| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បេតវត្ថុ-អដ្ឋកថា • Petavatthu-aṭṭhakathā |
១៥. សេដ្ឋិបុត្តបេតវត្ថុវណ្ណនា
15. Seṭṭhiputtapetavatthuvaṇṇanā
សដ្ឋិវស្សសហស្សានីតិ ឥទំ សេដ្ឋិបុត្តបេតវត្ថុ។ តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ។ តេន ខោ បន សមយេន រាជា បសេនទិ កោសលោ អលង្កតប្បដិយត្តោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ មហតិយា រាជិទ្ធិយា មហន្តេន រាជានុភាវេន នគរំ អនុសញ្ចរន្តោ អញ្ញតរស្មិំ គេហេ ឧបរិបាសាទេ វាតបានំ វិវរិត្វា តំ រាជវិភូតិំ ឱលោកេន្តិំ រូបសម្បត្តិយា ទេវច្ឆរាបដិភាគំ ឯកំ ឥត្ថិំ ទិស្វា អទិដ្ឋបុព្ពេ អារម្មណេ សហសា សមុប្បន្នេន កិលេសសមុទាចារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ សតិបិ កុលរូបាចារាទិគុណវិសេសសម្បន្នេ អន្តេបុរជនេ សភាវលហុកស្ស បន ទុទ្ទមស្ស ចិត្តស្ស វសេន តស្សំ ឥត្ថិយំ បដិពទ្ធមានសោ ហុត្វា បច្ឆាសនេ និសិន្នស្ស បុរិសស្ស ‘‘ឥមំ បាសាទំ ឥមញ្ច ឥត្ថិំ ឧបធារេហី’’តិ សញ្ញំ ទត្វា រាជគេហំ បវិដ្ឋោ។ អញ្ញំ សព្ពំ អម្ពសក្ករបេតវត្ថុម្ហិ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពំ។
Saṭṭhivassasahassānīti idaṃ seṭṭhiputtapetavatthu. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo alaṅkatappaṭiyatto hatthikkhandhavaragato mahatiyā rājiddhiyā mahantena rājānubhāvena nagaraṃ anusañcaranto aññatarasmiṃ gehe uparipāsāde vātapānaṃ vivaritvā taṃ rājavibhūtiṃ olokentiṃ rūpasampattiyā devaccharāpaṭibhāgaṃ ekaṃ itthiṃ disvā adiṭṭhapubbe ārammaṇe sahasā samuppannena kilesasamudācārena pariyuṭṭhitacitto satipi kularūpācārādiguṇavisesasampanne antepurajane sabhāvalahukassa pana duddamassa cittassa vasena tassaṃ itthiyaṃ paṭibaddhamānaso hutvā pacchāsane nisinnassa purisassa ‘‘imaṃ pāsādaṃ imañca itthiṃ upadhārehī’’ti saññaṃ datvā rājagehaṃ paviṭṭho. Aññaṃ sabbaṃ ambasakkarapetavatthumhi āgatanayeneva veditabbaṃ.
