Only Dharma. Since 1992

Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរីគាថា-អដ្ឋកថា • Therīgāthā-aṭṭhakathā

១៦. មហានិបាតោ

16. Mahānipāto

១. សុមេធាថេរីគាថាវណ្ណនា

1. Sumedhātherīgāthāvaṇṇanā

មហានិបាតេ មន្តាវតិយា នគរេតិអាទិកា សុមេធាយ ថេរិយា គាថា។ អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី, សក្កច្ចំ វិមោក្ខសម្ភារេ សម្ភារេន្តី កោណាគមនស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា, អត្តនោ សខីហិ កុលធីតាហិ សទ្ធិំ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា មហន្តំ អារាមំ ការេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាទេសិ។ សា តេន បុញ្ញកម្មេន កាយស្ស ភេទា តាវតិំសំ ឧបគច្ឆិ។ តត្ថ យាវតាយុកំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតា យាមេសុ ឧបបជ្ជិ។ តតោ ចុតា តុសិតេសុ, តតោ ចុតា និម្មានរតីសុ, តតោ ចុតា បរនិម្មិតវសវត្តីសូតិ អនុក្កមេន បញ្ចសុ កាមសគ្គេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា តត្ថ តត្ថ ទេវរាជូនំ មហេសី ហុត្វា តតោ ចុតា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ ធីតា ហុត្វា អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្វា សាសនេ អភិប្បសន្នា ហុត្វា រតនត្តយំ ឧទ្ទិស្ស ឧឡារបុញ្ញកម្មំ អកាសិ។

Mahānipāte mantāvatiyā nagaretiādikā sumedhāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, sakkaccaṃ vimokkhasambhāre sambhārentī koṇāgamanassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā, attano sakhīhi kuladhītāhi saddhiṃ ekajjhāsayā hutvā mahantaṃ ārāmaṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādesi. Sā tena puññakammena kāyassa bhedā tāvatiṃsaṃ upagacchi. Tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā yāmesu upapajji. Tato cutā tusitesu, tato cutā nimmānaratīsu, tato cutā paranimmitavasavattīsūti anukkamena pañcasu kāmasaggesu uppajjitvā tattha tattha devarājūnaṃ mahesī hutvā tato cutā kassapassa bhagavato kāle mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā hutvā anukkamena viññutaṃ patvā sāsane abhippasannā hutvā ratanattayaṃ uddissa uḷārapuññakammaṃ akāsi.

តត្ថ យាវជីវំ ធម្មូបជីវិនី កុសលធម្មនិរតា ហុត្វា តតោ ចុតា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តី, ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មន្តាវតីនគរេ កោញ្ចស្ស នាម រញ្ញោ ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ។ តស្សា មាតាបិតរោ សុមេធាតិ នាមំ អកំសុ។ តំ អនុក្កមេន វុទ្ធិប្បត្តវយប្បត្តកាលេ មាតាបិតរោ ‘‘វារណវតីនគរេ អនិករត្តស្ស នាម រញ្ញោ ទស្សាមា’’តិ សម្មន្តេសុំ។ សា បន ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ សមានវយាហិ រាជកញ្ញាហិ ទាសិជនេហិ ច សទ្ធិំ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ កតាធិការតាយ សំសារេ ជាតសំវេគា សាសនេ អភិប្បសន្នា ហុត្វា វយប្បត្តកាលេ កាមេហិ វិនិវត្តិតមានសា អហោសិ។ តេន សា មាតាបិតូនំ ញាតីនំ សម្មន្តនំ សុត្វា ‘‘ន មយ្ហំ ឃរាវាសេន កិច្ចំ, បព្ពជិស្សាមហ’’ន្តិ អាហ។ តំ មាតាបិតរោ ឃរាវាសេ និយោជេន្តា នានប្បការេន យាចន្តាបិ សញ្ញាបេតុំ នាសក្ខិំសុ។ សា ‘‘ឯវំ មេ បព្ពជិតុំ លព្ភតី’’តិ ខគ្គំ គហេត្វា សយមេវ អត្តនោ កេសេ ឆិន្ទិត្វា តេ ឯវ កេសេ អារព្ភ បដិក្កូលមនសិការំ បវត្តេន្តី តត្ថ កតាធិការតាយ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ មនសិការវិធានស្ស សុតបុព្ពត្តា ច អសុភនិមិត្តំ ឧប្បាទេត្វា តត្ថ បឋមជ្ឈានំ អធិគច្ឆិ។ អធិគតបឋមជ្ឈានា ច អត្តនា ឃរាវាសេ ឧយ្យោជេតុំ ឧបគតេ មាតាបិតរោ អាទិំ កត្វា អន្តោជនបរិជនំ សព្ពំ រាជកុលំ សាសនេ អភិប្បសន្នំ ការេត្វា ឃរតោ និក្ខមិត្វា ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិ។ បព្ពជិត្វា ច វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សម្មទេវ បរិបក្កញាណា វិមុត្តិបរិបាចនីយានំ ធម្មានំ វិសេសិតាយ ន ចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.១.១-១៩) –

Tattha yāvajīvaṃ dhammūpajīvinī kusaladhammaniratā hutvā tato cutā tāvatiṃsesu nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī, imasmiṃ buddhuppāde mantāvatīnagare koñcassa nāma rañño dhītā hutvā nibbatti. Tassā mātāpitaro sumedhāti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ anukkamena vuddhippattavayappattakāle mātāpitaro ‘‘vāraṇavatīnagare anikarattassa nāma rañño dassāmā’’ti sammantesuṃ. Sā pana daharakālato paṭṭhāya attano samānavayāhi rājakaññāhi dāsijanehi ca saddhiṃ bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike dhammaṃ sutvā cirakālato paṭṭhāya katādhikāratāya saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā vayappattakāle kāmehi vinivattitamānasā ahosi. Tena sā mātāpitūnaṃ ñātīnaṃ sammantanaṃ sutvā ‘‘na mayhaṃ gharāvāsena kiccaṃ, pabbajissāmaha’’nti āha. Taṃ mātāpitaro gharāvāse niyojentā nānappakārena yācantāpi saññāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Sā ‘‘evaṃ me pabbajituṃ labbhatī’’ti khaggaṃ gahetvā sayameva attano kese chinditvā te eva kese ārabbha paṭikkūlamanasikāraṃ pavattentī tattha katādhikāratāya bhikkhunīnaṃ santike manasikāravidhānassa sutapubbattā ca asubhanimittaṃ uppādetvā tattha paṭhamajjhānaṃ adhigacchi. Adhigatapaṭhamajjhānā ca attanā gharāvāse uyyojetuṃ upagate mātāpitaro ādiṃ katvā antojanaparijanaṃ sabbaṃ rājakulaṃ sāsane abhippasannaṃ kāretvā gharato nikkhamitvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbaji. Pabbajitvā ca vipassanaṃ paṭṭhapetvā sammadeva paripakkañāṇā vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ visesitāya na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.1-19) –

‘‘ភគវតិ កោណាគមនេ, សង្ឃារាមម្ហិ នវនិវេសម្ហិ;

‘‘Bhagavati koṇāgamane, saṅghārāmamhi navanivesamhi;

សខិយោ តិស្សោ ជនិយោ, វិហារទានំ អទាសិម្ហ។

Sakhiyo tisso janiyo, vihāradānaṃ adāsimha.

‘‘ទសក្ខត្តុំ សតក្ខត្តុំ, ទសសតក្ខត្តុំ សតានិ ច សតក្ខត្តុំ;

‘‘Dasakkhattuṃ satakkhattuṃ, dasasatakkhattuṃ satāni ca satakkhattuṃ;

ទេវេសុ ឧបបជ្ជិម្ហ, កោ បន វាទោ មនុស្សេសុ។

Devesu upapajjimha, ko pana vādo manussesu.

‘‘ទេវេសុ មហិទ្ធិកា អហុម្ហ, មានុសកម្ហិ កោ បន វាទោ;

‘‘Devesu mahiddhikā ahumha, mānusakamhi ko pana vādo;

សត្តរតនស្ស មហេសី, ឥត្ថិរតនំ អហំ អាសិំ។

Sattaratanassa mahesī, itthiratanaṃ ahaṃ āsiṃ.

‘‘ឥធ សញ្ចិតកុសលា, សុសមិទ្ធកុលប្បជា;

‘‘Idha sañcitakusalā, susamiddhakulappajā;

ធនញ្ជានី ច ខេមា ច, អហម្បិ ច តយោ ជនា។

Dhanañjānī ca khemā ca, ahampi ca tayo janā.

‘‘អារាមំ សុកតំ កត្វា, សព្ពាវយវមណ្ឌិតំ;

‘‘Ārāmaṃ sukataṃ katvā, sabbāvayavamaṇḍitaṃ;

ពុទ្ធប្បមុខសង្ឃស្ស, និយ្យាទេត្វា បមោទិតា។

Buddhappamukhasaṅghassa, niyyādetvā pamoditā.

‘‘យត្ថ យត្ថូបបជ្ជាមិ, តស្ស កម្មស្ស វាហសា;

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, tassa kammassa vāhasā;

ទេវេសុ អគ្គតំ បត្តា, មនុស្សេសុ តថេវ ច។

Devesu aggataṃ pattā, manussesu tatheva ca.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បម្ហិ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, brahmabandhu mahāyaso;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ។

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

‘‘ឧបដ្ឋាកោ មហេសិស្ស, តទា អាសិ នរិស្សរោ;

‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro;

កាសិរាជា កិកី នាម, ពារាណសិបុរុត្តមេ។

Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.

‘‘តស្សាសុំ សត្ត ធីតរោ, រាជកញ្ញា សុខេធិតា;

‘‘Tassāsuṃ satta dhītaro, rājakaññā sukhedhitā;

ពុទ្ធោបដ្ឋាននិរតា, ព្រហ្មចរិយំ ចរិំសុ តា។

Buddhopaṭṭhānaniratā, brahmacariyaṃ cariṃsu tā.

‘‘តាសំ សហាយិកា ហុត្វា, សីលេសុ សុសមាហិតា;

‘‘Tāsaṃ sahāyikā hutvā, sīlesu susamāhitā;

ទត្វា ទានានិ សក្កច្ចំ, អគារេវ វតំ ចរិំ។

Datvā dānāni sakkaccaṃ, agāreva vataṃ cariṃ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសូបគា អហំ។

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpagā ahaṃ.

‘‘តតោ ចុតា យាមមគំ, តតោហំ តុសិតំ គតា;

‘‘Tato cutā yāmamagaṃ, tatohaṃ tusitaṃ gatā;

តតោ ច និម្មានរតិំ, វសវត្តិបុរំ គតា។

Tato ca nimmānaratiṃ, vasavattipuraṃ gatā.

‘‘យត្ថ យត្ថូបបជ្ជាមិ, បុញ្ញកម្មសមោហិតា;

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, puññakammasamohitā;

តត្ថ តត្ថេវ រាជូនំ, មហេសិត្តមហារយិំ។

Tattha tattheva rājūnaṃ, mahesittamahārayiṃ.

‘‘តតោ ចុតា មនុស្សត្តេ, រាជូនំ ចក្កវត្តិនំ;

‘‘Tato cutā manussatte, rājūnaṃ cakkavattinaṃ;

មណ្ឌលីនញ្ច រាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ។

Maṇḍalīnañca rājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

‘‘សម្បត្តិមនុភោត្វាន, ទេវេសុ មានុសេសុ ច;

‘‘Sampattimanubhotvāna, devesu mānusesu ca;

សព្ពត្ថ សុខិតា ហុត្វា, នេកជាតីសុ សំសរិំ។

Sabbattha sukhitā hutvā, nekajātīsu saṃsariṃ.

‘‘សោ ហេតុ សោ បភវោ, តម្មូលំ សាវ សាសនេ ខន្តី;

‘‘So hetu so pabhavo, tammūlaṃ sāva sāsane khantī;

តំ បឋមសមោធានំ, តំ ធម្មរតាយ និព្ពានំ។

Taṃ paṭhamasamodhānaṃ, taṃ dhammaratāya nibbānaṃ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

នាគីវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវា។

Nāgīva bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavā.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សន្តិកេ;

‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ។

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានវសេន –

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

៤៥០.

450.

‘‘មន្តាវតិយា នគរេ, រញ្ញោ កោញ្ចស្ស អគ្គមហេសិយា;

‘‘Mantāvatiyā nagare, rañño koñcassa aggamahesiyā;

ធីតា អាសិំ សុមេធា, បសាទិតា សាសនករេហិ។

Dhītā āsiṃ sumedhā, pasāditā sāsanakarehi.

៤៥១.

451.

‘‘សីលវតី ចិត្តកថា, ពហុស្សុតា ពុទ្ធសាសនេ វិនិតា;

‘‘Sīlavatī cittakathā, bahussutā buddhasāsane vinitā;

មាតាបិតរោ ឧបគម្ម, ភណតិ ឧភយោ និសាមេថ។

Mātāpitaro upagamma, bhaṇati ubhayo nisāmetha.

៤៥២.

452.

‘‘និព្ពានាភិរតាហំ , អសស្សតំ ភវគតំ យទិបិ ទិព្ពំ;

‘‘Nibbānābhiratāhaṃ , asassataṃ bhavagataṃ yadipi dibbaṃ;

កិមង្គំ បន តុច្ឆា កាមា, អប្បស្សាទា ពហុវិឃាតា។

Kimaṅgaṃ pana tucchā kāmā, appassādā bahuvighātā.

៤៥៣.

453.

‘‘កាមា កដុកា អាសី, វិសូបមា យេសុ មុច្ឆិតា ពាលា;

‘‘Kāmā kaṭukā āsī, visūpamā yesu mucchitā bālā;

តេ ទីឃរត្តំ និរយេ, សមប្បិតា ហញ្ញន្តេ ទុក្ខិតា។

Te dīgharattaṃ niraye, samappitā haññante dukkhitā.

៤៥៤.

454.

‘‘សោចន្តិ បាបកម្មា, វិនិបាតេ បាបវទ្ធិនោ សទា;

‘‘Socanti pāpakammā, vinipāte pāpavaddhino sadā;

កាយេន ច វាចាយ ច, មនសា ច អសំវុតា ពាលា។

Kāyena ca vācāya ca, manasā ca asaṃvutā bālā.

៤៥៥.

455.

‘‘ពាលា តេ ទុប្បញ្ញា, អចេតនា ទុក្ខសមុទយោរុទ្ធា;

‘‘Bālā te duppaññā, acetanā dukkhasamudayoruddhā;

ទេសេន្តេ អជានន្តា, ន ពុជ្ឈរេ អរិយសច្ចានិ។

Desente ajānantā, na bujjhare ariyasaccāni.

៤៥៦.

456.

‘‘សច្ចានិ ‘អម្ម’ពុទ្ធវរទេសិ, តានិ តេ ពហុតរា អជានន្តា យេ;

‘‘Saccāni ‘amma’buddhavaradesi, tāni te bahutarā ajānantā ye;

អភិនន្ទន្តិ ភវគតំ, បិហេន្តិ ទេវេសុ ឧបបត្តិំ។

Abhinandanti bhavagataṃ, pihenti devesu upapattiṃ.

៤៥៧.

457.

‘‘ទេវេសុបិ ឧបបត្តិ, អសស្សតា ភវគតេ អនិច្ចម្ហិ;

‘‘Devesupi upapatti, asassatā bhavagate aniccamhi;

ន ច សន្តសន្តិ ពាលា, បុនប្បុនំ ជាយិតព្ពស្ស។

Na ca santasanti bālā, punappunaṃ jāyitabbassa.

៤៥៨.

458.

‘‘ចត្តារោ វិនិបាតា, ទុវេ ច គតិយោ កថញ្ចិ លព្ភន្តិ;

‘‘Cattāro vinipātā, duve ca gatiyo kathañci labbhanti;

ន ច វិនិបាតគតានំ, បព្ពជ្ជា អត្ថិ និរយេសុ។

Na ca vinipātagatānaṃ, pabbajjā atthi nirayesu.

៤៥៩.

459.

‘‘អនុជានាថ មំ ឧភយោ, បព្ពជិតុំ ទសពលស្ស បាវចនេ;

‘‘Anujānātha maṃ ubhayo, pabbajituṃ dasabalassa pāvacane;

អប្បោស្សុក្កា ឃដិស្សំ, ជាតិមរណប្បហានាយ។

Appossukkā ghaṭissaṃ, jātimaraṇappahānāya.

៤៦០.

460.

‘‘កិំ ភវគតេ អភិនន្ទិ, តេន កាយកលិនា អសារេន;

‘‘Kiṃ bhavagate abhinandi, tena kāyakalinā asārena;

ភវតណ្ហាយ និរោធា, អនុជានាថ បព្ពជិស្សាមិ។

Bhavataṇhāya nirodhā, anujānātha pabbajissāmi.

៤៦១.

461.

‘‘ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ, វិវជ្ជិតោ អក្ខណោ ខណោ លទ្ធោ;

‘‘Buddhānaṃ uppādo, vivajjito akkhaṇo khaṇo laddho;

សីលានិ ព្រហ្មចរិយំ, យាវជីវំ ន ទូសេយ្យំ។

Sīlāni brahmacariyaṃ, yāvajīvaṃ na dūseyyaṃ.

៤៦២.

462.

‘‘ឯវំ ភណតិ សុមេធា, មាតាបិតរោ ‘ន តាវ អាហារំ;

‘‘Evaṃ bhaṇati sumedhā, mātāpitaro ‘na tāva āhāraṃ;

អាហរិស្សំ គហដ្ឋា, មរណវសំ គតាវ ហេស្សាមិ’។

Āharissaṃ gahaṭṭhā, maraṇavasaṃ gatāva hessāmi’.

៤៦៣.

463.

‘‘មាតា ទុក្ខិតា រោទតិ បិតា ច;

‘‘Mātā dukkhitā rodati pitā ca;

អស្សា សព្ពសោ សមភិហតោ;

Assā sabbaso samabhihato;

ឃដេន្តិ សញ្ញាបេតុំ, បាសាទតលេ ឆមាបតិតំ។

Ghaṭenti saññāpetuṃ, pāsādatale chamāpatitaṃ.

៤៦៤.

464.

‘‘ឧដ្ឋេហិ បុត្តក កិំ សោចិ, តេន ទិន្នាសិ វារណវតិម្ហិ;

‘‘Uṭṭhehi puttaka kiṃ soci, tena dinnāsi vāraṇavatimhi;

រាជា អនីករត្តោ, អភិរូបោ តស្ស ត្វំ ទិន្នា។

Rājā anīkaratto, abhirūpo tassa tvaṃ dinnā.

៤៦៥.

465.

‘‘អគ្គមហេសី ភវិស្សសិ, អនិករត្តស្ស រាជិនោ ភរិយា;

‘‘Aggamahesī bhavissasi, anikarattassa rājino bhariyā;

សីលានិ ព្រហ្មចរិយំ, បព្ពជ្ជា ទុក្ករា បុត្តក។

Sīlāni brahmacariyaṃ, pabbajjā dukkarā puttaka.

៤៦៦.

466.

‘‘រជ្ជេ អាណា ធនមិស្សរិយំ, ភោគា សុខា ទហរិកាសិ;

‘‘Rajje āṇā dhanamissariyaṃ, bhogā sukhā daharikāsi;

ភុញ្ជាហិ កាមភោគេ, វារេយ្យំ ហោតុ តេ បុត្ត។

Bhuñjāhi kāmabhoge, vāreyyaṃ hotu te putta.

៤៦៧.

467.

