Only Dharma. Since 1992

Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā

៦. សេលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

6. Selattheragāthāvaṇṇanā

បរិបុណ្ណកាយោតិអាទិកា អាយស្មតោ សេលត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ គណបាមោក្ខោ ហុត្វា តីណិ បុរិសសតានិ សមាទបេត្វា តេហិ សទ្ធិំ សត្ថុ គន្ធកុដិំ ការេត្វា កតបរិយោសិតាយ គន្ធកុដិយា សភិក្ខុសង្ឃស្ស ភគវតោ មហាទានំ បវត្តេត្វា សត្ថារំ ភិក្ខូ ច តិចីវរេន អច្ឆាទេសិ។ សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ ឯវ វសិត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អង្គុត្តរាបេសុ អាបណេ នាម ព្រាហ្មណគាមេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា សេលោតិ លទ្ធនាមោ អហោសិ។ សោ វយប្បត្តោ តីសុ វេទេសុ, ព្រាហ្មណសិប្បេសុ ច និប្ផត្តិំ គន្ត្វា តីណិ មាណវកសតានិ មន្តេ វាចេន្តោ អាបណេ បដិវសតិ។ តេន ច សមយេន សត្ថា សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា អឌ្ឍតេឡសហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ អង្គុត្តរាបេសុ ចារិកំ ចរន្តោ សេលស្ស, អន្តេវាសិកានញ្ច ញាណបរិបាកំ ទិស្វា អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ។ អថ កេណិយោ នាម ជដិលោ សត្ថុ អាគមនំ សុត្វា តត្ថ គន្ត្វា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន សត្ថារំ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា សកេ អស្សមេ បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទេតិ។ តស្មិញ្ច សមយេ សេលោ ព្រាហ្មណោ សទ្ធិំ តីហិ មាណវកសតេហិ ជង្ឃាវិហារំ អនុវិចរន្តោ កេណិយស្ស អស្សមំ បវិសិត្វា ជដិលេ កដ្ឋផាលនុទ្ធនសម្បាទនាទិនា ទានូបករណំ សជ្ជេន្តេ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, កេណិយ, មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ’’តិអាទិំ បុច្ឆិត្វា តេន ‘‘ពុទ្ធោ ភគវា មយា ស្វាតនាយ និមន្តិតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនំ សុត្វាវ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ បីតិសោមនស្សជាតោ តាវទេវ មាណវកេហិ សទ្ធិំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារោ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ភគវតោ កាយេ ពាត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ ទិស្វា ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ រាជា វា ហោតិ ចក្កវត្តី, ពុទ្ធោ វា លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ, អយំ បន បព្ពជិតោ, នោ ច ខោ នំ ជានាមិ ‘ពុទ្ធោ វា, នោ វា’, សុតំ ខោ បន មេតំ ព្រាហ្មណានំ វុទ្ធានំ មហល្លកានំ អាចរិយបាចរិយានំ ភាសមានានំ ‘យេ តេ ភវន្តិ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា , តេ សកេ វណ្ណេ ភញ្ញមានេ អត្តានំ បាតុករោន្តី’តិ អសម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ សម្មុខេ ឋត្វា ពុទ្ធគុណេហិ អភិត្ថវីយមានោ សារជ្ជតិ មង្កុភាវំ អាបជ្ជតិ អវេសារជ្ជប្បត្តតាយ អននុយោគក្ខមត្តា, យំនូនាហំ សមណំ គោតមំ សម្មុខា សារុប្បាហិ គាថាហិ អភិត្ថវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បន ចិន្តេត្វា –

Paripuṇṇakāyotiādikā āyasmato selattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gaṇapāmokkho hutvā tīṇi purisasatāni samādapetvā tehi saddhiṃ satthu gandhakuṭiṃ kāretvā katapariyositāya gandhakuṭiyā sabhikkhusaṅghassa bhagavato mahādānaṃ pavattetvā satthāraṃ bhikkhū ca ticīvarena acchādesi. So tena puññakammena ekaṃ buddhantaraṃ devaloke eva vasitvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aṅguttarāpesu āpaṇe nāma brāhmaṇagāme brāhmaṇakule nibbattitvā seloti laddhanāmo ahosi. So vayappatto tīsu vedesu, brāhmaṇasippesu ca nipphattiṃ gantvā tīṇi māṇavakasatāni mante vācento āpaṇe paṭivasati. Tena ca samayena satthā sāvatthito nikkhamitvā aḍḍhateḷasahi bhikkhusatehi saddhiṃ aṅguttarāpesu cārikaṃ caranto selassa, antevāsikānañca ñāṇaparipākaṃ disvā aññatarasmiṃ vanasaṇḍe viharati. Atha keṇiyo nāma jaṭilo satthu āgamanaṃ sutvā tattha gantvā saddhiṃ bhikkhusaṅghena satthāraṃ svātanāya nimantetvā sake assame pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādeti. Tasmiñca samaye selo brāhmaṇo saddhiṃ tīhi māṇavakasatehi jaṅghāvihāraṃ anuvicaranto keṇiyassa assamaṃ pavisitvā jaṭile kaṭṭhaphālanuddhanasampādanādinā dānūpakaraṇaṃ sajjente disvā, ‘‘kiṃ nu kho te, keṇiya, mahāyañño paccupaṭṭhito’’tiādiṃ pucchitvā tena ‘‘buddho bhagavā mayā svātanāya nimantito’’ti vutte ‘‘buddho’’ti vacanaṃ sutvāva haṭṭho udaggo pītisomanassajāto tāvadeva māṇavakehi saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro ekamantaṃ nisinno bhagavato kāye bāttiṃsamahāpurisalakkhaṇāni disvā ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato rājā vā hoti cakkavattī, buddho vā loke vivaṭṭacchado, ayaṃ pana pabbajito, no ca kho naṃ jānāmi ‘buddho vā, no vā’, sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ ‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā , te sake vaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’ti asammāsambuddho hi sammukhe ṭhatvā buddhaguṇehi abhitthavīyamāno sārajjati maṅkubhāvaṃ āpajjati avesārajjappattatāya ananuyogakkhamattā, yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyya’’nti evaṃ pana cintetvā –