អយំ បន វិសេសោ – ឥធ បុរិសោ សូរិយេ អនត្ថង្គតេយេវ អាគន្ត្វា នគរទ្វារេ ថកិតេ អត្តនា អានីតំ អរុណវណ្ណមត្តិកំ ឧប្បលានិ ច នគរទ្វារកវាដេ លគ្គេត្វា និបជ្ជិតុំ ជេតវនំ អគមាសិ។ រាជា បន សិរិសយនេ វាសូបគតោ មជ្ឈិមយាមេ ស-ឥតិ ន-ឥតិ ទុ-ឥតិ សោ-ឥតិ ច ឥមានិ ចត្តារិ អក្ខរានិ មហតា កណ្ឋេន ឧច្ចារិតានិ វិយ វិស្សរវសេន អស្សោសិ។ តានិ កិរ អតីតេ កាលេ សាវត្ថិវាសីហិ ចតូហិ សេដ្ឋិបុត្តេហិ ភោគមទមត្តេហិ យោព្ពនកាលេ បារទារិកកម្មវសេន ពហុំ អបុញ្ញំ បសវេត្វា អបរភាគេ កាលំ កត្វា តស្សេវ នគរស្ស សមីបេ លោហកុម្ភិយំ និព្ពត្តិត្វា បច្ចមានេហិ លោហកុម្ភិយា មុខវដ្ដិំ បត្វា ឯកេកំ គាថំ វត្ថុកាមេហិ ឧច្ចារិតានំ តាសំ គាថានំ អាទិអក្ខរានិ , តេ បឋមក្ខរមេវ វត្វា វេទនាប្បត្តា ហុត្វា លោហកុម្ភិំ ឱតរិំសុ។
Ayaṃ pana viseso – idha puriso sūriye anatthaṅgateyeva āgantvā nagaradvāre thakite attanā ānītaṃ aruṇavaṇṇamattikaṃ uppalāni ca nagaradvārakavāṭe laggetvā nipajjituṃ jetavanaṃ agamāsi. Rājā pana sirisayane vāsūpagato majjhimayāme sa-iti na-iti du-iti so-iti ca imāni cattāri akkharāni mahatā kaṇṭhena uccāritāni viya vissaravasena assosi. Tāni kira atīte kāle sāvatthivāsīhi catūhi seṭṭhiputtehi bhogamadamattehi yobbanakāle pāradārikakammavasena bahuṃ apuññaṃ pasavetvā aparabhāge kālaṃ katvā tasseva nagarassa samīpe lohakumbhiyaṃ nibbattitvā paccamānehi lohakumbhiyā mukhavaṭṭiṃ patvā ekekaṃ gāthaṃ vatthukāmehi uccāritānaṃ tāsaṃ gāthānaṃ ādiakkharāni , te paṭhamakkharameva vatvā vedanāppattā hutvā lohakumbhiṃ otariṃsu.
រាជា បន តំ សទ្ទំ សុត្វា ភីតតសិតោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ តំ រត្តាវសេសំ ទុក្ខេន វីតិនាមេត្វា វិភាតាយ រត្តិយា បុរោហិតំ បក្កោសាបេត្វា តំ បវត្តិំ កថេសិ។ បុរោហិតោ រាជានំ ភីតតសិតំ ញត្វា លាភគិទ្ធោ ‘‘ឧប្បន្នោ ខោ អយំ មយ្ហំ ព្រាហ្មណានញ្ច លាភុប្បាទនុបាយោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មហារាជ, មហា វតាយំ ឧបទ្ទវោ ឧប្បន្នោ, សព្ពចតុក្កំ យញ្ញំ យជាហី’’តិ អាហ។ រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា អមច្ចេ អាណាបេសិ ‘‘សព្ពចតុក្កយញ្ញស្ស ឧបករណានិ សជ្ជេថា’’តិ។ តំ សុត្វា មល្លិកា ទេវី រាជានំ ឯវមាហ – ‘‘កស្មា, មហារាជ, ព្រាហ្មណស្ស វចនំ សុត្វា អនេកបាណវធហិំសនកកិច្ចំ កាតុកាមោសិ, ននុ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារោ ភគវា បុច្ឆិតព្ពោ? យថា ច តេ ភគវា ព្យាករិស្សតិ, តថា បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ។ រាជា តស្សា វចនំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ។ ភគវា ‘‘ន, មហារាជ, តតោនិទានំ តុយ្ហំ កោចិ អន្តរាយោ’’តិ វត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ តេសំ លោហកុម្ភិនិរយេ និព្ពត្តសត្តានំ បវត្តិំ កថេត្វា តេហិ បច្ចេកំ ឧច្ចារេតុំ អារទ្ធគាថាយោ –
Rājā pana taṃ saddaṃ sutvā bhītatasito saṃviggo lomahaṭṭhajāto taṃ rattāvasesaṃ dukkhena vītināmetvā vibhātāya rattiyā purohitaṃ pakkosāpetvā taṃ pavattiṃ kathesi. Purohito rājānaṃ bhītatasitaṃ ñatvā lābhagiddho ‘‘uppanno kho ayaṃ mayhaṃ brāhmaṇānañca lābhuppādanupāyo’’ti cintetvā ‘‘mahārāja, mahā vatāyaṃ upaddavo uppanno, sabbacatukkaṃ yaññaṃ yajāhī’’ti āha. Rājā tassa vacanaṃ sutvā amacce āṇāpesi ‘‘sabbacatukkayaññassa upakaraṇāni sajjethā’’ti. Taṃ sutvā mallikā devī rājānaṃ evamāha – ‘‘kasmā, mahārāja, brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā anekapāṇavadhahiṃsanakakiccaṃ kātukāmosi, nanu sabbattha appaṭihatañāṇacāro bhagavā pucchitabbo? Yathā ca te bhagavā byākarissati, tathā paṭipajjitabba’’nti. Rājā tassā vacanaṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā ‘‘na, mahārāja, tatonidānaṃ tuyhaṃ koci antarāyo’’ti vatvā ādito paṭṭhāya tesaṃ lohakumbhiniraye nibbattasattānaṃ pavattiṃ kathetvā tehi paccekaṃ uccāretuṃ āraddhagāthāyo –
៨០២.