‘‘អថ នេ ភណតិ សុមេធា, មា ឯទិសិកានិ ភវគតមសារំ;

‘‘Atha ne bhaṇati sumedhā, mā edisikāni bhavagatamasāraṃ;

បព្ពជ្ជា វា ហោហិតិ, មរណំ វា មេ ន ចេវ វារេយ្យំ។

Pabbajjā vā hohiti, maraṇaṃ vā me na ceva vāreyyaṃ.

៤៦៨.

468.

‘‘កិមិវ បូតិកាយមសុចិំ, សវនគន្ធំ ភយានកំ កុណបំ;

‘‘Kimiva pūtikāyamasuciṃ, savanagandhaṃ bhayānakaṃ kuṇapaṃ;

អភិសំវិសេយ្យំ ភស្តំ, អសកិំ បគ្ឃរិតំ អសុចិបុណ្ណំ។

Abhisaṃviseyyaṃ bhastaṃ, asakiṃ paggharitaṃ asucipuṇṇaṃ.

៤៦៩.

469.

‘‘កិមិវ តហំ ជានន្តី, វិកូលកំ មំសសោណិតុបលិត្តំ;

‘‘Kimiva tahaṃ jānantī, vikūlakaṃ maṃsasoṇitupalittaṃ;

កិមិកុលលយំ សកុណភត្តំ, កឡេវរំ កិស្ស ទិយតីតិ។

Kimikulalayaṃ sakuṇabhattaṃ, kaḷevaraṃ kissa diyatīti.

៤៧០.

470.

‘‘និព្ពុយ្ហតិ សុសានំ, អចិរំ កាយោ អបេតវិញ្ញាណោ;

‘‘Nibbuyhati susānaṃ, aciraṃ kāyo apetaviññāṇo;

ឆុទ្ធោ កឡិង្គរំ វិយ, ជិគុច្ឆមានេហិ ញាតីហិ។

Chuddho kaḷiṅgaraṃ viya, jigucchamānehi ñātīhi.

៤៧១.

471.

‘‘ឆុទ្ធូន នំ សុសានេ, បរភត្តំ ន្ហាយន្តិ ជិគុច្ឆន្តា;

‘‘Chuddhūna naṃ susāne, parabhattaṃ nhāyanti jigucchantā;

និយកា មាតាបិតរោ, កិំ បន សាធារណា ជនតា។

Niyakā mātāpitaro, kiṃ pana sādhāraṇā janatā.

៤៧២.

472.

‘‘អជ្ឈោសិតា អសារេ, កឡេវរេ អដ្ឋិន្ហារុសង្ឃាតេ;

‘‘Ajjhositā asāre, kaḷevare aṭṭhinhārusaṅghāte;

ខេឡស្សុច្ចារស្សវបរិបុណ្ណេ បូតិកាយម្ហិ។

Kheḷassuccārassavaparipuṇṇe pūtikāyamhi.

៤៧៣.

473.

‘‘យោ នំ វិនិព្ភុជិត្វា, អព្ភន្តរមស្ស ពាហិរំ កយិរា;

‘‘Yo naṃ vinibbhujitvā, abbhantaramassa bāhiraṃ kayirā;

គន្ធស្ស អសហមានា, សកាបិ មាតា ជិគុច្ឆេយ្យ។

Gandhassa asahamānā, sakāpi mātā jiguccheyya.

៤៧៤.

474.

‘‘ខន្ធធាតុអាយតនំ, សង្ខតំ ជាតិមូលកំ ទុក្ខំ;

‘‘Khandhadhātuāyatanaṃ, saṅkhataṃ jātimūlakaṃ dukkhaṃ;

យោនិសោ អនុវិចិនន្តី, វារេយ្យំ កិស្ស ឥច្ឆេយ្យំ។

Yoniso anuvicinantī, vāreyyaṃ kissa iccheyyaṃ.

៤៧៥.

475.

‘‘ទិវសេ ទិវសេ តិសត្តិ, សតានិ នវនវា បតេយ្យុំ កាយម្ហិ;

‘‘Divase divase tisatti, satāni navanavā pateyyuṃ kāyamhi;

វស្សសតម្បិ ច ឃាតោ, សេយ្យោ ទុក្ខស្ស ចេវំ ខយោ។

Vassasatampi ca ghāto, seyyo dukkhassa cevaṃ khayo.

៤៧៦.

476.

‘‘អជ្ឈុបគច្ឆេ ឃាតំ, យោ វិញ្ញាយេវំ សត្ថុនោ វចនំ;

‘‘Ajjhupagacche ghātaṃ, yo viññāyevaṃ satthuno vacanaṃ;

ទីឃោ តេសំ សំសារោ, បុនប្បុនំ ហញ្ញមានានំ។

Dīgho tesaṃ saṃsāro, punappunaṃ haññamānānaṃ.

៤៧៧.

477.

‘‘ទេវេសុ មនុស្សេសុ ច, តិរច្ឆានយោនិយា អសុរកាយេ;

‘‘Devesu manussesu ca, tiracchānayoniyā asurakāye;

បេតេសុ ច និរយេសុ ច, អបរិមិតា ទិស្សន្តេ ឃាតា។

Petesu ca nirayesu ca, aparimitā dissante ghātā.

៤៧៨.

478.

‘‘ឃាតា និរយេសុ ពហូ, វិនិបាតគតស្ស បីឡិយមានស្ស;

‘‘Ghātā nirayesu bahū, vinipātagatassa pīḷiyamānassa;

ទេវេសុបិ អត្តាណំ, និព្ពានសុខា បរំ នត្ថិ។

Devesupi attāṇaṃ, nibbānasukhā paraṃ natthi.

៤៧៩.

479.

‘‘បត្តា តេ និព្ពានំ, យេ យុត្តា ទសពលស្ស បាវចនេ;

‘‘Pattā te nibbānaṃ, ye yuttā dasabalassa pāvacane;

អប្បោស្សុក្កា ឃដេន្តិ, ជាតិមរណប្បហានាយ។

Appossukkā ghaṭenti, jātimaraṇappahānāya.

៤៨០.

480.

‘‘អជ្ជេវ តាតភិនិក្ខមិស្សំ, ភោគេហិ កិំ អសារេហិ;

‘‘Ajjeva tātabhinikkhamissaṃ, bhogehi kiṃ asārehi;

និព្ពិន្នា មេ កាមា, វន្តសមា តាលវត្ថុកតា។

Nibbinnā me kāmā, vantasamā tālavatthukatā.

៤៨១.

481.

‘‘សា ចេវំ ភណតិ បិតរមនីករត្តោ, ច យស្ស សា ទិន្នា;

‘‘Sā cevaṃ bhaṇati pitaramanīkaratto, ca yassa sā dinnā;

ឧបយាសិ វារណវតេ, វារេយ្យមុបដ្ឋិតេ កាលេ។

Upayāsi vāraṇavate, vāreyyamupaṭṭhite kāle.

៤៨២.

482.

‘‘អថ អសិតនិចិតមុទុកេ, កេសេ ខគ្គេន ឆិន្ទិយ សុមេធា;

‘‘Atha asitanicitamuduke, kese khaggena chindiya sumedhā;

បាសាទំ បិទហិត្វា, បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។

Pāsādaṃ pidahitvā, paṭhamajjhānaṃ samāpajji.

៤៨៣.

483.

‘‘សា ច តហិំ សមាបន្នា, អនីករត្តោ ច អាគតោ នគរំ;

‘‘Sā ca tahiṃ samāpannā, anīkaratto ca āgato nagaraṃ;

បាសាទេ ច សុមេធា, អនិច្ចសញ្ញំ សុភាវេតិ។

Pāsāde ca sumedhā, aniccasaññaṃ subhāveti.

៤៨៤.

484.

‘‘សា ច មនសិ ករោតិ, អនីករត្តោ ច អារុហី តុរិតំ;

‘‘Sā ca manasi karoti, anīkaratto ca āruhī turitaṃ;

មណិកនកភូសិតង្គោ, កតញ្ជលី យាចតិ សុមេធំ។

Maṇikanakabhūsitaṅgo, katañjalī yācati sumedhaṃ.

៤៨៥.

485.

‘‘រជ្ជេ អាណា ធនមិស្សរិយំ, ភោគា សុខា ទហរិកាសិ;

‘‘Rajje āṇā dhanamissariyaṃ, bhogā sukhā daharikāsi;

ភុញ្ជាហិ កាមភោគេ, កាមសុខា ទុល្លភា លោកេ។

Bhuñjāhi kāmabhoge, kāmasukhā dullabhā loke.

៤៨៦.

486.

‘‘និស្សដ្ឋំ តេ រជ្ជំ, ភោគេ ភុញ្ជស្សុ ទេហិ ទានានិ;

‘‘Nissaṭṭhaṃ te rajjaṃ, bhoge bhuñjassu dehi dānāni;

មា ទុម្មនា អហោសិ, មាតាបិតរោ តេ ទុក្ខិតា។

Mā dummanā ahosi, mātāpitaro te dukkhitā.

៤៨៧.

487.

‘‘តំ តំ ភណតិ សុមេធា, កាមេហិ អនត្ថិកា វិគតមោហា;

‘‘Taṃ taṃ bhaṇati sumedhā, kāmehi anatthikā vigatamohā;

មា កាមេ អភិនន្ទិ, កាមេស្វាទីនវំ បស្ស។

Mā kāme abhinandi, kāmesvādīnavaṃ passa.

៤៨៨.

488.

‘‘ចាតុទ្ទីបោ រាជា, មន្ធាតា អាសិ កាមភោគិនមគ្គោ;

‘‘Cātuddīpo rājā, mandhātā āsi kāmabhoginamaggo;

អតិត្តោ កាលង្កតោ, ន ចស្ស បរិបូរិតា ឥច្ឆា។

Atitto kālaṅkato, na cassa paripūritā icchā.

៤៨៩.

489.

‘‘សត្ត រតនានិ វស្សេយ្យ, វុដ្ឋិមា ទសទិសា សមន្តេន;

‘‘Satta ratanāni vasseyya, vuṭṭhimā dasadisā samantena;

ន ចត្ថិ តិត្តិ កាមានំ, អតិត្តាវ មរន្តិ នរា។

Na catthi titti kāmānaṃ, atittāva maranti narā.

៤៩០.

490.

‘‘អសិសូនូបមា កាមា, កាមា សប្បសិរោបមា;

‘‘Asisūnūpamā kāmā, kāmā sappasiropamā;

ឧក្កោបមា អនុទហន្តិ, អដ្ឋិកង្កលសន្និភា។

Ukkopamā anudahanti, aṭṭhikaṅkalasannibhā.

៤៩១.

491.

‘‘អនិច្ចា អធុវា កាមា, ពហុទុក្ខា មហាវិសា;

‘‘Aniccā adhuvā kāmā, bahudukkhā mahāvisā;

អយោគុឡោវ សន្តត្តោ, អឃមូលា ទុខប្ផលា។

Ayoguḷova santatto, aghamūlā dukhapphalā.

៤៩២.

492.

‘‘រុក្ខផលូបមា កាមា, មំសបេសូបមា ទុខា;

‘‘Rukkhaphalūpamā kāmā, maṃsapesūpamā dukhā;

សុបិនោបមា វញ្ចនិយា, កាមា យាចិតកូបមា។

Supinopamā vañcaniyā, kāmā yācitakūpamā.

៤៩៣.

493.

‘‘សត្តិសូលូបមា កាមា, រោគោ គណ្ឌោ អឃំ និឃំ;

‘‘Sattisūlūpamā kāmā, rogo gaṇḍo aghaṃ nighaṃ;

អង្គារកាសុសទិសា, អឃមូលំ ភយំ វធោ។

Aṅgārakāsusadisā, aghamūlaṃ bhayaṃ vadho.

៤៩៤.

494.

‘‘ឯវំ ពហុទុក្ខា កាមា, អក្ខាតា អន្តរាយិកា;

‘‘Evaṃ bahudukkhā kāmā, akkhātā antarāyikā;

គច្ឆថ ន មេ ភវគតេ, វិស្សាសោ អត្ថិ អត្តនោ។

Gacchatha na me bhavagate, vissāso atthi attano.

៤៩៥.

495.

‘‘កិំ មម បរោ ករិស្សតិ, អត្តនោ សីសម្ហិ ឌយ្ហមានម្ហិ;

‘‘Kiṃ mama paro karissati, attano sīsamhi ḍayhamānamhi;

អនុពន្ធេ ជរាមរណេ, តស្ស ឃាតាយ ឃដិតព្ពំ។

Anubandhe jarāmaraṇe, tassa ghātāya ghaṭitabbaṃ.

៤៩៦.

496.

‘‘ទ្វារំ អបាបុរិត្វានហំ, មាតាបិតរោ អនីករត្តញ្ច;

‘‘Dvāraṃ apāpuritvānahaṃ, mātāpitaro anīkarattañca;

ទិស្វាន ឆមំ និសិន្នេ, រោទន្តេ ឥទមវោចំ។

Disvāna chamaṃ nisinne, rodante idamavocaṃ.

៤៩៧.

497.

‘‘ទីឃោ ពាលានំ សំសារោ, បុនប្បុនញ្ច រោទតំ;

‘‘Dīgho bālānaṃ saṃsāro, punappunañca rodataṃ;

អនមតគ្គេ បិតុ មរណេ, ភាតុ វធេ អត្តនោ ច វធេ។

Anamatagge pitu maraṇe, bhātu vadhe attano ca vadhe.

៤៩៨.

498.

‘‘អស្សុ ថញ្ញំ រុធិរំ, សំសារំ អនមតគ្គតោ សរថ;

‘‘Assu thaññaṃ rudhiraṃ, saṃsāraṃ anamataggato saratha;

សត្តានំ សំសរតំ, សរាហិ អដ្ឋីនញ្ច សន្និចយំ។

Sattānaṃ saṃsarataṃ, sarāhi aṭṭhīnañca sannicayaṃ.

៤៩៩.

499.

‘‘សរ ចតុរោទធី, ឧបនីតេ អស្សុថញ្ញរុធិរម្ហិ;

‘‘Sara caturodadhī, upanīte assuthaññarudhiramhi;

សរ ឯកកប្បមដ្ឋីនំ, សញ្ចយំ វិបុលេន សមំ។

Sara ekakappamaṭṭhīnaṃ, sañcayaṃ vipulena samaṃ.

៥០០.

500.

‘‘អនមតគ្គេ សំសរតោ, មហិំ ជម្ពុទីបមុបនីតំ;

‘‘Anamatagge saṃsarato, mahiṃ jambudīpamupanītaṃ;

កោលដ្ឋិមត្តគុឡិកា, មាតា មាតុស្វេវ នប្បហោន្តិ។

Kolaṭṭhimattaguḷikā, mātā mātusveva nappahonti.

៥០១.

501.

‘‘តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ, ឧបនីតំ អនមតគ្គតោ សរ;

‘‘Tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, upanītaṃ anamataggato sara;

ចតុរង្គុលិកា ឃដិកា, បិតុបិតុស្វេវ នប្បហោន្តិ។

Caturaṅgulikā ghaṭikā, pitupitusveva nappahonti.

៥០២.

502.

‘‘សរ កាណកច្ឆបំ បុព្ពសមុទ្ទេ, អបរតោ ច យុគឆិទ្ទំ;

‘‘Sara kāṇakacchapaṃ pubbasamudde, aparato ca yugachiddaṃ;

សិរំ តស្ស ច បដិមុក្កំ, មនុស្សលាភម្ហិ ឱបម្មំ។

Siraṃ tassa ca paṭimukkaṃ, manussalābhamhi opammaṃ.

៥០៣.

503.

‘‘សរ រូបំ ផេណបិណ្ឌោបមស្ស, កាយកលិនោ អសារស្ស;

‘‘Sara rūpaṃ pheṇapiṇḍopamassa, kāyakalino asārassa;

ខន្ធេ បស្ស អនិច្ចេ, សរាហិ និរយេ ពហុវិឃាតេ។

Khandhe passa anicce, sarāhi niraye bahuvighāte.

៥០៤.

504.

‘‘សរ កដសិំ វឌ្ឍេន្តេ, បុនប្បុនំ តាសុ តាសុ ជាតីសុ;

‘‘Sara kaṭasiṃ vaḍḍhente, punappunaṃ tāsu tāsu jātīsu;

សរ កុម្ភីលភយានិ ច, សរាហិ ចត្តារិ សច្ចានិ។

Sara kumbhīlabhayāni ca, sarāhi cattāri saccāni.

៥០៥.

505.

‘‘អមតម្ហិ វិជ្ជមានេ, កិំ តវ បញ្ចកដុកេន បីតេន;

‘‘Amatamhi vijjamāne, kiṃ tava pañcakaṭukena pītena;

សព្ពា ហិ កាមរតិយោ, កដុកតរា បញ្ចកដុកេន។

Sabbā hi kāmaratiyo, kaṭukatarā pañcakaṭukena.

៥០៦.

506.

‘‘អមតម្ហិ វិជ្ជមានេ, កិំ តវ កាមេហិ យេ បរិឡាហា;

‘‘Amatamhi vijjamāne, kiṃ tava kāmehi ye pariḷāhā;

សព្ពា ហិ កាមរតិយោ, ជលិតា កុថិតា កម្បិតា សន្តាបិតា។

Sabbā hi kāmaratiyo, jalitā kuthitā kampitā santāpitā.

៥០៧.

507.

‘‘អសបត្តម្ហិ សមានេ, កិំ តវ កាមេហិ យេ ពហុសបត្តា;

‘‘Asapattamhi samāne, kiṃ tava kāmehi ye bahusapattā;

រាជគ្គិចោរឧទកប្បិយេហិ, សាធារណា កាមា ពហុសបត្តា។

Rājaggicoraudakappiyehi, sādhāraṇā kāmā bahusapattā.

៥០៨.

508.

‘‘មោក្ខម្ហិ វិជ្ជមានេ, កិំ តវ កាមេហិ យេសុ វធពន្ធោ;

‘‘Mokkhamhi vijjamāne, kiṃ tava kāmehi yesu vadhabandho;

កាមេសុ ហិ អសកាមា, វធពន្ធទុខានិ អនុភោន្តិ។

Kāmesu hi asakāmā, vadhabandhadukhāni anubhonti.

៥០៩.

509.

‘‘អាទីបិតា តិណុក្កា, គណ្ហន្តំ ទហន្តិ នេវ មុញ្ចន្តំ;

‘‘Ādīpitā tiṇukkā, gaṇhantaṃ dahanti neva muñcantaṃ;

ឧក្កោបមា ហិ កាមា, ទហន្តិ យេ តេ ន មុញ្ចន្តិ។

Ukkopamā hi kāmā, dahanti ye te na muñcanti.

៥១០.

510.

‘‘មា អប្បកស្ស ហេតុ, កាមសុខស្ស វិបុលំ ជហី សុខំ;

‘‘Mā appakassa hetu, kāmasukhassa vipulaṃ jahī sukhaṃ;

មា បុថុលោមោវ ពឡិសំ, គិលិត្វា បច្ឆា វិហញ្ញសិ។

Mā puthulomova baḷisaṃ, gilitvā pacchā vihaññasi.

៥១១.

511.

‘‘កាមំ កាមេសុ ទមស្សុ, តាវ សុនខោវ សង្ខលាពទ្ធោ;

‘‘Kāmaṃ kāmesu damassu, tāva sunakhova saṅkhalābaddho;

កាហិន្តិ ខុ តំ កាមា, ឆាតា សុនខំវ ចណ្ឌាលា។

Kāhinti khu taṃ kāmā, chātā sunakhaṃva caṇḍālā.