៨១៨.

818.

‘‘បរិបុណ្ណកាយោ សុរុចិ, សុជាតោ ចារុទស្សនោ;

‘‘Paripuṇṇakāyo suruci, sujāto cārudassano;

សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា, សុសុក្កទាឋោសិ វីរិយវា។

Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā.

៨១៩.

819.

‘‘នរស្ស ហិ សុជាតស្ស, យេ ភវន្តិ វិយញ្ជនា;

‘‘Narassa hi sujātassa, ye bhavanti viyañjanā;

សព្ពេ តេ តវ កាយស្មិំ, មហាបុរិសលក្ខណា។

Sabbe te tava kāyasmiṃ, mahāpurisalakkhaṇā.

៨២០.

820.

‘‘បសន្ននេត្តោ សុមុខោ, ព្រហា ឧជុ បតាបវា;

‘‘Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;

មជ្ឈេ សមណសង្ឃស្ស, អាទិច្ចោវ វិរោចសិ។

Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi.

៨២១.

821.

‘‘កល្យាណទស្សនោ ភិក្ខុ, កញ្ចនសន្និភត្តចោ;

‘‘Kalyāṇadassano bhikkhu, kañcanasannibhattaco;

កិំ តេ សមណភាវេន, ឯវំ ឧត្តមវណ្ណិនោ។

Kiṃ te samaṇabhāvena, evaṃ uttamavaṇṇino.

៨២២.

822.

‘‘រាជា អរហសិ ភវិតុំ, ចក្កវត្តី រថេសភោ;

‘‘Rājā arahasi bhavituṃ, cakkavattī rathesabho;

ចាតុរន្តោ វិជិតាវី, ជម្ពុសណ្ឌស្ស ឥស្សរោ។

Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro.

៨២៣.

823.

‘‘ខត្តិយា ភោគី រាជានោ, អនុយន្តា ភវន្តិ តេ;

‘‘Khattiyā bhogī rājāno, anuyantā bhavanti te;

រាជាភិរាជា មនុជិន្ទោ, រជ្ជំ ការេហិ គោតមា’’តិ។ –

Rājābhirājā manujindo, rajjaṃ kārehi gotamā’’ti. –

ឆហិ គាថាហិ ភគវន្តំ អភិត្ថវិ។

Chahi gāthāhi bhagavantaṃ abhitthavi.

តត្ថ បរិបុណ្ណកាយោតិ អភិព្យត្តរូបានំ ទ្វត្តិំសាយ មហាបុរិសលក្ខណានំ បរិបុណ្ណតាយ អហីនង្គបច្ចង្គតាយ ច បរិបុណ្ណសរីរោ។ សុរុចីតិ សុន្ទរសរីរប្បភោ។ សុជាតោតិ អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា, សណ្ឋានសម្បត្តិយា ច សុនិព្ពត្តោ។ ចារុទស្សនោតិ សុចិរម្បិ បស្សន្តានំ អតិត្តិជនកំ អប្បដិក្កូលំ រមណីយំ ចារុ ឯវ ទស្សនំ អស្សាតិ ចារុទស្សនោ។ កេចិ បនាហុ ‘‘ចារុទស្សនោតិ សុន្ទរនេត្តោ’’តិ។ សុវណ្ណវណ្ណោតិ សុវណ្ណសទិសវណ្ណោ។ អសីតិ ភវសិ, ឥទំ បទំ ‘‘បរិបុណ្ណកាយោ អសី’’តិអាទិនា សព្ពបទេហិ យោជេតព្ពំ។ សុសុក្កទាឋោតិ សុដ្ឋុ សុក្កទាឋោ។ ភគវតោ ហិ ទាឋាហិ ចន្ទកិរណា វិយ ធវលរស្មិយោ និច្ឆរន្តិ។ វីរិយវាតិ វីរិយបារមីបារិបូរិយា ចតុរង្គសមន្នាគតវីរិយាធិដ្ឋានតោ ចតុព្ពិធស្ស សម្មប្បធានស្ស សម្បត្តិយា ច អតិសយយុត្តោ។