802.
‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;
‘‘Saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso;
និរយេ បច្ចមានានំ, កទា អន្តោ ភវិស្សតិ។
Niraye paccamānānaṃ, kadā anto bhavissati.
៨០៣.
803.
‘‘នត្ថិ អន្តោ កុតោ អន្តោ, ន អន្តោ បដិទិស្សតិ;
‘‘Natthi anto kuto anto, na anto paṭidissati;
តថា ហិ បកតំ បាបំ, តុយ្ហំ មយ្ហញ្ច មារិសា។
Tathā hi pakataṃ pāpaṃ, tuyhaṃ mayhañca mārisā.
៨០៤.
804.
‘‘ទុជ្ជីវិតមជីវិម្ហ, យេ សន្តេ ន ទទម្ហសេ;
‘‘Dujjīvitamajīvimha, ye sante na dadamhase;
សន្តេសុ ទេយ្យធម្មេសុ, ទីបំ នាកម្ហ អត្តនោ។
Santesu deyyadhammesu, dīpaṃ nākamha attano.
៨០៥.
805.
‘‘សោហំ នូន ឥតោ គន្ត្វា, យោនិំ លទ្ធាន មានុសិំ;
‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;
វទញ្ញូ សីលសម្បន្នោ, កាហាមិ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ។ –
Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti. –
បរិបុណ្ណំ កត្វា កថេសិ។
Paripuṇṇaṃ katvā kathesi.
៨០២. តត្ថ សដ្ឋិវស្សសហស្សានីតិ វស្សានំ សដ្ឋិសហស្សានិ។ តស្មិំ កិរ លោហកុម្ភិនិរយេ និព្ពត្តសត្តោ អធោ ឱគច្ឆន្តោ តិំសាយ វស្សសហស្សេហិ ហេដ្ឋិមតលំ បាបុណាតិ, តតោ ឧទ្ធំ ឧគ្គច្ឆន្តោបិ តិំសាយ ឯវ វស្សសហស្សេហិ មុខវដ្ដិបទេសំ បាបុណាតិ, តាយ សញ្ញាយ សោ ‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ’’តិ គាថំ វត្តុកាមោ ស-ឥតិ វត្វា អធិមត្តវេទនាប្បត្តោ ហុត្វា អធោមុខោ បតិ។ ភគវា បន តំ រញ្ញោ បរិបុណ្ណំ កត្វា កថេសិ។ ឯស នយោ សេសគាថាសុបិ។ តត្ថ កទា អន្តោ ភវិស្សតីតិ លោហកុម្ភិនិរយេ បច្ចមានានំ អម្ហាកំ កទា នុ ខោ ឥមស្ស ទុក្ខស្ស អន្តោ បរិយោសានំ ភវិស្សតិ។
802. Tattha saṭṭhivassasahassānīti vassānaṃ saṭṭhisahassāni. Tasmiṃ kira lohakumbhiniraye nibbattasatto adho ogacchanto tiṃsāya vassasahassehi heṭṭhimatalaṃ pāpuṇāti, tato uddhaṃ uggacchantopi tiṃsāya eva vassasahassehi mukhavaṭṭipadesaṃ pāpuṇāti, tāya saññāya so ‘‘saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso’’ti gāthaṃ vattukāmo sa-iti vatvā adhimattavedanāppatto hutvā adhomukho pati. Bhagavā pana taṃ rañño paripuṇṇaṃ katvā kathesi. Esa nayo sesagāthāsupi. Tattha kadā anto bhavissatīti lohakumbhiniraye paccamānānaṃ amhākaṃ kadā nu kho imassa dukkhassa anto pariyosānaṃ bhavissati.