៥១២.

512.

‘‘អបរិមិតញ្ច ទុក្ខំ, ពហូនិ ច ចិត្តទោមនស្សានិ;

‘‘Aparimitañca dukkhaṃ, bahūni ca cittadomanassāni;

អនុភោហិសិ កាមយុត្តោ, បដិនិស្សជ អទ្ធុវេ កាមេ។

Anubhohisi kāmayutto, paṭinissaja addhuve kāme.

៥១៣.

513.

‘‘អជរម្ហិ វិជ្ជមានេ, កិំ តវ កាមេហិ យេសុ ជរា;

‘‘Ajaramhi vijjamāne, kiṃ tava kāmehi yesu jarā;

មរណព្យាធិគហិតា, សព្ពា សព្ពត្ថ ជាតិយោ។

Maraṇabyādhigahitā, sabbā sabbattha jātiyo.

៥១៤.

514.

‘‘ឥទមជរមិទមមរំ, ឥទមជរាមរំ បទមសោកំ;

‘‘Idamajaramidamamaraṃ, idamajarāmaraṃ padamasokaṃ;

អសបត្តមសម្ពាធំ, អខលិតមភយំ និរុបតាបំ។

Asapattamasambādhaṃ, akhalitamabhayaṃ nirupatāpaṃ.

៥១៥.

515.

‘‘អធិគតមិទំ ពហូហិ, អមតំ អជ្ជាបិ ច លភនីយមិទំ;

‘‘Adhigatamidaṃ bahūhi, amataṃ ajjāpi ca labhanīyamidaṃ;

យោ យោនិសោ បយុញ្ជតិ, ន ច សក្កា អឃដមានេន។

Yo yoniso payuñjati, na ca sakkā aghaṭamānena.

៥១៦.

516.

‘‘ឯវំ ភណតិ សុមេធា, សង្ខារគតេ រតិំ អលភមានា;

‘‘Evaṃ bhaṇati sumedhā, saṅkhāragate ratiṃ alabhamānā;

អនុនេន្តី អនិករត្តំ, កេសេ ច ឆមំ ខិបិ សុមេធា។

Anunentī anikarattaṃ, kese ca chamaṃ khipi sumedhā.

៥១៧.

517.

‘‘ឧដ្ឋាយ អនិករត្តោ, បញ្ជលិកោ យាចតស្សា បិតរំ សោ;

‘‘Uṭṭhāya anikaratto, pañjaliko yācatassā pitaraṃ so;

វិស្សជ្ជេថ សុមេធំ, បព្ពជិតុំ វិមោក្ខសច្ចទស្សា។

Vissajjetha sumedhaṃ, pabbajituṃ vimokkhasaccadassā.

៥១៨.

518.

‘‘វិស្សជ្ជិតា មាតាបិតូហិ, បព្ពជិ សោកភយភីតា;

‘‘Vissajjitā mātāpitūhi, pabbaji sokabhayabhītā;

ឆ អភិញ្ញា សច្ឆិកតា, អគ្គផលំ សិក្ខមានាយ។

Cha abhiññā sacchikatā, aggaphalaṃ sikkhamānāya.

៥១៩.

519.

‘‘អច្ឆរិយមព្ភុតំ តំ, និព្ពានំ អាសិ រាជកញ្ញាយ;

‘‘Acchariyamabbhutaṃ taṃ, nibbānaṃ āsi rājakaññāya;

បុព្ពេនិវាសចរិតំ, យថា ព្យាករិ បច្ឆិមេ កាលេ។

Pubbenivāsacaritaṃ, yathā byākari pacchime kāle.

៥២០.

520.

‘‘ភគវតិ កោណាគមនេ, សង្ឃារាមម្ហិ នវនិវេសម្ហិ;

‘‘Bhagavati koṇāgamane, saṅghārāmamhi navanivesamhi;

សខិយោ តិស្សោ ជនិយោ, វិហារទានំ អទាសិម្ហ។

Sakhiyo tisso janiyo, vihāradānaṃ adāsimha.

៥២១.

521.

‘‘ទសក្ខត្តុំ សតក្ខត្តុំ, ទសសតក្ខត្តុំ សតានិ ច សតក្ខត្តុំ;

‘‘Dasakkhattuṃ satakkhattuṃ, dasasatakkhattuṃ satāni ca satakkhattuṃ;

ទេវេសុ ឧបបជ្ជិម្ហ, កោ បន វាទោ មនុស្សេសុ។

Devesu upapajjimha, ko pana vādo manussesu.

៥២២.

522.

‘‘ទេវេសុ មហិទ្ធិកា អហុម្ហ, មានុសកម្ហិ កោ បន វាទោ;

‘‘Devesu mahiddhikā ahumha, mānusakamhi ko pana vādo;

សត្តរតនស្ស មហេសី, ឥត្ថិរតនំ អហំ អាសិំ។

Sattaratanassa mahesī, itthiratanaṃ ahaṃ āsiṃ.

៥២៣.

523.

‘‘សោ ហេតុ សោ បភវោ, តំ មូលំ សាវ សាសនេ ខន្តី;

‘‘So hetu so pabhavo, taṃ mūlaṃ sāva sāsane khantī;

តំ បឋមសមោធានំ, តំ ធម្មរតាយ និព្ពានំ។

Taṃ paṭhamasamodhānaṃ, taṃ dhammaratāya nibbānaṃ.

៥២៤.

524.

‘‘ឯវំ ករោន្តិ យេ សទ្ទហន្តិ, វចនំ អនោមបញ្ញស្ស;

‘‘Evaṃ karonti ye saddahanti, vacanaṃ anomapaññassa;

និព្ពិន្ទន្តិ ភវគតេ, និព្ពិន្ទិត្វា វិរជ្ជន្តី’’តិ។ –

Nibbindanti bhavagate, nibbinditvā virajjantī’’ti. –

ឥមា គាថា អភាសិ។

Imā gāthā abhāsi.

តត្ថ មន្តវតិយា នគរេតិ មន្តវតីតិ ឯវំនាមកេ នគរេ។ រញ្ញោ កោញ្ចស្សាតិ កោញ្ចស្ស នាម រញ្ញោ មហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ ជាតា ធីតា អាសិំ។ សុមេធាតិ នាមេន សុមេធា។ បសាទិតា សាសនករេហីតិ សត្ថុសាសនករេហិ អរិយេហិ ធម្មទេសនាយ សាសនេ បសាទិតា សញ្ជាតរតនត្តយប្បសាទា កតា។

Tattha mantavatiyā nagareti mantavatīti evaṃnāmake nagare. Rañño koñcassāti koñcassa nāma rañño mahesiyā kucchimhi jātā dhītā āsiṃ. Sumedhāti nāmena sumedhā. Pasāditā sāsanakarehīti satthusāsanakarehi ariyehi dhammadesanāya sāsane pasāditā sañjātaratanattayappasādā katā.

សីលវតីតិ អាចារសីលសម្បន្នា។ ចិត្តកថាតិ ចិត្តធម្មកថា។ ពហុស្សុតាតិ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ បរិយត្តិធម្មស្សុតិយុតា។ ពុទ្ធសាសនេ វិនីតាតិ ឯវំ បវត្តិ, ឯវំ និវត្តិ, ឥតិ សីលំ, ឥតិ សមាធិ, ឥតិ បញ្ញាតិ សុត្តានុគតេន (ទី. និ. ២.១៨៦) យោនិសោមនសិការេន តទង្គតោ កិលេសានំ វិនិវត្តត្តា ពុទ្ធានំ សាសនេ វិនីតា សំយតកាយវាចាចិត្តា។ ឧភយោ និសាមេថាតិ តុម្ហេ ទ្វេបិ មម វចនំ និសាមេថ, មាតាបិតរោ ឧបគន្ត្វា ភណតីតិ យោជនា។

Sīlavatīti ācārasīlasampannā. Cittakathāti cittadhammakathā. Bahussutāti bhikkhunīnaṃ santike pariyattidhammassutiyutā. Buddhasāsane vinītāti evaṃ pavatti, evaṃ nivatti, iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññāti suttānugatena (dī. ni. 2.186) yonisomanasikārena tadaṅgato kilesānaṃ vinivattattā buddhānaṃ sāsane vinītā saṃyatakāyavācācittā. Ubhayo nisāmethāti tumhe dvepi mama vacanaṃ nisāmetha, mātāpitaro upagantvā bhaṇatīti yojanā.

យទិបិ ទិព្ពន្តិ ទេវលោកបរិយាបន្នម្បិ ភវគតំ នាម សព្ពម្បិ អសស្សតំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ។ កិមង្គំ បន តុច្ឆា កាមាតិ កិមង្គំ បន មានុសកា កាមា, តេ សព្ពេបិ អសារកភាវតោ តុច្ឆា រិត្តា, សត្ថធារាយំ មធុពិន្ទុ វិយ អប្បស្សាទា, ឯតរហិ អាយតិញ្ច វិបុលទុក្ខតាយ ពហុវិឃាតា។

Yadipi dibbanti devalokapariyāpannampi bhavagataṃ nāma sabbampi asassataṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ. Kimaṅgaṃ pana tucchā kāmāti kimaṅgaṃ pana mānusakā kāmā, te sabbepi asārakabhāvato tucchā rittā, satthadhārāyaṃ madhubindu viya appassādā, etarahi āyatiñca vipuladukkhatāya bahuvighātā.

កដុកាតិ អនិដ្ឋា។ សប្បដិភយដ្ឋេន អាសីវិសូបមា។ យេសុ កាមេសុ។ មុច្ឆិតាតិ អជ្ឈោសិតា។ សមប្បិតាតិ សកម្មុនា សព្ពសោ អប្បិតា ខិត្តា, ឧបបន្នាតិ អត្ថោ ។ ហញ្ញន្តេតិ ពាធីយន្តិ។

Kaṭukāti aniṭṭhā. Sappaṭibhayaṭṭhena āsīvisūpamā. Yesu kāmesu. Mucchitāti ajjhositā. Samappitāti sakammunā sabbaso appitā khittā, upapannāti attho . Haññanteti bādhīyanti.

វិនិបាតេតិ អបាយេ។

Vinipāteti apāye.

អចេតនាតិ អត្តហិតចេតនាយ អភាវេន អចេតនា។ ទុក្ខសមុទយោរុទ្ធាតិ តណ្ហានិមិត្តសំសារេ អវរុទ្ធា។ ទេសេន្តេតិ ចតុសច្ចធម្មេ ទេសិយមានេ។ អជានន្តាតិ អត្ថំ អជានន្តា។ ន ពុជ្ឈរេ អរិយសច្ចានីតិ ទុក្ខាទីនិ អរិយសច្ចានិ ន បដិពុជ្ឈន្តិ។

Acetanāti attahitacetanāya abhāvena acetanā. Dukkhasamudayoruddhāti taṇhānimittasaṃsāre avaruddhā. Desenteti catusaccadhamme desiyamāne. Ajānantāti atthaṃ ajānantā. Na bujjhare ariyasaccānīti dukkhādīni ariyasaccāni na paṭibujjhanti.

អម្មាតិ មាតរំ បមុខំ កត្វា អាលបតិ។ តេ ពហុតរា អជានន្តាតិ យេ អភិនន្ទន្តិ ភវគតំ បិហេន្តិ ទេវេសុ ឧបបត្តិំ ពុទ្ធវរទេសិតានិ សច្ចានិ អជានន្តា, តេយេវ ច ឥមស្មិំ លោកេ ពហុតរាតិ យោជនា។

Ammāti mātaraṃ pamukhaṃ katvā ālapati. Te bahutarā ajānantāti ye abhinandanti bhavagataṃ pihenti devesu upapattiṃ buddhavaradesitāni saccāni ajānantā, teyeva ca imasmiṃ loke bahutarāti yojanā.

ភវគតេ អនិច្ចម្ហីតិ សព្ពស្មិំ ភវេ អនិច្ចេ ទេវេសុ ឧបបត្តិ ន សស្សតា, ឯវំ សន្តេបិ ន ច សន្តសន្តិ ពាលា ន ឧត្តសន្តិ ន សំវេគំ អាបជ្ជន្តិ។ បុនប្បុនំ ជាយិតព្ពស្សាតិ អបរាបរំ ឧបបជ្ជមានស្ស។

Bhavagate aniccamhīti sabbasmiṃ bhave anicce devesu upapatti na sassatā, evaṃ santepi na ca santasanti bālā na uttasanti na saṃvegaṃ āpajjanti. Punappunaṃ jāyitabbassāti aparāparaṃ upapajjamānassa.

ចត្តារោ វិនិបាតាតិ និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ អសុរយោនីតិ ឥមេ ចត្តារោ សុខសមុស្សយតោ វិនិបាតគតិយោ។ មនុស្សទេវូបបត្តិសញ្ញិតា បន ទ្វេវ គតិយោ កថញ្ចិ កិច្ឆេន កសិរេន លព្ភន្តិ បុញ្ញកម្មស្ស ទុក្ករត្តា។ និរយេសូតិ សុខរហិតេសុ អបាយេសុ។

Cattāro vinipātāti nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurayonīti ime cattāro sukhasamussayato vinipātagatiyo. Manussadevūpapattisaññitā pana dveva gatiyo kathañci kicchena kasirena labbhanti puññakammassa dukkarattā. Nirayesūti sukharahitesu apāyesu.

អប្បោស្សុក្កាតិ អញ្ញកិច្ចេសុ និរុស្សុក្កា។ ឃដិស្សន្តិ វាយមិស្សំ ភាវនំ អនុយុញ្ជិស្សាមិ, កាយកលិនា អសារេន ភវគតេ កិំ អភិនន្ទិតេនាតិ យោជនា។

Appossukkāti aññakiccesu nirussukkā. Ghaṭissanti vāyamissaṃ bhāvanaṃ anuyuñjissāmi, kāyakalinā asārena bhavagate kiṃ abhinanditenāti yojanā.

ភវតណ្ហាយ និរោធាតិ ភវគតាយ តណ្ហាយ និរោធហេតុ និរោធត្ថំ។

Bhavataṇhāya nirodhāti bhavagatāya taṇhāya nirodhahetu nirodhatthaṃ.

ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ លទ្ធោ, វិវជ្ជិតោ និរយូបបត្តិអាទិកោ អដ្ឋវិធោ អក្ខណោ, ខណោ នវមោ ខណោ លទ្ធោតិ យោជនា។ សីលានីតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលានិ។ ព្រហ្មចរិយន្តិ សាសនព្រហ្មចរិយំ។ ន ទូសេយ្យន្តិ ន កោបេយ្យាមិ។

Buddhānaṃ uppādo laddho, vivajjito nirayūpapattiādiko aṭṭhavidho akkhaṇo, khaṇo navamo khaṇo laddhoti yojanā. Sīlānīti catupārisuddhisīlāni. Brahmacariyanti sāsanabrahmacariyaṃ. Na dūseyyanti na kopeyyāmi.

ន តាវ អាហារំ អាហរិស្សំ គហដ្ឋាតិ ‘‘នេវ តាវ អហំ គហដ្ឋា ហុត្វា អាហារំ អាហរិស្សាមិ, សចេ បព្ពជ្ជំ ន លភិស្សាមិ, មរណវសមេវ គតា ភវិស្សាមី’’តិ ឯវំ សុមេធា មាតាបិតរោ ភណតីតិ យោជនា។

Na tāva āhāraṃ āharissaṃ gahaṭṭhāti ‘‘neva tāva ahaṃ gahaṭṭhā hutvā āhāraṃ āharissāmi, sace pabbajjaṃ na labhissāmi, maraṇavasameva gatā bhavissāmī’’ti evaṃ sumedhā mātāpitaro bhaṇatīti yojanā.

អស្សាតិ សុមេធាយ។ សព្ពសោ សមភិហតោតិ អស្សូហិ សព្ពសោ អភិហតមុខោ។ ឃដេន្តិ សញ្ញាបេតុន្តិ បាសាទតលេ ឆមាបតិតំ សុមេធំ មាតា ច បិតា ច គិហិភាវាយ សញ្ញាបេតុំ ឃដេន្តិ វាយមន្តិ។ ‘‘ឃដេន្តិ វាយមន្តី’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ។

Assāti sumedhāya. Sabbaso samabhihatoti assūhi sabbaso abhihatamukho. Ghaṭenti saññāpetunti pāsādatale chamāpatitaṃ sumedhaṃ mātā ca pitā ca gihibhāvāya saññāpetuṃ ghaṭenti vāyamanti. ‘‘Ghaṭenti vāyamantī’’tipi pāṭho, so evattho.

កិំ សោចិតេនាតិ ‘‘បព្ពជ្ជំ ន លភិស្សាមី’’តិ កិំ សោចនេន។ ទិន្នាសិ វារណវតិម្ហីតិ វារណវតីនគរេ ទិន្នា អសិ។ ‘‘ទិន្នាសី’’តិ វត្វា បុនបិ ‘‘ត្វំ ទិន្នា’’តិ វចនំ ទឡ្ហំ ទិន្នភាវទស្សនត្ថំ។

Kiṃ socitenāti ‘‘pabbajjaṃ na labhissāmī’’ti kiṃ socanena. Dinnāsi vāraṇavatimhīti vāraṇavatīnagare dinnā asi. ‘‘Dinnāsī’’ti vatvā punapi ‘‘tvaṃ dinnā’’ti vacanaṃ daḷhaṃ dinnabhāvadassanatthaṃ.

រជ្ជេ អាណាតិ អនិករត្តស្ស រជ្ជេ តវ អាណា បវត្តតិ។ ធនមិស្សរិយន្តិ ឥមស្មិំ កុលេ បតិកុលេ ច ធនំ ឥស្សរិយញ្ច, ភោគា សុខា អតិវិយ ឥដ្ឋា ភោគាតិ សព្ពមិទំ តុយ្ហំ ឧបដ្ឋិតំ ហត្ថគតំ។ ទហរិកាសីតិ តរុណី ចាសិ, តស្មា ភុញ្ជាហិ កាមភោគេ។ តេន ការណេន វារេយ្យំ ហោតុ តេ បុត្តាតិ យោជនា។

Rajje āṇāti anikarattassa rajje tava āṇā pavattati. Dhanamissariyanti imasmiṃ kule patikule ca dhanaṃ issariyañca, bhogā sukhā ativiya iṭṭhā bhogāti sabbamidaṃ tuyhaṃ upaṭṭhitaṃ hatthagataṃ. Daharikāsīti taruṇī cāsi, tasmā bhuñjāhi kāmabhoge. Tena kāraṇena vāreyyaṃ hotu te puttāti yojanā.

នេតិ មាតាបិតរោ។ មា ឯទិសិកានីតិ ឯវរូបានិ រជ្ជេ អាណាទីនិ មា ភវន្តុ។ កស្មាតិ ចេ អាហ ‘‘ភគវតមសារ’’ន្តិអាទិ។

Neti mātāpitaro. Mā edisikānīti evarūpāni rajje āṇādīni mā bhavantu. Kasmāti ce āha ‘‘bhagavatamasāra’’ntiādi.

