gato udahāro, maññe na dūramāgato’’ti.
তত্থ নাতিব্রহাতি নাতিদীঘো নাতিরস্সো। সূনগ্গৰেল্লিতাতি সূনসঙ্খাতায মংসকোট্টনপোত্থনিযা অগ্গং ৰিয ৰিনতা। কমণ্ডলুন্তি ঘটং। ন দূরমাগতোতি ইদানি ন দূরং আগতো, আসন্নট্ঠানং আগতো ভৰিস্সতীতি মঞ্ঞামীতি অত্থো।
Tattha nātibrahāti nātidīgho nātirasso. Sūnaggavellitāti sūnasaṅkhātāya maṃsakoṭṭanapotthaniyā aggaṃ viya vinatā. Kamaṇḍalunti ghaṭaṃ. Na dūramāgatoti idāni na dūraṃ āgato, āsannaṭṭhānaṃ āgato bhavissatīti maññāmīti attho.
তং সুত্ৰা রাজা আহ –
Taṃ sutvā rājā āha –
৩৪৮.
348.
‘‘অহং তং অৰধিং সামং, যো তুয্হং পরিচারকো।
‘‘Ahaṃ taṃ avadhiṃ sāmaṃ, yo tuyhaṃ paricārako;
যং কুমারং পৰেদেথ, সামং কল্যাণদস্সনং॥
Yaṃ kumāraṃ pavedetha, sāmaṃ kalyāṇadassanaṃ.
৩৪৯.
349.
‘‘দীঘস্স কেসা অসিতা, অথো সূনগ্গৰেল্লিতা।
‘‘Dīghassa kesā asitā, atho sūnaggavellitā;
তেসু লোহিতলিত্তেসু, সেতি সামো মহা হতো’’তি॥
Tesu lohitalittesu, seti sāmo mahā hato’’ti.
তত্থ অৰধিন্তি ৰিসপীতেন সরেন ৰিজ্ঝিত্ৰা মারেসিং। পৰেদেথাতি কথেথ। সেতীতি মিগসম্মতানদীতীরে ৰালুকাপুলিনে সযতি।
Tattha avadhinti visapītena sarena vijjhitvā māresiṃ. Pavedethāti kathetha. Setīti migasammatānadītīre vālukāpuline sayati.
দুকূলপণ্ডিতস্স পন অৰিদূরে পারিকায পণ্ণসালা হোতি। সা তত্থ নিসিন্নাৰ রঞ্ঞো ৰচনং সুত্ৰা তং পৰত্তিং সোতুকামা অত্তনো পণ্ণসালতো নিক্খমিত্ৰা রজ্জুকসঞ্ঞায দুকূলপণ্ডিতস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা আহ –
Dukūlapaṇḍitassa pana avidūre pārikāya paṇṇasālā hoti. Sā tattha nisinnāva rañño vacanaṃ sutvā taṃ pavattiṃ sotukāmā attano paṇṇasālato nikkhamitvā rajjukasaññāya dukūlapaṇḍitassa santikaṃ gantvā āha –
৩৫০.
350.
‘‘কেন দুকূল মন্তেসি, ‘হতো সামো’তি ৰাদিনা।
‘‘Kena dukūla mantesi, ‘hato sāmo’ti vādinā;
‘হতো সামো’তি সুত্ৰান, হদযং মে পৰেধতি॥
‘Hato sāmo’ti sutvāna, hadayaṃ me pavedhati.
৩৫১.
351.
‘‘অস্সত্থস্সেৰ তরুণং, পৰাল়ং মালুতেরিতং।
‘‘Assatthasseva taruṇaṃ, pavāḷaṃ māluteritaṃ;
‘হতো সামো’তি সুত্ৰান, হদযং মে পৰেধতী’’তি॥
‘Hato sāmo’ti sutvāna, hadayaṃ me pavedhatī’’ti.
তত্থ ৰাদিনাতি ‘‘মযা সামো হতো’’তি ৰদন্তেন। পৰাল়ন্তি পল্লৰং। মালুতেরিতন্তি ৰাতেন পহটং।
Tattha vādināti ‘‘mayā sāmo hato’’ti vadantena. Pavāḷanti pallavaṃ. Māluteritanti vātena pahaṭaṃ.
দুকূলপণ্ডিতো ওৰদন্তো আহ –
Dukūlapaṇḍito ovadanto āha –
৩৫২.
352.
‘‘পারিকে কাসিরাজাযং, সো সামং মিগসম্মতে।
‘‘Pārike kāsirājāyaṃ, so sāmaṃ migasammate;
কোধসা উসুনা ৰিজ্ঝি, তস্স মা পাপমিচ্ছিম্হা’’তি॥
Kodhasā usunā vijjhi, tassa mā pāpamicchimhā’’ti.
তত্থ মিগসম্মতেতি মিগসম্মতানদীতীরে। কোধসাতি মিগেসু উপ্পন্নেন কোধেন। মা পাপমিচ্ছিম্হাতি তস্স মযং উভোপি পাপং মা ইচ্ছিম্হা।
Tattha migasammateti migasammatānadītīre. Kodhasāti migesu uppannena kodhena. Mā pāpamicchimhāti tassa mayaṃ ubhopi pāpaṃ mā icchimhā.
পুন পারিকা আহ –
Puna pārikā āha –
৩৫৩.
353.
‘‘কিচ্ছা লদ্ধো পিযো পুত্তো, যো অন্ধে অভরী ৰনে।
‘‘Kicchā laddho piyo putto, yo andhe abharī vane;
তং একপুত্তং ঘাতিম্হি, কথং চিত্তং ন কোপযে’’তি॥
Taṃ ekaputtaṃ ghātimhi, kathaṃ cittaṃ na kopaye’’ti.
তত্থ ঘাতিম্হীতি ঘাতকে।
Tattha ghātimhīti ghātake.
দুকূলপণ্ডিতো আহ –
Dukūlapaṇḍito āha –
৩৫৪.
354.
‘‘কিচ্ছা লদ্ধো পিযো পুত্তো, যো অন্ধে অভরী ৰনে।
‘‘Kicchā laddho piyo putto, yo andhe abharī vane;
তং একপুত্তং ঘাতিম্হি, অক্কোধং আহু পণ্ডিতা’’তি॥
Taṃ ekaputtaṃ ghātimhi, akkodhaṃ āhu paṇḍitā’’ti.