Tattha paripuṇṇakāyoti abhibyattarūpānaṃ dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇānaṃ paripuṇṇatāya ahīnaṅgapaccaṅgatāya ca paripuṇṇasarīro. Surucīti sundarasarīrappabho. Sujātoti ārohapariṇāhasampattiyā, saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto. Cārudassanoti sucirampi passantānaṃ atittijanakaṃ appaṭikkūlaṃ ramaṇīyaṃ cāru eva dassanaṃ assāti cārudassano. Keci panāhu ‘‘cārudassanoti sundaranetto’’ti. Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇasadisavaṇṇo. Asīti bhavasi, idaṃ padaṃ ‘‘paripuṇṇakāyo asī’’tiādinā sabbapadehi yojetabbaṃ. Susukkadāṭhoti suṭṭhu sukkadāṭho. Bhagavato hi dāṭhāhi candakiraṇā viya dhavalarasmiyo niccharanti. Vīriyavāti vīriyapāramīpāripūriyā caturaṅgasamannāgatavīriyādhiṭṭhānato catubbidhassa sammappadhānassa sampattiyā ca atisayayutto.

នរស្ស ហិ សុជាតស្សាតិ សមតិំសាយ បារមីនំ, អរិយស្ស វា ចក្កវត្តីវត្តស្ស បរិបូរិតត្តា សុដ្ឋុ សម្មទេវ ជាតស្ស នរស្ស, មហាបុរិសស្សាតិ អត្ថោ។ សព្ពេ តេតិ យេ មហាបុរិសភាវំ លោកេ អគ្គបុគ្គលភាវំ ព្យញ្ជយន្តីតិ ព្យញ្ជនាតិ លទ្ធវោហារសុប្បតិដ្ឋិតបាទតាទិពាត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសង្ខាតា តម្ពនខតុង្គនខតាទិអសីតិអនុព្យញ្ជនសង្ខាតា ច រូបគុណា, តេ អនវសេសា, តវ កាយស្មិំ សន្តីតិ វចនសេសោ។

Narassa hi sujātassāti samatiṃsāya pāramīnaṃ, ariyassa vā cakkavattīvattassa paripūritattā suṭṭhu sammadeva jātassa narassa, mahāpurisassāti attho. Sabbe teti ye mahāpurisabhāvaṃ loke aggapuggalabhāvaṃ byañjayantīti byañjanāti laddhavohārasuppatiṭṭhitapādatādibāttiṃsamahāpurisalakkhaṇasaṅkhātā tambanakhatuṅganakhatādiasītianubyañjanasaṅkhātā ca rūpaguṇā, te anavasesā, tava kāyasmiṃ santīti vacanaseso.

មហាបុរិសលក្ខណាតិ បុព្ពេ វុត្តព្យញ្ជនានេវ វចនន្តរេន និគមេន្តោ អាហ។

Mahāpurisalakkhaṇāti pubbe vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha.

ឥទានិ តេសុ លក្ខណេសុ អត្តនា អភិរុចិតេហិ លក្ខណេហិ ភគវន្តំ ថោមេន្តោ ‘‘បសន្ននេត្តោ’’តិអាទិមាហ។ ភគវា ហិ បញ្ច វណ្ណបសាទសម្បត្តិយា បសន្ននេត្តោ។ បរិបុណ្ណចន្ទមណ្ឌលសទិសមុខតាយ សុមុខោ។ អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា ព្រហា។ ព្រហ្មុជុគត្តតាយ ឧជុ។ ជុតិមន្តតាយ បតាបវា។

Idāni tesu lakkhaṇesu attanā abhirucitehi lakkhaṇehi bhagavantaṃ thomento ‘‘pasannanetto’’tiādimāha. Bhagavā hi pañca vaṇṇapasādasampattiyā pasannanetto. Paripuṇṇacandamaṇḍalasadisamukhatāya sumukho. Ārohapariṇāhasampattiyā brahā. Brahmujugattatāya uju. Jutimantatāya patāpavā.

ឥទានិ តមេវ បតាបវន្តតំ អាទិច្ចូបមាយ វិភាវេន្តោ ‘‘មជ្ឈេ សមណសង្ឃស្សា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ អាទិច្ចោវ វិរោចសីតិ យថា អាទិច្ចោ ឧគ្គច្ឆន្តោ សព្ពំ តមគតំ វិធមេត្វា អាលោកំ ករោន្តោ វិរោចតិ, ឯវំ ត្វម្បិ អន្តោ ចេវ ពហិ ច សព្ពំ អវិជ្ជាតមំ វិទ្ធំសេត្វា ញាណាលោកំ ករោន្តោ វិរោចសិ។

Idāni tameva patāpavantataṃ ādiccūpamāya vibhāvento ‘‘majjhe samaṇasaṅghassā’’tiādimāha. Tattha ādiccova virocasīti yathā ādicco uggacchanto sabbaṃ tamagataṃ vidhametvā ālokaṃ karonto virocati, evaṃ tvampi anto ceva bahi ca sabbaṃ avijjātamaṃ viddhaṃsetvā ñāṇālokaṃ karonto virocasi.

ទស្សនីយរូបតាយ អង្គីគតានំ ទស្សនសម្បត្តីនំ អាវហនតោ, កល្យាណេហិ បញ្ចហិ ទស្សនេហិ សមន្នាគតត្តា ច កល្យាណទស្សនោ។ ឧត្តមវណ្ណិនោតិ ឧត្តមវណ្ណសម្បន្នស្ស។

Dassanīyarūpatāya aṅgīgatānaṃ dassanasampattīnaṃ āvahanato, kalyāṇehi pañcahi dassanehi samannāgatattā ca kalyāṇadassano. Uttamavaṇṇinoti uttamavaṇṇasampannassa.