៨០៣. តថា ហីតិ យថា តុយ្ហំ មយ្ហញ្ច ឥមស្ស ទុក្ខស្ស នត្ថិ អន្តោ, ន អន្តោ បដិទិស្សតិ, តថា តេន បការេន បាបកំ កម្មំ បកតំ តយា មយា ចាតិ វិភត្តិំ វិបរិណាមេត្វា វត្តព្ពំ។
803.Tathā hīti yathā tuyhaṃ mayhañca imassa dukkhassa natthi anto, na anto paṭidissati, tathā tena pakārena pāpakaṃ kammaṃ pakataṃ tayā mayā cāti vibhattiṃ vipariṇāmetvā vattabbaṃ.
៨០៤. ទុជ្ជីវិតន្តិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពំ ជីវិតំ។ យេ សន្តេតិ យេ មយំ សន្តេ វិជ្ជមានេ ទេយ្យធម្មេ។ ន ទទម្ហសេតិ ន អទម្ហ។ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘សន្តេសុ ទេយ្យធម្មេសុ, ទីបំ នាកម្ហ អត្តនោ’’តិ វុត្តំ។
804.Dujjīvitanti viññūhi garahitabbaṃ jīvitaṃ. Ye santeti ye mayaṃ sante vijjamāne deyyadhamme. Na dadamhaseti na adamha. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘santesu deyyadhammesu, dīpaṃ nākamha attano’’ti vuttaṃ.
៨០៥. សោហន្តិ សោ អហំ។ នូនាតិ បរិវិតក្កេ និបាតោ។ ឥតោតិ ឥមស្មា លោហកុម្ភិនិរយា។ គន្ត្វាតិ អបគន្ត្វា។ យោនិំ លទ្ធាន មានុសិន្តិ មនុស្សយោនិំ មនុស្សត្តភាវំ លភិត្វា។ វទញ្ញូតិ បរិច្ចាគសីលោ, យាចកានំ វា វចនញ្ញូ។ សីលសម្បន្នោតិ សីលាចារសម្បន្នោ។ កាហាមិ កុសលំ ពហុន្តិ បុព្ពេ វិយ បមាទំ អនាបជ្ជិត្វា ពហុំ បហូតំ កុសលំ បុញ្ញកម្មំ ករិស្សាមិ, ឧបចិនិស្សាមីតិ អត្ថោ។
805.Sohanti so ahaṃ. Nūnāti parivitakke nipāto. Itoti imasmā lohakumbhinirayā. Gantvāti apagantvā. Yoniṃ laddhāna mānusinti manussayoniṃ manussattabhāvaṃ labhitvā. Vadaññūti pariccāgasīlo, yācakānaṃ vā vacanaññū. Sīlasampannoti sīlācārasampanno. Kāhāmi kusalaṃ bahunti pubbe viya pamādaṃ anāpajjitvā bahuṃ pahūtaṃ kusalaṃ puññakammaṃ karissāmi, upacinissāmīti attho.
សត្ថា ឥមា គាថាយោ វត្វា វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ មត្តិការត្តុប្បលហារកោ បុរិសោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ។ រាជា សញ្ជាតសំវេគោ បរបរិគ្គហេ អភិជ្ឈំ បហាយ សទារសន្តុដ្ឋោ អហោសីតិ។
Satthā imā gāthāyo vatvā vitthārena dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne mattikārattuppalahārako puriso sotāpattiphale patiṭṭhahi. Rājā sañjātasaṃvego parapariggahe abhijjhaṃ pahāya sadārasantuṭṭho ahosīti.
សេដ្ឋិបុត្តបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Seṭṭhiputtapetavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / បេតវត្ថុបាឡិ • Petavatthupāḷi / ១៥. សេដ្ឋិបុត្តបេតវត្ថុ • 15. Seṭṭhiputtapetavatthu