তত্থ অক্কোধন্তি কোধো নাম নিরযসংৰত্তনিকো, তস্মা তং কোধং অকত্ৰা পুত্তঘাতকম্হি অক্কোধো এৰ কত্তব্বোতি পণ্ডিতা আহু কথেন্তি।
Tattha akkodhanti kodho nāma nirayasaṃvattaniko, tasmā taṃ kodhaṃ akatvā puttaghātakamhi akkodho eva kattabboti paṇḍitā āhu kathenti.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা তে উভোহি হত্থেহি উরং পহরিত্ৰা মহাসত্তস্স গুণে ৰণ্ণেত্ৰা ভুসং পরিদেৰিংসু। অথ নে রাজা সমস্সাসেন্তো আহ –
Evañca pana vatvā te ubhohi hatthehi uraṃ paharitvā mahāsattassa guṇe vaṇṇetvā bhusaṃ parideviṃsu. Atha ne rājā samassāsento āha –
৩৫৫.
355.
‘‘মা বাল়্হং পরিদেৰেথ, ‘হতো সামো’তি ৰাদিনা।
‘‘Mā bāḷhaṃ paridevetha, ‘hato sāmo’ti vādinā;
অহং কম্মকরো হুত্ৰা, ভরিস্সামি ব্রহাৰনে॥
Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane.
৩৫৬.
356.
‘‘ইস্সত্থে চস্মি কুসলো, দল়্হধম্মোতি ৰিস্সুতো।
‘‘Issatthe casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto;
অহং কম্মকরো হুত্ৰা, ভরিস্সামি ব্রহাৰনে॥
Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane.
৩৫৭.
357.
‘‘মিগানং ৰিঘাসমন্ৰেসং, ৰনমূলফলানি চ।
‘‘Migānaṃ vighāsamanvesaṃ, vanamūlaphalāni ca;
অহং কম্মকরো হুত্ৰা, ভরিস্সামি ব্রহাৰনে’’তি॥
Ahaṃ kammakaro hutvā, bharissāmi brahāvane’’ti.
তত্থ ৰাদিনাতি তুম্হে ‘‘সামো হতো’’তি ৰদন্তেন মযা সদ্ধিং ‘‘তযা নো এৰং গুণসম্পন্নো পুত্তো মারিতো, ইদানি কো অম্হে ভরিস্সতী’’তিআদীনি ৰত্ৰা মা বাল়্হং পরিদেৰেথ, অহং তুম্হাকং কম্মকরো হুত্ৰা সামো ৰিয তুম্হে ভরিস্সামীতি।
Tattha vādināti tumhe ‘‘sāmo hato’’ti vadantena mayā saddhiṃ ‘‘tayā no evaṃ guṇasampanno putto mārito, idāni ko amhe bharissatī’’tiādīni vatvā mā bāḷhaṃ paridevetha, ahaṃ tumhākaṃ kammakaro hutvā sāmo viya tumhe bharissāmīti.
এৰং রাজা ‘‘তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, ন ময্হং রজ্জেনত্থো, অহং ৰো যাৰজীৰং ভরিস্সামী’’তি তে অস্সাসেসি। তে তেন সদ্ধিং সল্লপন্তা আহংসু –
Evaṃ rājā ‘‘tumhe mā cintayittha, na mayhaṃ rajjenattho, ahaṃ vo yāvajīvaṃ bharissāmī’’ti te assāsesi. Te tena saddhiṃ sallapantā āhaṃsu –
৩৫৮.
358.
‘‘নেস ধম্মো মহারাজ, নেতং অম্হেসু কপ্পতি।
‘‘Nesa dhammo mahārāja, netaṃ amhesu kappati;
রাজা ত্ৰমসি অম্হাকং, পাদে ৰন্দাম তে ময’’ন্তি॥
Rājā tvamasi amhākaṃ, pāde vandāma te maya’’nti.
তত্থ ধম্মোতি সভাৰো কারণং ৰা। নেতং অম্হেসু কপ্পতীতি এতং তৰ কম্মকরণং অম্হেসু ন কপ্পতি ন সোভতি। ‘‘পাদে ৰন্দাম তে ময’’ন্তি ইদং পন তে পব্বজিতলিঙ্গে ঠিতাপি পুত্তসোকেন সমব্ভাহতায চেৰ নিহতমানতায চ ৰদিংসু। ‘‘রঞ্ঞো ৰিস্সাসং উপ্পাদেতুং এৰমাহংসূ’’তিপি ৰদন্তি।
Tattha dhammoti sabhāvo kāraṇaṃ vā. Netaṃ amhesu kappatīti etaṃ tava kammakaraṇaṃ amhesu na kappati na sobhati. ‘‘Pāde vandāma te maya’’nti idaṃ pana te pabbajitaliṅge ṭhitāpi puttasokena samabbhāhatāya ceva nihatamānatāya ca vadiṃsu. ‘‘Rañño vissāsaṃ uppādetuṃ evamāhaṃsū’’tipi vadanti.
তং সুত্ৰা রাজা অতিৰিয তুস্সিত্ৰা ‘‘অহো অচ্ছরিযং, এৰং দোসকারকে নাম মযি ফরুসৰচনমত্তম্পি নত্থি, পগ্গণ্হন্তিযেৰ মম’’ন্তি চিন্তেত্ৰা গাথমাহ –
Taṃ sutvā rājā ativiya tussitvā ‘‘aho acchariyaṃ, evaṃ dosakārake nāma mayi pharusavacanamattampi natthi, paggaṇhantiyeva mama’’nti cintetvā gāthamāha –
৩৫৯.
359.
‘‘ধম্মং নেসাদা ভণথ, কতা অপচিতী তযা।
‘‘Dhammaṃ nesādā bhaṇatha, katā apacitī tayā;
পিতা ত্ৰমসি অম্হাকং, মাতা ত্ৰমসি পারিকে’’তি॥
Pitā tvamasi amhākaṃ, mātā tvamasi pārike’’ti.