ចក្កវត្តីតិ ចក្ករតនំ វត្តេតិ, ចតូហិ សម្បត្តិចក្កេហិ វត្តេតិ, តេហិ ច បរេ វត្តេតិ។ បរហិតាយ ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចក្កវត្តី។ អថ វា ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ ច សង្គហវត្ថូហិ ច សមន្នាគមេន បរេហិ អនភិភវនីយស្ស អាណាចក្កស្ស វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិបិ ចក្កវត្តី។ រថេសភោតិ រថិកេសុ អាជានីយឧសភបុរិសោ, មហារថិកោតិ អត្ថោ។ ចាតុរន្តោតិ ចតុសមុទ្ទន្តាយ បថវិយា ឥស្សរោ។ វិជិតាវីតិ វិជិតវិជយោ។ ជម្ពុសណ្ឌស្សាតិ ជម្ពុទីបស្ស, បាកដេន ហិ ឥស្សរិយានិ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ។ ចក្កវត្តី បន សបរិត្តទីបានំ ចតុន្នម្បិ មហាទីបានំ ឥស្សរោវ។

Cakkavattīti cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vatteti, tehi ca pare vatteti. Parahitāya iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Atha vā catūhi acchariyadhammehi ca saṅgahavatthūhi ca samannāgamena parehi anabhibhavanīyassa āṇācakkassa vatto etasmiṃ atthītipi cakkavattī. Rathesabhoti rathikesu ājānīyausabhapuriso, mahārathikoti attho. Cāturantoti catusamuddantāya pathaviyā issaro. Vijitāvīti vijitavijayo. Jambusaṇḍassāti jambudīpassa, pākaṭena hi issariyāni dassento evamāha. Cakkavattī pana saparittadīpānaṃ catunnampi mahādīpānaṃ issarova.

ខត្តិយាតិ ជាតិខត្តិយា។ ភោគីតិ ភោគិយា។ រាជានោតិ យេ កេចិ រជ្ជំ ការេន្តា។ អនុយន្តាតិ អនុគាមិនោ សេវកា។ រាជាភិរាជាតិ រាជូនំ បូជនីយោ រាជា ហុត្វា, ចក្កវត្តីតិ អធិប្បាយោ។ មនុជិន្ទោតិ មនុស្សាធិបតិ, មនុស្សានំ បរមិស្សរោតិ អត្ថោ។

Khattiyāti jātikhattiyā. Bhogīti bhogiyā. Rājānoti ye keci rajjaṃ kārentā. Anuyantāti anugāmino sevakā. Rājābhirājāti rājūnaṃ pūjanīyo rājā hutvā, cakkavattīti adhippāyo. Manujindoti manussādhipati, manussānaṃ paramissaroti attho.

ឯវំ សេលេន វុត្តេ ភគវា ‘‘យេ តេ ភវន្តិ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេ សកេ វណ្ណេ ភញ្ញមានេ អត្តានំ បាតុករោន្តី’’តិ ឥមំ សេលស្ស មនោរថំ បូរេន្តោ –

Evaṃ selena vutte bhagavā ‘‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā, te sake vaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’’ti imaṃ selassa manorathaṃ pūrento –

៨២៤.

824.

‘‘រាជាហមស្មិ សេល, (សេលាតិ ភគវា) ធម្មរាជា អនុត្តរោ;

‘‘Rājāhamasmi sela, (selāti bhagavā) dhammarājā anuttaro;

ធម្មេន ចក្កំ វត្តេមិ, ចក្កំ អប្បដិវត្តិយ’’ន្តិ។ – ឥមំ គាថមាហ;

Dhammena cakkaṃ vattemi, cakkaṃ appaṭivattiya’’nti. – imaṃ gāthamāha;

តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យំ មំ ត្វំ, សេល, យាចសិ, ‘‘រាជា អរហសិ ភវិតុំ ចក្កវត្តី’’តិ, ឯត្ថ អប្បោស្សុក្កោ ហោហិ, រាជាហមស្មិ, សតិ ច រាជត្តេ យថា អញ្ញោ រាជា សមានោបិ យោជនសតំ វា អនុសាសតិ, ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ បញ្ច យោជនសតានិ វា យោជនសហស្សំ វា ចក្កវត្តី ហុត្វាបិ ចតុទីបបរិយន្តមត្តំ វា, នាហមេវំ បរិច្ឆិន្នវិសយោ។ អហញ្ហិ ធម្មរាជា អនុត្តរោ ភវគ្គតោ អវីចិបរិយន្តំ កត្វា តិរិយំ អបរិមេយ្យលោកធាតុយោ អនុសាសាមិ។ យាវតា ហិ អបទាទិភេទា សត្តា, អហំ តេសំ អគ្គោ។ ន ហិ មេ កោចិ សីលេន វា…បេ.… វិមុត្តិញាណទស្សនេន វា សទិសោ នត្ថិ, កុតោ ភិយ្យោ។ ស្វាហំ ឯវំ ធម្មរាជា អនុត្តរោ, អនុត្តរេនេវ ចតុសតិបដ្ឋានាទិភេទពោធិបក្ខិយសង្ខាតេន ធម្មេន ចក្កំ វត្តេមិ, ‘‘ឥទំ បជហថ, ឥទំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរថា’’តិអាទិនា អាណាចក្កំ។ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៤; សំ. និ. ៥.១០៨១) បរិយត្តិធម្មេន ធម្មចក្កមេវ វា។ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយន្តិ យំ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយំ ហោតិ សមណេន វា…បេ.… កេនចិ វា លោកស្មិន្តិ។