កិមិវាតិ កិមិ វិយ។ បូតិកាយន្តិ ឥមំ បូតិកឡេវរំ។ សវនគន្ធន្តិ វិស្សដ្ឋវិស្សគន្ធំ។ ភយានកន្តិ អវីតរាគានំ ភយាវហំ។ កុណបំ អភិសំវិសេយ្យំ ភស្តន្តិ កុណបភរិតំ ចម្មបសិព្ពកំ, អសកិំ បគ្ឃរិតំ អសុចិបុណ្ណំ នានប្បការស្ស អសុចិនោ បុណ្ណំ ហុត្វា អសកិំ សព្ពកាលំ អធិបគ្ឃរន្តំ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ អភិនិវេសេយ្យំ។

Kimivāti kimi viya. Pūtikāyanti imaṃ pūtikaḷevaraṃ. Savanagandhanti vissaṭṭhavissagandhaṃ. Bhayānakanti avītarāgānaṃ bhayāvahaṃ. Kuṇapaṃ abhisaṃviseyyaṃ bhastanti kuṇapabharitaṃ cammapasibbakaṃ, asakiṃ paggharitaṃ asucipuṇṇaṃ nānappakārassa asucino puṇṇaṃ hutvā asakiṃ sabbakālaṃ adhipaggharantaṃ ‘‘mama ida’’nti abhiniveseyyaṃ.

កិមិវ តហំ ជានន្តី, វិកូលកន្តិ អតិវិយ បដិក្កូលំ អសុចីហិ មំសបេសីហិ សោណិតេហិ ច ឧបលិត្តំ អនេកេសំ កិមិកុលានំ អាលយំ សកុណានំ ភត្តភូតំ។ ‘‘កិមិកុលាលសកុណភត្ត’’ន្តិបិ បាឋោ, កិមីនំ អវសិដ្ឋសកុណានញ្ច ភត្តភូតន្តិ អត្ថោ។ តំ អហំ កឡេវរំ ជានន្តី ឋិតា។ តំ មំ ឥទានិ វារេយ្យវសេន កិស្ស កេន នាម ការណេន ទិយ្យតីតិ ទស្សេតិ។ តស្ស តញ្ច ទានំ កិមិវ កិំ វិយ ហោតីតិ យោជនា។

Kimiva tahaṃ jānantī, vikūlakanti ativiya paṭikkūlaṃ asucīhi maṃsapesīhi soṇitehi ca upalittaṃ anekesaṃ kimikulānaṃ ālayaṃ sakuṇānaṃ bhattabhūtaṃ. ‘‘Kimikulālasakuṇabhatta’’ntipi pāṭho, kimīnaṃ avasiṭṭhasakuṇānañca bhattabhūtanti attho. Taṃ ahaṃ kaḷevaraṃ jānantī ṭhitā. Taṃ maṃ idāni vāreyyavasena kissa kena nāma kāraṇena diyyatīti dasseti. Tassa tañca dānaṃ kimiva kiṃ viya hotīti yojanā.

និព្ពុយ្ហតិ សុសានំ, អចិរំ កាយោ អបេតវិញ្ញាណោតិ អយំ កាយោ អចិរេនេវ អបគតវិញ្ញាណោ សុសានំ និព្ពុយ្ហតិ ឧបនីយតិ។ ឆុទ្ធោតិ ឆឌ្ឌិតោ។ កឡិង្គរំ វិយាតិ និរត្ថកកដ្ឋខណ្ឌសទិសោ។ ជិគុច្ឆមានេហិ ញាតីហីតិ ញាតិជនេហិបិ ជិគុច្ឆមានេហិ។

Nibbuyhati susānaṃ, aciraṃ kāyo apetaviññāṇoti ayaṃ kāyo acireneva apagataviññāṇo susānaṃ nibbuyhati upanīyati. Chuddhoti chaḍḍito. Kaḷiṅgaraṃ viyāti niratthakakaṭṭhakhaṇḍasadiso. Jigucchamānehi ñātīhīti ñātijanehipi jigucchamānehi.

ឆុទ្ធូន នំ សុសានេតិ នំ កឡេវរំ សុសានេ ឆឌ្ឌេត្វា។ បរភត្តន្តិ បរេសំ សោណសិង្គាលាទីនំ ភត្តភូតំ។ ន្ហាយន្តិ ជិគុច្ឆន្តាតិ ‘‘ឥមស្ស បច្ឆតោ អាគតា’’តិ ឯត្តកេនាបិ ជិគុច្ឆមានា សសីសំ និមុជ្ជន្តា ន្ហាយន្តិ, បគេវ ផុដ្ឋវន្តោ។ និយកា មាតាបិតរោតិ អត្តនោ មាតាបិតរោបិ។ កិំ បន សាធារណា ជនតាតិ ឥតរោ បន សមូហោ ជិគុច្ឆតីតិ កិមេវ វត្តព្ពំ។

Chuddhūna naṃ susāneti naṃ kaḷevaraṃ susāne chaḍḍetvā. Parabhattanti paresaṃ soṇasiṅgālādīnaṃ bhattabhūtaṃ. Nhāyanti jigucchantāti ‘‘imassa pacchato āgatā’’ti ettakenāpi jigucchamānā sasīsaṃ nimujjantā nhāyanti, pageva phuṭṭhavanto. Niyakā mātāpitaroti attano mātāpitaropi. Kiṃ pana sādhāraṇā janatāti itaro pana samūho jigucchatīti kimeva vattabbaṃ.

អជ្ឈោសិតាតិ តណ្ហាវសេន អភិនិវិដ្ឋា។ អសារេតិ និច្ចសារាទិសាររហិតេ។

Ajjhositāti taṇhāvasena abhiniviṭṭhā. Asāreti niccasārādisārarahite.

វិនិព្ភុជិត្វាតិ វិញ្ញាណវិនិព្ភោគំ កត្វា។ គន្ធស្ស អសហមានាតិ គន្ធំ អស្ស កាយស្ស អសហន្តី។ សកាបិ មាតាតិ អត្តនោ មាតាបិ ជិគុច្ឆេយ្យ កោដ្ឋាសានំ វិនិព្ភុជ្ជនេន បដិក្កូលភាវាយ សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋហនតោ។

Vinibbhujitvāti viññāṇavinibbhogaṃ katvā. Gandhassa asahamānāti gandhaṃ assa kāyassa asahantī. Sakāpi mātāti attano mātāpi jiguccheyya koṭṭhāsānaṃ vinibbhujjanena paṭikkūlabhāvāya suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahanato.

ខន្ធធាតុអាយតនន្តិ រូបក្ខន្ធាទយោ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា, ចក្ខុធាតុអាទយោ ឥមា អដ្ឋារសធាតុយោ, ចក្ខាយតនាទីនិ ឥមានិ ទ្វាទសាយតនានីតិ ឯវំ ខន្ធា ធាតុយោ អាយតនានិ ចាតិ សព្ពំ ឥទំ រូបារូបធម្មជាតំ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតត្តា សង្ខតំ, តយិទំ តស្មិំ ភវេ បវត្តមានំ ទុក្ខំ, ជាតិបច្ចយត្តា ជាតិមូលកន្តិ។ ឯវំ យោនិសោ ឧបាយេន អនុវិចិនន្តី ចិន្តយន្តី, វារេយ្យំ វិវាហំ, កិស្ស កេន ការណេន ឥច្ឆិស្សាមិ។

Khandhadhātuāyatananti rūpakkhandhādayo ime pañcakkhandhā, cakkhudhātuādayo imā aṭṭhārasadhātuyo, cakkhāyatanādīni imāni dvādasāyatanānīti evaṃ khandhā dhātuyo āyatanāni cāti sabbaṃ idaṃ rūpārūpadhammajātaṃ samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhataṃ, tayidaṃ tasmiṃ bhave pavattamānaṃ dukkhaṃ, jātipaccayattā jātimūlakanti. Evaṃ yoniso upāyena anuvicinantī cintayantī, vāreyyaṃ vivāhaṃ, kissa kena kāraṇena icchissāmi.

‘‘សីលានិ ព្រហ្មចរិយំ, បព្ពជ្ជា ទុក្ករា’’តិ យទេតំ មាតាបិតូហិ វុត្តំ តស្ស បដិវចនំ ទាតុំ ‘‘ទិវសេ ទិវសេ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ទិវសេ ទិវសេ តិសត្តិសតានិ នវនវា បតេយ្យុំ កាយម្ហីតិ ទិនេ ទិនេ តីណិ សត្តិសតានិ តាវទេវ បីតនិសិតភាវេន អភិនវានិ កាយស្មិំ សម្បតេយ្យុំ។ វស្សសតម្បិ ច ឃាតោ សេយ្យោតិ និរន្តរំ វស្សសតម្បិ បតមានោ យថាវុត្តោ សត្តិឃាតោ សេយ្យោ។ ទុក្ខស្ស ចេវំ ខយោតិ ឯវំ ចេ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិក្ខយោ ភវេយ្យ, ឯវំ មហន្តម្បិ បវត្តិទុក្ខំ អធិវាសេត្វា និព្ពានាធិគមាយ ឧស្សាហោ ករណីយោតិ អធិប្បាយោ។

‘‘Sīlāni brahmacariyaṃ, pabbajjā dukkarā’’ti yadetaṃ mātāpitūhi vuttaṃ tassa paṭivacanaṃ dātuṃ ‘‘divase divase’’tiādi vuttaṃ. Tattha divase divase tisattisatāni navanavā pateyyuṃ kāyamhīti dine dine tīṇi sattisatāni tāvadeva pītanisitabhāvena abhinavāni kāyasmiṃ sampateyyuṃ. Vassasatampi ca ghāto seyyoti nirantaraṃ vassasatampi patamāno yathāvutto sattighāto seyyo. Dukkhassa cevaṃ khayoti evaṃ ce vaṭṭadukkhassa parikkhayo bhaveyya, evaṃ mahantampi pavattidukkhaṃ adhivāsetvā nibbānādhigamāya ussāho karaṇīyoti adhippāyo.

អជ្ឈុបគច្ឆេតិ សម្បដិច្ឆេយ្យ។ ឯវន្តិ វុត្តនយេន។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បុគ្គលោ អនមតគ្គំ សំសារំ អបរិមាណញ្ច វដ្ដទុក្ខំ ទីបេន្តំ សត្ថុនោ វចនំ វិញ្ញាយ ឋិតោ យថាវុត្តំ សត្តិឃាតទុក្ខំ សម្បដិច្ឆេយ្យ, តេន ចេវ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិក្ខយោ សិយាតិ។ តេនាហ – ‘‘ទីឃោ តេសំ សំសារោ, បុនប្បុនញ្ច ហញ្ញមានាន’’ន្តិ, អបរាបរំ ជាតិជរាព្យាធិមរណាទីហិ ពាធិយមានានន្តិ អត្ថោ។

Ajjhupagaccheti sampaṭiccheyya. Evanti vuttanayena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo puggalo anamataggaṃ saṃsāraṃ aparimāṇañca vaṭṭadukkhaṃ dīpentaṃ satthuno vacanaṃ viññāya ṭhito yathāvuttaṃ sattighātadukkhaṃ sampaṭiccheyya, tena ceva vaṭṭadukkhassa parikkhayo siyāti. Tenāha – ‘‘dīgho tesaṃ saṃsāro, punappunañca haññamānāna’’nti, aparāparaṃ jātijarābyādhimaraṇādīhi bādhiyamānānanti attho.

អសុរកាយេតិ កាលកញ្ចិកាទិ បេតាសុរនិកាយេ។ ឃាតាតិ កាយចិត្តានំ ឧបឃាតា វធា។

Asurakāyeti kālakañcikādi petāsuranikāye. Ghātāti kāyacittānaṃ upaghātā vadhā.

ពហូតិ បញ្ចវិធពន្ធនាទិកម្មការណវសេន បវត្តិយមានា ពហូ អនេកឃាតា។ វិនិបាតគតស្សាតិ សេសាបាយសង្ខាតំ វិនិបាតំ ឧបគតស្សាបិ។ បីឡិយមានស្សាតិ តិរច្ឆានាទិអត្តភាវេ អភិឃាតាទីហិ អាពាធិយមានស្ស។ ទេវេសុបិ អត្តាណន្តិ ទេវត្តភាវេសុបិ តាណំ នត្ថិ រាគបរិឡាហាទិនា សទុក្ខសវិឃាតភាវតោ។ និព្ពានសុខា បរំ នត្ថីតិ និព្ពានសុខតោ បរំ អញ្ញំ ឧត្តមំ សុខំ នាម នត្ថិ លោកិយសុខស្ស វិបរិណាមសង្ខារទុក្ខសភាវត្តា ។ តេនាហ ភគវា – ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិ (ធ. ប. ២០៣-២០៤)។

Bahūti pañcavidhabandhanādikammakāraṇavasena pavattiyamānā bahū anekaghātā. Vinipātagatassāti sesāpāyasaṅkhātaṃ vinipātaṃ upagatassāpi. Pīḷiyamānassāti tiracchānādiattabhāve abhighātādīhi ābādhiyamānassa. Devesupi attāṇanti devattabhāvesupi tāṇaṃ natthi rāgapariḷāhādinā sadukkhasavighātabhāvato. Nibbānasukhā paraṃnatthīti nibbānasukhato paraṃ aññaṃ uttamaṃ sukhaṃ nāma natthi lokiyasukhassa vipariṇāmasaṅkhāradukkhasabhāvattā . Tenāha bhagavā – ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (dha. pa. 203-204).

បត្តា តេ និព្ពានន្តិ តេ និព្ពានំ បត្តាយេវ នាម។ អថ វា តេយេវ និព្ពានំ បត្តា។ យេ យុត្តា ទសពលស្ស បាវចនេតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ យេ យុត្តា បយុត្តា។

Pattā te nibbānanti te nibbānaṃ pattāyeva nāma. Atha vā teyeva nibbānaṃ pattā. Ye yuttā dasabalassa pāvacaneti sammāsambuddhassa sāsane ye yuttā payuttā.

និព្ពិន្នាតិ វិរត្តា។ មេតិ មយា។ វន្តសមាតិ សុវានវមថុសទិសា។ តាលវត្ថុកតាតិ តាលស្ស បតិដ្ឋានសទិសា កតា។

Nibbinnāti virattā. Meti mayā. Vantasamāti suvānavamathusadisā. Tālavatthukatāti tālassa patiṭṭhānasadisā katā.

អថាតិ បច្ឆា, មាតាបិតូនំ អត្តនោ អជ្ឈាសយំ បវេទេត្វា អនិករត្តស្ស ច អាគតភាវំ សុត្វា។ អសិតនិចិតមុទុកេតិ ឥន្ទនីលភមរសមានវណ្ណតាយ អសិតេ, ឃនភាវេន និចិតេ, សិម្ពលិតូលសមសម្ផស្សតាយ មុទុកេ។ កេសេ ខគ្គេន ឆិន្ទិយាតិ អត្តនោ កេសេ សុនិសិតេន អសិនា ឆិន្ទិត្វា។ បាសាទំ បិទហិត្វាតិ អត្តនោ វសនបាសាទេ សិរិគព្ភំ បិធាយ, តស្ស ទ្វារំ ថកេត្វាតិ អត្ថោ។ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជីតិ ខគ្គេន ឆិន្នេ អត្តនោ កេសេ បុរតោ ឋបេត្វា តត្ថ បដិក្កូលមនសិការំ បវត្តេន្តី យថាឧបដ្ឋិតេ និមិត្តេ ឧប្បន្នំ បឋមំ ឈានំ វសីភាវំ អាបាទេត្វា សមាបជ្ជិ។

Athāti pacchā, mātāpitūnaṃ attano ajjhāsayaṃ pavedetvā anikarattassa ca āgatabhāvaṃ sutvā. Asitanicitamuduketi indanīlabhamarasamānavaṇṇatāya asite, ghanabhāvena nicite, simbalitūlasamasamphassatāya muduke. Kese khaggena chindiyāti attano kese sunisitena asinā chinditvā. Pāsādaṃ pidahitvāti attano vasanapāsāde sirigabbhaṃ pidhāya, tassa dvāraṃ thaketvāti attho. Paṭhamajjhānaṃ samāpajjīti khaggena chinne attano kese purato ṭhapetvā tattha paṭikkūlamanasikāraṃ pavattentī yathāupaṭṭhite nimitte uppannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ vasībhāvaṃ āpādetvā samāpajji.

សា ច សុមេធា តហិំ បាសាទេ សមាបន្នា ឈានន្តិ អធិប្បាយោ។ អនិច្ចសញ្ញំ សុភាវេតីតិ ឈានតោ វុដ្ឋហិត្វា ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ‘‘យំកិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិនា (អ. និ. ៤.១៨១; ម. និ. ១.២៤៤; បដិ. ម. ១.៤៨) អនិច្ចានុបស្សនំ សុដ្ឋុ ភាវេតិ, អនិច្ចសញ្ញាគហណេនេវ ចេត្ថ ទុក្ខសញ្ញាទីនម្បិ គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ។

Sā ca sumedhā tahiṃ pāsāde samāpannā jhānanti adhippāyo. Aniccasaññaṃ subhāvetīti jhānato vuṭṭhahitvā jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘yaṃkiñci rūpa’’ntiādinā (a. ni. 4.181; ma. ni. 1.244; paṭi. ma. 1.48) aniccānupassanaṃ suṭṭhu bhāveti, aniccasaññāgahaṇeneva cettha dukkhasaññādīnampi gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ.

មណិកនកភូសិតង្គោតិ មណិវិចិត្តេហិ ហេមមាលាលង្ការេហិ វិភូសិតគត្តោ។

Maṇikanakabhūsitaṅgoti maṇivicittehi hemamālālaṅkārehi vibhūsitagatto.

រជ្ជេ អាណាតិអាទិ យាចិតាការនិទស្សនំ។ តត្ថ អាណាតិ អាធិបច្ចំ។ ឥស្សរិយន្តិ យសោ វិភវសម្បត្តិ។ ភោគា សុខាតិ ឥដ្ឋា មនាបិយា កាមូបភោគា។ ទហរិកាសីតិ ត្វំ ឥទានិ ទហរា តរុណី អសិ។

Rajje āṇātiādi yācitākāranidassanaṃ. Tattha āṇāti ādhipaccaṃ. Issariyanti yaso vibhavasampatti. Bhogā sukhāti iṭṭhā manāpiyā kāmūpabhogā. Daharikāsīti tvaṃ idāni daharā taruṇī asi.

និស្សដ្ឋំ តេ រជ្ជន្តិ មយ្ហំ សព្ពម្បិ តិយោជនិកំ រជ្ជំ តុយ្ហំ បរិច្ចត្តំ, តំ បដិបជ្ជិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ, អយំ មំ កាមេហិយេវ និមន្តេតីតិ មា ទុម្មនា អហោសិ។ ទេហិ ទានានីតិ យថារុចិយា មហន្តានិ ទានានិ សមណព្រាហ្មណេសុ បវត្តេហិ, មាតាបិតរោ តេ ទុក្ខិតា ទោមនស្សប្បត្តា តវ បព្ពជ្ជាធិប្បាយំ សុត្វា តស្មា កាមេ បរិភុញ្ជន្តី។ តេបិ ឧបដ្ឋហន្តី តេសំ ចិត្តំ ទុក្ខា មោចេហីតិ ឯវមេត្ថ បទត្ថយោជនា វេទិតព្ពា។

Nissaṭṭhaṃte rajjanti mayhaṃ sabbampi tiyojanikaṃ rajjaṃ tuyhaṃ pariccattaṃ, taṃ paṭipajjitvā bhoge ca bhuñjassu, ayaṃ maṃ kāmehiyeva nimantetīti mā dummanā ahosi. Dehi dānānīti yathāruciyā mahantāni dānāni samaṇabrāhmaṇesu pavattehi, mātāpitaro te dukkhitā domanassappattā tava pabbajjādhippāyaṃ sutvā tasmā kāme paribhuñjantī. Tepi upaṭṭhahantī tesaṃ cittaṃ dukkhā mocehīti evamettha padatthayojanā veditabbā.