তত্থ তযাতি একেকং ৰদন্তো এৰমাহ। পিতাতি দুকূলপণ্ডিত, অজ্জ পট্ঠায ত্ৰং ময্হং পিতুট্ঠানে তিট্ঠ, অম্ম পারিকে, ত্ৰম্পি মে মাতুট্ঠানে তিট্ঠ, অহং পন ৰো পুত্তস্স সামস্স ঠানে ঠত্ৰা পাদধোৰনাদীনি সব্বকিচ্চানি করিস্সামি, মং রাজাতি অসল্লক্খেত্ৰা সামোতি সল্লক্খেথাতি।
Tattha tayāti ekekaṃ vadanto evamāha. Pitāti dukūlapaṇḍita, ajja paṭṭhāya tvaṃ mayhaṃ pituṭṭhāne tiṭṭha, amma pārike, tvampi me mātuṭṭhāne tiṭṭha, ahaṃ pana vo puttassa sāmassa ṭhāne ṭhatvā pādadhovanādīni sabbakiccāni karissāmi, maṃ rājāti asallakkhetvā sāmoti sallakkhethāti.
তে অঞ্জলিং পগ্গয্হ ৰন্দিত্ৰা ‘‘মহারাজ, তৰ অম্হাকং কম্মকরণকিচ্চং নত্থি, অপিচ খো পন লট্ঠিকোটিযা নো গহেত্ৰা আনেত্ৰা সামং দস্সেহী’’তি যাচন্তা গাথাদ্ৰযমাহংসু –
Te añjaliṃ paggayha vanditvā ‘‘mahārāja, tava amhākaṃ kammakaraṇakiccaṃ natthi, apica kho pana laṭṭhikoṭiyā no gahetvā ānetvā sāmaṃ dassehī’’ti yācantā gāthādvayamāhaṃsu –
৩৬০.
360.
‘‘নমো তে কাসিরাজত্থু, নমো তে কাসিৰড্ঢন।
‘‘Namo te kāsirājatthu, namo te kāsivaḍḍhana;
অঞ্জলিং তে পগ্গণ্হাম, যাৰ সামানুপাপয॥
Añjaliṃ te paggaṇhāma, yāva sāmānupāpaya.
৩৬১.
361.
‘‘তস্স পাদে সমজ্জন্তা, মুখঞ্চ ভুজদস্সনং।
‘‘Tassa pāde samajjantā, mukhañca bhujadassanaṃ;
সংসুম্ভমানা অত্তানং, কালমাগমযামসে’’তি॥
Saṃsumbhamānā attānaṃ, kālamāgamayāmase’’ti.
তত্থ যাৰ সামানুপাপযাতি যাৰ সামো যত্থ, তত্থ অম্হে অনুপাপয। ভুজদস্সনন্তি কল্যাণদস্সনং অভিরূপং। সংসুম্ভমানাতি পোথেন্তা। কালমাগমযামসেতি কালকিরিযং আগমেস্সাম।
Tattha yāva sāmānupāpayāti yāva sāmo yattha, tattha amhe anupāpaya. Bhujadassananti kalyāṇadassanaṃ abhirūpaṃ. Saṃsumbhamānāti pothentā. Kālamāgamayāmaseti kālakiriyaṃ āgamessāma.
তেসং এৰং কথেন্তানঞ্ঞেৰ সূরিযো অত্থঙ্গতো। অথ রাজা ‘‘সচাহং ইদানেৰ ইমে তত্থ নেস্সামি, তং দিস্ৰাৰ নেসং হদযং ফলিস্সতি, ইতি তিণ্ণম্পি এতেসং মতকালে অহং নিরযে উপ্পজ্জন্তোযেৰ নাম, তস্মা তেসং গন্তুং ন দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা চতস্সো গাথাযো অজ্ঝভাসি –
Tesaṃ evaṃ kathentānaññeva sūriyo atthaṅgato. Atha rājā ‘‘sacāhaṃ idāneva ime tattha nessāmi, taṃ disvāva nesaṃ hadayaṃ phalissati, iti tiṇṇampi etesaṃ matakāle ahaṃ niraye uppajjantoyeva nāma, tasmā tesaṃ gantuṃ na dassāmī’’ti cintetvā catasso gāthāyo ajjhabhāsi –
৩৬২.
362.
‘‘ব্রহা ৰাল়মিগাকিণ্ণং, আকাসন্তংৰ দিস্সতি।
‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati;
যত্থ সামো হতো সেতি, চন্দোৰ পতিতো ছমা॥
Yattha sāmo hato seti, candova patito chamā.
৩৬৩.
363.
‘‘ব্রহা ৰাল়মিগাকিণ্ণং, আকাসন্তংৰ দিস্সতি।
‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati;
যত্থ সামো হতো সেতি, সূরিযোৰ পতিতো ছমা॥
Yattha sāmo hato seti, sūriyova patito chamā.
৩৬৪.
364.
‘‘ব্রহা ৰাল়মিগাকিণ্ণং, আকাসন্তংৰ দিস্সতি।
‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati;
যত্থ সামো হতো সেতি, পংসুনা পতিকুন্থিতো॥
Yattha sāmo hato seti, paṃsunā patikunthito.
৩৬৫.
365.
‘‘ব্রহা ৰাল়মিগাকিণ্ণং, আকাসন্তংৰ দিস্সতি।
‘‘Brahā vāḷamigākiṇṇaṃ, ākāsantaṃva dissati;
যত্থ সামো হতো সেতি, ইধেৰ ৰসথস্সমে’’তি॥
Yattha sāmo hato seti, idheva vasathassame’’ti.
তত্থ ব্রহাতি অচ্চুগ্গতং। আকাসন্তংৰাতি এতং ৰনং আকাসস্স অন্তো ৰিয হুত্ৰা দিস্সতি। অথ ৰা আকাসন্তন্তি আকাসমানং, পকাসমানন্তি অত্থো। ছমাতি ছমাযং, পথৰিযন্তি অত্থো। ‘‘ছম’’ন্তিপি পাঠো, পথৰিং পতিতো ৰিযাতি অত্থো। পতিকুন্থিতোতি পরিকিণ্ণো, পলিৰেঠিতোতি অত্থো।
Tattha brahāti accuggataṃ. Ākāsantaṃvāti etaṃ vanaṃ ākāsassa anto viya hutvā dissati. Atha vā ākāsantanti ākāsamānaṃ, pakāsamānanti attho. Chamāti chamāyaṃ, pathaviyanti attho. ‘‘Chama’’ntipi pāṭho, pathaviṃ patito viyāti attho. Patikunthitoti parikiṇṇo, paliveṭhitoti attho.