Tatrāyaṃ adhippāyo – yaṃ maṃ tvaṃ, sela, yācasi, ‘‘rājā arahasi bhavituṃ cakkavattī’’ti, ettha appossukko hohi, rājāhamasmi, sati ca rājatte yathā añño rājā samānopi yojanasataṃ vā anusāsati, dve tīṇi cattāri pañca yojanasatāni vā yojanasahassaṃ vā cakkavattī hutvāpi catudīpapariyantamattaṃ vā, nāhamevaṃ paricchinnavisayo. Ahañhi dhammarājā anuttaro bhavaggato avīcipariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimeyyalokadhātuyo anusāsāmi. Yāvatā hi apadādibhedā sattā, ahaṃ tesaṃ aggo. Na hi me koci sīlena vā…pe… vimuttiñāṇadassanena vā sadiso natthi, kuto bhiyyo. Svāhaṃ evaṃ dhammarājā anuttaro, anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedabodhipakkhiyasaṅkhātena dhammena cakkaṃ vattemi, ‘‘idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’tiādinā āṇācakkaṃ. ‘‘Idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (mahāva. 14; saṃ. ni. 5.1081) pariyattidhammena dhammacakkameva vā. Cakkaṃ appaṭivattiyanti yaṃ cakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti samaṇena vā…pe… kenaci vā lokasminti.

ឯវំ អត្តានមាវិករោន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា បីតិសោមនស្សជាតោ សេលោ បុន ទឡ្ហីករណត្ថំ –

Evaṃ attānamāvikarontaṃ bhagavantaṃ disvā pītisomanassajāto selo puna daḷhīkaraṇatthaṃ –

៨២៥.

825.

‘‘សម្ពុទ្ធោ បដិជានាសិ, (ឥតិ សេលោ ព្រាហ្មណោ) ធម្មរាជា អនុត្តរោ;

‘‘Sambuddho paṭijānāsi, (iti selo brāhmaṇo) dhammarājā anuttaro;

ធម្មេន ចក្កំ វត្តេមិ, ឥតិ ភាសថ គោតម។

Dhammena cakkaṃ vattemi, iti bhāsatha gotama.

៨២៦.

826.

‘‘កោ នុ សេនាបតិ ភោតោ, សាវកោ សត្ថុរន្វយោ;

‘‘Ko nu senāpati bhoto, sāvako satthuranvayo;

កោ តេតមនុវត្តេតិ, ធម្មចក្កំ បវត្តិត’’ន្តិ។ – គាថាទ្វយមាហ;

Ko tetamanuvatteti, dhammacakkaṃ pavattita’’nti. – gāthādvayamāha;

តត្ថ កោ នុ សេនាបតីតិ ធម្មរញ្ញោ ភោតោ ធម្មេន បវត្តិតស្ស ចក្កស្ស អនុបវត្តនកោ សេនាបតិ កោ នូតិ បុច្ឆិ។

Tattha ko nu senāpatīti dhammarañño bhoto dhammena pavattitassa cakkassa anupavattanako senāpati ko nūti pucchi.

តេន ច សមយេន ភគវតោ ទក្ខិណបស្សេ អាយស្មា សារិបុត្តោ និសិន្នោ ហោតិ, សុវណ្ណបុញ្ជោ វិយ សិរិយា សោភមានោ។ តំ ទស្សេន្តោ ភគវា –

Tena ca samayena bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā sāriputto nisinno hoti, suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno. Taṃ dassento bhagavā –

៨២៧.

827.

‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្កំ, (សេលាតិ ភគវា) ធម្មចក្កំ អនុត្តរំ;

‘‘Mayā pavattitaṃ cakkaṃ, (selāti bhagavā) dhammacakkaṃ anuttaraṃ;

សារិបុត្តោ អនុវត្តេតិ, អនុជាតោ តថាគត’’ន្តិ។ – គាថមាហ;

Sāriputto anuvatteti, anujāto tathāgata’’nti. – gāthamāha;

តត្ថ អនុជាតោ តថាគតន្តិ, តថាគតំ អនុជាតោ, តថា គតេន ហេតុនា អរិយាយ ជាតិយា ជាតោតិ អត្ថោ។

Tattha anujāto tathāgatanti, tathāgataṃ anujāto, tathā gatena hetunā ariyāya jātiyā jātoti attho.

ឯវំ ‘‘កោ នុ សេនាបតិ ភោតោ’’តិ សេលេន វុត្តបញ្ហំ ព្យាករិត្វា យំ សេលោ អាហ ‘‘សម្ពុទ្ធោ បដិជានាសី’’តិ តត្ថ នំ និក្កង្ខំ កាតុកាមោ ‘‘នាហំ បដិញ្ញាមត្តេនេវ បដិជានាមិ, អបិ ចាហំ ឥមិនា ការណេន ពុទ្ធោ’’តិ ញាបេតុំ –

Evaṃ ‘‘ko nu senāpati bhoto’’ti selena vuttapañhaṃ byākaritvā yaṃ selo āha ‘‘sambuddho paṭijānāsī’’ti tattha naṃ nikkaṅkhaṃ kātukāmo ‘‘nāhaṃ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi, api cāhaṃ iminā kāraṇena buddho’’ti ñāpetuṃ –

៨២៨.