មា កាមេ អភិនន្ទីតិ វត្ថុកាមេ កិលេសកាមេ មា អភិនន្ទិ។ អថ ខោ តេសុ កាមេសុ អាទីនវំ ទោសំ មយ្ហំ វចនានុសារេន បស្ស ញាណចក្ខុនា ឱលោកេហិ។

Mā kāme abhinandīti vatthukāme kilesakāme mā abhinandi. Atha kho tesu kāmesu ādīnavaṃ dosaṃ mayhaṃ vacanānusārena passa ñāṇacakkhunā olokehi.

ចាតុទ្ទីបោតិ ជម្ពុទីបាទីនំ ចតុន្នំ មហាទីបានំ ឥស្សរោ។ មន្ធាតាតិ ឯវំនាមោ រាជា, កាមភោគីនំ អគ្គោ អគ្គភូតោ អាសិ។ តេនាហ ភគវា – ‘‘រាហុគ្គំ អត្តភាវីនំ, មន្ធាតា កាមភោគិន’’ន្តិ (អ. និ. ៤.១៥)។ អតិត្តោ កាលង្កតោតិ ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ កុមារកីឡាវសេន ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឱបរជ្ជវសេន ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ចក្កវត្តី រាជា ហុត្វា ទេវភោគសទិសេ ភោគេ ភុញ្ជិត្វា ឆត្តិំសាយ សក្កានំ អាយុប្បមាណកាលំ តាវតិំសភវនេ សគ្គសម្បត្តិំ អនុភវិត្វាបិ កាមេហិ អតិត្តោវ កាលង្កតោ។ ន ចស្ស បរិបូរិតា ឥច្ឆា អស្ស មន្ធាតុរញ្ញោ កាមេសុ អាសា ន ច បរិបុណ្ណា អាសិ។

Cātuddīpoti jambudīpādīnaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ issaro. Mandhātāti evaṃnāmo rājā, kāmabhogīnaṃ aggo aggabhūto āsi. Tenāha bhagavā – ‘‘rāhuggaṃ attabhāvīnaṃ, mandhātā kāmabhogina’’nti (a. ni. 4.15). Atitto kālaṅkatoti caturāsītivassasahassāni kumārakīḷāvasena caturāsītivassasahassāni oparajjavasena caturāsītivassasahassāni cakkavattī rājā hutvā devabhogasadise bhoge bhuñjitvā chattiṃsāya sakkānaṃ āyuppamāṇakālaṃ tāvatiṃsabhavane saggasampattiṃ anubhavitvāpi kāmehi atittova kālaṅkato. Na cassa paripūritā icchā assa mandhāturañño kāmesu āsā na ca paripuṇṇā āsi.

សត្ត រតនានិ វស្សេយ្យាតិ សត្តបិ រតនានិ, វុដ្ឋិមា ទេវោ ទសទិសា ព្យាបេត្វា, សមន្តេន សមន្តតោ បុរិសស្ស រុចិវសេន យទិបិ វស្សេយ្យ, យថា តំ មន្ធាតុមហារាជស្ស ឯវំ សន្តេបិ ន ចត្ថិ តិត្តិ កាមានំ, អតិត្តាវ មរន្តិ នរា។ តេនាហ ភគវា – ‘‘ន កហាបណវស្សេន, តិត្តិ កាមេសុ វិជ្ជតី’’តិ (ធ. ប. ១៨៦; ជា. ១.៣.២៣)។

Satta ratanāni vasseyyāti sattapi ratanāni, vuṭṭhimā devo dasadisā byāpetvā, samantena samantato purisassa rucivasena yadipi vasseyya, yathā taṃ mandhātumahārājassa evaṃ santepi na catthi titti kāmānaṃ, atittāva maranti narā. Tenāha bhagavā – ‘‘na kahāpaṇavassena, titti kāmesu vijjatī’’ti (dha. pa. 186; jā. 1.3.23).

អសិសូនូបមា កាមា អធិកុដ្ដនដ្ឋេន, សប្បសិរោបមា សប្បដិភយដ្ឋេន, ឧក្កោបមា តិណុក្កូបមា អនុទហនដ្ឋេន។ តេនាហ ‘‘អនុទហន្តី’’តិ។ អដ្ឋិកង្កលសន្និភា អប្បស្សាទដ្ឋេន។

Asisūnūpamā kāmā adhikuṭṭanaṭṭhena, sappasiropamā sappaṭibhayaṭṭhena, ukkopamā tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena. Tenāha ‘‘anudahantī’’ti. Aṭṭhikaṅkalasannibhā appassādaṭṭhena.

មហាវិសាតិ ហលាហលាទិមហាវិសសទិសា។ អឃមូលាតិ អឃស្ស ទុក្ខស្ស មូលា ការណភូតា។ តេនាហ ‘‘ទុខប្ផលា’’តិ។

Mahāvisāti halāhalādimahāvisasadisā. Aghamūlāti aghassa dukkhassa mūlā kāraṇabhūtā. Tenāha ‘‘dukhapphalā’’ti.

រុក្ខប្ផលូបមា អង្គបច្ចង្គានំ ផលិភញ្ជនដ្ឋេន។ មំសបេសូបមា ពហុសាធារណដ្ឋេន។ សុបិនោបមា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន មាយា វិយ បលោភនតោ។ តេនាហ ‘‘វញ្ចនិយា’’តិ, វញ្ចកាតិ អត្ថោ។ យាចិតកូបមាតិ យាចិតកភណ្ឌសទិសា តាវកាលិកដ្ឋេន។

Rukkhapphalūpamā aṅgapaccaṅgānaṃ phalibhañjanaṭṭhena. Maṃsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena. Supinopamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena māyā viya palobhanato. Tenāha ‘‘vañcaniyā’’ti, vañcakāti attho. Yācitakūpamāti yācitakabhaṇḍasadisā tāvakālikaṭṭhena.

សត្តិសូលូបមា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន។ រុជ្ជនដ្ឋេន រោគោ ទុក្ខតាសុលភត្តា។ គណ្ឌោ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ។ ទុក្ខុប្បាទនដ្ឋេន អឃំ។ មរណសម្បាបនេន និឃំ។ អង្គារកាសុសទិសា មហាភិតាបនដ្ឋេន។ ភយហេតុតាយ ចេវ វធកបហូតតាយ ច ភយំ វធោ នាម, កាមាតិ យោជនា។

Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Rujjanaṭṭhena rogo dukkhatāsulabhattā. Gaṇḍo kilesāsucipaggharaṇato. Dukkhuppādanaṭṭhena aghaṃ. Maraṇasampāpanena nighaṃ. Aṅgārakāsusadisā mahābhitāpanaṭṭhena. Bhayahetutāya ceva vadhakapahūtatāya ca bhayaṃ vadho nāma, kāmāti yojanā.

អក្ខាតា អន្តរាយិកាតិ ‘‘សគ្គមគ្គាធិគមស្ស និព្ពានគាមិមគ្គស្ស ច អន្តរាយករា’’តិ ចក្ខុភូតេហិ ពុទ្ធាទីហិ វុត្តា។ គច្ឆថាតិ អនិករត្តំ សបរិសំ វិស្សជ្ជេតិ។

Akkhātā antarāyikāti ‘‘saggamaggādhigamassa nibbānagāmimaggassa ca antarāyakarā’’ti cakkhubhūtehi buddhādīhi vuttā. Gacchathāti anikarattaṃ saparisaṃ vissajjeti.

កិំ មម បរោ ករិស្សតីតិ បរោ អញ្ញោ មម កិំ នាម ហិតំ ករិស្សតិ អត្តនោ សីសម្ហិ ឧត្តមង្គេ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ ឌយ្ហមានេ។ តេនាហ ‘‘អនុពន្ធេ ជរាមរណេ’’តិ។ តស្ស ជរាមរណស្ស សីសឌាហស្ស, ឃាតាយ សមុគ្ឃាតាយ, ឃដិតព្ពំ វាយមិតព្ពំ។

Kiṃ mama paro karissatīti paro añño mama kiṃ nāma hitaṃ karissati attano sīsamhi uttamaṅge ekādasahi aggīhi ḍayhamāne. Tenāha ‘‘anubandhe jarāmaraṇe’’ti. Tassa jarāmaraṇassa sīsaḍāhassa, ghātāya samugghātāya, ghaṭitabbaṃ vāyamitabbaṃ.

ឆមន្តិ ឆមាយំ។ ឥទមវោចន្តិ ឥទំ ‘‘ទីឃោ ពាលានំ សំសារោ’’តិអាទិកំ សំវេគសំវត្តនកំ វចនំ អវោចំ។

Chamanti chamāyaṃ. Idamavocanti idaṃ ‘‘dīgho bālānaṃ saṃsāro’’tiādikaṃ saṃvegasaṃvattanakaṃ vacanaṃ avocaṃ.

ទីឃោ ពាលានំ សំសារោតិ កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដភូតានំ ខន្ធាយតនាទីនំ បដិបាដិបវត្តិសង្ខាតោ សំសារោ អបរិញ្ញាតវត្ថុកានំ អន្ធពាលានំ ទីឃោ ពុទ្ធញាណេនបិ អបរិច្ឆិន្ទនិយោ។ យថា ហិ អនុបច្ឆិន្នត្តា អវិជ្ជាតណ្ហានំ អបរិច្ឆិន្នតាយេវ ភវបពន្ធស្ស បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ បរាបិ កោដីតិ។ បុនប្បុនញ្ច រោទតន្តិ អបរាបរំ សោកវសេន រុទន្តានំ។ ឥមិនាបិ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អនុបច្ឆិន្នតំយេវ តេសំ វិភាវេតិ។

Dīgho bālānaṃ saṃsāroti kilesakammavipākavaṭṭabhūtānaṃ khandhāyatanādīnaṃ paṭipāṭipavattisaṅkhāto saṃsāro apariññātavatthukānaṃ andhabālānaṃ dīgho buddhañāṇenapi aparicchindaniyo. Yathā hi anupacchinnattā avijjātaṇhānaṃ aparicchinnatāyeva bhavapabandhassa pubbā koṭi na paññāyati, evaṃ parāpi koṭīti. Punappunañca rodatanti aparāparaṃ sokavasena rudantānaṃ. Imināpi avijjātaṇhānaṃ anupacchinnataṃyeva tesaṃ vibhāveti.

អស្សុ ថញ្ញំ រុធិរន្តិ យំ ញាតិព្យសនាទិនា ផុដ្ឋានំ រោទន្តានំ អស្សុ ច ទារកកាលេ មាតុថនតោ បីតំ ថញ្ញញ្ច យញ្ច បច្ចត្ថិកេហិ ឃាតិតានំ រុធិរំ។ សំសារំ អនមតគ្គតោ សំសារស្ស អនុ អមតគ្គត្តា ញាណេន អនុគន្ត្វាបិ អមតអគ្គត្តា អវិទិតគ្គត្តា ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា សត្តានំ សំសរតំ, អបរាបរំ សំសរន្តានំ សំសរិតំ សរាហិ, តំ ‘‘កីវ ពហុក’’ន្តិ អនុស្សរាហិ, អដ្ឋីនំ សន្និចយំ សរាហិ អនុស្សរ, ឧបធារេហីតិ អត្ថោ។

Assu thaññaṃ rudhiranti yaṃ ñātibyasanādinā phuṭṭhānaṃ rodantānaṃ assu ca dārakakāle mātuthanato pītaṃ thaññañca yañca paccatthikehi ghātitānaṃ rudhiraṃ. Saṃsāraṃ anamataggato saṃsārassa anu amataggattā ñāṇena anugantvāpi amataaggattā aviditaggattā iminā dīghena addhunā sattānaṃ saṃsarataṃ, aparāparaṃ saṃsarantānaṃ saṃsaritaṃ sarāhi, taṃ ‘‘kīva bahuka’’nti anussarāhi, aṭṭhīnaṃ sannicayaṃ sarāhi anussara, upadhārehīti attho.

ឥទានិ អាទីនវស្ស ពហុភាវញ្ច ឧបមាយ ទស្សេតុំ ‘‘សរ ចតុរោទធី’’តិ គាថមាហ។ តត្ថ សរ ចតុរោទធី ឧបនីតេ អស្សុថញ្ញរុធិរម្ហីតិ ឥមេសំ សត្តានំ អនមតគ្គសំសារេ សំសរន្តានំ ឯកេកស្សបិ អស្សុម្ហិ ថញ្ញេ រុធិរម្ហិ ច បមាណតោ ឧបមេតព្ពេ ចតុរោទធី ចត្តារោ មហាសមុទ្ទេ ឧបមាវសេន ពុទ្ធេហិ ឧបនីតេ សរ សរាហិ។ ឯកកប្បមដ្ឋីនំ, សញ្ចយំ វិបុលេន សមន្តិ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស ឯកស្មិំ កប្បេ អដ្ឋីនំ សញ្ចយំ វេបុល្លបព្ពតេន សមំ ឧបនីតំ សរ។ វុត្តម្បិ ចេសំ –

Idāni ādīnavassa bahubhāvañca upamāya dassetuṃ ‘‘sara caturodadhī’’ti gāthamāha. Tattha sara caturodadhī upanīte assuthaññarudhiramhīti imesaṃ sattānaṃ anamataggasaṃsāre saṃsarantānaṃ ekekassapi assumhi thaññe rudhiramhi ca pamāṇato upametabbe caturodadhī cattāro mahāsamudde upamāvasena buddhehi upanīte sara sarāhi. Ekakappamaṭṭhīnaṃ, sañcayaṃ vipulena samanti ekassa puggalassa ekasmiṃ kappe aṭṭhīnaṃ sañcayaṃ vepullapabbatena samaṃ upanītaṃ sara. Vuttampi cesaṃ –

‘‘ឯកស្សេកេន កប្បេន, បុគ្គលស្សដ្ឋិសញ្ចយោ;

‘‘Ekassekena kappena, puggalassaṭṭhisañcayo;

សិយា បព្ពតសមោ រាសិ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា។

Siyā pabbatasamo rāsi, iti vuttaṃ mahesinā.

‘‘សោ ខោ បនាយំ អក្ខាតោ, វេបុល្លោ បព្ពតោ មហា;

‘‘So kho panāyaṃ akkhāto, vepullo pabbato mahā;

ឧត្តរោ គិជ្ឈកូដស្ស, មគធានំ គិរិព្ពជេ’’តិ។ (សំ. និ. ២.១៣៣);

Uttaro gijjhakūṭassa, magadhānaṃ giribbaje’’ti. (saṃ. ni. 2.133);

មហិំ ជម្ពុទីបមុបនីតំ។ កោលដ្ឋិមត្តគុឡិកា, មាតា មាតុស្វេវ នប្បហោន្តីតិ ជម្ពុទីបោតិសង្ខាតំ មហាបថវិំ កោលដ្ឋិមត្តា ពទរដ្ឋិមត្តា គុឡិកា កត្វា តត្ថេកេកា ‘‘អយំ មេ មាតុ, អយំ មេ មាតុមាតូ’’តិ ឯវំ វិភាជិយមានេ តា គុឡិកា មាតា មាតូស្វេវ នប្បហោន្តិ, មាតា មាតូសុ អខីណាស្វេវ បរិយន្តិកា តា គុឡិកា បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យុំ, ន ត្វេវ អនមតគ្គេ សំសារេ សំសរតោ សត្តស្ស មាតុមាតរោតិ ។ ឯវំ ជម្ពុទីបមហិំ សំសារស្ស ទីឃភាវេន ឧបមាភាវេន ឧបនីតំ មនសិ ករោហីតិ។

Mahiṃ jambudīpamupanītaṃ. Kolaṭṭhimattaguḷikā, mātā mātusveva nappahontīti jambudīpotisaṅkhātaṃ mahāpathaviṃ kolaṭṭhimattā badaraṭṭhimattā guḷikā katvā tatthekekā ‘‘ayaṃ me mātu, ayaṃ me mātumātū’’ti evaṃ vibhājiyamāne tā guḷikā mātā mātūsveva nappahonti, mātā mātūsu akhīṇāsveva pariyantikā tā guḷikā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyuṃ, na tveva anamatagge saṃsāre saṃsarato sattassa mātumātaroti . Evaṃ jambudīpamahiṃ saṃsārassa dīghabhāvena upamābhāvena upanītaṃ manasi karohīti.

តិណកដ្ឋសាខាបលាសន្តិ តិណញ្ច កដ្ឋញ្ច សាខាបលាសញ្ច។ ឧបនីតន្តិ ឧបមាភាវេន ឧបនីតំ។ អនមតគ្គតោតិ សំសារស្ស អនមតគ្គភាវតោ។ ចតុរង្គុលិកា ឃដិកាតិ ចតុរង្គុលប្បមាណានិ ខណ្ឌានិ។ បិតុបិតុស្វេវ នប្បហោន្តីតិ បិតុបិតាមហេសុ ឯវ តា ឃដិកា នប្បហោន្តិ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមស្មិំ លោកេ សព្ពំ តិណញ្ច កដ្ឋញ្ច សាខាបលាសញ្ច ចតុរង្គុលិកា កត្វា តត្ថេកេកា ‘‘អយំ មេ បិតុ, អយំ មេ បិតាមហស្សា’’តិ វិភាជិយមានេ តា ឃដិកាវ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យុំ, ន ត្វេវ អនមតគ្គេ សំសារេ សំសរតោ សត្តស្ស បិតុបិតាមហាតិ។ ឯវំ តិណញ្ច កដ្ឋញ្ច សាខាបលាសញ្ច សំសារស្ស ទីឃភាវេន ឧបនីតំ សរាហីតិ។ ឥមស្មិំ បន ឋានេ –

Tiṇakaṭṭhasākhāpalāsanti tiṇañca kaṭṭhañca sākhāpalāsañca. Upanītanti upamābhāvena upanītaṃ. Anamataggatoti saṃsārassa anamataggabhāvato. Caturaṅgulikā ghaṭikāti caturaṅgulappamāṇāni khaṇḍāni. Pitupitusveva nappahontīti pitupitāmahesu eva tā ghaṭikā nappahonti. Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ loke sabbaṃ tiṇañca kaṭṭhañca sākhāpalāsañca caturaṅgulikā katvā tatthekekā ‘‘ayaṃ me pitu, ayaṃ me pitāmahassā’’ti vibhājiyamāne tā ghaṭikāva parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyuṃ, na tveva anamatagge saṃsāre saṃsarato sattassa pitupitāmahāti. Evaṃ tiṇañca kaṭṭhañca sākhāpalāsañca saṃsārassa dīghabhāvena upanītaṃ sarāhīti. Imasmiṃ pana ṭhāne –

‘‘អនមតគ្គោយំ , ភិក្ខវេ, សំសារោ, បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរតំ។ តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ ពហុតរំ, យំ វា វោ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា សន្ធាវតំ សំសរតំ អមនាបសម្បយោគា មនាបវិប្បយោគា កន្ទន្តានំ រោទន្តានំ អស្សុបស្សន្នំ បគ្ឃរិតំ, យំ វា ចតូសុ មហាសមុទ្ទេសុ ឧទក’’ន្តិអាទិកា (សំ. និ. ២.១២៦) – ‘អនមតគ្គបាឡិ’ អាហរិតព្ពា។

‘‘Anamataggoyaṃ , bhikkhave, saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho bahutaraṃ, yaṃ vā vo iminā dīghena addhunā sandhāvataṃ saṃsarataṃ amanāpasampayogā manāpavippayogā kandantānaṃ rodantānaṃ assupassannaṃ paggharitaṃ, yaṃ vā catūsu mahāsamuddesu udaka’’ntiādikā (saṃ. ni. 2.126) – ‘anamataggapāḷi’ āharitabbā.