অথ তে অত্তনো ৰাল়মিগভযাভাৰং দস্সেতুং গাথমাহংসু –
Atha te attano vāḷamigabhayābhāvaṃ dassetuṃ gāthamāhaṃsu –
৩৬৬.
366.
‘‘যদি তত্থ সহস্সানি, সতানি নিযুতানি চ।
‘‘Yadi tattha sahassāni, satāni niyutāni ca;
নেৰম্হাকং ভযং কোচি, ৰনে ৰাল়েসু ৰিজ্জতী’’তি॥
Nevamhākaṃ bhayaṃ koci, vane vāḷesu vijjatī’’ti.
তত্থ কোচীতি ইমস্মিং ৰনে কত্থচি একস্মিং পদেসেপি অম্হাকং ৰাল়েসু ভযং নাম নত্থি।
Tattha kocīti imasmiṃ vane katthaci ekasmiṃ padesepi amhākaṃ vāḷesu bhayaṃ nāma natthi.
রাজা তে পটিবাহিতুং অসক্কোন্তো হত্থেসু গহেত্ৰা তত্থ নেসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
Rājā te paṭibāhituṃ asakkonto hatthesu gahetvā tattha nesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
৩৬৭.
367.
‘‘ততো অন্ধানমাদায, কাসিরাজা ব্রহাৰনে।
‘‘Tato andhānamādāya, kāsirājā brahāvane;
হত্থে গহেত্ৰা পক্কামি, যত্থ সামো হতো অহূ’’তি॥
Hatthe gahetvā pakkāmi, yattha sāmo hato ahū’’ti.
তত্থ ততোতি তদা। অন্ধানন্তি অন্ধে। অহূতি অহোসি। যত্থাতি যস্মিং ঠানে সো নিপন্নো, তত্থ নেসীতি অত্থো।
Tattha tatoti tadā. Andhānanti andhe. Ahūti ahosi. Yatthāti yasmiṃ ṭhāne so nipanno, tattha nesīti attho.
সো আনেত্ৰা চ পন সামস্স সন্তিকে ঠপেত্ৰা ‘‘অযং ৰো পুত্তো’’তি আচিক্খি। অথস্স পিতা সীসং উক্খিপিত্ৰা মাতা পাদে গহেত্ৰা ঊরূসু ঠপেত্ৰা নিসীদিত্ৰা ৰিলপিংসু। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
So ānetvā ca pana sāmassa santike ṭhapetvā ‘‘ayaṃ vo putto’’ti ācikkhi. Athassa pitā sīsaṃ ukkhipitvā mātā pāde gahetvā ūrūsu ṭhapetvā nisīditvā vilapiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
৩৬৮.
368.
‘‘দিস্ৰান পতিতং সামং, পুত্তকং পংসুকুন্থিতং।
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;
অপৰিদ্ধং ব্রহারঞ্ঞে, চন্দংৰ পতিতং ছমা॥
Apaviddhaṃ brahāraññe, candaṃva patitaṃ chamā.
৩৬৯.
369.
‘‘দিস্ৰান পতিতং সামং, পুত্তকং পংসুকুন্থিতং।
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;
অপৰিদ্ধং ব্রহারঞ্ঞে, সূরিযংৰ পতিতং ছমা॥
Apaviddhaṃ brahāraññe, sūriyaṃva patitaṃ chamā.
৩৭০.
370.
‘‘দিস্ৰান পতিতং সামং, পুত্তকং পংসুকুন্থিতং।
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;
অপৰিদ্ধং ব্রহারঞ্ঞে, কলূনং পরিদেৰযুং॥
Apaviddhaṃ brahāraññe, kalūnaṃ paridevayuṃ.
৩৭১.
371.
‘‘দিস্ৰান পতিতং সামং, পুত্তকং পংসুকুন্থিতং।
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;
বাহা পগ্গয্হ পক্কন্দুং, ‘অধম্মো কির ভো’ইতি॥
Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘adhammo kira bho’iti.
৩৭২.
372.
‘‘বাল়্হং খো ত্ৰং পমত্তোসি, সাম কল্যাণদস্সন।
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pamattosi, sāma kalyāṇadassana;
যো অজ্জেৰং গতে কালে, ন কিঞ্চি মভিভাসসি॥
Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.
৩৭৩.
373.
‘‘বাল়্হং খো ত্ৰং পদিত্তোসি, সাম কল্যাণদস্সন।
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ padittosi, sāma kalyāṇadassana;
যো অজ্জেৰং গতে কালে, ন কিঞ্চি মভিভাসসি॥
Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.
৩৭৪.
374.
‘‘বাল়্হং খো ত্ৰং পকুদ্ধোসি, সাম কল্যাণদস্সন।
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pakuddhosi, sāma kalyāṇadassana;
যো অজ্জেৰং গতে কালে, ন কিঞ্চি মভিভাসতি॥
Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsati.
৩৭৫.
375.
‘‘বাল়্হং খো ত্ৰং পসুত্তোসি, সাম কল্যাণদস্সন।
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ pasuttosi, sāma kalyāṇadassana;
যো অজ্জেৰং গতে কালে, ন কিঞ্চি মভিভাসসি॥
Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.
৩৭৬.
376.
‘‘বাল়্হং খো ত্ৰং ৰিমনোসি, সাম কল্যাণদস্সন।
‘‘Bāḷhaṃ kho tvaṃ vimanosi, sāma kalyāṇadassana;
যো অজ্জেৰং গতে কালে, ন কিঞ্চি মভিভাসসি॥
Yo ajjevaṃ gate kāle, na kiñci mabhibhāsasi.
৩৭৭.
377.
‘‘জটং ৰলিনং পংসুগতং, কোদানি সণ্ঠপেস্সতি।
‘‘Jaṭaṃ valinaṃ paṃsugataṃ, kodāni saṇṭhapessati;
সামো অযং কালকতো, অন্ধানং পরিচারকো॥
Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.