828.

‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិតំ;

‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

បហាតព្ពំ បហីនំ មេ, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណា’’តិ។ – គាថមាហ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. – gāthamāha;

តត្ថ អភិញ្ញេយ្យន្តិ ចត្តារិ សច្ចានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ។ ចតុន្នញ្ហិ សច្ចានំ អរិយសច្ចានញ្ច សាមញ្ញគ្គហណមេតំ យទិទំ អភិញ្ញេយ្យន្តិ។ តត្ថ អរិយសច្ចេសុ យំ ភាវេតព្ពំ មគ្គសច្ចំ, យញ្ច បហាតព្ពំ សមុទយសច្ចំ, តទុភយគ្គហណេន តេសំ ផលភូតានិ និរោធសច្ចទុក្ខសច្ចានិបិ គហិតានេវ ហោន្តិ ហេតុគ្គហណេនេវ ផលសិទ្ធិតោ។ តេន តត្ថ ‘‘សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិកតំ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិញ្ញាត’’ន្តិ ឥទម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ។ ‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាត’’ន្តិ វា ឥមិនា ច សព្ពស្សបិ ញេយ្យស្ស អភិញ្ញាតសម្ពុទ្ធភាវំ ឧទ្ទេសវសេន បកាសេត្វា តទេកទេសំ និទ្ទេសវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិត’’ន្តិអាទិមាហ។ អថ វា ‘‘ភាវេតព្ពំ ភាវិតំ, បហាតព្ពំ បហីន’’ន្តិ ឥមិនា អត្តនោ ញាណបហានសម្បទាកិត្តនមុខេន តំមូលកត្តា សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា កិត្តិតា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តស្មា ពុទ្ធោស្មិ, ព្រាហ្មណា’’តិ។ អភិញ្ញេយ្យអភិញ្ញាតគ្គហណេន ហិ សព្ពសោ វិជ្ជាវិមុត្តីនំ គហិតត្តា សផលំ ចតុសច្ចភាវំ សទ្ធិំ ហេតុសម្បត្តិយា ទស្សេន្តោ ពុជ្ឈិតព្ពំ សព្ពំ ពុជ្ឈិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោស្មីតិ ញាយេន ហេតុនា អត្តនោ ពុទ្ធភាវំ វិភាវេតិ។

Tattha abhiññeyyanti cattāri saccāni cattāri ariyasaccāni. Catunnañhi saccānaṃ ariyasaccānañca sāmaññaggahaṇametaṃ yadidaṃ abhiññeyyanti. Tattha ariyasaccesu yaṃ bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ, yañca pahātabbaṃ samudayasaccaṃ, tadubhayaggahaṇena tesaṃ phalabhūtāni nirodhasaccadukkhasaccānipi gahitāneva honti hetuggahaṇeneva phalasiddhito. Tena tattha ‘‘sacchikātabbaṃ sacchikataṃ, pariññeyyaṃ pariññāta’’nti idampi vuttameva hoti. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññāta’’nti vā iminā ca sabbassapi ñeyyassa abhiññātasambuddhabhāvaṃ uddesavasena pakāsetvā tadekadesaṃ niddesavasena dassento ‘‘bhāvetabbañca bhāvita’’ntiādimāha. Atha vā ‘‘bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, pahātabbaṃ pahīna’’nti iminā attano ñāṇapahānasampadākittanamukhena taṃmūlakattā sabbepi buddhaguṇā kittitā hontīti āha ‘‘tasmā buddhosmi, brāhmaṇā’’ti. Abhiññeyyaabhiññātaggahaṇena hi sabbaso vijjāvimuttīnaṃ gahitattā saphalaṃ catusaccabhāvaṃ saddhiṃ hetusampattiyā dassento bujjhitabbaṃ sabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmīti ñāyena hetunā attano buddhabhāvaṃ vibhāveti.

ឯវំ និប្បរិយាយេន អត្តានំ បាតុករិត្វា អត្តនិ កង្ខាវិតរណត្ថំ ព្រាហ្មណំ ឧស្សាហេន្តោ –

Evaṃ nippariyāyena attānaṃ pātukaritvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṃ brāhmaṇaṃ ussāhento –

៨២៩.

829.

‘‘វិនយស្សុ មយិ កង្ខំ, អធិមុច្ចស្សុ ព្រាហ្មណ;

‘‘Vinayassu mayi kaṅkhaṃ, adhimuccassu brāhmaṇa;

ទុល្លភំ ទស្សនំ ហោតិ, សម្ពុទ្ធានំ អភិណ្ហសោ។

Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, sambuddhānaṃ abhiṇhaso.

៨៣០.

830.

‘‘យេសំ វេ ទុល្លភោ លោកេ, បាតុភាវោ អភិណ្ហសោ;

‘‘Yesaṃ ve dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso;

សោហំ ព្រាហ្មណ ពុទ្ធោស្មិ, សល្លកត្តោ អនុត្តរោ។

Sohaṃ brāhmaṇa buddhosmi, sallakatto anuttaro.

៨៣១.

831.

‘‘ព្រហ្មភូតោ អតិតុលោ, មារសេនប្បមទ្ទនោ;

‘‘Brahmabhūto atitulo, mārasenappamaddano;

សព្ពាមិត្តេ វសេ កត្វា, មោទាមិ អកុតោភយោ’’តិ។ – គាថត្តយមាហ;

Sabbāmitte vase katvā, modāmi akutobhayo’’ti. – gāthattayamāha;

តត្ថ វិនយស្សូតិ វិនេហិ ឆិន្ទ។ កង្ខន្តិ វិចិកិច្ឆំ។ អធិមុច្ចស្សូតិ អធិមោក្ខំ ករ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ សទ្ទហ។ ទុល្លភំ ទស្សនំ ហោតិ, សម្ពុទ្ធានន្តិ យតោ កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យម្បិ ពុទ្ធសុញ្ញោ លោកោ ហោតិ។ សល្លកត្តោតិ, រាគាទិសល្លកត្តនោ។ ព្រហ្មភូតោតិ សេដ្ឋភូតោ។ អតិតុលោតិ តុលំ អតីតោ, និរុបមោតិ អត្ថោ។ មារសេនប្បមទ្ទនោតិ ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិ (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) ឯវំ អាគតាយ មារសេនាយ បមទ្ទនោ។ សព្ពាមិត្តេតិ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារមច្ចុទេវបុត្តមារសង្ខាតេ សព្ពបច្ចត្ថិកេ ។ វសេ កត្វាតិ អត្តនោ វសេ កត្វា។ មោទាមិ អកុតោភយោតិ កុតោចិ និព្ភយោ សមាធិសុខេន, ផលនិព្ពានសុខេន ច មោទាមិ។

Tattha vinayassūti vinehi chinda. Kaṅkhanti vicikicchaṃ. Adhimuccassūti adhimokkhaṃ kara ‘‘sammāsambuddho’’ti saddaha. Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, sambuddhānanti yato kappānaṃ asaṅkhyeyyampi buddhasuñño loko hoti. Sallakattoti, rāgādisallakattano. Brahmabhūtoti seṭṭhabhūto. Atituloti tulaṃ atīto, nirupamoti attho. Mārasenappamaddanoti ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’ti (su. ni. 438; mahāni. 28; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) evaṃ āgatāya mārasenāya pamaddano. Sabbāmitteti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārasaṅkhāte sabbapaccatthike . Vase katvāti attano vase katvā. Modāmi akutobhayoti kutoci nibbhayo samādhisukhena, phalanibbānasukhena ca modāmi.

ឯវំ វុត្តេ សេលោ ព្រាហ្មណោ តាវទេវ ភគវតិ សញ្ជាតបសាទោ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ ហុត្វា –

Evaṃ vutte selo brāhmaṇo tāvadeva bhagavati sañjātapasādo pabbajjāpekkho hutvā –

៨៣២.

832.

‘‘ឥទំ ភោន្តោ និសាមេថ, យថា ភាសតិ ចក្ខុមា;

‘‘Idaṃ bhonto nisāmetha, yathā bhāsati cakkhumā;

សល្លកត្តោ មហាវីរោ, សីហោវ នទតី វនេ។

Sallakatto mahāvīro, sīhova nadatī vane.

៨៣៣.

833.

‘‘ព្រហ្មភូតំ អតិតុលំ, មារសេនប្បមទ្ទនំ;

‘‘Brahmabhūtaṃ atitulaṃ, mārasenappamaddanaṃ;

កោ ទិស្វា នប្បសីទេយ្យ, អបិ កណ្ហាភិជាតិកោ។

Ko disvā nappasīdeyya, api kaṇhābhijātiko.

៨៣៤.

834.

‘‘យោ មំ ឥច្ឆតិ អន្វេតុ, យោ វា និច្ឆតិ គច្ឆតុ;

‘‘Yo maṃ icchati anvetu, yo vā nicchati gacchatu;

ឥធាហំ បព្ពជិស្សាមិ, វរបញ្ញស្ស សន្តិកេ’’តិ។ –

Idhāhaṃ pabbajissāmi, varapaññassa santike’’ti. –

គាថត្តយមាហ។ យថា តំ បរិបាកគតាយ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ។

Gāthattayamāha. Yathā taṃ paripākagatāya upanissayasampattiyā codiyamāno.

តត្ថ កណ្ហាភិជាតិកោតិ, នីចជាតិកោ, តមោតមបរាយណភាវេ ឋិតោ។

Tattha kaṇhābhijātikoti, nīcajātiko, tamotamaparāyaṇabhāve ṭhito.

តតោ តេបិ មាណវកា ហេតុសម្បន្នតាយ តត្ថេវ បព្ពជ្ជាបេក្ខា ហុត្វា –

Tato tepi māṇavakā hetusampannatāya tattheva pabbajjāpekkhā hutvā –

៨៣៥.

835.