សរ កាណកច្ឆបន្តិ ឧភយក្ខិកាណំ កច្ឆបំ អនុស្សរ។ បុព្ពសមុទ្ទេ អបរតោ ច យុគឆិទ្ទន្តិ បុរត្ថិមសមុទ្ទេ អបរតោ ច បច្ឆិមុត្តរទក្ខិណសមុទ្ទេ វាតវេគេន បរិព្ភមន្តស្ស យុគស្ស ឯកច្ឆិទ្ទំ។ សិរំ តស្ស ច បដិមុក្កន្តិ កាណកច្ឆបស្ស សីសំ តស្ស ច វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស អច្ចយេន គីវំ ឧក្ខិបន្តស្ស សីសស្ស យុគច្ឆិទ្ទេ បវេសនញ្ច សរ។ មនុស្សលាភម្ហិ ឱបម្មន្តិ តយិទំ សព្ពម្បិ ពុទ្ធុប្បាទធម្មទេសនាសុ វិយ មនុស្សត្តលាភេ ឱបម្មំ កត្វា បញ្ញាយ សរ, តស្ស អតីវ ទុល្លភសភាវត្តំ សារជ្ជភយស្សាបិ អតិច្ចសភាវត្តា។ វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហាសមុទ្ទេ ឯកច្ឆិគ្គឡ្ហំ យុគំ បក្ខិបេយ្យា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៥២; សំ. និ. ៥.១១១៧)។

Sara kāṇakacchapanti ubhayakkhikāṇaṃ kacchapaṃ anussara. Pubbasamudde aparato ca yugachiddanti puratthimasamudde aparato ca pacchimuttaradakkhiṇasamudde vātavegena paribbhamantassa yugassa ekacchiddaṃ. Siraṃ tassa ca paṭimukkanti kāṇakacchapassa sīsaṃ tassa ca vassasatassa vassasatassa accayena gīvaṃ ukkhipantassa sīsassa yugacchidde pavesanañca sara. Manussalābhamhi opammanti tayidaṃ sabbampi buddhuppādadhammadesanāsu viya manussattalābhe opammaṃ katvā paññāya sara, tassa atīva dullabhasabhāvattaṃ sārajjabhayassāpi aticcasabhāvattā. Vuttañhetaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahāsamudde ekacchiggaḷhaṃ yugaṃ pakkhipeyyā’’tiādi (ma. ni. 3.252; saṃ. ni. 5.1117).

សរ រូបំ ផេណបិណ្ឌោបមស្សាតិ វិមទ្ទាសហនតោ ផេណបិណ្ឌសទិសស្ស អនេកានត្ថសន្និបាតតោ កាយសង្ខាតស្ស កលិនោ, និច្ចសារាទិវិរហេន អសារស្ស រូបំ អសុចិទុគ្គន្ធំ ជេគុច្ឆបដិក្កូលភាវំ សរ។ ខន្ធេ បស្ស អនិច្ចេតិ បញ្ចបិ ឧបាទានក្ខន្ធេ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចេ បស្ស ញាណចក្ខុនា ឱលោកេហិ។ សរាហិ និរយេ ពហុវិឃាតេតិ អដ្ឋ មហានិរយេ សោឡសឧស្សទនិរយេ ច ពហុវិឃាតេ ពហុទុក្ខេ មហាទុក្ខេ ច អនុស្សរ។

Sara rūpaṃ pheṇapiṇḍopamassāti vimaddāsahanato pheṇapiṇḍasadisassa anekānatthasannipātato kāyasaṅkhātassa kalino, niccasārādivirahena asārassa rūpaṃ asuciduggandhaṃ jegucchapaṭikkūlabhāvaṃ sara. Khandhe passa anicceti pañcapi upādānakkhandhe hutvā abhāvaṭṭhena anicce passa ñāṇacakkhunā olokehi. Sarāhi niraye bahuvighāteti aṭṭha mahāniraye soḷasaussadaniraye ca bahuvighāte bahudukkhe mahādukkhe ca anussara.

សរ កដសិំ វឌ្ឍេន្តេតិ បុនប្បុនំ តាសុ តាសុ ជាតីសុ អបរាបរំ ឧប្បត្តិយា បុនប្បុនំ កដសិំ សុសានំ អាឡហនមេវ វឌ្ឍេន្តេ សត្តេ អនុស្សរ។ ‘‘វឌ្ឍន្តោ’’តិ វា បាឡិ, ត្វំ វឌ្ឍន្តោតិ យោជនា។ កុម្ភីលភយានីតិ ឧទរបោសនត្ថំ អកិច្ចការិតាវសេន ឱទរិកត្តភយានិ។ វុត្តញ្ហិ ‘‘កុម្ភីលភយន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឱទរិកត្តស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (អ. និ. ៤.១២២)។ សរាហិ ចត្តារិ សច្ចានីតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ…បេ.… អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ យាថាវតោ អនុស្សរ ឧបធារេហិ។

Sara kaṭasiṃ vaḍḍhenteti punappunaṃ tāsu tāsu jātīsu aparāparaṃ uppattiyā punappunaṃ kaṭasiṃ susānaṃ āḷahanameva vaḍḍhente satte anussara. ‘‘Vaḍḍhanto’’ti vā pāḷi, tvaṃ vaḍḍhantoti yojanā. Kumbhīlabhayānīti udaraposanatthaṃ akiccakāritāvasena odarikattabhayāni. Vuttañhi ‘‘kumbhīlabhayanti kho, bhikkhave, odarikattassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 4.122). Sarāhi cattārisaccānīti ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadā ariyasacca’’nti cattāri ariyasaccāni yāthāvato anussara upadhārehi.

ឯវំ រាជបុត្តី អនេកាការវោការំ អនុស្សរណវសេន កាមេសុ សំសារេ ច អាទីនវំ បកាសេត្វា ឥទានិ ព្យតិរេកេនបិ តំ បកាសេតុំ ‘‘អមតម្ហិ វិជ្ជមានេ’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ អមតម្ហិ វិជ្ជមានេតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន មហាករុណាយ ឧបនីតេ សទ្ធម្មាមតេ ឧបលព្ភមានេ។ កិំ តវ បញ្ចកដុកេន បីតេនាតិ បរិយេសនា បរិគ្គហោ អារក្ខា បរិភោគោ វិបាកោ ចាតិ បញ្ចសុបិ ឋានេសុ តិខិណតរទុក្ខានុពន្ធតាយ សវិឃាតត្តា សឧបាយាសត្តា កិំ តុយ្ហំ បញ្ចកដុកេន បញ្ចកាមគុណរសេន បីតេន? ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោន្តី អាហ – ‘‘សព្ពា ហិ កាមរតិយោ, កដុកតរា បញ្ចកដុកេនា’’តិ , អតិវិយ កដុកតរាតិ អត្ថោ។

Evaṃ rājaputtī anekākāravokāraṃ anussaraṇavasena kāmesu saṃsāre ca ādīnavaṃ pakāsetvā idāni byatirekenapi taṃ pakāsetuṃ ‘‘amatamhi vijjamāne’’tiādimāha. Tattha amatamhivijjamāneti sammāsambuddhena mahākaruṇāya upanīte saddhammāmate upalabbhamāne. Kiṃ tava pañcakaṭukena pītenāti pariyesanā pariggaho ārakkhā paribhogo vipāko cāti pañcasupi ṭhānesu tikhiṇataradukkhānubandhatāya savighātattā saupāyāsattā kiṃ tuyhaṃ pañcakaṭukena pañcakāmaguṇarasena pītena? Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karontī āha – ‘‘sabbā hi kāmaratiyo, kaṭukatarā pañcakaṭukenā’’ti , ativiya kaṭukatarāti attho.

យេ បរិឡាហាតិ យេ កាមា សម្បតិ កិលេសបរិឡាហេន អាយតិំ វិបាកបរិឡាហេន ច សបរិឡាហា មហាវិឃាតា។ ជលិតា កុថិតា កម្បិតា សន្តាបិតាតិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ បជ្ជលិតា បក្កុថិតា ច ហុត្វា តំសមង្គីនំ កម្បនកា សន្តាបនកា ច។

Ye pariḷāhāti ye kāmā sampati kilesapariḷāhena āyatiṃ vipākapariḷāhena ca sapariḷāhā mahāvighātā. Jalitā kuthitā kampitā santāpitāti ekādasahi aggīhi pajjalitā pakkuthitā ca hutvā taṃsamaṅgīnaṃ kampanakā santāpanakā ca.

អសបត្តម្ហីតិ សបត្តរហិតេ នេក្ខម្មេ។ សមានេតិ សន្តេ វិជ្ជមានេ។ ‘‘ពហុសបត្តា’’តិ វត្វា យេហិ ពហូ សបត្តា, តេ ទស្សេតុំ ‘‘រាជគ្គី’’តិអាទិ វុត្តំ។ រាជូហិ ច អគ្គិនា ច ចោរេហិ ច ឧទកេន ច ទាយាទាទិអប្បិយេហិ ច រាជគ្គិចោរឧទកប្បិយេហិ សាធារណតោ តេស្វេវោបមា វុត្តា។

Asapattamhīti sapattarahite nekkhamme. Samāneti sante vijjamāne. ‘‘Bahusapattā’’ti vatvā yehi bahū sapattā, te dassetuṃ ‘‘rājaggī’’tiādi vuttaṃ. Rājūhi ca agginā ca corehi ca udakena ca dāyādādiappiyehi ca rājaggicoraudakappiyehi sādhāraṇato tesvevopamā vuttā.

យេសុ វធពន្ធោតិ យេសុ កាមេសុ កាមនិមិត្តំ មរណបោថនាទិបរិក្កិលេសោ អន្ទុពន្ធនាទិពន្ធោ ច ហោតីតិ អត្ថោ។ កាមេសូតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ។ តត្ថ ហីតិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ។ យស្មា កាមេសុ កាមហេតុ ឥមេ សត្តា វធពន្ធនទុក្ខានិ អនុភវន្តិ បាបុណន្តិ, តស្មា អាហ – ‘‘អសកាមា’’តិ, កាមា នាមេតេ អសន្តោ ហីនា លាមកាតិ អត្ថោ។ ‘‘អហកាមា’’តិ វា បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ។ អហាតិ ហិ លាមកបរិយាយោ ‘‘អហលោកិត្ថិយោ នាមា’’តិអាទីសុ វិយ។

Yesu vadhabandhoti yesu kāmesu kāmanimittaṃ maraṇapothanādiparikkileso andubandhanādibandho ca hotīti attho. Kāmesūtiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Tattha hīti hetuatthe nipāto. Yasmā kāmesu kāmahetu ime sattā vadhabandhanadukkhāni anubhavanti pāpuṇanti, tasmā āha – ‘‘asakāmā’’ti, kāmā nāmete asanto hīnā lāmakāti attho. ‘‘Ahakāmā’’ti vā pāṭho, so evattho. Ahāti hi lāmakapariyāyo ‘‘ahalokitthiyo nāmā’’tiādīsu viya.

អាទីបិតាតិ បជ្ជលិតា។ តិណុក្កាតិ តិណេហិ កតា ឧក្កា។ ទហន្តិ យេ តេ មុញ្ចន្តីតិ យេ សត្តា តេ កាមេ ន មុញ្ចន្តិ, អញ្ញទត្ថុ គណ្ហន្តិ, តេ ទហន្តិយេវ, សម្បតិ អាយតិញ្ច ឈាបេន្តិ។

Ādīpitāti pajjalitā. Tiṇukkāti tiṇehi katā ukkā. Dahanti ye te muñcantīti ye sattā te kāme na muñcanti, aññadatthu gaṇhanti, te dahantiyeva, sampati āyatiñca jhāpenti.

មា អប្បកស្ស ហេតូតិ បុប្ផស្សាទសទិសស្ស បរិត្តកស្ស កាមសុខស្ស ហេតុ វិបុលំ ឧឡារំ បណីតញ្ច លោកុត្តរំ សុខំ មា ជហិ មា ឆឌ្ឌេហិ។ មា បុថុលោមោវ ពឡិសំ គិលិត្វាតិ អាមិសលោភេន ពឡិសំ គិលិត្វា ព្យសនំ បាបុណន្តោ ‘‘បុថុលោមោ’’តិ លទ្ធនាមោ មច្ឆោ វិយ កាមេ អបរិច្ចជិត្វា មា បច្ឆា វិហញ្ញសិ បច្ឆា វិឃាដំ អាបជ្ជសិ។

Mā appakassa hetūti pupphassādasadisassa parittakassa kāmasukhassa hetu vipulaṃ uḷāraṃ paṇītañca lokuttaraṃ sukhaṃ mā jahi mā chaḍḍehi. Mā puthulomova baḷisaṃ gilitvāti āmisalobhena baḷisaṃ gilitvā byasanaṃ pāpuṇanto ‘‘puthulomo’’ti laddhanāmo maccho viya kāme apariccajitvā mā pacchā vihaññasi pacchā vighāṭaṃ āpajjasi.

សុនខោវ សង្ខលាពទ្ធោតិ យថា គទ្ទុលេន ពទ្ធោ សុនខោ គទ្ទុលពន្ធេន ថម្ភេ ឧបនិពទ្ធោ អញ្ញតោ គន្តុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ បរិព្ភមតិ, ឯវំ ត្វំ កាមតណ្ហាយ ពទ្ធោ, ឥទានិ កាមំ យទិបិ កាមេសុ តាវ ទមស្សុ ឥន្ទ្រិយានិ ទមេហិ។ កាហិន្តិ ខុ តំ កាមា, ឆាតា សុនខំវ ចណ្ឌាលាតិ ខូតិ និបាតមត្តំ។ តេ បន កាមា តំ តថា ករិស្សន្តិ, យថា ឆាតជ្ឈត្តា សបាកា សុនខំ លភិត្វា អនយព្យសនំ បាបេន្តីតិ អត្ថោ។

Sunakhova saṅkhalābaddhoti yathā gaddulena baddho sunakho gaddulabandhena thambhe upanibaddho aññato gantuṃ asakkonto tattheva paribbhamati, evaṃ tvaṃ kāmataṇhāya baddho, idāni kāmaṃ yadipi kāmesu tāva damassu indriyāni damehi. Kāhinti khu taṃ kāmā, chātā sunakhaṃva caṇḍālāti khūti nipātamattaṃ. Te pana kāmā taṃ tathā karissanti, yathā chātajjhattā sapākā sunakhaṃ labhitvā anayabyasanaṃ pāpentīti attho.

អបរិមិតញ្ច ទុក្ខន្តិ អបរិមាណំ ‘‘ឯត្តក’’ន្តិ បរិច្ឆិន្ទិតុំ អសក្កុណេយ្យំ និរយាទីសុ កាយិកំ ទុក្ខំ។ ពហូនិ ច ចិត្តទោមនស្សានីតិ ចិត្តេ លព្ភមានានិ ពហូនិ អនេកានិ ទោមនស្សានិ ចេតោទុក្ខានិ។ អនុភោហិសីតិ អនុភវិស្សសិ។ កាមយុត្តោតិ កាមេហិ យុត្តោ, តេ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តោ។ បដិនិស្សជ អទ្ធុវេ កាមេតិ អទ្ធុវេហិ អនិច្ចេហិ កាមេហិ វិនិស្សជ អបេហីតិ អត្ថោ។

Aparimitañca dukkhanti aparimāṇaṃ ‘‘ettaka’’nti paricchindituṃ asakkuṇeyyaṃ nirayādīsu kāyikaṃ dukkhaṃ. Bahūni ca cittadomanassānīti citte labbhamānāni bahūni anekāni domanassāni cetodukkhāni. Anubhohisīti anubhavissasi. Kāmayuttoti kāmehi yutto, te appaṭinissajjanto. Paṭinissaja addhuve kāmeti addhuvehi aniccehi kāmehi vinissaja apehīti attho.

ជរាមរណព្យាធិគហិតា, សព្ពា សព្ពត្ថ ជាតិយោតិ យស្មា ហីនាទិភេទភិន្នា សព្ពត្ថ ភវាទីសុ ជាតិយោ ជរាមរណព្យាធិនា ច គហិតា, តេហិ អបរិមុត្តា, តស្មា អជរម្ហិ និព្ពានេ វិជ្ជមានេ ជរាទីហិ អបរិមុត្តេហិ កាមេហិ កិំ តវ បយោជនន្តិ យោជនា។

Jarāmaraṇabyādhigahitā, sabbā sabbattha jātiyoti yasmā hīnādibhedabhinnā sabbattha bhavādīsu jātiyo jarāmaraṇabyādhinā ca gahitā, tehi aparimuttā, tasmā ajaramhi nibbāne vijjamāne jarādīhi aparimuttehi kāmehi kiṃ tava payojananti yojanā.

ឯវំ និព្ពានគុណទស្សនមុខេន កាមេសុ ភវេសុ ច អាទីនវំ បកាសេត្វា ឥទានិ និព្ពត្តិតំ និព្ពានគុណមេវ បកាសេន្តី ‘‘ឥទមជរ’’ន្តិអាទិនា ទ្វេ គាថា អភាសិ។ តត្ថ ឥទមជរន្តិ ឥទមេវេកំ អត្តនិ ជរាភាវតោ អធិគតស្ស ច ជរាភាវហេតុតោ អជរំ។ ឥទមមរន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ ឥទមជរាមរន្តិ តទុភយមេកជ្ឈំ កត្វា ថោមនាវសេន វទតិ។ បទន្តិ វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចិតុកាមេហិ បព្ពជិតព្ពតោ បដិបជ្ជិតព្ពតោ បទំ។ សោកហេតូនំ អភាវតោ សោកាភាវតោ ច អសោកំ។ សបត្តករធម្មាភាវតោ អសបត្តំ។ កិលេសសម្ពាធាភាវតោ អសម្ពាធំ។ ខលិតសង្ខាតានំ ទុច្ចរិតានំ អភាវេន អខលិតំ។ អត្តានុវាទាទិភយានំ វដ្ដភយស្ស ច សព្ពសោ អភាវា អភយំ។ ទុក្ខូបតាបស្ស កិលេសស្សាបិ អភាវេន និរុបតាបំ។ សព្ពមេតំ អមតមហានិព្ពានមេវ សន្ធាយ វទតិ។ តញ្ហិ សា អនុស្សវាទិសិទ្ធេន អាការេន អត្តនោ ឧបដ្ឋហន្តី តេសំ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តី វិយ ‘‘ឥទ’’ន្តិ អវោច។

Evaṃ nibbānaguṇadassanamukhena kāmesu bhavesu ca ādīnavaṃ pakāsetvā idāni nibbattitaṃ nibbānaguṇameva pakāsentī ‘‘idamajara’’ntiādinā dve gāthā abhāsi. Tattha idamajaranti idamevekaṃ attani jarābhāvato adhigatassa ca jarābhāvahetuto ajaraṃ. Idamamaranti etthāpi eseva nayo. Idamajarāmaranti tadubhayamekajjhaṃ katvā thomanāvasena vadati. Padanti vaṭṭadukkhato muccitukāmehi pabbajitabbato paṭipajjitabbato padaṃ. Sokahetūnaṃ abhāvato sokābhāvato ca asokaṃ. Sapattakaradhammābhāvato asapattaṃ. Kilesasambādhābhāvato asambādhaṃ. Khalitasaṅkhātānaṃ duccaritānaṃ abhāvena akhalitaṃ. Attānuvādādibhayānaṃ vaṭṭabhayassa ca sabbaso abhāvā abhayaṃ. Dukkhūpatāpassa kilesassāpi abhāvena nirupatāpaṃ. Sabbametaṃ amatamahānibbānameva sandhāya vadati. Tañhi sā anussavādisiddhena ākārena attano upaṭṭhahantī tesaṃ paccakkhato dassentī viya ‘‘ida’’nti avoca.