৩৭৮.
378.
‘‘কো মে সম্মজ্জমাদায, সম্মজ্জিস্সতি অস্সমং।
‘‘Ko me sammajjamādāya, sammajjissati assamaṃ;
সামো অযং কালকতো, অন্ধানং পরিচারকো॥
Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.
৩৭৯.
379.
‘‘কোদানি ন্হাপযিস্সতি, সীতেনুণ্হোদকেন চ।
‘‘Kodāni nhāpayissati, sītenuṇhodakena ca;
সামো অযং কালকতো, অন্ধানং পরিচারকো॥
Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako.
৩৮০.
380.
‘‘কোদানি ভোজযিস্সতি, ৰনমূলফলানি চ।
‘‘Kodāni bhojayissati, vanamūlaphalāni ca;
সামো অযং কালকতো, অন্ধানং পরিচারকো’’তি॥
Sāmo ayaṃ kālakato, andhānaṃ paricārako’’ti.
তত্থ অপৰিদ্ধন্তি রঞ্ঞা নিরত্থকং ছড্ডিতং। অধম্মো কির ভো ইতীতি অযুত্তং কির ভো, অজ্জ ইমস্মিং লোকে ৰত্ততি। পমত্তোতি তিখিণসুরং পিৰিত্ৰা ৰিয মত্তো পমত্তো পমাদং আপন্নো। পদিত্তোতি দপ্পিতো। ‘‘পকুদ্ধোসি ৰিমনোসী’’তি সব্বং ৰিলাপৰসেন ভণন্তি। জটন্তি তাত , অম্হাকং জটামণ্ডলং। ৰলিনং পংসুগতন্তি যদা আকুলং মলগ্গহিতং ভৰিস্সতি। কোদানীতি ইদানি কো সণ্ঠপেস্সতি, সোধেত্ৰা উজুং করিস্সতীতি।
Tattha apaviddhanti raññā niratthakaṃ chaḍḍitaṃ. Adhammo kira bho itīti ayuttaṃ kira bho, ajja imasmiṃ loke vattati. Pamattoti tikhiṇasuraṃ pivitvā viya matto pamatto pamādaṃ āpanno. Padittoti dappito. ‘‘Pakuddhosi vimanosī’’ti sabbaṃ vilāpavasena bhaṇanti. Jaṭanti tāta , amhākaṃ jaṭāmaṇḍalaṃ. Valinaṃ paṃsugatanti yadā ākulaṃ malaggahitaṃ bhavissati. Kodānīti idāni ko saṇṭhapessati, sodhetvā ujuṃ karissatīti.
অথস্স মাতা বহুং ৰিলপিত্ৰা তস্স উরে হত্থং ঠপেত্ৰা সন্তাপং উপধারেন্তী ‘‘পুত্তস্স মে সন্তাপো পৰত্ততিযেৰ, ৰিসৰেগেন ৰিসঞ্ঞিতং আপন্নো ভৰিস্সতি, নিব্বিসভাৰত্থায চস্স সচ্চকিরিযং করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা সচ্চকিরিযমকাসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
Athassa mātā bahuṃ vilapitvā tassa ure hatthaṃ ṭhapetvā santāpaṃ upadhārentī ‘‘puttassa me santāpo pavattatiyeva, visavegena visaññitaṃ āpanno bhavissati, nibbisabhāvatthāya cassa saccakiriyaṃ karissāmī’’ti cintetvā saccakiriyamakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
৩৮১.
381.
‘‘দিস্ৰান পতিতং সামং, পুত্তকং পংসুকুন্থিতং।
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;
অট্টিতা পুত্তসোকেন, মাতা সচ্চং অভাসথ॥
Aṭṭitā puttasokena, mātā saccaṃ abhāsatha.
৩৮২.
382.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, ধম্মচারী পুরে অহু।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, dhammacārī pure ahu;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৮৩.
383.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, ব্রহ্মচারী পুরে অহু।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, brahmacārī pure ahu;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৮৪.
384.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, সচ্চৰাদী পুরে অহু।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, saccavādī pure ahu;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৮৫.
385.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, মাতাপেত্তিভরো অহু।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, mātāpettibharo ahu;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৮৬.
386.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, কুলে জেট্ঠাপচাযিকো।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, kule jeṭṭhāpacāyiko;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৮৭.
387.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, পাণা পিযতরো মম।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, pāṇā piyataro mama;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৮৮.
388.
‘‘যং কিঞ্চিত্থি কতং পুঞ্ঞং, ময্হঞ্চেৰ পিতুচ্চ তে।
‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva pitucca te;
সব্বেন তেন কুসলেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতূ’’তি॥
Sabbena tena kusalena, visaṃ sāmassa haññatū’’ti.
তত্থ যেন সচ্চেনাতি যেন ভূতেন সভাৰেন। ধম্মচারীতি দসকুসলকম্মপথধম্মচারী। সচ্চৰাদীতি হসিতৰসেনপি মুসাৰাদং ন ৰদতি। মাতাপেত্তিভরোতি অনলসো হুত্ৰা রত্তিন্দিৰং মাতাপিতরো ভরি। কুলে জেট্ঠাপচাযিকোতি জেট্ঠানং মাতাপিতূনং সক্কারকারকো হোতি।
Tattha yena saccenāti yena bhūtena sabhāvena. Dhammacārīti dasakusalakammapathadhammacārī. Saccavādīti hasitavasenapi musāvādaṃ na vadati. Mātāpettibharoti analaso hutvā rattindivaṃ mātāpitaro bhari. Kule jeṭṭhāpacāyikoti jeṭṭhānaṃ mātāpitūnaṃ sakkārakārako hoti.
এৰং মাতরা সত্তহি গাথাহি সচ্চকিরিযায কতায সামো পরিৰত্তিত্ৰা নিপজ্জি। অথস্স পিতা ‘‘জীৰতি মে পুত্তো, অহম্পিস্স সচ্চকিরিযং করিস্সামী’’তি তথেৰ সচ্চকিরিযমকাসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
Evaṃ mātarā sattahi gāthāhi saccakiriyāya katāya sāmo parivattitvā nipajji. Athassa pitā ‘‘jīvati me putto, ahampissa saccakiriyaṃ karissāmī’’ti tatheva saccakiriyamakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
৩৮৯.
389.
‘‘দিস্ৰান পতিতং সামং, পুত্তকং পংসুকুন্থিতং।
‘‘Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ;
অট্টিতো পুত্তসোকেন, পিতা সচ্চং অভাসথ॥
Aṭṭito puttasokena, pitā saccaṃ abhāsatha.
৩৯০.
390.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, ধম্মচারী পুরে অহু।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, dhammacārī pure ahu;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৯১.
391.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, ব্রহ্মচারী পুরে অহু।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, brahmacārī pure ahu;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৯২.
392.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, সচ্চৰাদী পুরে অহু।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, saccavādī pure ahu;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৯৩.
393.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, মাতাপেত্তিভরো অহু।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, mātāpettibharo ahu;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৯৪.
394.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, কুলে জেট্ঠাপচাযিকো।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, kule jeṭṭhāpacāyiko;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৯৫.
395.
‘‘যেন সচ্চেনযং সামো, পাণা পিযতরো মম।
‘‘Yena saccenayaṃ sāmo, pāṇā piyataro mama;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৯৬.
396.
‘‘যং কিঞ্চিত্থি কতং পুঞ্ঞং, ময্হঞ্চেৰ মাতুচ্চ তে।
‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva mātucca te;
সব্বেন তেন কুসলেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতূ’’তি॥
Sabbena tena kusalena, visaṃ sāmassa haññatū’’ti.
এৰং পিতরি সচ্চকিরিযং করোন্তে মহাসত্তো পরিৰত্তিত্ৰা ইতরেন পস্সেন নিপজ্জি। অথস্স ততিযং সচ্চকিরিযং দেৰতা অকাসি। তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা অহ –
Evaṃ pitari saccakiriyaṃ karonte mahāsatto parivattitvā itarena passena nipajji. Athassa tatiyaṃ saccakiriyaṃ devatā akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā aha –
৩৯৭.
397.
‘‘সা দেৰতা অন্তরহিতা, পব্বতে গন্ধমাদনে।
‘‘Sā devatā antarahitā, pabbate gandhamādane;
সামস্স অনুকম্পায, ইমং সচ্চং অভাসথ॥
Sāmassa anukampāya, imaṃ saccaṃ abhāsatha.
৩৯৮.
398.
‘‘পব্বত্যাহং গন্ধমাদনে, চিররত্তনিৰাসিনী।
‘‘Pabbatyāhaṃ gandhamādane, cirarattanivāsinī;
ন মে পিযতরো কোচি, অঞ্ঞো সামেন ৰিজ্জতি।
Na me piyataro koci, añño sāmena vijjati;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৩৯৯.
399.
‘‘সব্বে ৰনা গন্ধমযা, পব্বতে গন্ধমাদনে।
‘‘Sabbe vanā gandhamayā, pabbate gandhamādane;
এতেন সচ্চৰজ্জেন, ৰিসং সামস্স হঞ্ঞতু॥
Etena saccavajjena, visaṃ sāmassa haññatu.
৪০০.
400.
‘‘তেসং লালপ্পমানানং, বহুং কারুঞ্ঞসঞ্হিতং।
‘‘Tesaṃ lālappamānānaṃ, bahuṃ kāruññasañhitaṃ;
খিপ্পং সামো সমুট্ঠাসি, যুৰা কল্যাণদস্সনো’’তি॥
Khippaṃ sāmo samuṭṭhāsi, yuvā kalyāṇadassano’’ti.
তত্থ পব্বত্যাহন্তি পব্বতে অহং। সব্বে ৰনা গন্ধমযাতি সব্বে রুক্খা গন্ধমযা। ন হি তত্থ অগন্ধো নাম কোচি রুক্খো অত্থি। তেসন্তি ভিক্খৰে, তেসং উভিন্নং লালপ্পমানানঞ্ঞেৰ দেৰতায সচ্চকিরিযায পরিযোসানে খিপ্পং সামো উট্ঠাসি, পদুমপত্ততো উদকং ৰিযস্স ৰিসং ৰিনিৰত্তেত্ৰা আবাধো ৰিগতো, ইধ নু খো ৰিদ্ধো, এত্থ নু খো ৰিদ্ধোতি ৰিদ্ধট্ঠানম্পি ন পঞ্ঞাযি।
Tattha pabbatyāhanti pabbate ahaṃ. Sabbe vanā gandhamayāti sabbe rukkhā gandhamayā. Na hi tattha agandho nāma koci rukkho atthi. Tesanti bhikkhave, tesaṃ ubhinnaṃ lālappamānānaññeva devatāya saccakiriyāya pariyosāne khippaṃ sāmo uṭṭhāsi, padumapattato udakaṃ viyassa visaṃ vinivattetvā ābādho vigato, idha nu kho viddho, ettha nu kho viddhoti viddhaṭṭhānampi na paññāyi.
ইতি মহাসত্তস্স নিরোগভাৰো, মাতাপিতূনঞ্চ চক্খুপটিলাভো, অরুণুগ্গমনঞ্চ, দেৰতানুভাৰেন তেসং চতুন্নং অস্সমেযেৰ পাকটভাৰো চাতি সব্বং একক্খণেযেৰ অহোসি। মাতাপিতরো ‘‘চক্খূনি নো লদ্ধানি, সুৰণ্ণসামো চ অরোগো জাতো’’তি অতিরেকতরং তুস্সিংসু। অথ নে সামপণ্ডিতো গাথং অভাসি –
Iti mahāsattassa nirogabhāvo, mātāpitūnañca cakkhupaṭilābho, aruṇuggamanañca, devatānubhāvena tesaṃ catunnaṃ assameyeva pākaṭabhāvo cāti sabbaṃ ekakkhaṇeyeva ahosi. Mātāpitaro ‘‘cakkhūni no laddhāni, suvaṇṇasāmo ca arogo jāto’’ti atirekataraṃ tussiṃsu. Atha ne sāmapaṇḍito gāthaṃ abhāsi –
৪০১.
401.
‘‘সামোহমস্মি ভদ্দং ৰো, সোত্থিনাম্হি সমুট্ঠিতো।
‘‘Sāmohamasmi bhaddaṃ vo, sotthināmhi samuṭṭhito;
মা বাল়্হং পরিদেৰেথ, মঞ্চুনাভিৰদেথ ম’’ন্তি॥
Mā bāḷhaṃ paridevetha, mañcunābhivadetha ma’’nti.
তত্থ সোত্থিনাম্হি সমুট্ঠিতোতি সোত্থিনা সুখেন উট্ঠিতো অম্হি ভৰামি। মঞ্জুনাতি মধুরস্সরেন মং অভিৰদেথ।
Tattha sotthināmhi samuṭṭhitoti sotthinā sukhena uṭṭhito amhi bhavāmi. Mañjunāti madhurassarena maṃ abhivadetha.
অথ সো রাজানং দিস্ৰা পটিসন্থারং করোন্তো আহ –
Atha so rājānaṃ disvā paṭisanthāraṃ karonto āha –
৪০২.
402.
‘‘স্ৰাগতং তে মহারাজ, অথো তে অদুরাগতং।
‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ;
ইস্সরোসি অনুপ্পত্তো, যং ইধত্থি পৰেদয॥
Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
৪০৩.
403.
‘‘তিন্দুকানি পিযালানি, মধুকে কাসুমারিযো।
‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo;
ফলানি খুদ্দকপ্পানি, ভুঞ্জ রাজ ৰরং ৰরং॥
Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.
৪০৪.
404.
‘‘অত্থি মে পানীযং সীতং, আভতং গিরিগব্ভরা।
‘‘Atthi me pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;
ততো পিৰ মহারাজ, সচে ত্ৰং অভিকঙ্খসী’’তি॥
Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.
রাজাপি তং অচ্ছরিযং দিস্ৰা আহ –
Rājāpi taṃ acchariyaṃ disvā āha –
৪০৫.
405.
‘‘সম্মুয্হামি পমুয্হামি, সব্বা মুয্হন্তি মে দিসা।
‘‘Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā;
পেতং তং সাম মদ্দক্খিং, কো নু ত্ৰং সাম জীৰসী’’তি॥
Petaṃ taṃ sāma maddakkhiṃ, ko nu tvaṃ sāma jīvasī’’ti.
তত্থ পেতন্তি সাম অহং তং মতং অদ্দসং। কো নু ত্ৰন্তি কথং নু ত্ৰং জীৰিতং পটিলভসীতি পুচ্ছি।
Tattha petanti sāma ahaṃ taṃ mataṃ addasaṃ. Ko nu tvanti kathaṃ nu tvaṃ jīvitaṃ paṭilabhasīti pucchi.
মহাসত্তো ‘‘অযং রাজা মং ‘মতো’তি সল্লক্খেসি, অমতভাৰমস্স পকাসেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা আহ –
Mahāsatto ‘‘ayaṃ rājā maṃ ‘mato’ti sallakkhesi, amatabhāvamassa pakāsessāmī’’ti cintetvā āha –
৪০৬.
406.
‘‘অপি জীৰং মহারাজ, পুরিসং গাল়্হৰেদনং।
‘‘Api jīvaṃ mahārāja, purisaṃ gāḷhavedanaṃ;
উপনীতমনসঙ্কপ্পং, জীৰন্তং মঞ্ঞতে মতং॥
Upanītamanasaṅkappaṃ, jīvantaṃ maññate mataṃ.
৪০৭.
407.
‘‘অপি জীৰং মহারাজ, পুরিসং গাল়্হৰেদনং।
‘‘Api jīvaṃ mahārāja, purisaṃ gāḷhavedanaṃ;
তং নিরোধগতং সন্তং, জীৰন্তং মঞ্ঞতে মত’’ন্তি॥
Taṃ nirodhagataṃ santaṃ, jīvantaṃ maññate mata’’nti.
তত্থ অপি জীৰন্তি জীৰমানং অপি। উপনীতমনসঙ্কপ্পন্তি ভৰঙ্গওতিণ্ণচিত্তাচারং। জীৰন্তন্তি জীৰমানমেৰ ‘‘এসো মতো’’তি মঞ্ঞতি। নিরোধগতন্তি অস্সাসপস্সাসনিরোধং সমাপন্নং সন্তং ৰিজ্জমানং মং এৰং লোকো মতং ৰিয জীৰন্তমেৰ মঞ্ঞতি।
Tattha api jīvanti jīvamānaṃ api. Upanītamanasaṅkappanti bhavaṅgaotiṇṇacittācāraṃ. Jīvantanti jīvamānameva ‘‘eso mato’’ti maññati. Nirodhagatanti assāsapassāsanirodhaṃ samāpannaṃ santaṃ vijjamānaṃ maṃ evaṃ loko mataṃ viya jīvantameva maññati.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা মহাসত্তো রাজানং অত্থে যোজেতুকামো ধম্মং দেসেন্তো পুন দ্ৰে গাথা অভাসি –
Evañca pana vatvā mahāsatto rājānaṃ atthe yojetukāmo dhammaṃ desento puna dve gāthā abhāsi –
৪০৮.
408.
‘‘যো মাতরং পিতরং ৰা, মচ্চো ধম্মেন পোসতি।
‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, macco dhammena posati;
দেৰাপি নং তিকিচ্ছন্তি, মাতাপেত্তিভরং নরং॥
Devāpi naṃ tikicchanti, mātāpettibharaṃ naraṃ.
৪০৯.
409.
‘‘যো মাতরং পিতরং ৰা, মচ্চো ধম্মেন পোসতি।
‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, macco dhammena posati;
ইধেৰ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি॥
Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti.
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, মাতাপেত্তিভরস্স জন্তুনো উপ্পন্নরোগং দেৰতাপি তিকিচ্ছন্তি, অতিৰিয অযং সামো সোভতী’’তি অঞ্জলিং পগ্গয্হ যাচন্তো আহ –
Taṃ sutvā rājā ‘‘acchariyaṃ vata, bho, mātāpettibharassa jantuno uppannarogaṃ devatāpi tikicchanti, ativiya ayaṃ sāmo sobhatī’’ti añjaliṃ paggayha yācanto āha –
৪১০.
410.
‘‘এস ভিয্যো পমুয্হামি, সব্বা মুয্হন্তি মে দিসা।
‘‘Esa bhiyyo pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā;
সরণং তং সাম গচ্ছামি, ত্ৰঞ্চ মে সরণং ভৰা’’তি॥
Saraṇaṃ taṃ sāma gacchāmi, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti.
তত্থ ভিয্যোতি যস্মা তাদিসে পরিসুদ্ধসীলগুণসম্পন্নে তযি অপরজ্ঝিং, তস্মা অতিরেকতরং সম্মুয্হামি। ত্ৰঞ্চ মে সরণং ভৰাতি সরণং গচ্ছন্তস্স মে ত্ৰং সরণং ভৰ, পতিট্ঠা হোহি, দেৰলোকগামিমগ্গং করোহীতি।
Tattha bhiyyoti yasmā tādise parisuddhasīlaguṇasampanne tayi aparajjhiṃ, tasmā atirekataraṃ sammuyhāmi. Tvañca me saraṇaṃ bhavāti saraṇaṃ gacchantassa me tvaṃ saraṇaṃ bhava, patiṭṭhā hohi, devalokagāmimaggaṃ karohīti.
অথ নং মহাসত্তো ‘‘সচেপি, মহারাজ, দেৰলোকং গন্তুকামোসি, মহন্তং দিব্বসম্পত্তিং পরিভুঞ্জিতুকামোসি, ইমাসু দসরাজধম্মচরিযাসু ৰত্তস্সূ’’তি তস্স ধম্মং দেসেন্তো দস রাজধম্মচরিযগাথা অভাসি –
Atha naṃ mahāsatto ‘‘sacepi, mahārāja, devalokaṃ gantukāmosi, mahantaṃ dibbasampattiṃ paribhuñjitukāmosi, imāsu dasarājadhammacariyāsu vattassū’’ti tassa dhammaṃ desento dasa rājadhammacariyagāthā abhāsi –
৪১১.
411.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, মাতাপিতূসু খত্তিয।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mātāpitūsu khattiya;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪১২.
412.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, পুত্তদারেসু খত্তিয।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, puttadāresu khattiya;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪১৩.
413.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, মিত্তামচ্চেসু খত্তিয।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mittāmaccesu khattiya;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪১৪.
414.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, ৰাহনেসু বলেসু চ।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, vāhanesu balesu ca;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪১৫.
415.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, গামেসু নিগমেসু চ।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, gāmesu nigamesu ca;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪১৬.
416.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, রট্ঠেসু জনপদেসু চ।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, raṭṭhesu janapadesu ca;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪১৭.
417.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, সমণব্রাহ্মণেসু চ।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, samaṇabrāhmaṇesu ca;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪১৮.
418.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, মিগপক্খীসু খত্তিয।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, migapakkhīsu khattiya;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪১৯.
419.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, ধম্মো চিণ্ণো সুখাৰহো।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, dhammo ciṇṇo sukhāvaho;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি॥
Idha dhammaṃ caritvāna, rāja saggaṃ gamissasi.
৪২০.
420.
‘‘ধম্মং চর মহারাজ, সইন্দা দেৰা সব্রহ্মকা।
‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, saindā devā sabrahmakā;
সুচিণ্ণেন দিৰং পত্তা, মা ধম্মং রাজ পামদো’’তি॥
Suciṇṇena divaṃ pattā, mā dhammaṃ rāja pāmado’’ti.
তাসং অত্থো তেসকুণজাতকে (জা॰ ২.১৭.১ আদযো) ৰিত্থারিতোৰ। এৰং মহাসত্তো তস্স দস রাজধম্মে দেসেত্ৰা উত্তরিপি ওৰদিত্ৰা পঞ্চ সীলানি অদাসি। সো তস্স ওৰাদং সিরসা সম্পটিচ্ছিত্ৰা মহাসত্তং ৰন্দিত্ৰা খমাপেত্ৰা বারাণসিং গন্ত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা সগ্গপরাযণো অহোসি। বোধিসত্তোপি যাৰজীৰং মাতাপিতরো পরিচরিত্ৰা মাতাপিতূহি সদ্ধিং পঞ্চ অভিঞ্ঞা চ অট্ঠ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি।
Tāsaṃ attho tesakuṇajātake (jā. 2.17.1 ādayo) vitthāritova. Evaṃ mahāsatto tassa dasa rājadhamme desetvā uttaripi ovaditvā pañca sīlāni adāsi. So tassa ovādaṃ sirasā sampaṭicchitvā mahāsattaṃ vanditvā khamāpetvā bārāṇasiṃ gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi. Bodhisattopi yāvajīvaṃ mātāpitaro paricaritvā mātāpitūhi saddhiṃ pañca abhiññā ca aṭṭha samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokūpago ahosi.
সত্থা ইদং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, মাতাপিতূনং পোসনং নাম পণ্ডিতানং ৰংসো’’তি ৰত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে মাতুপোসকভিক্খু সোতাপত্তিফলং পাপুণি।
Satthā idaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘bhikkhave, mātāpitūnaṃ posanaṃ nāma paṇḍitānaṃ vaṃso’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphalaṃ pāpuṇi.
তদা রাজা আনন্দো অহোসি, দেৰধীতা উপ্পলৰণ্ণা, সক্কো অনুরুদ্ধো, দুকূলপণ্ডিতো মহাকস্সপো, পারিকা ভদ্দকাপিলানী ভিক্খুনী, সুৰণ্ণসামপণ্ডিতো পন অহমেৰ সম্মাসম্বুদ্ধো অহোসিন্তি।
Tadā rājā ānando ahosi, devadhītā uppalavaṇṇā, sakko anuruddho, dukūlapaṇḍito mahākassapo, pārikā bhaddakāpilānī bhikkhunī, suvaṇṇasāmapaṇḍito pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.
সুৰণ্ণসামজাতকৰণ্ণনা ততিযা।
Suvaṇṇasāmajātakavaṇṇanā tatiyā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / জাতকপাল়ি • Jātakapāḷi / ৫৪০. সুৰণ্ণসামজাতকং • 540. Suvaṇṇasāmajātakaṃ