‘‘ឯតំ ចេ រុច្ចតិ ភោតោ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនំ;

‘‘Etaṃ ce ruccati bhoto, sammāsambuddhasāsanaṃ;

មយម្បិ បព្ពជិស្សាម, វរបញ្ញស្ស សន្តិកេ’’តិ។ –

Mayampi pabbajissāma, varapaññassa santike’’ti. –

គាថមាហំសុ, យថា តំ តេន សទ្ធិំ កតាធិការា កុលបុត្តា។

Gāthamāhaṃsu, yathā taṃ tena saddhiṃ katādhikārā kulaputtā.

អថ សេលោ តេសុ មាណវកេសុ តុដ្ឋចិត្តោ តេ ទស្សេន្តោ បព្ពជ្ជញ្ច យាចមានោ –

Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te dassento pabbajjañca yācamāno –

៨៣៦.

836.

‘‘ព្រាហ្មណា តិសតា ឥមេ, យាចន្តិ បញ្ជលីកតា;

‘‘Brāhmaṇā tisatā ime, yācanti pañjalīkatā;

ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាម, ភគវា តវ សន្តិកេ’’តិ។ – គាថមាហ;

Brahmacariyaṃ carissāma, bhagavā tava santike’’ti. – gāthamāha;

តតោ ភគវា យស្មា សេលោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ តេសំយេវ តិណ្ណំ បុរិសសតានំ គណជេដ្ឋោ ហុត្វា រោបិតកុសលមូលោ, ឥទានិ បច្ឆិមភវេបិ តេសំយេវ អាចរិយោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, ញាណញ្ចស្ស តេសញ្ច បរិបក្កំ, ឯហិភិក្ខុភាវស្ស ច ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្មា តេ សព្ពេវ ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជាយ បព្ពាជេន្តោ –

Tato bhagavā yasmā selo heṭṭhā vuttanayena padumuttarassa bhagavato kāle tesaṃyeva tiṇṇaṃ purisasatānaṃ gaṇajeṭṭho hutvā ropitakusalamūlo, idāni pacchimabhavepi tesaṃyeva ācariyo hutvā nibbatto, ñāṇañcassa tesañca paripakkaṃ, ehibhikkhubhāvassa ca upanissayo atthi, tasmā te sabbeva ehibhikkhubhāvena pabbajjāya pabbājento –

៨៣៧.

837.

‘‘ស្វាខាតំ ព្រហ្មចរិយំ, (សេលាតិ ភគវា) សន្ទិដ្ឋិកមកាលិកំ;

‘‘Svākhātaṃ brahmacariyaṃ, (selāti bhagavā) sandiṭṭhikamakālikaṃ;

យត្ថ អមោឃា បព្ពជ្ជា, អប្បមត្តស្ស សិក្ខតោ’’តិ។ – គាថមាហ;

Yattha amoghā pabbajjā, appamattassa sikkhato’’ti. – gāthamāha;

តត្ថ សន្ទិដ្ឋិកន្តិ បច្ចក្ខំ។ អកាលិកន្តិ មគ្គានន្តរផលុប្បត្តិតោ ន កាលន្តរេ បត្តព្ពផលំ។ យត្ថាតិ យំនិមិត្តា ។ មគ្គព្រហ្មចរិយនិមិត្តា ហិ បព្ពជ្ជា អមោឃា អនិប្ផលា, យត្ថាតិ វា យស្មិំ សាសនេ អប្បមត្តស្ស សតិវិប្បវាសរហិតស្ស តីសុ សិក្ខាសុ សិក្ខតោ។

Tattha sandiṭṭhikanti paccakkhaṃ. Akālikanti maggānantaraphaluppattito na kālantare pattabbaphalaṃ. Yatthāti yaṃnimittā . Maggabrahmacariyanimittā hi pabbajjā amoghā anipphalā, yatthāti vā yasmiṃ sāsane appamattassa sativippavāsarahitassa tīsu sikkhāsu sikkhato.

ឯវញ្ច វត្វា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អវោច។ តាវទេវ តេ សព្ពេ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា ហុត្វា សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរា វិយ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បរិវារេសុំ។ សោ ឯវំ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សត្តមេ ទិវសេ សបរិសោ អរហត្តំ បាបុណិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤០.២០៨-៣០៣) –

Evañca vatvā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti bhagavā avoca. Tāvadeva te sabbe iddhimayapattacīvaradharā hutvā saṭṭhivassikattherā viya bhagavantaṃ abhivādetvā parivāresuṃ. So evaṃ pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto sattame divase sapariso arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.40.208-303) –

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, វីថិសាមី អហោសហំ;

‘‘Nagare haṃsavatiyā, vīthisāmī ahosahaṃ;

មម ញាតី សមានេត្វា, ឥទំ វចនមព្រវិំ។

Mama ñātī samānetvā, idaṃ vacanamabraviṃ.

‘‘ពុទ្ធោ លោកេ សមុប្បន្នោ, បុញ្ញក្ខេត្តោ អនុត្តរោ;

‘‘Buddho loke samuppanno, puññakkhetto anuttaro;

អាសិ សោ សព្ពលោកស្ស, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ។

Āsi so sabbalokassa, āhutīnaṃ paṭiggaho.

‘‘ខត្តិយា នេគមា ចេវ, មហាសាលា ច ព្រាហ្មណា;

‘‘Khattiyā negamā ceva, mahāsālā ca brāhmaṇā;

បសន្នចិត្តា សុមនា, បូគធម្មំ អកំសុ តេ។