អវិគតមិទំ ពហូហិ អមតន្តិ ឥទំ អមតំ និព្ពានំ ពហូហិ អនន្តអបរិមាណេហិ ពុទ្ធាទីហិ អរិយេហិ អធិគតំ ញាតំ អត្តនោ បច្ចក្ខំ កតំ។ ន កេវលំ តេហិ អធិគតមេវ សន្ធាយ វទតិ, អថ ខោ អជ្ជាបិ ច លភនីយំ ឥទានិបិ អធិគមនីយំ អធិគន្តុំ សក្កា។ កេន លភនីយន្តិ អាហ ‘‘យោ យោនិសោ បយុញ្ជតី’’តិ, យោ បុគ្គលោ យោនិសោ ឧបាយេន សត្ថារា ទិន្នឱវាទេ ឋត្វា យុញ្ជតិ សម្មាបយោគញ្ច ករោតិ, តេន លភនីយន្តិ យោជនា។ ន ច សក្កា អឃដមានេនាតិ យោ បន យោនិសោ ន បយុញ្ជតិ, តេន អឃដមានេន ន ច សក្កា, កទាចិបិ លទ្ធុំ ន សក្កាយេវាតិ អត្ថោ។

Avigatamidaṃbahūhi amatanti idaṃ amataṃ nibbānaṃ bahūhi anantaaparimāṇehi buddhādīhi ariyehi adhigataṃ ñātaṃ attano paccakkhaṃ kataṃ. Na kevalaṃ tehi adhigatameva sandhāya vadati, atha kho ajjāpi ca labhanīyaṃ idānipi adhigamanīyaṃ adhigantuṃ sakkā. Kena labhanīyanti āha ‘‘yo yoniso payuñjatī’’ti, yo puggalo yoniso upāyena satthārā dinnaovāde ṭhatvā yuñjati sammāpayogañca karoti, tena labhanīyanti yojanā. Na ca sakkā aghaṭamānenāti yo pana yoniso na payuñjati, tena aghaṭamānena na ca sakkā, kadācipi laddhuṃ na sakkāyevāti attho.

ឯវំ ភណតិ សុមេធាតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន សុមេធា រាជកញ្ញា សំសារេ អត្តនោ សំវេគទីបនិំ កាមេសុ និព្ពេធភាគិនិំ ធម្មកថំ កថេតិ។ សង្ខារគតេ រតិំ អលភមានាតិ អណុមត្តេបិ សង្ខារបវត្តេ អភិរតិំ អវិន្ទន្តី។ អនុនេន្តី អនិករត្តន្តិ អនិករត្តំ រាជានំ សញ្ញាបេន្តី។ កេសេ ច ឆមំ ខិបីតិ អត្តនោ ខគ្គេន ឆិន្នេ កេសេ ច ភូមិយំ ខិបិ ឆឌ្ឌេសិ។

Evaṃ bhaṇati sumedhāti evaṃ vuttappakārena sumedhā rājakaññā saṃsāre attano saṃvegadīpaniṃ kāmesu nibbedhabhāginiṃ dhammakathaṃ katheti. Saṅkhāragate ratiṃ alabhamānāti aṇumattepi saṅkhārapavatte abhiratiṃ avindantī. Anunentī anikarattanti anikarattaṃ rājānaṃ saññāpentī. Kese ca chamaṃ khipīti attano khaggena chinne kese ca bhūmiyaṃ khipi chaḍḍesi.

យាចតស្សា បិតរំ សោតិ សោ អនិករត្តោ អស្សា សុមេធាយ បិតរំ កោញ្ចរាជានំ យាចតិ។ កិន្តិ យាចតីតិ អាហ ‘‘វិស្សជ្ជេថ សុមេធំ, បព្ពជិតុំ វិមោក្ខសច្ចទស្សា’’តិ, សុមេធំ រាជបុត្តិំ បព្ពជិតុំ វិស្សជ្ជេថ, សា ច បព្ពជិត្វា វិមោក្ខសច្ចទស្សា អវិបរីតនិព្ពានទស្សាវិនី ហោតូតិ អត្ថោ។

Yācatassā pitaraṃ soti so anikaratto assā sumedhāya pitaraṃ koñcarājānaṃ yācati. Kinti yācatīti āha ‘‘vissajjetha sumedhaṃ, pabbajituṃ vimokkhasaccadassā’’ti, sumedhaṃ rājaputtiṃ pabbajituṃ vissajjetha, sā ca pabbajitvā vimokkhasaccadassā aviparītanibbānadassāvinī hotūti attho.

សោកភយភីតាតិ ញាតិវិយោគាទិហេតុតោ សព្ពស្មាបិ សំសារភយតោ ភីតា ញាណុត្តរវសេន ឧត្រាសិតា។ សិក្ខមានាយាតិ សិក្ខមានាយ សមានាយ ឆ អភិញ្ញា សច្ឆិកតា, តតោ ឯវ អគ្គផលំ អរហត្តំ សច្ឆិកតំ។

Sokabhayabhītāti ñātiviyogādihetuto sabbasmāpi saṃsārabhayato bhītā ñāṇuttaravasena utrāsitā. Sikkhamānāyāti sikkhamānāya samānāya cha abhiññā sacchikatā, tato eva aggaphalaṃ arahattaṃ sacchikataṃ.

អច្ឆរិយមព្ភុតំ តំ, និព្ពានំ អាសិ រាជកញ្ញាយាតិ រាជបុត្តិយា សុមេធាយ កិលេសេហិ បរិនិព្ពានំ អច្ឆរិយំ អព្ភុតញ្ច អាសិ។ ឆឡភិញ្ញាវ សិទ្ធិយា កថន្តិ ចេ បុព្ពេនិវាសចរិតំ, យថា ព្យាករិ បច្ឆិមេ កាលេតិ, បច្ឆិមេ ខន្ធបរិនិព្ពានកាលេ អត្តនោ បុព្ពេនិវាសបរិយាបន្នចរិតំ យថា ព្យាកាសិ, តថា តំ ជានិតព្ពន្តិ។

Acchariyamabbhutaṃ taṃ, nibbānaṃ āsi rājakaññāyāti rājaputtiyā sumedhāya kilesehi parinibbānaṃ acchariyaṃ abbhutañca āsi. Chaḷabhiññāva siddhiyā kathanti ce pubbenivāsacaritaṃ, yathā byākari pacchime kāleti, pacchime khandhaparinibbānakāle attano pubbenivāsapariyāpannacaritaṃ yathā byākāsi, tathā taṃ jānitabbanti.

បុព្ពេនិវាសំ បន តាយ យថា ព្យាកតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតិ កោណាគមនេ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ភគវតិ កោណាគមនេតិ កោណាគមនេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ លោកេ ឧប្បន្នេ។ សង្ឃារាមម្ហិ នវនិវេសម្ហីតិ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស អភិនវនិវេសិតេ អារាមេ។ សខិយោ តិស្សោ ជនិយោ, វិហារទានំ អទាសិម្ហាតិ ធនញ្ជានី ខេមា អហញ្ចាតិ មយំ តិស្សោ សខិយោ អារាមំ សង្ឃស្ស វិហារទានំ អទម្ហ។

Pubbenivāsaṃ pana tāya yathā byākataṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘bhagavati koṇāgamane’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhagavati koṇāgamaneti koṇāgamane sammāsambuddhe loke uppanne. Saṅghārāmamhi navanivesamhīti saṅghaṃ uddissa abhinavanivesite ārāme. Sakhiyo tisso janiyo, vihāradānaṃ adāsimhāti dhanañjānī khemā ahañcāti mayaṃ tisso sakhiyo ārāmaṃ saṅghassa vihāradānaṃ adamha.

ទសក្ខត្តុំ សតក្ខត្តុន្តិ តស្ស វិហារទានស្ស អានុភាវេន ទសវារេ ទេវេសុ ឧបបជិម្ហ, តតោ មនុស្សេសុ ឧបបជ្ជិត្វា បុន សតក្ខត្តុំ ទេវេសុ ឧបបជ្ជិម្ហ, តតោបិ មនុស្សេសុ ឧបបជ្ជិត្វា បុន ទសសតក្ខត្តុំ សហស្សវារំ ទេវេសុ ឧបបជ្ជិម្ហ, តតោបិ មនុស្សេសុ ឧបបជ្ជិត្វា បុន សតានិ សតក្ខត្តុំ ទសសហស្សវារេ ទេវេសុ ឧបបជ្ជិម្ហ, កោ បន វាទោ មនុស្សេសុ។ ឯវំ មនុស្សេសុ ឧប្បន្នវារេសុ កថាវ នត្ថិ, អនេកសហស្សវារំ ឧបបជ្ជិម្ហាតិ អត្ថោ។

Dasakkhattuṃ satakkhattunti tassa vihāradānassa ānubhāvena dasavāre devesu upapajimha, tato manussesu upapajjitvā puna satakkhattuṃ devesu upapajjimha, tatopi manussesu upapajjitvā puna dasasatakkhattuṃ sahassavāraṃ devesu upapajjimha, tatopi manussesu upapajjitvā puna satāni satakkhattuṃ dasasahassavāre devesu upapajjimha, ko pana vādo manussesu. Evaṃ manussesu uppannavāresu kathāva natthi, anekasahassavāraṃ upapajjimhāti attho.

ទេវេសុ មហិទ្ធិកា អហុម្ហាតិ ទេវេសុ ឧបបន្នកាលេ តស្មិំ តស្មិំ ទេវនិកាយេ មហិទ្ធិកា មហានុភាវា អហុម្ហ។ មានុសកម្ហិ កោ បន វាទោតិ មនុស្សត្តលាភេ មហិទ្ធិកតាយ កថាវ នត្ថិ។ ឥទានិ តមេវ មនុស្សត្តភាវេ ឧក្កំសតំ មហិទ្ធិកតំ ទស្សេន្តី ‘‘សត្តរតនស្ស មហេសី, ឥត្ថិរតនំ អហំ អាសិ’’ន្តិ អាហ។ តត្ថ ចក្ករតនាទីនិ សត្ត រតនានិ ឯតស្ស សន្តីតិ សត្តរតនោ, ចក្កវត្តី, តស្ស សត្តរតនស្ស។ ឆទោសរហិតា បញ្ចកល្យាណា អតិក្កន្តមនុស្សវណ្ណា អបត្តទិព្ពវណ្ណាតិ ឯវមាទិគុណសមន្នាគមេន ឥត្ថីសុ រតនភូតា អហំ អហោសិំ។

Devesu mahiddhikā ahumhāti devesu upapannakāle tasmiṃ tasmiṃ devanikāye mahiddhikā mahānubhāvā ahumha. Mānusakamhi ko pana vādoti manussattalābhe mahiddhikatāya kathāva natthi. Idāni tameva manussattabhāve ukkaṃsataṃ mahiddhikataṃ dassentī ‘‘sattaratanassa mahesī, itthiratanaṃ ahaṃ āsi’’nti āha. Tattha cakkaratanādīni satta ratanāni etassa santīti sattaratano, cakkavattī, tassa sattaratanassa. Chadosarahitā pañcakalyāṇā atikkantamanussavaṇṇā apattadibbavaṇṇāti evamādiguṇasamannāgamena itthīsu ratanabhūtā ahaṃ ahosiṃ.

សោ ហេតូតិ យំ តំ កោណាគមនស្ស ភគវតោ កាលេ សង្ឃស្ស វិហារទានំ កតំ, សោ យថាវុត្តាយ ទិព្ពសម្បត្តិយា ច ហេតុ។ សោ បភវោ តំ មូលន្តិ តស្សេវ បរិយាយវចនំ។ សាវ សាសនេ ខន្តីតិ សា ឯវ ឥធ សត្ថុសាសនេ ធម្មេ និជ្ឈានក្ខន្តី។ តំ បឋមសមោធានន្តិ តទេវ សត្ថុសាសនធម្មេន បឋមំ សមោធានំ បឋមោ សមាគមោ, តទេវ សត្ថុសាសនធម្មេ អភិរតាយ បរិយោសានេ និព្ពានន្តិ ផលូបចារេន ការណំ វទតិ។ ឥមា បន ចតស្សោ គាថា ថេរិយា អបទានស្ស វិភាវនវសេន បវត្តត្តា អបទានបាឡិយម្បិ សង្គហំ អារោបិតា។

So hetūti yaṃ taṃ koṇāgamanassa bhagavato kāle saṅghassa vihāradānaṃ kataṃ, so yathāvuttāya dibbasampattiyā ca hetu. So pabhavo taṃ mūlanti tasseva pariyāyavacanaṃ. Sāva sāsane khantīti sā eva idha satthusāsane dhamme nijjhānakkhantī. Taṃ paṭhamasamodhānanti tadeva satthusāsanadhammena paṭhamaṃ samodhānaṃ paṭhamo samāgamo, tadeva satthusāsanadhamme abhiratāya pariyosāne nibbānanti phalūpacārena kāraṇaṃ vadati. Imā pana catasso gāthā theriyā apadānassa vibhāvanavasena pavattattā apadānapāḷiyampi saṅgahaṃ āropitā.

ឱសានគាថាយ ឯវំ ករោន្តីតិ យថា មយា បុរិមត្តភាវេ ឯតរហិ ច កតំ បដិបន្នំ, ឯវំ អញ្ញេបិ ករោន្តិ បដិបជ្ជន្តិ។ កេ ឯវំ ករោន្តីតិ អាហ – ‘‘យេ សទ្ទហន្តិ វចនំ អនោមបញ្ញស្សា’’តិ, ញេយ្យបរិយន្តិកញាណតាយ បរិបុណ្ណបញ្ញស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វចនំ យេ បុគ្គលា សទ្ទហន្តិ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ឱកប្បន្តិ, តេ ឯវំ ករោន្តិ បដិបជ្ជន្តិ។ ឥទានិ តាយ ឧក្កំសគតាយ បដិបត្តិយា តំ ទស្សេតុំ ‘‘និព្ពិន្ទន្តិ ភវគតេ, និព្ពិន្ទិត្វា វិរជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ។ តស្សត្ថោ – យេ ភគវតោ វចនំ យាថាវតោ សទ្ទហន្តិ, តេ វិសុទ្ធិបដិបទំ បដិបជ្ជន្តា សព្ពស្មិំ ភវគតេ តេភូមកេ សង្ខារេ វិបស្សនាបញ្ញាយ និព្ពិន្ទន្តិ, និព្ពិន្ទិត្វា ច បន អរិយមគ្គេន សព្ពសោ វិរជ្ជន្តិ, សព្ពស្មាបិ ភវគតា វិមុច្ចន្តីតិ អត្ថោ។ វិរាគេ អរិយមគ្គេ អធិគតេ វិមុត្តាយេវ ហោន្តីតិ។

Osānagāthāya evaṃ karontīti yathā mayā purimattabhāve etarahi ca kataṃ paṭipannaṃ, evaṃ aññepi karonti paṭipajjanti. Ke evaṃ karontīti āha – ‘‘ye saddahanti vacanaṃ anomapaññassā’’ti, ñeyyapariyantikañāṇatāya paripuṇṇapaññassa sammāsambuddhassa vacanaṃ ye puggalā saddahanti ‘‘evameta’’nti okappanti, te evaṃ karonti paṭipajjanti. Idāni tāya ukkaṃsagatāya paṭipattiyā taṃ dassetuṃ ‘‘nibbindanti bhavagate, nibbinditvā virajjantī’’ti vuttaṃ. Tassattho – ye bhagavato vacanaṃ yāthāvato saddahanti, te visuddhipaṭipadaṃ paṭipajjantā sabbasmiṃ bhavagate tebhūmake saṅkhāre vipassanāpaññāya nibbindanti, nibbinditvā ca pana ariyamaggena sabbaso virajjanti, sabbasmāpi bhavagatā vimuccantīti attho. Virāge ariyamagge adhigate vimuttāyeva hontīti.

ឯវមេតា ថេរិកាទយោ សុមេធាបរិយោសានា គាថាសភាគេន ឥធ ឯកជ្ឈំ សង្គហំ អារូឡ្ហា ‘‘តិសត្តតិបរិមាណា’’តិ។ ភាណវារតោ បន ទ្វាធិកា ឆសតមត្តា ថេរិយោ គាថា ច។ តា សព្ពាបិ យថា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាវិកាភាវេន ឯកវិធា, តថា អសេខភាវេន ឧក្ខិត្តបលិឃតាយ សំកិណ្ណបរិក្ខតាយ អព្ពូឡ្ហេសិកតាយ និរគ្គលតាយ បន្នភារតាយ វិសញ្ញុត្តតាយ ទសសុ អរិយវាសេសុ វុដ្ឋវាសតាយ ច, តថា ហិ តា បញ្ចង្គវិប្បហីនា ឆឡង្គសមន្នាគតា ឯការក្ខា ចតុរាបស្សេនា បណុន្នបច្ចេកសច្ចា សមវយសដ្ឋេសនា អនាវិលសង្កប្បា បស្សទ្ធកាយសង្ខារា សុវិមុត្តចិត្តា សុវិមុត្តបញ្ញា ចាតិ ឯវមាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៦០) នយេន ឯកវិធា។

Evametā therikādayo sumedhāpariyosānā gāthāsabhāgena idha ekajjhaṃ saṅgahaṃ ārūḷhā ‘‘tisattatiparimāṇā’’ti. Bhāṇavārato pana dvādhikā chasatamattā theriyo gāthā ca. Tā sabbāpi yathā sammāsambuddhassa sāvikābhāvena ekavidhā, tathā asekhabhāvena ukkhittapalighatāya saṃkiṇṇaparikkhatāya abbūḷhesikatāya niraggalatāya pannabhāratāya visaññuttatāya dasasu ariyavāsesu vuṭṭhavāsatāya ca, tathā hi tā pañcaṅgavippahīnā chaḷaṅgasamannāgatā ekārakkhā caturāpassenā paṇunnapaccekasaccā samavayasaṭṭhesanā anāvilasaṅkappā passaddhakāyasaṅkhārā suvimuttacittā suvimuttapaññā cāti evamādinā (dī. ni. 3.360) nayena ekavidhā.

សម្មុខាបរម្មុខាភេទតោ ទុវិធា។ យា ហិ សត្ថុធរមានកាលេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតា មហាបជាបតិគោតមិអាទយោ, តា សម្មុខាសាវិកា នាម។ យា បន ភគវតោ ខន្ធបរិនិព្ពានតោ បច្ឆា អធិគតវិសេសា, តា សតិបិ សត្ថុធម្មសរីរស្ស បច្ចក្ខភាវេ សត្ថុសរីរស្ស អបច្ចក្ខភាវតោ បរម្មុខាសាវិកា នាម។ តថា ឧភតោភាគវិមុត្តិបញ្ញាវិមុត្តិតាវសេន។ ឥធ បាឡិយាគតា បន ឧភតោភាគវិមុត្តាយេវ។ តថា សាបទាននាបទានភេទតោ។ យាសញ្ហិ បុរិមេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ បច្ចេកពុទ្ធេសុ សាវកពុទ្ធេសុ វា បុញ្ញកិរិយាវសេន កតាធិការតាសង្ខាតំ អត្ថិ អបទានំ, តា សាបទានា។ យាសំ តំ នត្ថិ, តា នាបទានា។ តថា សត្ថុលទ្ធូបសម្បទា សង្ឃតោ លទ្ធូបសម្បទាតិ ទុវិធា។ គរុធម្មបដិគ្គហណម្ហិ លទ្ធូបសម្បទា មហាបជាបតិគោតមី សត្ថុសន្តិកាវ លទ្ធូបសម្បទត្តា សត្ថុលទ្ធូបសម្បទា នាម។ សេសា សព្ពាបិ សង្ឃតោ លទ្ធូបសម្បទា។ តាបិ ឯកតោឧបសម្បន្នា ឧភតោឧបសម្បន្នាតិ ទុវិធា។ តត្ថ យា តា មហាបជាបតិគោតមិយា សទ្ធិំ និក្ខន្តា បញ្ចសតា សាកិយានិយោ, តា ឯកតោឧបសម្បន្នា ភិក្ខុសង្ឃតោ ឯវ លទ្ធូបសម្បទត្តា មហាបជាបតិគោតមិំ ឋបេត្វា។ ឥតរា ឧភតោឧបសម្បន្នា ឧភតោសង្ឃេ ឧបសម្បទត្តា។

Sammukhāparammukhābhedato duvidhā. Yā hi satthudharamānakāle ariyāya jātiyā jātā mahāpajāpatigotamiādayo, tā sammukhāsāvikā nāma. Yā pana bhagavato khandhaparinibbānato pacchā adhigatavisesā, tā satipi satthudhammasarīrassa paccakkhabhāve satthusarīrassa apaccakkhabhāvato parammukhāsāvikā nāma. Tathā ubhatobhāgavimuttipaññāvimuttitāvasena. Idha pāḷiyāgatā pana ubhatobhāgavimuttāyeva. Tathā sāpadānanāpadānabhedato. Yāsañhi purimesu sammāsambuddhesu paccekabuddhesu sāvakabuddhesu vā puññakiriyāvasena katādhikāratāsaṅkhātaṃ atthi apadānaṃ, tā sāpadānā. Yāsaṃ taṃ natthi, tā nāpadānā. Tathā satthuladdhūpasampadā saṅghato laddhūpasampadāti duvidhā. Garudhammapaṭiggahaṇamhi laddhūpasampadā mahāpajāpatigotamī satthusantikāva laddhūpasampadattā satthuladdhūpasampadā nāma. Sesā sabbāpi saṅghato laddhūpasampadā. Tāpi ekatoupasampannā ubhatoupasampannāti duvidhā. Tattha yā tā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā pañcasatā sākiyāniyo, tā ekatoupasampannā bhikkhusaṅghato eva laddhūpasampadattā mahāpajāpatigotamiṃ ṭhapetvā. Itarā ubhatoupasampannā ubhatosaṅghe upasampadattā.

ឯហិភិក្ខុទុកោ វិយ ឯហិភិក្ខុនិទុកោ ឥធ ន លព្ភតិ។ កស្មា? ភិក្ខុនីនំ តថា ឧបសម្បទាយ អភាវតោ។ យទិ ឯវំ យំ តំ ថេរិគាថាយ សុភទ្ទាយ កុណ្ឌលកេសាយ វុត្តំ –

Ehibhikkhuduko viya ehibhikkhuniduko idha na labbhati. Kasmā? Bhikkhunīnaṃ tathā upasampadāya abhāvato. Yadi evaṃ yaṃ taṃ therigāthāya subhaddāya kuṇḍalakesāya vuttaṃ –

‘‘និហច្ច ជាណុំ វន្ទិត្វា, សម្មុខា អញ្ជលិំ អកំ;

‘‘Nihacca jāṇuṃ vanditvā, sammukhā añjaliṃ akaṃ;

ឯហិ ភទ្ទេតិ មំ អវច, សា មេ អាសូបសម្បទា’’តិ។ (ថេរីគា. ១០៩);

Ehi bhaddeti maṃ avaca, sā me āsūpasampadā’’ti. (therīgā. 109);

តថា អបទានេបិ –

Tathā apadānepi –

‘‘អាយាចិតោ តទា អាហ, ឯហិ ភទ្ទេតិ នាយកោ;

‘‘Āyācito tadā āha, ehi bhaddeti nāyako;

តទាហំ ឧបសម្បន្នា, បរិត្តំ តោយមទ្ទស’’ន្តិ។ (អប. ថេរី ២.៣.៤៤);

Tadāhaṃ upasampannā, parittaṃ toyamaddasa’’nti. (apa. therī 2.3.44);

តំ កថន្តិ? នយិទំ ឯហិភិក្ខុនិភាវេន ឧបសម្បទំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ឧបសម្បទាយ បន ហេតុភាវតោ យា សត្ថុ អាណត្តិ, សា មេ អាសូបសម្បទាតិ វុត្តំ។

Taṃ kathanti? Nayidaṃ ehibhikkhunibhāvena upasampadaṃ sandhāya vuttaṃ. Upasampadāya pana hetubhāvato yā satthu āṇatti, sā me āsūpasampadāti vuttaṃ.

តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯហិ, ភទ្ទេ, ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជ ឧបសម្បជ្ជស្សូតិ មំ អវោច អាណាបេសិ។ សា សត្ថុ អាណា មយ្ហំ ឧបសម្បទាយ ការណត្តា ឧបសម្បទា អហោសី’’តិ។ ឯតេនេវ អបទានគាថាយបិ អត្ថោ សំវណ្ណិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ។

Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ehi, bhadde, bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajja upasampajjassūti maṃ avoca āṇāpesi. Sā satthu āṇā mayhaṃ upasampadāya kāraṇattā upasampadā ahosī’’ti. Eteneva apadānagāthāyapi attho saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo.

ឯវម្បិ ភិក្ខុនិវិភង្គេ ឯហិ ភិក្ខុនីតិ ឥទំ កថន្តិ? ឯហិភិក្ខុនិភាវេន ភិក្ខុនីនំ ឧបសម្បទាយ អសភាវជោតនវចនំ តថា ឧបសម្បទាយ ភិក្ខុនីនំ អភាវតោ។ យទិ ឯវំ, កថំ ឯហិភិក្ខុនីតិ វិភង្គេ និទ្ទេសោ កតោតិ? ទេសនានយសោតបតិតភាវេន។ អយញ្ហិ សោតបតិតតា នាម កត្ថចិ លព្ភមានស្សាបិ អនាហដំ ហោតិ។

Evampi bhikkhunivibhaṅge ehi bhikkhunīti idaṃ kathanti? Ehibhikkhunibhāvena bhikkhunīnaṃ upasampadāya asabhāvajotanavacanaṃ tathā upasampadāya bhikkhunīnaṃ abhāvato. Yadi evaṃ, kathaṃ ehibhikkhunīti vibhaṅge niddeso katoti? Desanānayasotapatitabhāvena. Ayañhi sotapatitatā nāma katthaci labbhamānassāpi anāhaṭaṃ hoti.

យថា អភិធម្មេ មនោធាតុនិទ្ទេសេ (ធ. ស. ៥៦៦-៥៦៧) លព្ភមានម្បិ ឈានង្គំ បញ្ចវិញ្ញាណសោតបតិតតាយ ន ឧទ្ធដំ កត្ថចិ ទេសនាយ អសម្ភវតោ។ យថា តត្ថេវ វត្ថុនិទ្ទេសេ ហទយវត្ថុ, កត្ថចិ អលព្ភមានស្សាបិ គហណវសេន។ តថា ឋិតកប្បិនិទ្ទេសេ។ យថាហ –

Yathā abhidhamme manodhātuniddese (dha. sa. 566-567) labbhamānampi jhānaṅgaṃ pañcaviññāṇasotapatitatāya na uddhaṭaṃ katthaci desanāya asambhavato. Yathā tattheva vatthuniddese hadayavatthu, katthaci alabbhamānassāpi gahaṇavasena. Tathā ṭhitakappiniddese. Yathāha –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ ឋិតកប្បី? អយញ្ច បុគ្គលោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ អស្ស, កប្បស្ស ច ឧឌ្ឌយ្ហនវេលា អស្ស, នេវ តាវ កប្បោ ឧឌ្ឌយ្ហេយ្យ, យាវាយំ បុគ្គលោ ន សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិករោតី’’តិ (បុ. ប. ១៧)។

‘‘Katamo ca puggalo ṭhitakappī? Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikarotī’’ti (pu. pa. 17).

ឯវមិធាបិ អលព្ភមានគហណវសេន វេទិតព្ពំ, បរិកប្បវចនញ្ហេតំ សចេ ភគវា ភិក្ខុនិភាវយោគ្យំ កញ្ចិ មាតុគាមំ ឯហិ ភិក្ខុនីតិ វទេយ្យ, ឯវម្បិ ភិក្ខុនិភាវោ សិយាតិ។ កស្មា បន ភគវា ឯវំ ន កថេសីតិ? តថា កតាធិការានំ អភាវតោ។ យេ បន ‘‘អនាសន្នសន្និហិតភាវតោ’’តិ ការណំ វត្វា ‘‘ភិក្ខូ ឯវ ហិ សត្ថុ អាសន្នចារី សទា សន្និហិតាវ, តស្មា តេ ‘ឯហិភិក្ខូ’តិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ, ន ភិក្ខុនិយោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ។ សត្ថុ អាសន្នទូរភាវស្ស ភព្ពាភព្ពភាវាសិទ្ធត្តា។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

Evamidhāpi alabbhamānagahaṇavasena veditabbaṃ, parikappavacanañhetaṃ sace bhagavā bhikkhunibhāvayogyaṃ kañci mātugāmaṃ ehi bhikkhunīti vadeyya, evampi bhikkhunibhāvo siyāti. Kasmā pana bhagavā evaṃ na kathesīti? Tathā katādhikārānaṃ abhāvato. Ye pana ‘‘anāsannasannihitabhāvato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘bhikkhū eva hi satthu āsannacārī sadā sannihitāva, tasmā te ‘ehibhikkhū’ti vattabbataṃ arahanti, na bhikkhuniyo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Satthu āsannadūrabhāvassa bhabbābhabbabhāvāsiddhattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘សង្ឃាដិកណ្ណេ ចេបិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធោ អស្ស បទេ បទំ និក្ខិបន្តោ, សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលុ កាមេសុ តិព្ពសារាគោ ព្យាបន្នចិត្តោ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ អសមាហិតោ វិព្ភន្តចិត្តោ បាកតិន្ទ្រិយោ , អថ ខោ សោ អារកាវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្ស។ តំ កិស្ស ហេតុ? ធម្មញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បស្សតិ, ធម្មំ អបស្សន្តោ ន មំ បស្សតិ។

‘‘Saṅghāṭikaṇṇe cepi, bhikkhave, bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pade padaṃ nikkhipanto, so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo , atha kho so ārakāva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto na maṃ passati.

‘‘យោជនសតេ ចេបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរេយ្យ។ សោ ច ហោតិ អនភិជ្ឈាលុ កាមេសុ ន តិព្ពសារាគោ អព្យាបន្នចិត្តោ អប្បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ សម្បជានោ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ សំវុតិន្ទ្រិយោ, អថ ខោ សោ សន្តិកេវ មយ្ហំ, អហញ្ច តស្ស។ តំ កិស្ស ហេតុ? ធម្មញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បស្សតិ, ធម្មំ បស្សន្តោ មំ បស្សតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩២)។

‘‘Yojanasate cepi so, bhikkhave, bhikkhu vihareyya. So ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto appaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo, atha kho so santikeva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu passati, dhammaṃ passanto maṃ passatī’’ti (itivu. 92).

តស្មា អការណំ ទេសតោ សត្ថុ អាសន្នានាសន្នតា។ អកតាធិការតាយ បន ភិក្ខុនីនំ តត្ថ អយោគ្យតា។ តេន វុត្តំ – ‘‘ឯហិភិក្ខុនិទុកោ ឥធ ន លព្ភតី’’តិ។ ឯវំ ទុវិធា។

Tasmā akāraṇaṃ desato satthu āsannānāsannatā. Akatādhikāratāya pana bhikkhunīnaṃ tattha ayogyatā. Tena vuttaṃ – ‘‘ehibhikkhuniduko idha na labbhatī’’ti. Evaṃ duvidhā.

អគ្គសាវិកា, មហាសាវិកា, បកតិសាវិកាតិ តិវិធា។ តត្ថ ខេមា, ឧប្បលវណ្ណាតិ ឥមា ទ្វេ ថេរិយោ អគ្គសាវិកា នាម។ កាមំ សព្ពាបិ ខីណាសវត្ថេរិយោ សីលសុទ្ធិអាទិកេ សម្បាទេន្តិយោ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុបដ្ឋិតចិត្តា សត្តពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អនវសេសតោ កិលេសេ ខេបេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋហន្តិ។ តថាបិ យថា សទ្ធាវិមុត្តតោ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស បញ្ញាវិមុត្តតោ ច ឧភតោភាគវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគភាវនាវិសេសសិទ្ធោ ឥច្ឆិតោ វិសេសោ, ឯវំ អភិនីហារមហន្តតាបុព្ពយោគមហន្តតាហិសសន្តានេ សាតិសយគុណវិសេសស្ស និប្ផាទិតត្តា សីលាទីហិ គុណេហិ មហន្តា សាវិកាតិ មហាសាវិកា។ តេសុយេវ បន ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ បាមោក្ខភាវេន ធុរភូតានំ សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសមាធីនំ សាតិសយកិច្ចានុភាវនិព្ពត្តិយា ការណភូតាយ តជ្ជាភិនីហារតាយ សក្កច្ចំ និរន្តរំ ចិរកាលសម្ភូតាយ សម្មាបដិបត្តិយា យថាក្កមំ បញ្ញាយ សមាធិម្ហិ ច ឧក្កំសបារមិប្បត្តិយា សវិសេសំ សព្ពគុណេហិ អគ្គភាវេ ឋិតត្តា តា ទ្វេបិ អគ្គសាវិកា នាម។ មហាបជាបតិគោតមិអាទយោ បន អភិនីហារមហន្តតាយ បុព្ពយោគមហន្តតាយ ច បដិលទ្ធគុណវិសេសវសេន មហតិយោ សាវិកាតិ មហាសាវិកា នាម។ ឥតរា ថេរិកា តិស្សា វីរា ធីរាតិ ឯវមាទិកា អភិនីហារមហន្តតាទីនំ អភាវេន បកតិសាវិកា នាម។ តា បន អគ្គសាវិកា វិយ មហាសាវិកា វិយ ច ន បរិមិតា, អថ ខោ អនេកសតានិ អនេកសហស្សានិ វេទិតព្ពានិ។ ឯវំ អគ្គសាវិកាទិភេទតោ តិវិធា។ តថា សុញ្ញតវិមោក្ខាទិភេទតោ តិវិធា។

Aggasāvikā, mahāsāvikā, pakatisāvikāti tividhā. Tattha khemā, uppalavaṇṇāti imā dve theriyo aggasāvikā nāma. Kāmaṃ sabbāpi khīṇāsavattheriyo sīlasuddhiādike sampādentiyo catūsu satipaṭṭhānesu supaṭṭhitacittā sattabojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā maggapaṭipāṭiyā anavasesato kilese khepetvā aggaphale patiṭṭhahanti. Tathāpi yathā saddhāvimuttato diṭṭhippattassa paññāvimuttato ca ubhatobhāgavimuttassa pubbabhāgabhāvanāvisesasiddho icchito viseso, evaṃ abhinīhāramahantatāpubbayogamahantatāhisasantāne sātisayaguṇavisesassa nipphāditattā sīlādīhi guṇehi mahantā sāvikāti mahāsāvikā. Tesuyeva pana bodhipakkhiyadhammesu pāmokkhabhāvena dhurabhūtānaṃ sammādiṭṭhisammāsamādhīnaṃ sātisayakiccānubhāvanibbattiyā kāraṇabhūtāya tajjābhinīhāratāya sakkaccaṃ nirantaraṃ cirakālasambhūtāya sammāpaṭipattiyā yathākkamaṃ paññāya samādhimhi ca ukkaṃsapāramippattiyā savisesaṃ sabbaguṇehi aggabhāve ṭhitattā tā dvepi aggasāvikā nāma. Mahāpajāpatigotamiādayo pana abhinīhāramahantatāya pubbayogamahantatāya ca paṭiladdhaguṇavisesavasena mahatiyo sāvikāti mahāsāvikā nāma. Itarā therikā tissā vīrā dhīrāti evamādikā abhinīhāramahantatādīnaṃ abhāvena pakatisāvikā nāma. Tā pana aggasāvikā viya mahāsāvikā viya ca na parimitā, atha kho anekasatāni anekasahassāni veditabbāni. Evaṃ aggasāvikādibhedato tividhā. Tathā suññatavimokkhādibhedato tividhā.

បដិបទាទិវិភាគេន ចតុព្ពិធា។ ឥន្ទ្រិយាធិកវិភាគេន បញ្ចវិធា។ តថា បដិបត្តិយាទិវិភាគេន បញ្ចវិធា។ អនិមិត្តវិមុត្តាទិវសេន ឆព្ពិធា។ អធិមុត្តិភេទេន សត្តវិធា។ ធុរបដិបទាទិវិភាគេន អដ្ឋវិធា។ វិមុត្តិវិភាគេន នវវិធា ទសវិធា ច។ តា បនេតា យថាវុត្តេន ធុរភេទេន វិភជ្ជមានា វីសតិ ហោន្តិ, បដិបទាវិភាគេន វិភជ្ជមានា ចត្តាលីស ហោន្តិ។ បុន បដិបទាភេទេន ធុរភេទេន វិភជ្ជមានា អសីតិ ហោន្តិ។ អថ វា សុញ្ញតាវិមុត្តាទិវិភាគេន វិភជ្ជមានា ចត្តាលីសាធិកានិ ទ្វេសតានិ ហោន្តិ។ បុន ឥន្ទ្រិយាធិកវិភាគេន វិភជ្ជមានា ទ្វិសតុត្តរសហស្សំ ហោន្តីតិ។ ឯវមេតាសំ ថេរីនំ អត្តនោ គុណវសេនេវ អនេកភេទភិន្នតា វេទិតព្ពា។ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ហេដ្ឋា ថេរគាថាសំវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោតិ។

Paṭipadādivibhāgena catubbidhā. Indriyādhikavibhāgena pañcavidhā. Tathā paṭipattiyādivibhāgena pañcavidhā. Animittavimuttādivasena chabbidhā. Adhimuttibhedena sattavidhā. Dhurapaṭipadādivibhāgena aṭṭhavidhā. Vimuttivibhāgena navavidhā dasavidhā ca. Tā panetā yathāvuttena dhurabhedena vibhajjamānā vīsati honti, paṭipadāvibhāgena vibhajjamānā cattālīsa honti. Puna paṭipadābhedena dhurabhedena vibhajjamānā asīti honti. Atha vā suññatāvimuttādivibhāgena vibhajjamānā cattālīsādhikāni dvesatāni honti. Puna indriyādhikavibhāgena vibhajjamānā dvisatuttarasahassaṃ hontīti. Evametāsaṃ therīnaṃ attano guṇavaseneva anekabhedabhinnatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana heṭṭhā theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva gahetabboti.

សុមេធាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

Sumedhātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

មហានិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

Mahānipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Next: និគមនគាថា • Nigamanagāthā

Related texts:

តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរីគាថាបាឡិ • Therīgāthāpāḷi / ១. សុមេធាថេរីគាថា • 1. Sumedhātherīgāthā

© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea^® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact