Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā)

৮. সক্কপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা

8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā

নিদানৰণ্ণনা

Nidānavaṇṇanā

৩৪৪. অম্বসণ্ডানং অদূরভৰত্তা একোপি সো ব্রাহ্মণগামো ‘‘অম্বসণ্ডা’’ত্ৰেৰ বহুৰচনৰসেন ৰুচ্চতি, যথা ‘‘ৰরণা নগর’’ন্তি। ৰেদি এৰ ৰেদিকো, ৰেদিকো এৰ ৰেদিযো ক-কারস্স য-কারং কত্ৰা, তস্মিং ৰেদিযকে। তেনাহ ‘‘মণিৰেদিকাসদিসেনা’’তিআদি, ইন্দনীলাদিমণিমযৰেদিকাসদিসেনাতি অত্থো। পুব্বেপীতি লেণকরণতো পুব্বে, গুহারূপেন ঠিতা, দ্ৰারে ইন্দসালরুক্খৰতী চ, তস্মা ‘‘ইন্দসালগুহা’’তি ৰুত্তা পুরিমৰোহারেন।

344. Ambasaṇḍānaṃ adūrabhavattā ekopi so brāhmaṇagāmo ‘‘ambasaṇḍā’’tveva bahuvacanavasena vuccati, yathā ‘‘varaṇā nagara’’nti. Vedi eva vediko, vediko eva vediyo ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, tasmiṃ vediyake. Tenāha ‘‘maṇivedikāsadisenā’’tiādi, indanīlādimaṇimayavedikāsadisenāti attho. Pubbepīti leṇakaraṇato pubbe, guhārūpena ṭhitā, dvāre indasālarukkhavatī ca, tasmā ‘‘indasālaguhā’’ti vuttā purimavohārena.

উস্সুক্কং ৰুচ্চতি অভিরুচি, তং পন বুদ্ধদস্সনকামতাৰসেন, তথা উস্সাহনৰসেন চ পৰত্তিযা ‘‘ধম্মিকো উস্সাহো’’তি ৰুত্তং। সক্কেন সদিসো…পে॰… নত্থীতি। যথাহ ‘‘অপ্পমাদেন মঘৰা, দেৰানং সেট্ঠতং গতো’’তি (ধ॰ প॰ ৩০)। পরিত্তকেনাতি অপরাপরং বহুং পুঞ্ঞকম্মং অকত্ৰা অপ্পমত্তকেনেৰ পুঞ্ঞকম্মেন।

Ussukkaṃ vuccati abhiruci, taṃ pana buddhadassanakāmatāvasena, tathā ussāhanavasena ca pavattiyā ‘‘dhammiko ussāho’’ti vuttaṃ. Sakkena sadiso…pe… natthīti. Yathāha ‘‘appamādena maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato’’ti (dha. pa. 30). Parittakenāti aparāparaṃ bahuṃ puññakammaṃ akatvā appamattakeneva puññakammena.

সক্কোপি কামং মহাপুঞ্ঞকতভীরুত্তানো হোতি, সাতিসযায পন দিব্বসম্পত্তিযা ৰিযোগহেতুকেন সোকেন দিগুণিতেন মরণভযেন সংতজ্জিতো জাতো। তেনাহ ‘‘সক্কো পন মরণভযাভিভূতো অহোসী’’তি।

Sakkopi kāmaṃ mahāpuññakatabhīruttāno hoti, sātisayāya pana dibbasampattiyā viyogahetukena sokena diguṇitena maraṇabhayena saṃtajjito jāto. Tenāha ‘‘sakko pana maraṇabhayābhibhūto ahosī’’ti.

দিব্বচক্খুনা দেৰতানং দস্সনং নাম পটিৰিজ্ঝনসদিসন্তি আহ ‘‘পটিৰিজ্ঝী’’তি। পাটিযেক্কো ৰোহারোতি আৰেণিকো পিযসমুদাহারো। মরিসনিযসম্পত্তিকাতি মারিসা। তেসঞ্হি সম্পত্তিযো মহানুভাৰতায সহন্তি উপট্ঠহন্তি, অঞ্ঞে অযোনিসোমনসিকারতায চেৰ অপ্পহুকায চ ন সহন্তিযেৰ, সা পন নেসং মরিসনিযসম্পত্তিকতা দুক্খৰিরহিতাযাতি ৰুত্তং ‘‘নিদ্দুক্খাতিপি ৰুত্তং হোতী’’তি। এককো ৰাতি দেৰপরিসায ৰিনা আগতত্তা ৰুত্তং, মাতলিআদযো পন তাদিসা সহাযা তদাপি অহেসুংযেৰ। তথা হি ৰক্খতি ‘‘অপি চাযং আযস্মতো চক্কনেমিসদ্দেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠিতো’’তি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৫২)। ওকাসং নাকাসি সক্কস্স ঞাণপরিপাকং আগমেন্তো, অঞ্ঞেসঞ্চ বহূনং দেৰানং ধম্মাভিসমযং উপপরিক্খমানো। সোতি সক্কো।

Dibbacakkhunā devatānaṃ dassanaṃ nāma paṭivijjhanasadisanti āha ‘‘paṭivijjhī’’ti. Pāṭiyekko vohāroti āveṇiko piyasamudāhāro. Marisaniyasampattikāti mārisā. Tesañhi sampattiyo mahānubhāvatāya sahanti upaṭṭhahanti, aññe ayonisomanasikāratāya ceva appahukāya ca na sahantiyeva, sā pana nesaṃ marisaniyasampattikatā dukkhavirahitāyāti vuttaṃ ‘‘niddukkhātipi vuttaṃ hotī’’ti. Ekako vāti devaparisāya vinā āgatattā vuttaṃ, mātaliādayo pana tādisā sahāyā tadāpi ahesuṃyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘api cāyaṃ āyasmato cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.352). Okāsaṃ nākāsi sakkassa ñāṇaparipākaṃ āgamento, aññesañca bahūnaṃ devānaṃ dhammābhisamayaṃ upaparikkhamāno. Soti sakko.

এৰন্তি ৰচনসম্পটিচ্ছনে নিপাতোতি আহ ‘‘এৰং হোতূ’’তিআদি। ভদ্দংতৰাতি পন সক্কং উদ্দিস্স নেসং আসি ৰাদো।

Evanti vacanasampaṭicchane nipātoti āha ‘‘evaṃ hotū’’tiādi. Bhaddaṃtavāti pana sakkaṃ uddissa nesaṃ āsi vādo.

৩৪৫. ৰল্লভো…পে॰… ধম্মং সুণাতীতি অযমত্থো গোৰিন্দসুত্তাদীহি (দী॰ নি॰ ২.২৯৪) দীপেতব্বো। ইমিনা কতোকাসেতি ইমিনা পঞ্চসিখেন কতোকাসে ভগৰতি।

345.Vallabho…pe… dhammaṃ suṇātīti ayamattho govindasuttādīhi (dī. ni. 2.294) dīpetabbo. Iminā katokāseti iminā pañcasikhena katokāse bhagavati.

অনুচরিযন্তি অনুচরণভাৰং, তং পনস্স অনুচরণং নাম সদ্ধিং গমনমেৰাতি আহ ‘‘সহচরণং একতো গমন’’ন্তি।

Anucariyanti anucaraṇabhāvaṃ, taṃ panassa anucaraṇaṃ nāma saddhiṃ gamanamevāti āha ‘‘sahacaraṇaṃ ekato gamana’’nti.

সোৰণ্ণমযন্তি সুৰণ্ণমযং। পোক্খরন্তি ৰীণায দোণিমাহ। দণ্ডোতি ৰীণদণ্ডো। ৰেঠকাতি তন্তীনং বন্ধনায চেৰ উপ্পীল়নায চ ধমেতব্বা ৰেঠকা। পত্তকন্তি পোক্খরং। সমপঞ্ঞাসমুচ্ছনা মুচ্ছেত্ৰাতি যথা সমপঞ্ঞাসমুচ্ছনা কমতো তত্থ সংমুচ্ছনং কাতুং সক্কা, এৰং তং সজ্জেত্ৰাতি অত্থো। ‘‘সমপঞ্ঞাসমুচ্ছনা সংমুচ্ছেত্ৰা’’তি চ ইদং দেৰলোকে নিযতং ৰীণাৰাদনৰিধিং সন্ধায ৰুত্তং। মনুস্সলোকে পন একৰীসতি মুচ্ছনা। তেনেৰাহ ৰীণোপমসুত্তৰণ্ণনাযং –

Sovaṇṇamayanti suvaṇṇamayaṃ. Pokkharanti vīṇāya doṇimāha. Daṇḍoti vīṇadaṇḍo. Veṭhakāti tantīnaṃ bandhanāya ceva uppīḷanāya ca dhametabbā veṭhakā. Pattakanti pokkharaṃ. Samapaññāsamucchanā mucchetvāti yathā samapaññāsamucchanā kamato tattha saṃmucchanaṃ kātuṃ sakkā, evaṃ taṃ sajjetvāti attho. ‘‘Samapaññāsamucchanā saṃmucchetvā’’ti ca idaṃ devaloke niyataṃ vīṇāvādanavidhiṃ sandhāya vuttaṃ. Manussaloke pana ekavīsati mucchanā. Tenevāha vīṇopamasuttavaṇṇanāyaṃ –

‘‘সত্ত সরা তযো গামা, মুচ্ছনা একৰীসতি।

‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;

তানা চেকূনপঞ্ঞাস, ইচ্চেতে সরমণ্ডলা’’তি॥ (অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.৫৫; সারত্থ॰ টী॰ ৩.২৪৩)।

Tānā cekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. (a. ni. aṭṭha. 3.55; sārattha. ṭī. 3.243);

তত্থ ছজ্জো, উসভো, গন্ধারো, মজ্ঝিমো, পঞ্চমো, ধেৰতো, নিসাদোতি এতে সত্ত সরা। ছজ্জগামো, মজ্ঝিমগামো, সাধারণগামোতি তযো গামা, সরসমূহাতি অত্থো। মনুস্সলোকে ৰাদনৰিধিনা একেকস্সেৰ চ সরস্স ৰসেন তযো তযো মুচ্ছনা কত্ৰা একৰীসতি মুচ্ছনা। একেকস্সেৰ চ সরস্স সত্ত সত্ত তানভেদা, যতো সরস্স মন্দতরৰৰত্থানং হোতি, তে একূনপঞ্ঞাস তানৰিসেসাতি, তিস্সো দুৰে চতস্সো, চতস্সো তিস্সো দুৰে চতস্সোতি দ্ৰাৰীসতি সুতিভেদা ইচ্ছিতা, অযং পন একেকস্স সরস্স ৰসেন সত্ত সত্ত মুচ্ছনা, অন্তরসরস্স চ একাতি সমপঞ্ঞাসায মুচ্ছনানং যোগ্যভাৰেন ৰীণং ৰজ্জেসি। তেন ৰুত্তং ‘‘সমপঞ্ঞাস মুচ্ছনা সংমুচ্ছেত্ৰা’’তি। সেসদেৰে জানাপেন্তো সক্কস্স গমনকালন্তি যোজনা।

Tattha chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, sarasamūhāti attho. Manussaloke vādanavidhinā ekekasseva ca sarassa vasena tayo tayo mucchanā katvā ekavīsati mucchanā. Ekekasseva ca sarassa satta satta tānabhedā, yato sarassa mandataravavatthānaṃ hoti, te ekūnapaññāsa tānavisesāti, tisso duve catasso, catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā icchitā, ayaṃ pana ekekassa sarassa vasena satta satta mucchanā, antarasarassa ca ekāti samapaññāsāya mucchanānaṃ yogyabhāvena vīṇaṃ vajjesi. Tena vuttaṃ ‘‘samapaññāsa mucchanā saṃmucchetvā’’ti. Sesadeve jānāpento sakkassa gamanakālanti yojanā.

৩৪৬. অতিরিৰাতি র-কারো পদসন্ধিকরো, অতীৰ অতিৰিযাতি ৰুত্তং হোতি। পকতি …পে॰… অগমাসি মরণভযসংতজ্জিতত্তা তরমানরূপো। তেনেৰাহ ‘‘ননু চা’’তিআদি।

346.Atirivāti ra-kāro padasandhikaro, atīva ativiyāti vuttaṃ hoti. Pakati…pe… agamāsi maraṇabhayasaṃtajjitattā taramānarūpo. Tenevāha ‘‘nanu cā’’tiādi.

৩৪৭. বুদ্ধা নাম মহাকারুণিকা, সদেৰকস্স লোকস্স হিতসুখত্থায এৰ উপ্পন্না, তে কথং অত্থিকেহি দুরুপসঙ্কমাতি আহ ‘‘অহং সরাগো’’তিআদি। তদন্তরং পটিসল্লীনাতি যেন অন্তরেন যেন খণেন উপসঙ্কমেয্য, তদন্তরং পটিসল্লীনা ঝানং সমাপন্না। তদন্তর-সদ্দো ৰা ‘‘এতরহী’’তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘সম্পতি পটিসল্লীনা ৰা’’তি।

347. Buddhā nāma mahākāruṇikā, sadevakassa lokassa hitasukhatthāya eva uppannā, te kathaṃ atthikehi durupasaṅkamāti āha ‘‘ahaṃ sarāgo’’tiādi. Tadantaraṃ paṭisallīnāti yena antarena yena khaṇena upasaṅkameyya, tadantaraṃ paṭisallīnā jhānaṃ samāpannā. Tadantara-saddo vā ‘‘etarahī’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘sampati paṭisallīnā vā’’ti.

পঞ্চসিখগীতগাথাৰণ্ণনা

Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā

৩৪৮. সাৰেসীতি যথাধিপ্পেতমুচ্ছনং পট্ঠপেত্ৰা ৰীণং ৰাদেন্তো তংতংঠানুপ্পত্তিযা পাকটীভূতমন্দতাৰৰত্থং দস্সেন্তো সুমধুরকোমলমধুপানমত্তমধুকারৰিরুতাপহাসিনিলক্খণো পসন্নভানী সমরৰং তন্তিস্সরং সাৰেসি।

348.Sāvesīti yathādhippetamucchanaṃ paṭṭhapetvā vīṇaṃ vādento taṃtaṃṭhānuppattiyā pākaṭībhūtamandatāvavatthaṃ dassento sumadhurakomalamadhupānamattamadhukāravirutāpahāsinilakkhaṇo pasannabhānī samaravaṃ tantissaraṃ sāvesi.

‘‘সক্যপুত্তোৰ ঝানেন, একোদি নিপকো সতো।

‘‘Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato;

অমতং মুনি জিগীসানো…॥

Amataṃ muni jigīsāno….

যথাপি মুনি নন্দেয্য, পত্ৰা সম্বোধিং উত্তম’’ন্তি॥ (দী॰ নি॰ ২.৩৪৮)।

Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhiṃ uttama’’nti. (dī. ni. 2.348);

চ এৰং বুদ্ধূপসঞ্হিতা। বুদ্ধূপসঞ্হিতা পন বুদ্ধানং ধম্মসরীরং আরব্ভ নিস্সযং কত্ৰা পৰত্তিতাতি আহ ‘‘ধম্মো অরহতাং ইৰা’’তি। ধম্মূপসঞ্হিতা, অরহত্তূপসঞ্হিতা চ ৰেদিতব্বা।

Ca evaṃ buddhūpasañhitā. Buddhūpasañhitā pana buddhānaṃ dhammasarīraṃ ārabbha nissayaṃ katvā pavattitāti āha ‘‘dhammo arahatāṃ ivā’’ti. Dhammūpasañhitā, arahattūpasañhitā ca veditabbā.

সূরিযসমানসরীরাতি সূরিযসমানপ্পভাসরীরা। তেনাহ ‘‘তস্সা কিরা’’তিআদি। যস্মা তিম্বরুনো গন্ধব্বদেৰরাজস্স সূরিযৰচ্ছ সা অঙ্কে জাতা, তস্মা আহ ‘‘যং তিম্বরুং দেৰরাজানং নিস্সায ত্ৰং জাতা’’তি। কল্যাণঙ্গতায ‘‘কল্যাণী’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘সব্বঙ্গসোভনা’’তি।

Sūriyasamānasarīrāti sūriyasamānappabhāsarīrā. Tenāha ‘‘tassā kirā’’tiādi. Yasmā timbaruno gandhabbadevarājassa sūriyavaccha sā aṅke jātā, tasmā āha ‘‘yaṃ timbaruṃ devarājānaṃnissāya tvaṃ jātā’’ti. Kalyāṇaṅgatāya ‘‘kalyāṇī’’ti vuttāti āha ‘‘sabbaṅgasobhanā’’ti.

রাগাৰেসৰসেন পুব্বে ৰুত্তা গাথা ইদানিপি তমেৰ আরব্ভ পুরতো ঠিতং ৰিয আলপন্তো ৰদতি।

Rāgāvesavasena pubbe vuttā gāthā idānipi tameva ārabbha purato ṭhitaṃ viya ālapanto vadati.

থনুদরন্তি পযোধরঞ্চ উদরঞ্চ অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘থনৰেমজ্ঝং উদরঞ্চা’’তি।

Thanudaranti payodharañca udarañca adhippetanti āha ‘‘thanavemajjhaṃ udarañcā’’ti.

কিঞ্চি কারণন্তি কিঞ্চি পীল়ং।

Kiñci kāraṇanti kiñci pīḷaṃ.

পকতিং জহিত্ৰা ঠিতং অভিরত্তভাৰেন।

Pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ abhirattabhāvena.

ৰামূরূতি রুচিরঊরূ। তেনাহ ‘‘ৰামাকারেনা’’তিআদি। ৰামৰিকসিতরুচিরসুন্দরাভিরূপচারুসদ্দা হি একত্থা দট্ঠব্বা। ন তিখিণন্তি ন তিক্খং ন লূখং ন কক্খল়ং। মন্দন্তি মুদু সিনিদ্ধং।

Vāmūrūti ruciraūrū. Tenāha ‘‘vāmākārenā’’tiādi. Vāmavikasitarucirasundarābhirūpacārusaddā hi ekatthā daṭṭhabbā. Na tikhiṇanti na tikkhaṃ na lūkhaṃ na kakkhaḷaṃ. Mandanti mudu siniddhaṃ.

অনেকভাৰোতি অনেকসভাৰো, সো পন বহুৰিধো নাম হোতীতি আহ ‘‘অনেকৰিধো জাতো’’তি। অনেকভাগোতি অনেককোট্ঠাসো।

Anekabhāvoti anekasabhāvo, so pana bahuvidho nāma hotīti āha ‘‘anekavidho jāto’’ti. Anekabhāgoti anekakoṭṭhāso.

তযা সদ্ধিং ৰিপচ্চতন্তি তযা সহিতংযেৰ মে তং কম্মং ৰিপচ্চতু, তযা সহেৰ তস্স কম্মস্স ফলং অনুভৰেয্যন্তি অধিপ্পাযো। তযা সদ্ধিমেৰাতি যথা চক্কৰত্তিসংৰত্তনিযকম্মং তস্স নিস্সন্দফলভূতেন ইত্থিরতনেন সদ্ধিংযেৰ ৰিপাকং দেতি, এৰং তং মে কম্মং তযা সদ্ধিংযেৰ ময্হং ৰিপাকং দেতু।

Tayā saddhiṃ vipaccatanti tayā sahitaṃyeva me taṃ kammaṃ vipaccatu, tayā saheva tassa kammassa phalaṃ anubhaveyyanti adhippāyo. Tayā saddhimevāti yathā cakkavattisaṃvattaniyakammaṃ tassa nissandaphalabhūtena itthiratanena saddhiṃyeva vipākaṃ deti, evaṃ taṃ me kammaṃ tayā saddhiṃyeva mayhaṃ vipākaṃ detu.

একোদীতি একোদিভাৰং গতো, সমাহিতোতি অত্থো। জিগীসানোতি জিগীসমানো হোতি। তথাভূতোৰ জিগীসতি নামাতি তথা পঠমৰিকপ্পো ৰুত্তো। দুতিযৰিকপ্পে পন ‘‘ৰিচরতী’’তি কিরিযাপদং আহরিত্ৰা অত্থো ৰুত্তো।

Ekodīti ekodibhāvaṃ gato, samāhitoti attho. Jigīsānoti jigīsamāno hoti. Tathābhūtova jigīsati nāmāti tathā paṭhamavikappo vutto. Dutiyavikappe pana ‘‘vicaratī’’ti kiriyāpadaṃ āharitvā attho vutto.

নন্দেয্যন্তি সমাগমং পত্থেন্তো ৰদতি অতিসস্সিরিকরূপসোভায।

Nandeyyanti samāgamaṃ patthento vadati atisassirikarūpasobhāya.

৩৪৯. সংসন্দতীতি সমেতি, যায মুচ্ছনায, যেন চ আকারেন তন্তিস্সরো পৰত্তো, তং মুচ্ছনং অনতিৰত্তেন্তো, তেনেৰ চ আকারেন গীতস্সরোপি পৰত্তোতি অত্থো। যেন অজ্ঝাসযেন ভগৰা পঞ্চসিখস্স গন্ধব্বে ৰণ্ণং কথেসি, যদত্থঞ্চ কথেসি, তং সব্বং ৰিভাৰেতুং ‘‘কস্মা’’তিআদিমাহ। নত্থি বোধিমূলে এৰ সমুচ্ছিন্নত্তা। উপেক্খকো ভগৰা অনুপলিত্তভাৰতো। সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা ছন্দরাগতো, সব্বস্মা চ কিলেসা। যদি এৰং কস্মা পঞ্চসিখস্স গন্ধব্বে ৰণ্ণং কথেসীতি আহ ‘‘সচে পনা’’তিআদি।

349.Saṃsandatīti sameti, yāya mucchanāya, yena ca ākārena tantissaro pavatto, taṃ mucchanaṃ anativattento, teneva ca ākārena gītassaropi pavattoti attho. Yena ajjhāsayena bhagavā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesi, yadatthañca kathesi, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kasmā’’tiādimāha. Natthi bodhimūle eva samucchinnattā. Upekkhako bhagavā anupalittabhāvato. Suvimuttacitto bhagavā chandarāgato, sabbasmā ca kilesā. Yadi evaṃ kasmā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesīti āha ‘‘sace panā’’tiādi.

গন্থিতাতি সন্দহিতা, তা পন নিরন্তরং কথিযমানা রাসিকতা ৰিয হোন্তীতি আহ ‘‘পিণ্ডিতা’’তি। ৰোহারৰচনন্তি ভগৰতো, ভিক্খূনঞ্চ পুরতো ৰত্তব্বং উপচারৰচনং।

Ganthitāti sandahitā, tā pana nirantaraṃ kathiyamānā rāsikatā viya hontīti āha ‘‘piṇḍitā’’ti. Vohāravacananti bhagavato, bhikkhūnañca purato vattabbaṃ upacāravacanaṃ.

উপনচ্চন্তিযাতি উপগন্ত্ৰা নচ্চন্তিযা।

Upanaccantiyāti upagantvā naccantiyā.

সক্কূপসঙ্কমনৰণ্ণনা

Sakkūpasaṅkamanavaṇṇanā

৩৫০. ‘‘কদা সংযূল়্হা’’তিআদীনি ৰদন্তো পটিসম্মোদতি। ৰিপ্পকারম্পি দস্সেয্যাতি অড্ঢকতাভিনযৰসেন নচ্চম্পি দস্সেয্য।

350. ‘‘Kadā saṃyūḷhā’’tiādīni vadanto paṭisammodati. Vippakārampi dasseyyāti aḍḍhakatābhinayavasena naccampi dasseyya.

৩৫১. ‘‘অভিৰদিতো সক্কো দেৰানমিন্দো’’তিআদীনং ‘‘তেন খো পন সমযেনা’’তিআদীনং (পারা॰ ১৬, ২৪) ৰিয সঙ্গীতিকারৰচনভাৰে সংসযো নত্থি, ‘‘এৰঞ্চ পন তথাগতা’’তি ইধ পন সিযা সংসযোতি ‘‘ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি ঠপিতৰচন’’ন্তি ৰত্ৰা ইতরস্সাপি তথাভাৰং দস্সেতুং ‘‘সব্বমেত’’ন্তিআদি ৰুত্তং। ৰুড্ঢিৰচনেন ৰুত্তোতি ‘‘সুখী হোতু পঞ্চসিখ সক্কো দেৰানং ইন্দো’’তি আসীসৰাদং ৰুত্তো। ‘‘ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’’তি ৰদন্তো অভিৰাদেতি নাম ‘‘সুখী হোতূ’’তি আসীসৰাদস্স ৰদাপনতো। তথা পন আসীসৰাদং ৰদন্তো অভিৰদতি নাম সব্বকালং তথেৰ তিট্ঠনতো।

351. ‘‘Abhivadito sakko devānamindo’’tiādīnaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādīnaṃ (pārā. 16, 24) viya saṅgītikāravacanabhāve saṃsayo natthi, ‘‘evañca pana tathāgatā’’ti idha pana siyā saṃsayoti ‘‘dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitavacana’’nti vatvā itarassāpi tathābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sabbameta’’ntiādi vuttaṃ. Vuḍḍhivacanena vuttoti ‘‘sukhī hotu pañcasikha sakko devānaṃ indo’’ti āsīsavādaṃ vutto. ‘‘Bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti vadanto abhivādeti nāma ‘‘sukhī hotū’’ti āsīsavādassa vadāpanato. Tathā pana āsīsavādaṃ vadanto abhivadati nāma sabbakālaṃ tatheva tiṭṭhanato.

উরুং ৰেপুল্লং দস্সতি দক্খতীতি উরুন্দা ৰিভত্তিঅলোপেন। ৰিৰটা অঙ্গণট্ঠানং। যো পকতিযা গুহাযং অন্ধকারো, সো অন্তরহিতোতি যো তস্সং গুহাযং সত্থু সমন্ততো অসীতিহত্থতো অযং পাকতিকো অন্ধকারো, সো দেৰানং ৰত্থাভরণসরীরোভাসেহি অন্তরহিতো, আলোকো সম্পজ্জি। অসীতিহত্থে পন বুদ্ধালোকেনেৰ অন্ধকারো অন্তরহিতো, ন চ সমত্থো দেৰানং ওভাসো বুদ্ধানং অভিভৰিতুং।

Uruṃ vepullaṃ dassati dakkhatīti urundā vibhattialopena. Vivaṭā aṅgaṇaṭṭhānaṃ. Yo pakatiyā guhāyaṃ andhakāro, so antarahitoti yo tassaṃ guhāyaṃ satthu samantato asītihatthato ayaṃ pākatiko andhakāro, so devānaṃ vatthābharaṇasarīrobhāsehi antarahito, āloko sampajji. Asītihatthe pana buddhālokeneva andhakāro antarahito, na ca samattho devānaṃ obhāso buddhānaṃ abhibhavituṃ.

৩৫২. চিরপ্পটিকাহন্তি চিরপ্পভুতিকো অহং। অড্ডকরণং নাম নত্থি অৰিৰাদাধিকরণট্ঠানে নিব্বত্তত্তা। কীল়াদীনিপীতি আদি-সদ্দেন ধম্মস্সৰনাদিং সঙ্গণ্হাতি।

352.Cirappaṭikāhanti cirappabhutiko ahaṃ. Aḍḍakaraṇaṃ nāma natthi avivādādhikaraṇaṭṭhāne nibbattattā. Kīḷādīnipīti ādi-saddena dhammassavanādiṃ saṅgaṇhāti.

সলল়মযগন্ধকুটিযন্তি সলল়রুক্খেহি রঞ্ঞা পসেনদিনা কারিতগন্ধকুটিযং। তেনস্সাতি তেন ফলদ্ৰযাধিগমেন পহীনওল়ারিককামরাগতায অস্সা ভূজতিযা দেৰলোকে অভিরতিযেৰ নত্থি। চক্কনেমিসদ্দেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠিতোতি এত্থ অধিপ্পাযং অজানন্তা ‘‘আরম্মণস্স অধিমত্ততায সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং জাত’’ন্তি মঞ্ঞেয্যুন্তি তং পটিক্খিপন্তো ‘‘সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতি নো ৰত রে ৰত্তব্বে’’তি আহ। সতি চ আরম্মণসঙ্ঘট্টনাযং গহণেনপি ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘সুণাতী’’তি ৰুত্তং, ইতরো ‘‘পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স সদ্দো কণ্টকো’’তি ৰচনমত্তং নিস্সায সব্বস্সাপি ঝানস্স সদ্দো কণ্টকোতি অধিপ্পাযেন পটিক্খেপং অসহন্তো ‘‘ননু ভগৰা…পে॰… ভণতী’’তি ইমমেৰ সুত্তপদং উদ্ধরি। তত্থ যথা দোসদস্সনপটিপক্খভাৰনাৰসেন পটিঘসঞ্ঞানং সুপ্পহীনত্তা মহতাপি সদ্দেন অরূপসমাপত্তিতো ন ৰুট্ঠানং, এৰং ‘‘উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা সম্মদেৰ দোসদস্সনপটিপক্খভাৰনাৰসেন সব্বাসম্পি লোকিযসঞ্ঞানং অগ্গমগ্গেন সমতিক্কন্তত্তা আরম্মণাধিগমতায ন কদাচি ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতীতি। তথা পন ন সুপ্পহীনত্তা পটিঘসঞ্ঞানং সব্বরূপসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতি, পঠমজ্ঝানং পন অপ্পকম্পি সদ্দং ন সহতীতি তংসমাপন্নস্স ‘‘সদ্দো কণ্টকো’’তি ৰুত্তং। যদি পন পটিঘসঞ্ঞানং ৰিক্খম্ভিতত্তা মহতাপি সদ্দেন অরূপসমাপত্তিতো ন ৰুট্ঠানং হোতি, পগেৰ মগ্গফলসমাপত্তিতো। তেনাহ ‘‘চক্কনেমিসদ্দেনা’’তিআদি। চক্কনেমিসদ্দেনাতি চ নযিদং করণৰচনং হেতুম্হি, করণে ৰা অথ খো সহযোগে। ইমমেৰ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং।

Salaḷamayagandhakuṭiyanti salaḷarukkhehi raññā pasenadinā kāritagandhakuṭiyaṃ. Tenassāti tena phaladvayādhigamena pahīnaoḷārikakāmarāgatāya assā bhūjatiyā devaloke abhiratiyeva natthi. Cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti ettha adhippāyaṃ ajānantā ‘‘ārammaṇassa adhimattatāya samāpattito vuṭṭhānaṃ jāta’’nti maññeyyunti taṃ paṭikkhipanto ‘‘samāpanno saddaṃ suṇātīti no vata re vattabbe’’ti āha. Sati ca ārammaṇasaṅghaṭṭanāyaṃ gahaṇenapi bhavitabbanti adhippāyena ‘‘suṇātī’’ti vuttaṃ, itaro ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti vacanamattaṃ nissāya sabbassāpi jhānassa saddo kaṇṭakoti adhippāyena paṭikkhepaṃ asahanto ‘‘nanu bhagavā…pe…bhaṇatī’’ti imameva suttapadaṃ uddhari. Tattha yathā dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ, evaṃ ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā sammadeva dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena sabbāsampi lokiyasaññānaṃ aggamaggena samatikkantattā ārammaṇādhigamatāya na kadāci phalasamāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti. Tathā pana na suppahīnattā paṭighasaññānaṃ sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃsamāpannassa ‘‘saddo kaṇṭako’’ti vuttaṃ. Yadi pana paṭighasaññānaṃ vikkhambhitattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ hoti, pageva maggaphalasamāpattito. Tenāha ‘‘cakkanemisaddenā’’tiādi. Cakkanemisaddenāti ca nayidaṃ karaṇavacanaṃ hetumhi, karaṇe vā atha kho sahayoge. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi vuttaṃ.

গোপকৰত্থুৰণ্ণনা

Gopakavatthuvaṇṇanā

৩৫৩. পরিপূরকারিনীতি পরিপুণ্ণানি, পরিসুদ্ধানি চ কত্ৰা রক্খিতৰতী। ‘‘ইত্থিত্ত’’ন্তিআদি তত্থ ৰিরজ্জনাকারদস্সনং। ধিত্থিভাৰংইত্থিভাৰস্স ধিক্কারো হেতূতি অত্থো। অলন্তি পটিক্খেপৰচনং, পযোজনং নত্থীতি অত্থো। ৰিরাজেতীতি জিগুচ্ছতি। এতা সম্পত্তিযোতি চক্কৰত্তিসিরিআদিকা এতা যথাৰুত্তসম্পত্তিযো। তস্মা পুব্বপরিচযেন উপট্ঠিতনিকন্তিৰসেন। উপট্ঠানসালন্তি সুধম্মদেৰসভং।

353.Paripūrakārinīti paripuṇṇāni, parisuddhāni ca katvā rakkhitavatī. ‘‘Itthitta’’ntiādi tattha virajjanākāradassanaṃ. Dhitthibhāvaṃitthibhāvassa dhikkāro hetūti attho. Alanti paṭikkhepavacanaṃ, payojanaṃ natthīti attho. Virājetīti jigucchati. Etā sampattiyoti cakkavattisiriādikā etā yathāvuttasampattiyo. Tasmā pubbaparicayena upaṭṭhitanikantivasena. Upaṭṭhānasālanti sudhammadevasabhaṃ.

সোতি গোপকদেৰপুত্তো। ৰট্টেত্ৰা ৰট্টেত্ৰাতি তোমরাদিং ৰত্তেন্তেন ৰিয চোদনৰচনং পরিৰট্টেত্ৰা পরিৰট্টেত্ৰা। গাল়্হং ৰিজ্ঝিতব্বাতি গাল়্হতরং ঘট্টেতব্বা।

Soti gopakadevaputto. Vaṭṭetvā vaṭṭetvāti tomarādiṃ vattentena viya codanavacanaṃ parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā. Gāḷhaṃ vijjhitabbāti gāḷhataraṃ ghaṭṭetabbā.

কুতো মুখাতি কুতো পৰত্তঞাণমুখা। তেনাহ ‘‘অঞ্ঞৰিহিতকা’’তি। কতপুঞ্ঞেতি সম্মা কতপুঞ্ঞে ধম্মে।

Kuto mukhāti kuto pavattañāṇamukhā. Tenāha ‘‘aññavihitakā’’ti. Katapuññeti sammā katapuññe dhamme.

দাযোতি লাভো। সো হি দীযতি তেহি দাতব্বত্তা দাযো, যেসং দীযতি, তেহি লদ্ধত্তা লাভোতি চ ৰুচ্চতি। সঙ্খারে…পে॰… পতিট্ঠহিংসু কতাধিকারত্তা। তত্থ তাৰতিংসভৰনে ঠিতানংযেৰ নিব্বত্তো যথা সক্কস্স ইন্দসালগুহাযং ঠিতস্সেৰ সক্কত্তভাৰো।

Dāyoti lābho. So hi dīyati tehi dātabbattā dāyo, yesaṃ dīyati, tehi laddhattā lābhoti ca vuccati. Saṅkhāre…pe… patiṭṭhahiṃsu katādhikārattā. Tattha tāvatiṃsabhavane ṭhitānaṃyeva nibbatto yathā sakkassa indasālaguhāyaṃ ṭhitasseva sakkattabhāvo.

নিকন্তিং তস্মিং গন্ধব্বকাযে আলযং সমুচ্ছিন্দিতুং ন সক্কোন্তো।

Nikantiṃ tasmiṃ gandhabbakāye ālayaṃ samucchindituṃ na sakkonto.

৩৫৪. অত্তনাৰ ৰেদিতব্বোতি অত্তনাৰ অধিগন্ত্ৰা ৰেদিতব্বো, ন পরপ্পচ্চযিকেন। তুম্হেহি ৰুচ্চমানানীতি কেৰলং তুম্হেহি ৰুচ্চমানানি।

354.Attanāva veditabboti attanāva adhigantvā veditabbo, na parappaccayikena. Tumhehi vuccamānānīti kevalaṃ tumhehi vuccamānāni.

ৰিযাযামাতি ৰিস্সট্ঠং ৰীরিযং সন্তানে পৰত্তেম। পকতিযাতি রূপাৰচরভাৰেন, ‘‘অনুস্সর’’ন্তি ৰা পাঠো।

Viyāyāmāti vissaṭṭhaṃ vīriyaṃ santāne pavattema. Pakatiyāti rūpāvacarabhāvena, ‘‘anussara’’nti vā pāṭho.

কামরাগো এৰ ‘‘ছন্দো রাগো ছন্দরাগো’’তিআদি পৰত্তিভেদেন সংযোজনট্ঠেন ‘‘কামরাগসংযোজনানী’’তি, যোগগন্থাদিপৰত্তিআকারভেদেন ‘‘কামবন্ধনানী’’তি চ ৰুত্তো। পাপিমযোগানীতি এত্থ পন সেসযোগগন্থানম্পি ৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো।

Kāmarāgo eva ‘‘chando rāgo chandarāgo’’tiādi pavattibhedena saṃyojanaṭṭhena ‘‘kāmarāgasaṃyojanānī’’ti, yogaganthādipavattiākārabhedena ‘‘kāmabandhanānī’’ti ca vutto. Pāpimayogānīti ettha pana sesayogaganthānampi vasena attho veditabbo.

দুৰিধানন্তি ৰত্থুকামকিলেসকামৰসেন দুৰিধানং।

Duvidhānanti vatthukāmakilesakāmavasena duvidhānaṃ.

‘‘এত্থ কিং, তত্থ কি’’ন্তি চ পদদ্ৰযে কিন্তি নিপাতমত্তং। চাতুদ্দিসভাৰেতি তেসং বুদ্ধাদীনং তিণ্ণং রতনানং চতুদ্দিসযোগ্যভাৰে অপ্পটিহটভাৰে। বুদ্ধরতনঞ্হি মহাকারুণিকতায, অনাৰরণঞাণতায, পরমসন্তুট্ঠতায চ চাতুদ্দিসং, ধম্মরতনং স্ৰাক্খাততায, সঙ্ঘরতনং সুপ্পটিপন্নতায। তেনাহ ‘‘সব্বদিসাসু অসজ্জমানো’’তি।

‘‘Ettha kiṃ, tattha ki’’nti ca padadvaye kinti nipātamattaṃ. Cātuddisabhāveti tesaṃ buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ catuddisayogyabhāve appaṭihaṭabhāve. Buddharatanañhi mahākāruṇikatāya, anāvaraṇañāṇatāya, paramasantuṭṭhatāya ca cātuddisaṃ, dhammaratanaṃ svākkhātatāya, saṅgharatanaṃ suppaṭipannatāya. Tenāha ‘‘sabbadisāsu asajjamāno’’ti.

মজ্ঝিমস্স পঠমজ্ঝানস্স অধিগতত্তা তাৰদেৰ কাযং ব্রহ্মপুরোহিতং অধিগন্ত্ৰা তাৰদেৰ পুরিমং ঝানসতিং পটিলভিত্ৰা তং ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ওরম্ভাগিযসংযোজনসমুচ্ছিন্দনেন মগ্গফলৰিসেসং অনাগামিফলসঙ্খাতং ৰিসেসং অজ্ঝগংসু অধিগচ্ছিংসু। কেচি পন ‘‘কামাৰচরত্তভাৰেন মগ্গফলানি অধিগচ্ছিংসূতি অধিপ্পাযেন পঞ্চমস্স ঝানস্স অনধিগতত্তা সুদ্ধাৰাসেসু ন উপ্পজ্জিংসু, পঠমজ্ঝানলাভিতায পন ব্রহ্মপুরোহিতেসু নিব্বত্তিংসূ’’তি ৰদন্তি।

Majjhimassa paṭhamajjhānassa adhigatattā tāvadeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā tāvadeva purimaṃ jhānasatiṃ paṭilabhitvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā orambhāgiyasaṃyojanasamucchindanena maggaphalavisesaṃ anāgāmiphalasaṅkhātaṃ visesaṃ ajjhagaṃsu adhigacchiṃsu. Keci pana ‘‘kāmāvacarattabhāvena maggaphalāni adhigacchiṃsūti adhippāyena pañcamassa jhānassa anadhigatattā suddhāvāsesu na uppajjiṃsu, paṭhamajjhānalābhitāya pana brahmapurohitesu nibbattiṃsū’’ti vadanti.

মঘমাণৰৰত্থুৰণ্ণনা

Maghamāṇavavatthuvaṇṇanā

৩৫৫. ৰিসুদ্ধোতি ৰিসুদ্ধঅজ্ঝাসযো, উপনিস্সযসম্পন্নোতি অধিপ্পাযো। গামকম্মকরণট্ঠানন্তি গামিকানং উপট্ঠানট্ঠানং ৰদতি। তাৰতকেনেৰাতি অত্তনা সোধিতট্ঠানেৰ অঞ্ঞস্স আগন্ত্ৰা অৰট্ঠানেনেৰ। সতিং পটিলভিত্ৰাতি ‘‘অহো মযা কতকম্মং সফলং জাত’’ন্তি যোনিসো চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা।

355.Visuddhoti visuddhaajjhāsayo, upanissayasampannoti adhippāyo. Gāmakammakaraṇaṭṭhānanti gāmikānaṃ upaṭṭhānaṭṭhānaṃ vadati. Tāvatakenevāti attanā sodhitaṭṭhāneva aññassa āgantvā avaṭṭhāneneva. Satiṃ paṭilabhitvāti ‘‘aho mayā katakammaṃ saphalaṃ jāta’’nti yoniso cittaṃ uppādetvā.

পাসাণেতি মগ্গমজ্ঝে উচ্চতরভাৰেন ঠিতপাসাণে। উচ্চালেত্ৰাতি উদ্ধরিত্ৰা। এতস্স সগ্গস্স গমনমগ্গন্তি এতস্স চন্দাদীনং উপ্পত্তিট্ঠানভূতস্স সগ্গস্স গমনমগ্গং পুঞ্ঞকম্মং।

Pāsāṇeti maggamajjhe uccatarabhāvena ṭhitapāsāṇe. Uccāletvāti uddharitvā. Etassa saggassa gamanamagganti etassa candādīnaṃ uppattiṭṭhānabhūtassa saggassa gamanamaggaṃ puññakammaṃ.

সুগতিৰসেন লদ্ধব্বং, কহাপণঞ্চাতি কহাপণং, দণ্ডৰসেন লদ্ধব্বং বলি দণ্ডবলি। গহপতিকা কিং করিস্সন্তীতি গহপতিকা নাম অটৰিকা ৰিয ৰিসমনিস্সিতা, তে ন কঞ্চি অনত্থং করিস্সন্তি, এৰং তযা জানমানেন কস্মা ময্হং ন কথিতন্তি যদিপি পুব্বে ন কথিতং, এতরহি পন ভযেন কথিতং, মা ময্হং দোসং করেয্যাথ, আরোচিতকালতো পট্ঠায ন ময্হং দোসোতি ৰদতি।

Sugativasena laddhabbaṃ, kahāpaṇañcāti kahāpaṇaṃ, daṇḍavasena laddhabbaṃ bali daṇḍabali. Gahapatikākiṃ karissantīti gahapatikā nāma aṭavikā viya visamanissitā, te na kañci anatthaṃ karissanti, evaṃ tayā jānamānena kasmā mayhaṃ na kathitanti yadipi pubbe na kathitaṃ, etarahi pana bhayena kathitaṃ, mā mayhaṃ dosaṃ kareyyātha, ārocitakālato paṭṭhāya na mayhaṃ dosoti vadati.

নিবদ্ধন্তি একন্তিকং।

Nibaddhanti ekantikaṃ.

পিসুণেসীতি পিসুণকম্মমকাসি, তুম্হাকং অন্তরে ময্হং পেসুঞ্ঞং উপসংহরতীতি অত্থো। পুন অহরণীযং ব্রহ্মদেয্যং কত্ৰা। ময্হম্পীতি ময্হম্পি অত্থায মং উদ্দিস্স পুঞ্ঞকম্মং করোথ। নীলুপ্পলং নাম ৰিকসমানং উদকতো উগ্গন্ত্ৰাৰ ৰিকসতি, এৰং অহুত্ৰা অন্তোউদকে পুপ্ফিতং নীলুপ্পলং ৰিয। অম্হাকং পনিদং পুঞ্ঞকম্মং ভৰন্তরূপপত্তিযা ৰিনা ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দেতীতি যোজনা। চিন্তামত্তকম্পীতি দোমনস্সৰসেন চিন্তামত্তকম্পি।

Pisuṇesīti pisuṇakammamakāsi, tumhākaṃ antare mayhaṃ pesuññaṃ upasaṃharatīti attho. Puna aharaṇīyaṃ brahmadeyyaṃ katvā. Mayhampīti mayhampi atthāya maṃ uddissa puññakammaṃ karotha. Nīluppalaṃ nāma vikasamānaṃ udakato uggantvāva vikasati, evaṃ ahutvā antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya. Amhākaṃ panidaṃ puññakammaṃ bhavantarūpapattiyā vinā imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ detīti yojanā. Cintāmattakampīti domanassavasena cintāmattakampi.

পগেৰাতি কালস্সেৰ, অতিৰিয পাতোতি অত্থো। কণ্ণিকূপগন্তি কণ্ণিকযোগ্যং। তচ্ছেত্ৰা মট্ঠং কত্ৰা কণ্ণিকায কত্তব্বং সব্বং নিট্ঠপেত্ৰা। তথা হি সা ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা ঠপিতা।

Pagevāti kālasseva, ativiya pātoti attho. Kaṇṇikūpaganti kaṇṇikayogyaṃ. Tacchetvā maṭṭhaṃ katvā kaṇṇikāya kattabbaṃ sabbaṃ niṭṭhapetvā. Tathā hi sā vatthena veṭhetvā ṭhapitā.

চযবন্ধনং সালায অধিট্ঠানসজ্জনং। কণ্ণিকমঞ্চবন্ধনং কণ্ণিকারোহনকালে আরুহিত্ৰা অৰট্ঠানঅট্টকরণং।

Cayabandhanaṃ sālāya adhiṭṭhānasajjanaṃ. Kaṇṇikamañcabandhanaṃ kaṇṇikārohanakāle āruhitvā avaṭṭhānaaṭṭakaraṇaṃ.

যস্স অত্থতে ফলকে যস্স ফলকে অত্থতেতি যোজনা।

Yassa atthate phalake yassa phalake atthateti yojanā.

অৰিদূরেতি সালায, কোৰিল়াররুক্খস্স চ অৰিদূরে। সব্বজেট্ঠিকাতি সব্বাসং তস্স ভরিযানং জেট্ঠিকা সুজাতা।

Avidūreti sālāya, koviḷārarukkhassa ca avidūre. Sabbajeṭṭhikāti sabbāsaṃ tassa bhariyānaṃ jeṭṭhikā sujātā.

তস্সেৰাতি সক্কস্সেৰ। সন্তিকেতি সমীপে সন্তিকাৰচরা হুত্ৰা নিব্বত্তা। ধজেন সদ্ধিং সহস্সযোজনিকো পাসাদো।

Tassevāti sakkasseva. Santiketi samīpe santikāvacarā hutvā nibbattā. Dhajena saddhiṃ sahassayojaniko pāsādo.

কক্কটকৰিজ্ঝনসূলসদিসন্তি কক্কটকে গণ্হিতুং তস্স বিলপরিযন্তস্স ৰিজ্ঝনসূচিসদিসং।

Kakkaṭakavijjhanasūlasadisanti kakkaṭake gaṇhituṃ tassa bilapariyantassa vijjhanasūcisadisaṃ.

মচ্ছরূপেনাতি মতমচ্ছরূপেন। ওসরতীতি পিলৰন্তো গচ্ছতি। তস্সাপি বকসকুণিকায পঞ্চ ৰস্সসতানি আযু অহোসি দেৰনেরযিকানং ৰিয মনুস্সপেততিরচ্ছানানং আযুনো অপরিচ্ছিন্নত্তা।

Maccharūpenāti matamaccharūpena. Osaratīti pilavanto gacchati. Tassāpi bakasakuṇikāya pañca vassasatāni āyu ahosi devanerayikānaṃ viya manussapetatiracchānānaṃ āyuno aparicchinnattā.

উক্কুট্ঠিমকাসীতি উচ্চাসদ্দমকাসি।

Ukkuṭṭhimakāsīti uccāsaddamakāsi.

পুব্বসন্নিৰাসেনাতি পুরিমজাতীসু চিরসন্নিৰাসেন। এৰঞ্হি একচ্চানং দিট্ঠমত্তেনপি সিনেহো উপ্পজ্জতি। তেনাহ ভগৰা –

Pubbasannivāsenāti purimajātīsu cirasannivāsena. Evañhi ekaccānaṃ diṭṭhamattenapi sineho uppajjati. Tenāha bhagavā –

‘‘পুব্বেৰ সন্নিৰাসেন, পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৰা।

‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā;

এৰং তং জাযতে পেমং, উপ্পলংৰ যথোদকে’’তি॥ (জা॰ ১.২.১৭৪)।

Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);

অৰসেসেসূতি অসুরে, সক্কং ঠপেত্ৰা দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰেৰ সন্ধায ৰদতি।

Avasesesūti asure, sakkaṃ ṭhapetvā dvīsu devalokesu deveva sandhāya vadati.

অত্থনিস্সিতন্তি অত্তনো, পরেসঞ্চ অত্থমেৰ হিতমেৰ নিস্সিতং, তং পন হিতং সুখস্স নিদানন্তি আহ ‘‘কারণনিস্সিত’’ন্তি।

Atthanissitanti attano, paresañca atthameva hitameva nissitaṃ, taṃ pana hitaṃ sukhassa nidānanti āha ‘‘kāraṇanissita’’nti.

পঞ্হৰেয্যাকরণৰণ্ণনা

Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā

৩৫৭. কিংসংযোজনাতি কীদিসসংযোজনা। সত্তে অনত্থে সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানীতি আহ ‘‘কিংবন্ধনা, কেন বন্ধনেন বদ্ধা’’তি। পুথুকাযাতি বহূ সত্তকাযাতি আহ ‘‘বহূ জনা’’তি। ৰেরং ৰুচ্চতি দোসোতি আহ ‘‘অৰেরাতি অপ্পটিঘা’’তি। আৰুধেন সরীরে দণ্ডো আৰুধদণ্ডো, ধনস্স দাপনত্থেন দণ্ডো ধনদণ্ডো, তদুভযাকরণেন ততো ৰিনিমুত্তো অদণ্ডো, সম্পত্তিহরণতো, সহ অনত্থুপ্পত্তিতো চ সপত্তো, পটিসত্তূতি আহ ‘‘অসপত্তাতি অপচ্চত্থিকা’’তি। ব্যাপজ্ঝং ৰুচ্চতি চিত্তদুক্খং, তব্বিরহিতা অব্যাপজ্ঝাতি আহ ‘‘ৰিগতদোমনস্সা’’তি। পুব্বে ‘‘অৰেরা’’তি পদেন সম্বদ্ধাঘাতকাভাৰো ৰুত্তো। তেনাহ ‘‘অপ্পটিঘা’’তি। ‘‘অৰেরিনো’’তি পন ইমিনাপি কোপমত্তস্সপি অনুপ্পাদনং। তেনাহ ‘‘কত্থচি কোপং ন উপ্পাদেত্ৰা’’তি। ‘‘ৰিহরেমূ’’তি চ পদং পুরিমপদেহিপি যোজেতব্বং ‘‘অৰেরা ৰিহরেমূ’’তিআদিনা। অযঞ্চ অৰেরাদিভাৰো সংৰিভাগেন পাকটো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অচ্ছরাযা’’তি আদিং ৰত্ৰা ‘‘ইতি চে নেসং হোতী’’তি ৰুত্তং। চিত্তুপ্পত্তি দল়্হতরাপি হুত্ৰা পৰত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘দানং দত্ৰা, পূজং কত্ৰা চ পত্থযন্তী’’তি ৰুত্তং। ইতি চেতি চে-সদ্দো অন্ৰযসংসগ্গেন পরিকপ্পেতীতি আহ ‘‘এৰঞ্চ নেস’’ন্তি।

357.Kiṃsaṃyojanāti kīdisasaṃyojanā. Satte anatthe saṃyojenti bandhantīti saṃyojanānīti āha ‘‘kiṃbandhanā, kena bandhanena baddhā’’ti. Puthukāyāti bahū sattakāyāti āha ‘‘bahū janā’’ti. Veraṃ vuccati dosoti āha ‘‘averāti appaṭighā’’ti. Āvudhena sarīre daṇḍo āvudhadaṇḍo, dhanassa dāpanatthena daṇḍo dhanadaṇḍo, tadubhayākaraṇena tato vinimutto adaṇḍo, sampattiharaṇato, saha anatthuppattito ca sapatto, paṭisattūti āha ‘‘asapattāti apaccatthikā’’ti. Byāpajjhaṃ vuccati cittadukkhaṃ, tabbirahitā abyāpajjhāti āha ‘‘vigatadomanassā’’ti. Pubbe ‘‘averā’’ti padena sambaddhāghātakābhāvo vutto. Tenāha ‘‘appaṭighā’’ti. ‘‘Averino’’ti pana imināpi kopamattassapi anuppādanaṃ. Tenāha ‘‘katthaci kopaṃ na uppādetvā’’ti. ‘‘Viharemū’’ti ca padaṃ purimapadehipi yojetabbaṃ ‘‘averā viharemū’’tiādinā. Ayañca averādibhāvo saṃvibhāgena pākaṭo hotīti dassetuṃ ‘‘accharāyā’’ti ādiṃ vatvā ‘‘iti ce nesaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Cittuppatti daḷhatarāpi hutvā pavattatīti dassetuṃ ‘‘dānaṃ datvā, pūjaṃ katvā ca patthayantī’’ti vuttaṃ. Iti ceti ce-saddo anvayasaṃsaggena parikappetīti āha ‘‘evañca nesa’’nti.

যায কাযচি পরেসং সম্পত্তিযা খীযনং উসূযনং অসহনং লক্খণং এতিস্সাতি পরসম্পত্তিখীযনলক্খণা, যদগ্গেন অত্তসম্পত্তিযা পরেহি সাধারণভাৰং অসহনলক্খণং, তদগ্গেনস্স ‘‘নিগূহনলক্খণ’’ন্তিপি ৰত্তব্বং। তথা হিস্স পোরাণা ‘‘মা ইদং অচ্ছরিযং অঞ্ঞেসং হোতু, ময্হমেৰ হোতূতি মচ্ছরিয’’ন্তি নিব্বচনং ৰদন্তি। অভিধম্মে ‘‘যা পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ইস্সা ইস্সাযনা’’তিআদিনা (ধ॰ স॰ ১১২৬) নিক্খেপকণ্ডে, ‘‘যা এতেসু পরেসং লাভাদীসু কিং ইমিনা ইমেস’’ন্তিআদিনা তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ ৰুত্তানেৰ, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানীতি অধিপ্পাযো।

Yāya kāyaci paresaṃ sampattiyā khīyanaṃ usūyanaṃ asahanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti parasampattikhīyanalakkhaṇā, yadaggena attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahanalakkhaṇaṃ, tadaggenassa ‘‘nigūhanalakkhaṇa’’ntipi vattabbaṃ. Tathā hissa porāṇā ‘‘mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotūti macchariya’’nti nibbacanaṃ vadanti. Abhidhamme ‘‘yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā’’tiādinā (dha. sa. 1126) nikkhepakaṇḍe, ‘‘yā etesu paresaṃ lābhādīsu kiṃ iminā imesa’’ntiādinā taṃsaṃvaṇṇanāyañca vuttāneva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbānīti adhippāyo.

যস্মা পন ইস্সামচ্ছরিযানি বহ্ৰাদীনৰানি, তেসং ৰিভাৰনা লোকস্স বহুকারা , তস্মা অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ১১২৫) ৰিভাৰিতানম্পি তেসং দিট্ঠধম্মিকেপি সম্পরাযিকে পিআদীনৰে দস্সেন্তো ‘‘আৰাসমচ্ছরিযেন পনা’’তিআদিমাহ। এত্থাতি এতেসু ইস্সামচ্ছরিযেসু, এতেসু ৰা আৰাসমচ্ছরিযাদীসু পঞ্চসু মচ্ছরিযেসু। সঙ্কারং সীসেন উক্খিপিত্ৰাৰ ৰিচরতি তত্থ লগ্গচিত্ততায, নিহীনজ্ঝাসযতায চ। মমাতি মযা, অযমেৰ ৰা পাঠো। লোহিতম্পি মুখতো উগ্গচ্ছতি চিত্তৰিঘাতেন সংতত্তহদযতায। কুচ্ছিৰিরেচনম্পি হোতি অতিজলগ্গিনো। অঞ্ঞো ৰিভৰপটিৰেধধম্মো অরিযানংযেৰ হোতি, তে চ তং ন মচ্ছরাযন্তি মচ্ছরিযস্স সব্বসো পহীনত্তা। পটিৰেধধম্মে মচ্ছরিযস্স অসম্ভৰো এৰাতি আহ ‘‘পরিযত্তিধম্মমচ্ছরিযেন চা’’তি। ৰণ্ণমচ্ছরিযেন দুব্বণ্ণো, ধম্মমচ্ছরিযেন এল়মূগো দুপ্পঞ্ঞো হোতি।

Yasmā pana issāmacchariyāni bahvādīnavāni, tesaṃ vibhāvanā lokassa bahukārā , tasmā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1125) vibhāvitānampi tesaṃ diṭṭhadhammikepi samparāyike piādīnave dassento ‘‘āvāsamacchariyena panā’’tiādimāha. Etthāti etesu issāmacchariyesu, etesu vā āvāsamacchariyādīsu pañcasu macchariyesu. Saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvāva vicarati tattha laggacittatāya, nihīnajjhāsayatāya ca. Mamāti mayā, ayameva vā pāṭho. Lohitampi mukhato uggacchati cittavighātena saṃtattahadayatāya. Kucchivirecanampi hoti atijalaggino. Añño vibhavapaṭivedhadhammo ariyānaṃyeva hoti, te ca taṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattā. Paṭivedhadhamme macchariyassa asambhavo evāti āha ‘‘pariyattidhammamacchariyena cā’’ti. Vaṇṇamacchariyena dubbaṇṇo, dhammamacchariyena eḷamūgo duppañño hoti.

‘‘অপিচা’’তিআদি পঞ্চন্নং মচ্ছরিযানং ৰসেন কম্মসরিক্খকৰিপাকদস্সনং। আৰাসমচ্ছরিযেন লোহগেহে পচ্চতি পরেসং আৰাসপচ্চযহিতসুখনিসেধনতো। কুলমচ্ছরিযেন অপ্পলাভো হোতি পরেহি কুলেসু লদ্ধব্বলাভনিসেধনতো, অপ্পলাভোতি চ অলাভোতি অত্থো। লাভমচ্ছরিযেন গূথনিরযে নিব্বত্ততি লাভহেতু পরেহি লদ্ধব্বস্স অস্সাদনিসেধনতো। সব্বথাপি নিরস্সাদো হি গূথনিরযো। ৰণ্ণো নাম ন হোতীতি সরীরৰণ্ণো, গুণৰণ্ণোতি দুৰিধোপি ৰণ্ণো নামমত্তেনপি ন হোতি, তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানো ৰিরূপো এৰ হোতি। সম্পত্তিনিগূহনসভাৰেন মচ্ছরিযেন ৰিরূপিতে সন্তানে যেভুয্যেন গুণা পতিট্ঠমেৰ ন লভন্তি, যে চ পতিট্ঠহেয্যুং, তেসম্পি ৰসেনস্স ৰণ্ণো ন ভৰেয্য। তে হি তস্স লোকে রত্তিং খিত্তা সরা ৰিয ন পঞ্ঞাযন্তি। ধম্মমচ্ছরিযেন কুক্কুল়নিরযে। সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযতি অপাযগমনীযভাৰতো। ৰেরাদীহি ন পরিমুচ্চন্তিযেৰ তপ্পরিমুচ্চনায ইচ্ছায অপ্পত্তব্বত্তা জাতিআদিধম্মানং সত্তানং জাতিআদীহি ৰিয।

‘‘Apicā’’tiādi pañcannaṃ macchariyānaṃ vasena kammasarikkhakavipākadassanaṃ. Āvāsamacchariyena lohagehe paccati paresaṃ āvāsapaccayahitasukhanisedhanato. Kulamacchariyena appalābho hoti parehi kulesu laddhabbalābhanisedhanato, appalābhoti ca alābhoti attho. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati lābhahetu parehi laddhabbassa assādanisedhanato. Sabbathāpi nirassādo hi gūthanirayo. Vaṇṇo nāma na hotīti sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti duvidhopi vaṇṇo nāmamattenapi na hoti, tattha tattha nibbattamāno virūpo eva hoti. Sampattinigūhanasabhāvena macchariyena virūpite santāne yebhuyyena guṇā patiṭṭhameva na labhanti, ye ca patiṭṭhaheyyuṃ, tesampi vasenassa vaṇṇo na bhaveyya. Te hi tassa loke rattiṃ khittā sarā viya na paññāyanti. Dhammamacchariyenakukkuḷaniraye.Sotāpattimaggenapahīyati apāyagamanīyabhāvato. Verādīhi na parimuccantiyeva tapparimuccanāya icchāya appattabbattā jātiādidhammānaṃ sattānaṃ jātiādīhi viya.

তিণ্ণা মেত্থ কঙ্খাতি ম-কারো পদসন্ধিকরো। এতস্মিং পঞ্হেতি এতস্মিং ‘‘কিংসংযোজনা নু খো’’তি এৰং ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে। তুম্হাকং ৰচনং সুত্ৰাতি ‘‘ইস্সামচ্ছরিযসংযোজনা’’তি এৰং পৰত্তং তুম্হাকং ৰিস্সজ্জনৰচনং সুত্ৰা। কঙ্খা তিণ্ণাতি যথাপুচ্ছিতে অত্থে সংসযো তরিতো ৰিগতো দেসনানুস্সরণমত্তেন, ন সমুচ্ছেদৰসেনাতি আহ ‘‘ন মগ্গৰসেনা’’তিআদি। অযম্পি কথংকথা ৰিগতাতি কঙ্খায ৰিগতত্তা এৰ তস্সা পৰত্তিআকারৰিসেসভূতা ‘‘ইদং কথ ইদং কথ’’ন্তি অযম্পি কথংকথা ৰিগতা অপগতা।

Tiṇṇā mettha kaṅkhāti ma-kāro padasandhikaro. Etasmiṃ pañheti etasmiṃ ‘‘kiṃsaṃyojanā nu kho’’ti evaṃ ñātuṃ icchite atthe. Tumhākaṃ vacanaṃ sutvāti ‘‘issāmacchariyasaṃyojanā’’ti evaṃ pavattaṃ tumhākaṃ vissajjanavacanaṃ sutvā. Kaṅkhā tiṇṇāti yathāpucchite atthe saṃsayo tarito vigato desanānussaraṇamattena, na samucchedavasenāti āha ‘‘na maggavasenā’’tiādi. Ayampi kathaṃkathā vigatāti kaṅkhāya vigatattā eva tassā pavattiākāravisesabhūtā ‘‘idaṃ katha idaṃ katha’’nti ayampi kathaṃkathā vigatā apagatā.

৩৫৮. নিদানাদীনি মহানিদানসুত্তৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৯৫) ৰুত্তত্থানেৰ। পিযানং অত্তনো পরিগ্গহভূতানং সত্তসঙ্খারানং পরেহি সাধারণভাৰাসহনৰসেন, নিগূহনৰসেন চ পৰত্তনতো পিযসত্তসঙ্খারনিদানং মচ্ছরিযং, অপ্পিযানং পরিগ্গহভূতানং সত্তানং, সঙ্খারানঞ্চ অসহনৰসেন পৰত্তিযা অপ্পিযসত্তসঙ্খারনিদানা ইস্সা। যঞ্হি কিঞ্চি অপ্পিযসম্বন্ধং ভদ্দকম্পি তং কোধনস্স অপ্পিযমেৰাতি। উভযন্তি মচ্ছরিযং, ইস্সা চাতি উভযং। উভযনিদানন্তি পিযনিদানঞ্চেৰ অপ্পিযনিদানঞ্চ। পিযাতি ইট্ঠা। কেল়াযিতাতি ধনাযিতা। মমাযিতাতি মমত্তং কত্ৰা পরিগ্গহিতা। ইস্সং করোতীতি ‘‘কিং ইমস্স ইমিনা’’তি তস্স পিযসত্তলাভাসহনৰসেন উস্সূযতি, তমেৰ পিযসত্তং যাচিতো। অহো ৰতস্সাতি সাধু ৰত অস্স। ‘‘ইমস্স পুগ্গলস্স এৰরূপং পিযৰত্থু ন ভৰেয্যা’’তি ইস্সং করোতি উসূযং উপ্পাদেতি। মমাযন্তাতি কেল়াযন্তা। অপ্পিযেতি অপ্পিযে সত্তে তেসং সতাপতো। অস্সাতি পুগ্গলস্স, যেন তে লদ্ধা। তেতি সত্তসঙ্খারা, সচেপি অমনাপা হোন্তি অপ্পিযেহি সমুদাগতত্তা। ৰিপরীতৰুত্তিতাযাতি অযাথাৰগাহিতায। কো অঞ্ঞো এৰরূপস্স লাভীতি তেন অত্তানং সম্ভাৰেন্তো ইস্সং ৰা করোতি। অঞ্ঞস্স তাদিসং উপ্পজ্জমানম্পি ‘‘অহো ৰতস্স এৰরূপং ন ভৰেয্যা’’তি ইস্সং ৰা করোতি, অযঞ্চ নযো হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা ন গহিতো।

358.Nidānādīni mahānidānasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.95) vuttatthāneva. Piyānaṃ attano pariggahabhūtānaṃ sattasaṅkhārānaṃ parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena, nigūhanavasena ca pavattanato piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ, appiyānaṃ pariggahabhūtānaṃ sattānaṃ, saṅkhārānañca asahanavasena pavattiyā appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Yañhi kiñci appiyasambandhaṃ bhaddakampi taṃ kodhanassa appiyamevāti. Ubhayanti macchariyaṃ, issā cāti ubhayaṃ. Ubhayanidānanti piyanidānañceva appiyanidānañca. Piyāti iṭṭhā. Keḷāyitāti dhanāyitā. Mamāyitāti mamattaṃ katvā pariggahitā. Issaṃ karotīti ‘‘kiṃ imassa iminā’’ti tassa piyasattalābhāsahanavasena ussūyati, tameva piyasattaṃ yācito. Aho vatassāti sādhu vata assa. ‘‘Imassa puggalassa evarūpaṃ piyavatthu na bhaveyyā’’ti issaṃ karoti usūyaṃ uppādeti. Mamāyantāti keḷāyantā. Appiyeti appiye satte tesaṃ satāpato. Assāti puggalassa, yena te laddhā. Teti sattasaṅkhārā, sacepi amanāpā honti appiyehi samudāgatattā. Viparītavuttitāyāti ayāthāvagāhitāya. Ko añño evarūpassa lābhīti tena attānaṃ sambhāvento issaṃ vā karoti. Aññassa tādisaṃ uppajjamānampi ‘‘aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā’’ti issaṃ vā karoti, ayañca nayo heṭṭhā vuttanayattā na gahito.

ৰত্থুকামানং পরিযেসনৰসেন পৰত্তো ছন্দো পরিযেসনছন্দো। পটিলাভপচ্চযো ছন্দো পটিলাভছন্দো। পরিভুঞ্জনৰসেন পৰত্তো ছন্দো পরিভোগছন্দো। পটিলদ্ধানং সন্নিধাপনৰসেন, সঙ্গোপনৰসেন চ পৰত্তো ছন্দো সন্নিধিছন্দো। দিট্ঠধম্মিকমেৰ পযোজনং চিন্তেত্ৰা ৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তো ছন্দো ৰিস্সজ্জনছন্দো। তেনাহ ‘‘কতমো’’তিআদি।

Vatthukāmānaṃ pariyesanavasena pavatto chando pariyesanachando. Paṭilābhapaccayo chando paṭilābhachando. Paribhuñjanavasena pavatto chando paribhogachando. Paṭiladdhānaṃ sannidhāpanavasena, saṅgopanavasena ca pavatto chando sannidhichando. Diṭṭhadhammikameva payojanaṃ cintetvā vissajjanavasena pavatto chando vissajjanachando. Tenāha ‘‘katamo’’tiādi.

অযং পঞ্চৰিধোপি অত্থতো তণ্হাযনমেৰাতি আহ ‘‘তণ্হামত্তমেৰা’’তি।

Ayaṃ pañcavidhopi atthato taṇhāyanamevāti āha ‘‘taṇhāmattamevā’’ti.

এৰং ৰুত্তো ‘‘লাভং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো’’তি এৰং মহানিদানসুত্তে (দী॰ নি॰ ২.১০৩) ৰুত্তো ৰিনিচ্ছযৰিতক্কো ৰিতক্কো নাম, ন যো কোচি ৰিতক্কো। ইদানি যথাৰুত্তং ৰিনিচ্ছযৰিতক্কং অত্থুদ্ধারনযেন নীহরিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘ৰিনিচ্ছযো’’তিআদি ৰুত্তং। অট্ঠসতন্তি অট্ঠাধিকং সতং, তঞ্চ খো তণ্হাৰিচরিতানং সতং, ন যস্স কস্সচীতি দস্সেতুং ‘‘তণ্হাৰিচরিত’’ন্তি ৰুত্তং। তণ্হাৰিনিচ্ছযো নাম তণ্হায ৰসেন ৰক্খমাননযেন আরম্মণস্স ৰিনিচ্ছিননতো। দিট্ঠিদস্সনৰসেন ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘং অঞ্ঞ’’ন্তি ৰিনিচ্ছিননতো দিট্ঠিৰিনিচ্ছযো নাম। ইট্ঠং পণীতং, অনিট্ঠং অপ্পণীতং, পিযাযিতব্বং পিযং, অপ্পিযাযিতব্বং অপ্পিযং, তেসং ৰৰত্থানং তণ্হাৰসেন ন হোতি। তণ্হাৰসেন হি একচ্চো কিঞ্চি ৰত্থুং পণীতং মঞ্ঞতি, একচ্চো হীনং, একচ্চো পিযাযতি, একচ্চো নপ্পিযাযতি। তেনাহ ‘‘তদেৰ হী’’তিআদি । ‘‘দস্সামী’’তি ইদং ৰিস্সজ্জনছন্দে ৰুত্তনযেন চেৰ ৰট্টূপনিস্সযদানৰসেন চ ৰেদিতব্বং। তম্পি হি তণ্হাছন্দহেতুকন্তি।

Evaṃ vutto ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti evaṃ mahānidānasutte (dī. ni. 2.103) vutto vinicchayavitakko vitakko nāma, na yo koci vitakko. Idāni yathāvuttaṃ vinicchayavitakkaṃ atthuddhāranayena nīharitvā dassetuṃ ‘‘vinicchayo’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhasatanti aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tañca kho taṇhāvicaritānaṃ sataṃ, na yassa kassacīti dassetuṃ ‘‘taṇhāvicarita’’nti vuttaṃ. Taṇhāvinicchayo nāma taṇhāya vasena vakkhamānanayena ārammaṇassa vinicchinanato. Diṭṭhidassanavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghaṃ añña’’nti vinicchinanato diṭṭhivinicchayo nāma. Iṭṭhaṃ paṇītaṃ, aniṭṭhaṃ appaṇītaṃ, piyāyitabbaṃ piyaṃ, appiyāyitabbaṃ appiyaṃ, tesaṃ vavatthānaṃ taṇhāvasena na hoti. Taṇhāvasena hi ekacco kiñci vatthuṃ paṇītaṃ maññati, ekacco hīnaṃ, ekacco piyāyati, ekacco nappiyāyati. Tenāha ‘‘tadeva hī’’tiādi . ‘‘Dassāmī’’ti idaṃ vissajjanachande vuttanayena ceva vaṭṭūpanissayadānavasena ca veditabbaṃ. Tampi hi taṇhāchandahetukanti.

যত্থ সযং উপ্পজ্জন্তি, তং সন্তানং সংসারে পপঞ্চেন্তি ৰিত্থারযন্তীতি পপঞ্চা। যস্স চ উপ্পন্না, তং ‘‘রত্তো’’তি ৰা ‘‘সত্তো’’তি ৰা ‘‘মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠো’’তি ৰা পপঞ্চেন্তি ব্যঞ্জেন্তীতি পপঞ্চা। যস্মা তণ্হাদিট্ঠিযো অধিমত্তা হুত্ৰা পৰত্তমানা তংসমঙ্গীপুগ্গলং পমত্তাকারং পাপেন্তি, মানো পন জাতিমদাদি ৰসেন মত্তাকারম্পি, তস্মা ‘‘মত্তপমত্তাকারপাপনট্ঠেনা’’তি ৰুত্তং। সঙ্খা ৰুচ্চতি কোট্ঠাসো ভাগসো সঙ্খাযতি উপট্ঠাতীতি। যস্মা পপঞ্চসঞ্ঞা তংতংদ্ৰারৰসেন, আরম্মণৰসেন চ ভাগসো ৰিতক্কস্স পচ্চযা হোন্তি, ন কেৰলা, তস্মা পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিদানো ৰিতক্কো ৰুত্তো, পপঞ্চসঞ্ঞানং ৰা অনেকভেদভিন্নত্তা তংসমুদাযো ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা’’তি ৰুত্তো। পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাগ্গহণেন চ অনৰসেসো দুক্খসমুদযো ৰুত্তো তংতং নিমিত্তত্তা ৰট্টদুক্খস্সাতি।

Yattha sayaṃ uppajjanti, taṃ santānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārayantīti papañcā. Yassa ca uppannā, taṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘satto’’ti vā ‘‘micchābhiniviṭṭho’’ti vā papañcenti byañjentīti papañcā. Yasmā taṇhādiṭṭhiyo adhimattā hutvā pavattamānā taṃsamaṅgīpuggalaṃ pamattākāraṃ pāpenti, māno pana jātimadādi vasena mattākārampi, tasmā ‘‘mattapamattākārapāpanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Saṅkhā vuccati koṭṭhāso bhāgaso saṅkhāyati upaṭṭhātīti. Yasmā papañcasaññā taṃtaṃdvāravasena, ārammaṇavasena ca bhāgaso vitakkassa paccayā honti, na kevalā, tasmā papañcasaññāsaṅkhānidāno vitakko vutto, papañcasaññānaṃ vā anekabhedabhinnattā taṃsamudāyo ‘‘papañcasaññāsaṅkhā’’ti vutto. Papañcasaññāsaṅkhāggahaṇena ca anavaseso dukkhasamudayo vutto taṃtaṃ nimittattā vaṭṭadukkhassāti.

যো নিরোধো ৰূপসমোতি নিরোধসচ্চমাহ। তস্স সারুপ্পন্তি তস্স পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খায নিরোধস্স ৰূপসমস্স অধিগমুপাযতায সারুপ্পং অনুচ্ছৰিকং, এতেন ৰিপস্সনং ৰদতি। তত্থ যথাৰুত্তনিরোধে আরম্মণকরণৰসেন গচ্ছতি পৰত্ততীতি তত্থগামিনী, এতেন মগ্গং। তেনাহ ‘‘সহ ৰিপস্সনায মগ্গং পুচ্ছতী’’তি।

Yo nirodho vūpasamoti nirodhasaccamāha. Tassa sāruppanti tassa papañcasaññāsaṅkhāya nirodhassa vūpasamassa adhigamupāyatāya sāruppaṃ anucchavikaṃ, etena vipassanaṃ vadati. Tattha yathāvuttanirodhe ārammaṇakaraṇavasena gacchati pavattatīti tatthagāminī, etena maggaṃ. Tenāha ‘‘saha vipassanāya maggaṃ pucchatī’’ti.

ৰেদনাকম্মট্ঠানৰণ্ণনা

Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā

৩৫৯. পুচ্ছিতমেৰ কথিতং। যস্মা সক্কেন দেৰানং ইন্দেন পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিরোধগামিনিপটিপদা পুচ্ছিতাৰ, ভগৰা চ তদধিগমুপাযং অরূপকম্মট্ঠানং তস্স অজ্ঝাসযৰসেন ৰেদনামুখেন কথেন্তো তিস্সো ৰেদনা আরভি, ইতি পুচ্ছিতমেৰ কথেন্তেন পুচ্ছানুসন্ধিৰসেন সানুসন্ধিমেৰ চ কথিতং। ন হি বুদ্ধানং অননুসন্ধিকা কথা নাম অত্থি। ইদানিস্স ৰেদনামুখেন অরূপকম্মট্ঠানস্সেৰ কথনে কারণং দস্সেতুং ‘‘দেৰতানঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং। করজকাযস্স সুখুমতাৰচনেনেৰ অচ্চন্তমুদুসুখুমালভাৰাপি ৰুত্তা এৰাতি দট্ঠব্বং। কম্মজন্তি কম্মজতেজং। তস্স বলৰভাৰো উল়ারপুঞ্ঞকম্মনিব্বত্তত্তা, অতিৰিয গরুমধুরসিনিদ্ধসুদ্ধাহারজীরণতো চ। একাহারম্পীতি একাহারৰারম্পি। ‘‘ৰিলীযন্তী’’তি এতেন করজকাযস্স মন্দতায কম্মজতেজস্স বলৰভাৰেন আহারৰেলাতিক্কমেন নেসং বলৰতী দুক্খৰেদনা উপ্পজ্জমানা সুপাকটা হোতীতি দস্সেতি। নিদস্সনমত্তঞ্চেতং , সুখৰেদনাপি পন নেসং উল়ারপণীতেসু আরম্মণেসু উপরূপরি অনিগ্গহণৰসেন পৰত্তমানা সুপাকটা হুত্ৰা উপট্ঠাতিযেৰ। উপেক্খাপি তেসং কদাচি উপ্পজ্জমানা সন্তপণীতরূপা এৰ ইট্ঠমজ্ঝত্তে এৰ আরম্মণে পৰত্তনতো। তেনেৰাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি।

359.Pucchitameva kathitaṃ. Yasmā sakkena devānaṃ indena papañcasaññāsaṅkhānirodhagāminipaṭipadā pucchitāva, bhagavā ca tadadhigamupāyaṃ arūpakammaṭṭhānaṃ tassa ajjhāsayavasena vedanāmukhena kathento tisso vedanā ārabhi, iti pucchitameva kathentena pucchānusandhivasena sānusandhimeva ca kathitaṃ. Na hi buddhānaṃ ananusandhikā kathā nāma atthi. Idānissa vedanāmukhena arūpakammaṭṭhānasseva kathane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘devatānañhī’’tiādi vuttaṃ. Karajakāyassa sukhumatāvacaneneva accantamudusukhumālabhāvāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Kammajanti kammajatejaṃ. Tassa balavabhāvo uḷārapuññakammanibbattattā, ativiya garumadhurasiniddhasuddhāhārajīraṇato ca. Ekāhārampīti ekāhāravārampi. ‘‘Vilīyantī’’ti etena karajakāyassa mandatāya kammajatejassa balavabhāvena āhāravelātikkamena nesaṃ balavatī dukkhavedanā uppajjamānā supākaṭā hotīti dasseti. Nidassanamattañcetaṃ , sukhavedanāpi pana nesaṃ uḷārapaṇītesu ārammaṇesu uparūpari aniggahaṇavasena pavattamānā supākaṭā hutvā upaṭṭhātiyeva. Upekkhāpi tesaṃ kadāci uppajjamānā santapaṇītarūpā eva iṭṭhamajjhatte eva ārammaṇe pavattanato. Tenevāha ‘‘tasmā’’tiādi.

রূপকম্মট্ঠানন্তি রূপপরিগ্গহং, রূপমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসন্তি অত্থো। অরূপকম্মট্ঠানন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো। তত্থ রূপকম্মট্ঠানেন সমথাভিনিৰেসোপি সঙ্গয্হতি, ৰিপস্সনাভিনিৰেসো পন ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘রূপপরিগ্গহো অরূপপরিগ্গহোতিপি এতদেৰ ৰুচ্চতী’’তি আহ। চতুধাতুৰৰত্থানন্তি এত্থ যেভুয্যেন চতুধাতুৰৰত্থানং ৰিত্থারেন্তো রূপকম্মট্ঠানং কথেতীতি অধিপ্পাযো। রূপকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৰাৰ কথেতি ‘‘এৰং রূপকম্মট্ঠানং ৰুচ্চমানং সুট্ঠু ৰিভূতং পাকটং হুত্ৰা উপট্ঠাতী’’তি। ‘‘এতেন ইধাপি রূপকম্মট্ঠানং একদেসেন ৰিভাৰিতমেৰা’’তি ৰদন্তি।

Rūpakammaṭṭhānanti rūpapariggahaṃ, rūpamukhena vipassanābhinivesanti attho. Arūpakammaṭṭhānanti etthāpi eseva nayo. Tattha rūpakammaṭṭhānena samathābhinivesopi saṅgayhati, vipassanābhiniveso pana idhādhippetoti dassento ‘‘rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccatī’’ti āha. Catudhātuvavatthānanti ettha yebhuyyena catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti adhippāyo. Rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti ‘‘evaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vuccamānaṃ suṭṭhu vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhātī’’ti. ‘‘Etena idhāpi rūpakammaṭṭhānaṃ ekadesena vibhāvitamevā’’ti vadanti.

কামঞ্চেত্থ ৰেদনাৰসেন অরূপকম্মট্ঠানং আগতং, তদঞ্ঞধম্মৰসেনপি অরূপকম্মট্ঠানং লব্ভতীতি তং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তিৰিধো হী’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ অভিনিৰেসোতি অনুপ্পৰেসো, আরম্ভোতি অত্থো। আরম্ভে এৰ হি অযং ৰিভাগো, সম্মসনং পন অনৰসেসতোৰ ধম্মে পরিগ্গহেত্ৰা পৰত্ততীতি। ‘‘পরিগ্গহিতে রূপকম্মট্ঠানে’’তি ইদং রূপমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসং সন্ধায ৰুত্তং, অরূপমুখেন পন ৰিপস্সনাভিনিৰেসো যেভুয্যেন সমথযানিকস্স ইচ্ছিতব্বো, সো চ পঠমং ঝানঙ্গানি পরিগ্গহেত্ৰা ততো পরং সেসধম্মে পরিগ্গণ্হাতি। পঠমাভিনিপাতোতি সব্বে চেতসিকা চিত্তাযত্তা চিত্তকিরিযাভাৰেন ৰুচ্চন্তীতি ফস্সো চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতো ৰুত্তো। তং আরম্মণন্তি যথাপরিগ্গহিতং রূপকম্মট্ঠানসঞ্ঞিতং আরম্মণং। উপ্পন্নফস্সো পুগ্গলো, চিত্তচেতসিকরাসি ৰা আরম্মণেন ফুট্ঠো ফস্সসহজাতায ৰেদনায তংসমকালমেৰ ৰেদেতি, ফস্সো পন ওভাসস্স ৰিয পদীপো ৰেদনাদীনং পচ্চযৰিসেসো হোতীতি পুরিমকালো ৰিয ৰুচ্চতি, যা তস্স আরম্মণাভিনিরোপনলক্খণতা ৰুচ্চতি। ফুসন্তোতি আরম্মণস্স ফুসনাকারেন। অযঞ্হি অরূপধম্মত্তা একদেসেন অনল্লীযমানোপি রূপং ৰিয চক্খুং, সদ্দো ৰিয চ সোতং, চিত্তং, আরম্মণঞ্চ ফুসন্তো ৰিয, সঙ্ঘট্টেন্তো ৰিয চ পৰত্ততীতি। তথা হেস ‘‘সঙ্ঘট্টনরসো’’তি ৰুচ্চতি।

Kāmañcettha vedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ āgataṃ, tadaññadhammavasenapi arūpakammaṭṭhānaṃ labbhatīti taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘tividho hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhinivesoti anuppaveso, ārambhoti attho. Ārambhe eva hi ayaṃ vibhāgo, sammasanaṃ pana anavasesatova dhamme pariggahetvā pavattatīti. ‘‘Pariggahite rūpakammaṭṭhāne’’ti idaṃ rūpamukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ, arūpamukhena pana vipassanābhiniveso yebhuyyena samathayānikassa icchitabbo, so ca paṭhamaṃ jhānaṅgāni pariggahetvā tato paraṃ sesadhamme pariggaṇhāti. Paṭhamābhinipātoti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyābhāvena vuccantīti phasso cittassa paṭhamābhinipāto vutto. Taṃ ārammaṇanti yathāpariggahitaṃ rūpakammaṭṭhānasaññitaṃ ārammaṇaṃ. Uppannaphasso puggalo, cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti, phasso pana obhāsassa viya padīpo vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vuccati, yā tassa ārammaṇābhiniropanalakkhaṇatā vuccati. Phusantoti ārammaṇassa phusanākārena. Ayañhi arūpadhammattā ekadesena anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ, cittaṃ, ārammaṇañca phusanto viya, saṅghaṭṭento viya ca pavattatīti. Tathā hesa ‘‘saṅghaṭṭanaraso’’ti vuccati.

আরম্মণং অনুভৰন্তীতি ইস্সরৰতায ৰিসৰিতায সামিভাৰেন আরম্মণরসং সংৰেদেন্তী। ফস্সাদীনঞ্হি সম্পযুত্তধম্মানং আরম্মণে একদেসেনেৰ পৰত্তি ফুসনাদিমত্তভাৰতো, ৰেদনায পন ইট্ঠাকারসম্ভোগাদিৰসেন পৰত্তনতো আরম্মণে নিপ্পদেসতো পৰত্তি। ফুসনাদিভাৰেন হি আরম্মণগ্গহণং একদেসানুভৰনং, ৰেদযিতভাৰেন গহণং যথাকামং সব্বানুভৰনং, এৰংসভাৰানেৰ তানি গহণানীতি ন ৰেদনায ৰিয ফস্সাদীনম্পি যথা সককিচ্চকরণেন সামিভাৰানুভৰনং চোদেতব্বং। ৰিজানন্তন্তি পরিচ্ছিন্দনৰসেন ৰিসেসতো জানন্তং। ৰিঞ্ঞাণঞ্হি মিনিতব্বৰত্থুং নাল়িযা মিনন্তো পুরিসো ৰিয আরম্মণং পরিচ্ছিজ্জ ৰিভাৰেন্তং পৰত্ততি, ন সঞ্ঞা ৰিয সঞ্জাননমত্তং হুত্ৰা। তথা হি অনেন কদাচি লক্খণত্তযৰিভাৰনাপি হোতি, ইমেসং পন ফস্সাদীনং তস্স তস্স পাকটভাৰো পচ্চযৰিসেসসিদ্ধস্স পুব্বভাগস্স ৰসেন ৰেদিতব্বো।

Ārammaṇaṃ anubhavantīti issaravatāya visavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ saṃvedentī. Phassādīnañhi sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe ekadeseneva pavatti phusanādimattabhāvato, vedanāya pana iṭṭhākārasambhogādivasena pavattanato ārammaṇe nippadesato pavatti. Phusanādibhāvena hi ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ, vedayitabhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ, evaṃsabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathā sakakiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ. Vijānantanti paricchindanavasena visesato jānantaṃ. Viññāṇañhi minitabbavatthuṃ nāḷiyā minanto puriso viya ārammaṇaṃ paricchijja vibhāventaṃ pavattati, na saññā viya sañjānanamattaṃ hutvā. Tathā hi anena kadāci lakkhaṇattayavibhāvanāpi hoti, imesaṃ pana phassādīnaṃ tassa tassa pākaṭabhāvo paccayavisesasiddhassa pubbabhāgassa vasena veditabbo.

এৰং তস্স তস্সেৰ পাকটভাৰেপি ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং॰ নি॰ ৪.৪৬; পটি॰ ম॰ ১.৩), ‘‘সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজান’’ন্তি (সং॰ নি॰ ৪.২৭) চ এৰমাদি ৰচনতো সব্বে সম্মসনুপগা ধম্মা পরিগ্গহেতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যস্সা’’তিআদিমাহ। তত্থ ফস্সপঞ্চমকেযেৰাতি অৰধারণং তদন্তোগধত্তা তগ্গহণেনেৰ গহিতত্তা চতুন্নং অরূপক্খন্ধানং। ফস্সপঞ্চমকগ্গহণঞ্হি তস্স সব্বস্স সব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণভাৰতো । তত্থ চ ফস্সচেতনাগ্গহণেন সব্বসঙ্খারক্খন্ধধম্মসঙ্গহো চেতনপ্পধানত্তা তেসং। তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খারক্খন্ধৰিভঙ্গে ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা (ৰিভ॰ ২১) চেতনাৰ ৰিভত্তা, ইতরে পন খন্ধা সরূপেনেৰ গহিতা।

Evaṃ tassa tasseva pākaṭabhāvepi ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46; paṭi. ma. 1.3), ‘‘sabbañca kho, bhikkhave, abhijāna’’nti (saṃ. ni. 4.27) ca evamādi vacanato sabbe sammasanupagā dhammā pariggahetabbāti dassento ‘‘tattha yassā’’tiādimāha. Tattha phassapañcamakeyevāti avadhāraṇaṃ tadantogadhattā taggahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. Phassapañcamakaggahaṇañhi tassa sabbassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato . Tattha ca phassacetanāggahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanappadhānattā tesaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 21) cetanāva vibhattā, itare pana khandhā sarūpeneva gahitā.

ৰত্থুনিস্সিতাতি এত্থ ৰত্থু-সদ্দো করজকাযৰিসযো, ন ছব্বত্থুৰিসযোতি। কথমিদং ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি। কত্থ পন ৰুত্তং? সামঞ্ঞফলসুত্তে। সোতি করজকাযো। ‘‘পঞ্চক্খন্ধৰিনিমুত্তং নামরূপং নত্থী’’তি ইদং অধিকারৰসেন ৰুত্তং। অঞ্ঞথা হি খন্ধৰিনিমুত্তম্পি নামং অত্থেৰাতি। অৰিজ্জাদিহেতুকাতি অৰিজ্জাতণ্হুপাদানাদিহেতুকা। ‘‘ৰিপস্সনাপটিপাটিযা অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি সম্মসন্তো ৰিচরতী’’তি ইমিনা বলৰৰিপস্সনং ৰত্ৰা পুন তস্স উস্সুক্কাপনং, ৰিসেসাধিগমঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘সো’’তিআদিমাহ।

Vatthunissitāti ettha vatthu-saddo karajakāyavisayo, na chabbatthuvisayoti. Kathamidaṃ viññāyatīti āha ‘‘yaṃ sandhāya vutta’’nti. Kattha pana vuttaṃ? Sāmaññaphalasutte. Soti karajakāyo. ‘‘Pañcakkhandhavinimuttaṃ nāmarūpaṃ natthī’’ti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ. Aññathā hi khandhavinimuttampi nāmaṃ atthevāti. Avijjādihetukāti avijjātaṇhupādānādihetukā. ‘‘Vipassanāpaṭipāṭiyā aniccaṃ dukkhaṃ anattāti sammasanto vicaratī’’ti iminā balavavipassanaṃ vatvā puna tassa ussukkāpanaṃ, visesādhigamañca dassento ‘‘so’’tiādimāha.

ইধাতি ইমস্মিং সক্কপঞ্হসুত্তে। ৰেদনাৰসেন চেত্থ অরূপকম্মট্ঠানকথনে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ । যথাৰুত্তেসু চ তীসু কম্মট্ঠানাভিনিৰেসেসু ৰেদনাৰসেন কম্মট্ঠানাভিনিৰেসো সুকরো ৰেদনানং ৰিভূতভাৰতোতি দস্সেতুং ‘‘ফস্সৰসেন হী’’তিআদি ৰুত্তং। ‘‘ন পাকটং হোতী’’তি ইদং সক্কপমুখানং তেসং দেৰানং যথা ৰেদনা ৰিভূতা হুত্ৰা উপট্ঠাতি, ন এৰং ইতরদ্ৰযন্তি কত্ৰা ৰুত্তং। ৰেদনায এৰ চ নেসং ৰিভূতভাৰো ৰেদনামুখেনেৰেত্থ ভগৰতা দেসনায আরদ্ধত্তা। ‘‘ৰেদনানং উপ্পত্তিযা পাকটতাযা’’তি ইদং সুখদুক্খৰেদনানং ৰসেন ৰুত্তং। তাসঞ্হি পৰত্তি ওল়ারিকা, ন ইতরায। তদুভযগ্গহণমুখেন ৰা গহেতব্বত্তা ইতরাযপি পৰত্তি ৰিঞ্ঞূনং পাকটা এৰাতি সুখদুক্খৰেদনানঞ্হী’’তি ৰিসেসগ্গহণং দট্ঠব্বং। ‘‘যদা সুখং উপ্পজ্জতী’’তিআদি সুখৰেদনায পাকটভাৰৰিভাৰনং, তযিদং অসমাহিতভূমিৰসেন ৰেদিতব্বং। তত্থ ‘‘সকলং সরীরং খো ভন্তে’’ন্তিআদিনা কামং পৰত্তিওল়ারিকতায অৰূপসন্তসভাৰমেতং সুখং, সাতলক্খণতায পন সম্পযুত্তধম্মে, নিস্সযঞ্চ অনুগ্গণ্হন্তমেৰ পৰত্ততীতি দস্সেতি। ‘‘যদা দুক্খং উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো।

Idhāti imasmiṃ sakkapañhasutte. Vedanāvasena cettha arūpakammaṭṭhānakathane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva . Yathāvuttesu ca tīsu kammaṭṭhānābhinivesesu vedanāvasena kammaṭṭhānābhiniveso sukaro vedanānaṃ vibhūtabhāvatoti dassetuṃ ‘‘phassavasena hī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na pākaṭaṃ hotī’’ti idaṃ sakkapamukhānaṃ tesaṃ devānaṃ yathā vedanā vibhūtā hutvā upaṭṭhāti, na evaṃ itaradvayanti katvā vuttaṃ. Vedanāya eva ca nesaṃ vibhūtabhāvo vedanāmukhenevettha bhagavatā desanāya āraddhattā. ‘‘Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāyā’’ti idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti sukhadukkhavedanānañhī’’ti visesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yadā sukhaṃ uppajjatī’’tiādi sukhavedanāya pākaṭabhāvavibhāvanaṃ, tayidaṃ asamāhitabhūmivasena veditabbaṃ. Tattha ‘‘sakalaṃ sarīraṃ kho bhante’’ntiādinā kāmaṃ pavattioḷārikatāya avūpasantasabhāvametaṃ sukhaṃ, sātalakkhaṇatāya pana sampayuttadhamme, nissayañca anuggaṇhantameva pavattatīti dasseti. ‘‘Yadā dukkhaṃ uppajjatī’’tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo.

দুদ্দীপনাতি ঞাণেন দীপেতুং অসক্কুণেয্যা, দুব্বিঞ্ঞেয্যাতি অত্থো। তেনাহ ‘‘অন্ধকারা অভিভূতা’’তি। অন্ধকারাতি অন্ধকারগতসদিসী, জানিতুকামে চ অন্ধকারিনী। পুব্বাপরং সমং সুকরে সুপলক্খিতমগ্গৰসেন পাসাণতলে মিগগতমগ্গো ৰিয ইট্ঠানিট্ঠারম্মণেসু সুখদুক্খানুভৰনেহি মজ্ঝত্তারম্মণেসু অনুমিনিতব্বতায ৰুত্তং ‘‘সা সুখদুক্খানং…পে॰… পাকটা হোতী’’তি। তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি। নযতো গণ্হন্তস্সাতি এত্থাযং নযো – যস্মা ইট্ঠানিট্ঠৰিসযায আরম্মণূপলদ্ধিযা অনুভৰনতো নিট্ঠামজ্ঝত্তৰিসযা চ উপলদ্ধি, তস্মা ন তায নিরনুভৰনায ভৰিতব্বং, যং তত্থানুভৰনং, সা অদুক্খমসুখা। তথা অনুপলব্ভমানং রূপাদিঅনুভুয্যমানং দিট্ঠং উপলব্ভতি, যো পন মজ্ঝত্তারম্মণং তব্বিসযস্স ৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিযং, তস্মা অননুভুয্যমানেন তেন ন ভৰিতব্বং। সক্কা হি ৰত্তুং অনুভৰমানা মজ্ঝত্তৰিসযুপলদ্ধি উপলদ্ধিভাৰতো। ইট্ঠানিট্ঠৰিসযুপলদ্ধিৰিসযং পন নিরনুভৰনং তং অনুপলদ্ধিসভাৰমেৰ দিট্ঠং, তং যথারূপন্তি। নিৰত্তেত্ৰাতি নীহরিত্ৰা, ‘‘সোমনস্সংপাহ’’ন্তিআদিনা সমানজাতিযম্পি ভিন্দন্তো অঞ্ঞেহি অরূপধম্মেহি ৰিৰেচেত্ৰা অসংসট্ঠং কত্ৰাতি অত্থো।

Duddīpanāti ñāṇena dīpetuṃ asakkuṇeyyā, dubbiññeyyāti attho. Tenāha ‘‘andhakārā abhibhūtā’’ti. Andhakārāti andhakāragatasadisī, jānitukāme ca andhakārinī. Pubbāparaṃ samaṃ sukare supalakkhitamaggavasena pāsāṇatale migagatamaggo viya iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu sukhadukkhānubhavanehi majjhattārammaṇesu anuminitabbatāya vuttaṃ ‘‘sā sukhadukkhānaṃ…pe… pākaṭā hotī’’ti. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Nayato gaṇhantassāti etthāyaṃ nayo – yasmā iṭṭhāniṭṭhavisayāya ārammaṇūpaladdhiyā anubhavanato niṭṭhāmajjhattavisayā ca upaladdhi, tasmā na tāya niranubhavanāya bhavitabbaṃ, yaṃ tatthānubhavanaṃ, sā adukkhamasukhā. Tathā anupalabbhamānaṃ rūpādianubhuyyamānaṃ diṭṭhaṃ upalabbhati, yo pana majjhattārammaṇaṃ tabbisayassa viññāṇappavattiyaṃ, tasmā ananubhuyyamānena tena na bhavitabbaṃ. Sakkā hi vattuṃ anubhavamānā majjhattavisayupaladdhi upaladdhibhāvato. Iṭṭhāniṭṭhavisayupaladdhivisayaṃ pana niranubhavanaṃ taṃ anupaladdhisabhāvameva diṭṭhaṃ, taṃ yathārūpanti. Nivattetvāti nīharitvā, ‘‘somanassaṃpāha’’ntiādinā samānajātiyampi bhindanto aññehi arūpadhammehi vivecetvā asaṃsaṭṭhaṃ katvāti attho.

অযঞ্চ রূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিৰত্তেত্ৰা দেসনা তথাৰিনেতব্বপুগ্গলাপেক্খায সুত্তন্তরেসুপি (দী॰ নি॰ ২.৩৭৩; ম॰ নি॰ ১.১০৬, ৩৯০, ৪১৩, ৪৫০, ৪৬৫, ৪৬৭; ম॰ নি॰ ২.৩০৬, ২০৯; ৩.৬৭, ৩৪২; সং॰ নি॰ ৪.২৪৮) আগতা এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদিমাহ। তত্থ মহাসতিপট্ঠানে (দী॰ নি॰ ২.২৭৩) তথা দেসনায আগতভাৰো অনন্তরমেৰ আৰি ভৰিস্সতি, মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানদেসনাপি (ম॰ নি॰ ১.১০৬) তাদিসী এৰ। চূল়তণ্হাসঙ্খযে ‘‘এৰং চেতং, দেৰানং ইন্দ, ভিক্খুনো সুতং হোতি ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৰেসাযা’তি, সো সব্বং ধম্মং অভিজানাতি , সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায সব্বং ধম্মং পরিজানাতি, সব্বং ধম্মং পরিঞ্ঞায যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সো তাসু ৰেদনাসু অনিচ্চানুপস্সী ৰিহরতি, ৰিরাগানুপস্সী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.৩৯০) আগতং। তেন ৰুত্তং ‘‘অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিৰত্তেত্ৰা দস্সেসী’’তি। মহাতণ্হাসঙ্খযে পন ‘‘সো এৰং অনুরোধৰিরোধৰিপ্পহীনো যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সো তং ৰেদনং নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি। তস্স তং ৰেদনং অনভিনন্দতো অনভিৰদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো যা ৰেদনাসু নন্দী সা নিরুজ্ঝতী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.৪১৪) আগতং। চূল়ৰেদল্লে ‘‘কতি পনায্যেৰেদনা’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.৪৬৫) আগতং। মহাৰেদল্লে ‘‘ৰেদনাতি, আৰুসো, ৰুচ্চতি, কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ‘ৰেদনা’তি ৰুচ্চতী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.৪৫০) আগতং। এৰং রট্ঠপালসুত্তাদীসুপি (ম॰ নি॰ ২.৩০৫) ৰেদনাকম্মট্ঠানস্স আগতট্ঠানং উদ্ধরিত্ৰা ৰত্তব্বং।

Ayañca rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā desanā tathāvinetabbapuggalāpekkhāya suttantaresupi (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106, 390, 413, 450, 465, 467; ma. ni. 2.306, 209; 3.67, 342; saṃ. ni. 4.248) āgatā evāti dassento ‘‘na kevala’’ntiādimāha. Tattha mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.273) tathā desanāya āgatabhāvo anantarameva āvi bhavissati, majjhimanikāye satipaṭṭhānadesanāpi (ma. ni. 1.106) tādisī eva. Cūḷataṇhāsaṅkhaye ‘‘evaṃ cetaṃ, devānaṃ inda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, so sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti , sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī’’tiādinā (ma. ni. 1.390) āgataṃ. Tena vuttaṃ ‘‘arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesī’’ti. Mahātaṇhāsaṅkhaye pana ‘‘so evaṃ anurodhavirodhavippahīno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā vedanāsu nandī sā nirujjhatī’’tiādinā (ma. ni. 1.414) āgataṃ. Cūḷavedalle ‘‘kati panāyyevedanā’’tiādinā (ma. ni. 1.465) āgataṃ. Mahāvedalle ‘‘vedanāti, āvuso, vuccati, kittāvatā nu kho, āvuso, ‘vedanā’ti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 1.450) āgataṃ. Evaṃ raṭṭhapālasuttādīsupi (ma. ni. 2.305) vedanākammaṭṭhānassa āgataṭṭhānaṃ uddharitvā vattabbaṃ.

‘‘পঠমং রূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা’’তি ৰুত্তং, কথং তমেত্থ কথিতন্তি আহ ‘‘রূপকম্মট্ঠান’’ন্তিআদি। সঙ্খিত্তং, কথং সঙ্খিত্তং? ৰেদনায আরম্মণমত্তকংযেৰ, যেভুয্যেন ৰেদনা রূপধম্মারম্মণা পঞ্চদ্ৰারৰসেন পৰত্তনতো। তেন চস্সা পুরিমসিদ্ধা এৰ আরম্মণন্তি ৰেদনং ৰদন্তেন তস্সারম্মণধম্মা অত্থতো পঠমতরং গহিতা এৰ নাম হোন্তীতি ইমায অত্থাপত্তিযা রূপকম্মট্ঠানস্সেৰেত্থ পঠমং গহিততা জোতিতা, ন সরূপেনেৰ গহিতত্তা। তেনাহ ‘‘তস্মা পাল়িযং নারুল়্হং ভৰিস্সতী’’তি।

‘‘Paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ, kathaṃ tamettha kathitanti āha ‘‘rūpakammaṭṭhāna’’ntiādi. Saṅkhittaṃ, kathaṃ saṅkhittaṃ? Vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva, yebhuyyena vedanā rūpadhammārammaṇā pañcadvāravasena pavattanato. Tena cassā purimasiddhā eva ārammaṇanti vedanaṃ vadantena tassārammaṇadhammā atthato paṭhamataraṃ gahitā eva nāma hontīti imāya atthāpattiyā rūpakammaṭṭhānassevettha paṭhamaṃ gahitatā jotitā, na sarūpeneva gahitattā. Tenāha ‘‘tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissatī’’ti.

৩৬০. দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহীতি সেৰিতব্বাসেৰিতব্বভাগেহি। এৰরূপন্তি যং অকুসলানং অভিবুদ্ধিযা, কুসলানঞ্চ পরিহানায সংৰত্ততি, এৰরূপং, তং পন কামূপসঞ্হিততায ‘‘গেহনিস্সিত’’ন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘গেহসিতসোমনস্স’’ন্তি। ইট্ঠানন্তি পিযানং। কন্তানন্তি কমনীযানং। মনাপানন্তি মনৰড্ঢনকানং। ততো এৰ মনো রমেন্তীতি মনোরমানং। লোকামিসপটিসংযুত্তানন্তি তণ্হাসন্নিস্সিতানং কামূপসঞ্হিতানং। পটিলাভতো সমনুপস্সতোতি ‘‘অহো মযা ইমানি লদ্ধানী’’তি যথালদ্ধানি রূপারম্মণাদীনি অস্সাদযতো। অতীতন্তি অতিক্কন্তং। নিরুদ্ধন্তি নিরোধপ্পত্তং। ৰিপরিণতন্তি সভাৰৰিগমেন ৰিগতং। সমনুস্সরতোতি অস্সাদনৰসেন অনুচিন্তযতো। গেহসিতন্তি কামগুণনিস্সিতং। কামগুণা হি কামরাগস্স গেহসদিসত্তা ইধ ‘‘গেহ’’ন্তি অধিপ্পেতা।

360.Dvīhi koṭṭhāsehīti sevitabbāsevitabbabhāgehi. Evarūpanti yaṃ akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānañca parihānāya saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehanissita’’nti vuccatīti āha ‘‘gehasitasomanassa’’nti. Iṭṭhānanti piyānaṃ. Kantānanti kamanīyānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāsannissitānaṃ kāmūpasañhitānaṃ. Paṭilābhato samanupassatoti ‘‘aho mayā imāni laddhānī’’ti yathāladdhāni rūpārammaṇādīni assādayato. Atītanti atikkantaṃ. Niruddhanti nirodhappattaṃ. Vipariṇatanti sabhāvavigamena vigataṃ. Samanussaratoti assādanavasena anucintayato. Gehasitanti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi kāmarāgassa gehasadisattā idha ‘‘geha’’nti adhippetā.

এৰরূপন্তি যং অকুসলানং পরিহানায, কুসলানঞ্চ অভিবুদ্ধিযা সংৰত্ততি, এৰরূপং, তং পন পব্বজ্জাদিৰসেন পৰত্তিযা নেক্খম্মূপসঞ্হিতন্তি আহ ‘‘নেক্খম্মসিতং সোমনস্স’’ন্তি। ইদানি তং পাল়িৰসেনেৰ দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমানী’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ ৰিপস্সনালক্খণে নেক্খম্মে দস্সিতে ইতরানি তস্স কারণতো, ফলতো, অত্থতো চ দস্সিতানেৰ হোন্তীতি ৰিপস্সনালক্খণমেৰ তং দস্সেন্তো ‘‘রূপানন্ত্ৰেৰা’’তিআদিমাহ। ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধন্তি জরায ৰিপরিণামেতব্বতঞ্চেৰ জরামরণেহি পলুজ্জনং নিরুজ্ঝনঞ্চ ৰিদিত্ৰাতি যোজনা। উপ্পজ্জতি সোমনস্সন্তি ৰিপস্সনায ৰীথিপটিপত্তিযা কমেন উপ্পন্নানং পামোজ্জপীতিপস্সদ্ধীনং উপরি অনপ্পকং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি। যং সন্ধায ৰুত্তং –

Evarūpanti yaṃ akusalānaṃ parihānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitanti āha ‘‘nekkhammasitaṃ somanassa’’nti. Idāni taṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘tattha katamānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha vipassanālakkhaṇe nekkhamme dassite itarāni tassa kāraṇato, phalato, atthato ca dassitāneva hontīti vipassanālakkhaṇameva taṃ dassento ‘‘rūpānantvevā’’tiādimāha. Vipariṇāmavirāganirodhanti jarāya vipariṇāmetabbatañceva jarāmaraṇehi palujjanaṃ nirujjhanañca viditvāti yojanā. Uppajjati somanassanti vipassanāya vīthipaṭipattiyā kamena uppannānaṃ pāmojjapītipassaddhīnaṃ upari anappakaṃ somanassaṃ uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো।

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

অমানুসী রতি হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো॥

Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং।

Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি॥ (ধ॰ প॰ ৩৭৪) চ –

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) ca –

নেক্খম্মৰসেনাতি পব্বজ্জাদিৰসেন। ‘‘ৰট্টদুক্খতো নিত্থরিস্সামী’’তি পব্বজিতুং ভিক্খূনং সন্তিকং গচ্ছন্তস্স, পব্বজন্তস্স, চতুপারিসুদ্ধিসীলং অনুতিট্ঠন্তস্স, তং সোধেন্তস্স, ধুতগুণে সমাদায ৰত্তন্তস্স, কসিণপরিকম্মাদীনি করোন্তস্স চ যা পটিপত্তি, সব্বা সা ইধ ‘‘নেক্খম্ম’’ন্তি অধিপ্পেতা। যেভুয্যেন অনুস্সতিযা উপচারজ্ঝানং নিট্ঠাতীতি কত্ৰা ‘‘অনুস্সতিৰসেনা’’তি ৰত্ৰা ‘‘পঠমজ্ঝানাদিৰসেনা’’তি ৰুত্তং। এত্থ চ যথা পব্বজ্জা ঘরবন্ধনতো নিক্খমনট্ঠেন নেক্খম্মং, এৰং ৰিপস্সনাদযোপি তংপটিপক্খতো। তেনাহ –

Nekkhammavasenāti pabbajjādivasena. ‘‘Vaṭṭadukkhato nittharissāmī’’ti pabbajituṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ gacchantassa, pabbajantassa, catupārisuddhisīlaṃ anutiṭṭhantassa, taṃ sodhentassa, dhutaguṇe samādāya vattantassa, kasiṇaparikammādīni karontassa ca yā paṭipatti, sabbā sā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Yebhuyyena anussatiyā upacārajjhānaṃ niṭṭhātīti katvā ‘‘anussativasenā’’ti vatvā ‘‘paṭhamajjhānādivasenā’’ti vuttaṃ. Ettha ca yathā pabbajjā gharabandhanato nikkhamanaṭṭhena nekkhammaṃ, evaṃ vipassanādayopi taṃpaṭipakkhato. Tenāha –

‘‘পব্বজ্জা পঠমং ঝানং, নিব্বানঞ্চ ৰিপস্সনা।

‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā;

সব্বেপি কুসলা ধম্মা, নেক্খম্মন্তি পৰুচ্চরে’’তি॥ (ইতিৰু॰ অট্ঠ॰ ১০৯)।

Sabbepi kusalā dhammā, nekkhammanti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109);

যং চেতি এত্থ চেতি নিপাতমত্তং সোমনস্সস্স অধিপ্পেতত্তা। চতুক্কনযৰসেনেৰ চ সুত্তন্তেসু ঝানকথাতি ৰুত্তং ‘‘দুতিযততিযজ্ঝানৰসেনা’’তি। দ্ৰীসূতি ‘‘সৰিতক্কং সৰিচারং অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি ৰুত্তেসু দ্ৰীসু সোমনস্সেসু।

Yaṃ ceti ettha ceti nipātamattaṃ somanassassa adhippetattā. Catukkanayavaseneva ca suttantesu jhānakathāti vuttaṃ ‘‘dutiyatatiyajjhānavasenā’’ti. Dvīsūti ‘‘savitakkaṃ savicāraṃ avitakkaṃ avicāra’’nti vuttesu dvīsu somanassesu.

সৰিতক্কসৰিচারে সোমনস্সেতি পরিত্তভূমিকে, পঠমজ্ঝানে ৰা সোমনস্সে। অভিনিৰিট্ঠসোমনস্সেসূতি ৰিপস্সনং পট্ঠপিতসোমনস্সেসু। পি-সদ্দেন সম্মট্ঠসোমনস্সেসু পীতি ইমমত্থং দস্সেতি। সোমনস্সৰিপস্সনাতোপীতি সৰিতক্কসৰিচারসোমনস্সপৰত্তিৰিপস্সনাতোপি। অৰিতক্কঅৰিচার ৰিপস্সনা পণীততরা সম্মসিতধম্মৰসেনপি ৰিপস্সনায ৰিসেসসিদ্ধিতো, যতো মগ্গেপি তথারূপা ৰিসেসা ইজ্ঝন্তি। অযং পনত্থো ‘‘অরিযমগ্গ বোজ্ঝঙ্গাদিৰিসেসং ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তী’’তি এৰং পৰত্তেন মোরৰাপীৰাসিমহাদত্তত্থেরৰাদেন দীপেতব্বো।

Savitakkasavicāre somanasseti parittabhūmike, paṭhamajjhāne vā somanasse. Abhiniviṭṭhasomanassesūti vipassanaṃ paṭṭhapitasomanassesu. Pi-saddena sammaṭṭhasomanassesu pīti imamatthaṃ dasseti. Somanassavipassanātopīti savitakkasavicārasomanassapavattivipassanātopi. Avitakkaavicāra vipassanā paṇītatarā sammasitadhammavasenapi vipassanāya visesasiddhito, yato maggepi tathārūpā visesā ijjhanti. Ayaṃ panattho ‘‘ariyamagga bojjhaṅgādivisesaṃ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti evaṃ pavattena moravāpīvāsimahādattattheravādena dīpetabbo.

৩৬১. গেহসিতদোমনস্সং নাম কামগুণানং অপ্পটিলাভনিমিত্তং, ৰিগতনিমিত্তঞ্চ উপ্পজ্জনকদোমনস্সং। অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতোতি অপ্পটিলাভেন ‘‘অহমেৰ ন লভামী’’তি পরিতস্সনতো। সমনুস্সরতোতি ‘‘অহু ৰত মে তং ৰত নত্থী’’তিআদিনা অনুস্সরণৰসেন চিন্তযতো। তেনাহ ‘‘এৰং ছসু দ্ৰারেসূ’’তিআদি।

361.Gehasitadomanassaṃ nāma kāmaguṇānaṃ appaṭilābhanimittaṃ, vigatanimittañca uppajjanakadomanassaṃ. Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ‘‘ahameva na labhāmī’’ti paritassanato. Samanussaratoti ‘‘ahu vata me taṃ vata natthī’’tiādinā anussaraṇavasena cintayato. Tenāha ‘‘evaṃ chasu dvāresū’’tiādi.

অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসূতি সুঞ্ঞতফলাদিঅরিযফলৰিমোক্খেসু। পিহন্তি অপেক্খং, আসন্তি অত্থো। কথং পন লোকুত্তরধম্মে আরব্ভ আসা উপ্পজ্জতীতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং ‘‘যং আরম্মণকরণৰসেন তত্থ পিহা পৰত্ততী’’তি অৰিসযত্তা, পুগ্গলস্স চ অনধিগতভাৰতো। অনুস্সৰূপলদ্ধে পন অনুত্তরৰিমোক্খে উদ্দিস্স পিহং উপট্ঠপেন্তো ‘‘তত্থ পিহং উপট্ঠপেতী’’তি ৰুত্তো। তেনাহ ‘‘কুদাস্সু নামাহ’’ন্তিআদি। ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰাতি যোজনা। ‘‘ইট্ঠারম্মণে’’তি চ ইমিনা নযিদং দোমনস্সং সভাৰতো অনিট্ঠধম্মেযেৰ আরব্ভ উপ্পজ্জনকং, অথ খো ইচ্ছিতালাভহেতুকং ইচ্ছাভিঘাতৰসেন যত্থ কত্থচি আরম্মণে উপ্পজ্জনকন্তি দস্সেতি। এৰং ‘‘কুদাস্সু নামাহ’’ন্তি ৰুত্তাকারেন পিহং উপট্ঠপেত্ৰা এৰং ইমম্পি পক্খং…পে॰… নাসক্খিন্তি অনুসোচতোতি যোজনা। ‘‘ইমস্মিং পক্খে, ইমস্মিং মাসে, ইমস্মিং সংৰচ্ছরে পব্বজিতুং নালদ্ধং, কসিণপরিকম্মং কাতুং নালদ্ধ’’ন্তিআদিৰসেন পৰত্তিং সন্ধায ‘‘নেক্খম্মৰসেনা’’তি ৰুত্তং। ‘‘ৰিপস্সনাৰসেনা’’তিআদীসুপি ইমিনা নযেন যোজনা ৰেদিতব্বা।

Anuttaresu vimokkhesūti suññataphalādiariyaphalavimokkhesu. Pihanti apekkhaṃ, āsanti attho. Kathaṃ pana lokuttaradhamme ārabbha āsā uppajjatīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yaṃ ārammaṇakaraṇavasena tattha pihā pavattatī’’ti avisayattā, puggalassa ca anadhigatabhāvato. Anussavūpaladdhe pana anuttaravimokkhe uddissa pihaṃ upaṭṭhapento ‘‘tattha pihaṃ upaṭṭhapetī’’ti vutto. Tenāha ‘‘kudāssu nāmāha’’ntiādi. Chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā. ‘‘Iṭṭhārammaṇe’’ti ca iminā nayidaṃ domanassaṃ sabhāvato aniṭṭhadhammeyeva ārabbha uppajjanakaṃ, atha kho icchitālābhahetukaṃ icchābhighātavasena yattha katthaci ārammaṇe uppajjanakanti dasseti. Evaṃ ‘‘kudāssu nāmāha’’nti vuttākārena pihaṃ upaṭṭhapetvā evaṃ imampi pakkhaṃ…pe… nāsakkhinti anusocatoti yojanā. ‘‘Imasmiṃ pakkhe, imasmiṃ māse, imasmiṃ saṃvacchare pabbajituṃ nāladdhaṃ, kasiṇaparikammaṃ kātuṃ nāladdha’’ntiādivasena pavattiṃ sandhāya ‘‘nekkhammavasenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Vipassanāvasenā’’tiādīsupi iminā nayena yojanā veditabbā.

যতো এৰ-কারো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমোতি কত্ৰা ‘‘তস্মিম্পি…পে॰… গেহসিতদোমনস্সমেৰা’’তি ৰুত্তং। ন হেত্থ গেহসিতদোমনস্সতা সৰিতক্কসৰিচারে নিযতা, অথ খো গেহসিতদোমনস্সে সৰিতক্কসৰিচারতা নিযতা পটিযোগিনিৰত্তনত্থত্তা এৰ-কারস্স। ‘‘গেহসিতদোমনস্সং সৰিতক্কসৰিচারমেৰ, ন অৰিতক্কঅৰিচার’’ন্তি। নেক্খম্মসিতদোমনস্সং পন সিযা সৰিতক্কসৰিচারং, সিযা অৰিতক্কঅৰিচারং। সৰিতক্কসৰিচারস্সেৰ কারণভূতং দোমনস্সং সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সং। কিং তং? গেহসিতদোমনস্সং , যং পন নেক্খম্মাদিৰসেন উপ্পন্নং, তং অৰিতক্কঅৰিচারস্স কারণভূতং অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সন্তি। অযঞ্চ নযো পরিযাযৰসেন ৰুত্তোতি আহ ‘‘নিপ্পরিযাযেন পনা’’তিআদি। যদি এৰং কস্মা ‘‘যং চে অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি পাল়িযং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি। মঞ্ঞনৰসেনাতি পরিকপ্পনৰসেন। ৰুত্তং পাল়িযং।

Yato eva-kāro, tato aññattha niyamoti katvā ‘‘tasmimpi…pe… gehasitadomanassamevā’’ti vuttaṃ. Na hettha gehasitadomanassatā savitakkasavicāre niyatā, atha kho gehasitadomanasse savitakkasavicāratā niyatā paṭiyoginivattanatthattā eva-kārassa. ‘‘Gehasitadomanassaṃ savitakkasavicārameva, na avitakkaavicāra’’nti. Nekkhammasitadomanassaṃ pana siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkaavicāraṃ. Savitakkasavicārasseva kāraṇabhūtaṃ domanassaṃ savitakkasavicāradomanassaṃ. Kiṃ taṃ? Gehasitadomanassaṃ , yaṃ pana nekkhammādivasena uppannaṃ, taṃ avitakkaavicārassa kāraṇabhūtaṃ avitakkaavicāradomanassanti. Ayañca nayo pariyāyavasena vuttoti āha ‘‘nippariyāyena panā’’tiādi. Yadi evaṃ kasmā ‘‘yaṃ ce avitakkaṃ avicāra’’nti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘etassa panā’’tiādi. Maññanavasenāti parikappanavasena. Vuttaṃ pāḷiyaṃ.

তত্রাতি তস্মিং মঞ্ঞনে। অযং ইদানি ৰুচ্চমানো নযো। দোমনস্সপচ্চযভূতেতি দোমনস্সস্স পচ্চযভূতে। উপচারজ্ঝানঞ্হি পঠমজ্ঝানাদীনি ৰা পাদকানি কত্ৰা মগ্গফলানি নিব্বত্তেতুকামস্স তেসং অলাভে দোমনস্সস্স উপ্পজ্জনে তানি তস্স পচ্চযা নাম হোন্তি ইতি তে ধম্মা ফলূপচারেন ‘‘দোমনস্স’’ন্তি ৰুত্তা। যো পন তথা উপ্পন্নদোমনস্সো ধুরনিক্খেপং অকত্ৰা অনুক্কমেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গফলধম্মে নিব্বত্তেতি, তে কারণূপচারেন ‘‘দোমনস্স’’ন্তি ৰুত্তাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইধ ভিক্খূ’’তিআদিমাহ। ননু এতস্স তদা দোমনস্সমেৰ উপ্পন্নং, ন দোমনস্সহেতুকা ৰিপস্সনামগ্গফলধম্মা উপ্পন্না, তত্থ কথং দোমনস্সসমঞ্ঞং আরোপেত্ৰা ৰোহরতীতি আহ ‘‘অঞ্ঞেসং পটিপত্তিদস্সনৰসেন দোমনস্সন্তি গহেত্ৰা’’তিআদি। সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সেতি সৰিতক্কসৰিচারনিমিত্তে দোমনস্সে। তীহি মাসেহি নিব্বত্তেতব্বা তেমাসিকা, তং তেমাসিকং। ইমা চ তেমাসিকাদযো পটিপদা তথাপৰত্তউক্কট্ঠমজ্ঝিমমুদিন্দ্রিযৰসেন ৰেদিতব্বা, অধিকমজ্ঝিমমুদুস্সাহৰসেন ৰা। জগ্গতীতি জাগরিকং অনুযুঞ্জতি।

Tatrāti tasmiṃ maññane. Ayaṃ idāni vuccamāno nayo. Domanassapaccayabhūteti domanassassa paccayabhūte. Upacārajjhānañhi paṭhamajjhānādīni vā pādakāni katvā maggaphalāni nibbattetukāmassa tesaṃ alābhe domanassassa uppajjane tāni tassa paccayā nāma honti iti te dhammā phalūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttā. Yo pana tathā uppannadomanasso dhuranikkhepaṃ akatvā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaphaladhamme nibbatteti, te kāraṇūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttāti imamatthaṃ dassento ‘‘idha bhikkhū’’tiādimāha. Nanu etassa tadā domanassameva uppannaṃ, na domanassahetukā vipassanāmaggaphaladhammā uppannā, tattha kathaṃ domanassasamaññaṃ āropetvā voharatīti āha ‘‘aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā’’tiādi. Savitakkasavicāradomanasseti savitakkasavicāranimitte domanasse. Tīhi māsehi nibbattetabbā temāsikā, taṃ temāsikaṃ. Imā ca temāsikādayo paṭipadā tathāpavattaukkaṭṭhamajjhimamudindriyavasena veditabbā, adhikamajjhimamudussāhavasena vā. Jaggatīti jāgarikaṃ anuyuñjati.

মহাসিৰত্থেরৰত্থুৰণ্ণনা

Mahāsivattheravatthuvaṇṇanā

সহস্সদ্ৰিসহস্সসঙ্খ্যত্তা মহাগণে।

Sahassadvisahassasaṅkhyattā mahāgaṇe.

অট্ঠকথাথেরাতি অট্ঠকথায অত্থপটিপুচ্ছনকথেরা। অন্তরামগ্গেতি ভিক্খং গহেত্ৰা গামতো ৰিহারং পটিগমনমগ্গে । তযো…পে॰… গাহাপেত্ৰাতি তীণি চত্তারি উণ্হাপনানি।

Aṭṭhakathātherāti aṭṭhakathāya atthapaṭipucchanakatherā. Antarāmaggeti bhikkhaṃ gahetvā gāmato vihāraṃ paṭigamanamagge . Tayo…pe… gāhāpetvāti tīṇi cattāri uṇhāpanāni.

কেনচি পপঞ্চেনাতি কেনচি সরীরকিচ্চভূতেন পপঞ্চেন। সঞ্ঞং অকাসি রত্তিযং পচ্ছতো গচ্ছন্তং অসল্লক্খেন্তো।

Kenacipapañcenāti kenaci sarīrakiccabhūtena papañcena. Saññaṃ akāsi rattiyaṃ pacchato gacchantaṃ asallakkhento.

কস্মা পন থেরো অন্তেৰাসিকানং অনারোচেত্ৰাৰ গতোতি আহ ‘‘থেরো কিরা’’তিআদি। অরহত্তং নাম কিন্তি তদধিগমস্স অদুক্করভাৰং সন্ধায ৰদতি। চতূহি ইরিযাপথেহীতি চতূহিপি ইরিযাপথেহি পৰত্তমানস্স, তস্মা যাৰ অরহত্তাধিগমা সযনং পটিক্খিপামীতি অধিপ্পাযো।

Kasmā pana thero antevāsikānaṃ anārocetvāva gatoti āha ‘‘thero kirā’’tiādi. Arahattaṃ nāma kinti tadadhigamassa adukkarabhāvaṃ sandhāya vadati. Catūhi iriyāpathehīti catūhipi iriyāpathehi pavattamānassa, tasmā yāva arahattādhigamā sayanaṃ paṭikkhipāmīti adhippāyo.

‘‘অনুচ্ছৰিকং নু খো তে এত’’ন্তি সংৰেগজাতো ৰীরিযং সমুত্তেজেন্তো অরহত্তং অগ্গহেসি এত্তকং কালং ৰিপস্সনায সুচিণ্ণভাৰতো ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা।

‘‘Anucchavikaṃ nu kho te eta’’nti saṃvegajāto vīriyaṃ samuttejento arahattaṃ aggahesi ettakaṃ kālaṃ vipassanāya suciṇṇabhāvato ñāṇassa paripākaṃ gatattā.

পরিমজ্জীতি পরিমসি। কেচি পন ‘‘পরিমজ্জীতি পরিৰত্তেত্ৰা থেরেন ধোৰিযমানং পরিগ্গহেত্ৰা ধোৰী’’তি অত্থং ৰদন্তি।

Parimajjīti parimasi. Keci pana ‘‘parimajjīti parivattetvā therena dhoviyamānaṃ pariggahetvā dhovī’’ti atthaṃ vadanti.

ৰিপস্সনায আরম্মণং নাম উপচারজ্ঝানপঠমজ্ঝানাদি।

Vipassanāya ārammaṇaṃ nāma upacārajjhānapaṭhamajjhānādi.

‘‘সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সে’’তিআদীসু ৰত্তব্বং সোমনস্সেসু ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং।

‘‘Savitakkasavicāradomanasse’’tiādīsu vattabbaṃ somanassesu vuttanayānusārena veditabbaṃ.

৩৬২. এৰরূপাতি যা অকুসলানং অভিবুদ্ধিযা, কুসলানং পরিহানায চ সংৰত্ততি, এৰরূপা, সা পন কামূপসঞ্হিততায ‘‘গেহসিতা’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘গেহসিতউপেক্খা’’তি। ‘‘বালস্সা’’তিআদীসু বালকরধম্মযোগতো বালস্স অত্তহিতপরহিতব্যামূল়্হতায মূল়্হস্স পুথূনং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনস্স কিলেসোধীনং মগ্গোধীহি অজিতত্তা অনোধিজিনস্স, ওধিজিনো ৰাযপেক্খা, ওধিসো চ কিলেসানং জিতত্তা, তেনস্স সেক্খভাৰং পটিক্খিপতি। সত্তমভৰাদিতো উদ্ধং পৰত্তনৰিপাকস্স অজিতত্তা অৰিপাকজিনস্স, ৰিপাকজিনা ৰা অরহন্তো অপ্পটিসন্ধিকত্তা, তেনস্স অসেক্খত্তং পটিক্খিপতি। অনেকাদীনৰে সব্বেসম্পি পাপধম্মানং মূলভূতে সম্মোহে আদীনৰানং অদস্সনসীলতায অনাদীনৰদস্সাৰিনো। আগমাধিগমাভাৰা অস্সুতৰতো। এদিসো একংসেন অন্ধপুথুজ্জনো নাম হোতীতি তস্স অন্ধপুথুজ্জনভাৰং দস্সেতুং পুনপি ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তি ৰুত্তং। এৰরূপাতি ৰুত্তপ্পকারা সম্মোহপুব্বিকা। রূপং সা নাতিৰত্ততীতি রূপানং সমতিক্কমনায কারণং ন হোতি, রূপারম্মণে কিলেসে নাতিক্কমতীতি অধিপ্পাযো। অঞ্ঞাণাৰিভূততায আরম্মণে অজ্ঝুপেক্খনৰসেন পৰত্তমানা লোভসম্পযুত্তউপেক্খা ইধাধিপ্পেতাতি তস্স লোভস্স অনুচ্ছৰিকমেৰ আরম্মণং দস্সেন্তো ‘‘ইট্ঠারম্মণে’’তি আহ। অনতিৰত্তমানা অনাদীনৰদস্সিতায। ততো এৰ অস্সাদানুপস্সনতো তত্থেৰ লগ্গা। অভিসঙ্গস্স লোভস্স ৰসেন, দুম্মোচনীযতায চ তেন লগ্গিতা ৰিয হুত্ৰা উপ্পন্না।

362.Evarūpāti yā akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānaṃ parihānāya ca saṃvattati, evarūpā, sā pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehasitā’’ti vuccatīti āha ‘‘gehasitaupekkhā’’ti. ‘‘Bālassā’’tiādīsu bālakaradhammayogato bālassa attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa, odhijino vāyapekkhā, odhiso ca kilesānaṃ jitattā, tenassa sekkhabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa, vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā, tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino. Āgamādhigamābhāvā assutavato. Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvaṃ dassetuṃ punapi ‘‘puthujjanassā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti vuttappakārā sammohapubbikā. Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātikkamatīti adhippāyo. Aññāṇāvibhūtatāya ārammaṇe ajjhupekkhanavasena pavattamānā lobhasampayuttaupekkhā idhādhippetāti tassa lobhassa anucchavikameva ārammaṇaṃ dassento ‘‘iṭṭhārammaṇe’’ti āha. Anativattamānā anādīnavadassitāya. Tato eva assādānupassanato tattheva laggā. Abhisaṅgassa lobhassa vasena, dummocanīyatāya ca tena laggitā viya hutvā uppannā.

এৰরূপাতি যা অকুসলানং পহানায, কুসলানঞ্চ অভিবুদ্ধিযা সংৰত্ততি, এৰরূপা, সা পন পব্বজ্জাদিৰসেন পৰত্তিযা নেক্খম্মূপসঞ্হিতাতি আহ ‘‘নেক্খম্মসিতা’’তি। ইদানি তং পাল়িৰসেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমা’’তিআদি ৰুত্তং, তস্সত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বো। রূপং সা অতিৰত্ততীতি রূপস্মিং সম্মদেৰ আদীনৰদস্সনতো। রূপনিযাতাতি কিলেসেহি অনভিভৰনীযতো। ইট্ঠেতি সভাৰতো, সঙ্কপ্পতো চ ইট্ঠে আরম্মণে। অরজ্জন্তস্সাতি ন রজ্জন্তস্স রাগং অনুপ্পাদেন্তস্স। অনিট্ঠে অদুস্সন্তস্সাতি এত্থ ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো। সমং সম্মা যোনিসো ন পেক্খনং অসমপেক্খনং, তং পন ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তে ৰিয ইট্ঠানিট্ঠেসুপি বালস্স হোতীতি ‘‘ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তে’’তি অৰত্ৰা ‘‘অসমপেক্খনেন অসম্মুয্হন্তস্সা’’তি ৰুত্তং, তিৰিধেপি আরম্মণে অসমপেক্খনৰসেন মুয্হন্তস্সাতি অত্থো। ৰিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তা উপেক্খা। নেক্খম্মসিতা উপেক্খা ৰেদনাসভাগাতি উদাসিনাকারেন পৰত্তিযা, উপেক্খা ৰেদনায চ সভাগা। এত্থ উপেক্খা ৰাতি এত্থ এতস্মিং উপেক্খানিদ্দেসে ‘‘উপেক্খা’’তি গহিতা এৰ। তস্মাতি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাযপি ইধ উপেক্খাগ্গহণেন গহিতত্তা। তঞ্হি সন্ধায ‘‘পঠমদুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানৰসেন উপ্পজ্জনকউপেক্খা’’তি ৰুত্তং।

Evarūpāti yā akusalānaṃ pahānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpā, sā pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitāti āha ‘‘nekkhammasitā’’ti. Idāni taṃ pāḷivasena dassetuṃ ‘‘tattha katamā’’tiādi vuttaṃ, tassattho heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbo. Rūpaṃ sā ativattatīti rūpasmiṃ sammadeva ādīnavadassanato. Rūpaniyātāti kilesehi anabhibhavanīyato. Iṭṭheti sabhāvato, saṅkappato ca iṭṭhe ārammaṇe. Arajjantassāti na rajjantassa rāgaṃ anuppādentassa. Aniṭṭhe adussantassāti ettha vuttanayena attho veditabbo. Samaṃ sammā yoniso na pekkhanaṃ asamapekkhanaṃ, taṃ pana iṭṭhāniṭṭhamajjhatte viya iṭṭhāniṭṭhesupi bālassa hotīti ‘‘iṭṭhāniṭṭhamajjhatte’’ti avatvā ‘‘asamapekkhanena asammuyhantassā’’ti vuttaṃ, tividhepi ārammaṇe asamapekkhanavasena muyhantassāti attho. Vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā. Nekkhammasitā upekkhā vedanāsabhāgāti udāsinākārena pavattiyā, upekkhā vedanāya ca sabhāgā. Ettha upekkhā vāti ettha etasmiṃ upekkhāniddese ‘‘upekkhā’’ti gahitā eva. Tasmāti tatramajjhattupekkhāyapi idha upekkhāggahaṇena gahitattā. Tañhi sandhāya ‘‘paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena uppajjanakaupekkhā’’ti vuttaṃ.

তাযপি নেক্খম্মসিতউপেক্খাযাতি নিদ্ধারণে ভুম্মং। ‘‘যং নেক্খম্মৰসেনা’’তিআদি হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তা নত্থমেৰ।

Tāyapi nekkhammasitaupekkhāyāti niddhāraṇe bhummaṃ. ‘‘Yaṃ nekkhammavasenā’’tiādi heṭṭhā vuttanayattā uttā natthameva.

৩৬৩. যদি সক্কস্স তদা সোতাপত্তিফলপত্তিযাৰ উপনিস্সযো, অথ কস্মা ভগৰা যাৰ অরহত্তং দেসনং ৰড্ঢেসীতি আহ ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি। তরুণসক্কোতি অভিনৰো অধুনা পাতুভূতো সক্কো। সম্পতি পাতুভাৰঞ্হি সন্ধায ‘‘তরুণসক্কো’’তি ৰুত্তং, ন তস্স কুমারতা, ৰুদ্ধতা ৰা অত্থি। গতাগতট্ঠানন্তি গমনাগমনকারণং। ন পঞ্ঞাযতি ন উপলব্ভতি। গব্ভসেয্যকানঞ্হি চৰন্তানং কম্মজরূপং ৰিগচ্ছতি অনুদেৰ চিত্তজং, আহারজঞ্চ পচ্চযাভাৰতো, উতুজং পন সুচিরম্পি কালং পৰেণিং ঘট্টেন্তং ভস্সন্তং ৰা সোসন্তং ৰা কিলেসন্তং ৰা ৰিট্ঠতং ৰা হোতি, ন এৰং দেৰানং। তেসঞ্হি ওপপাতিকত্তা কম্মজরূপে অন্তরধাযন্তে সেসতিসন্ততিরূপম্পি তেন সদ্ধিং অন্তরধাযতি। তেনাহ ‘‘দীপসিখাগমনং ৰিয হোতী’’তি। সেসদেৰতা ন জানিংসু পুনপি সক্কত্তভাৰেন তস্মিংযেৰ ঠানে নিব্বত্তত্তা। তীসু ঠানেসূতি সোমনস্সদোমনস্সউপেক্খাৰিস্সজ্জনাৰসানট্ঠানেসু। নিব্বত্তিতফলমেৰাতি সপ্পিম্হা সপ্পিমণ্ডো ৰিয আগমনীযপটিপদায নিব্বত্তিতফলভূতং লোকুত্তরমগ্গফলমেৰ কথিতং। সকুণিকায ৰিয কিঞ্চি গয্হূপগং উপ্পতিত্ৰা উড্ডেত্ৰা উল্লঙ্ঘিত্ৰা। অস্সাতি মগ্গফলসঞ্ঞিতস্স অরিযস্স ধম্মস্স।

363. Yadi sakkassa tadā sotāpattiphalapattiyāva upanissayo, atha kasmā bhagavā yāva arahattaṃ desanaṃ vaḍḍhesīti āha ‘‘buddhānañhī’’tiādi. Taruṇasakkoti abhinavo adhunā pātubhūto sakko. Sampati pātubhāvañhi sandhāya ‘‘taruṇasakko’’ti vuttaṃ, na tassa kumāratā, vuddhatā vā atthi. Gatāgataṭṭhānanti gamanāgamanakāraṇaṃ. Na paññāyati na upalabbhati. Gabbhaseyyakānañhi cavantānaṃ kammajarūpaṃ vigacchati anudeva cittajaṃ, āhārajañca paccayābhāvato, utujaṃ pana sucirampi kālaṃ paveṇiṃ ghaṭṭentaṃ bhassantaṃ vā sosantaṃ vā kilesantaṃ vā viṭṭhataṃ vā hoti, na evaṃ devānaṃ. Tesañhi opapātikattā kammajarūpe antaradhāyante sesatisantatirūpampi tena saddhiṃ antaradhāyati. Tenāha ‘‘dīpasikhāgamanaṃ viya hotī’’ti. Sesadevatā na jāniṃsu punapi sakkattabhāvena tasmiṃyeva ṭhāne nibbattattā. Tīsu ṭhānesūti somanassadomanassaupekkhāvissajjanāvasānaṭṭhānesu. Nibbattitaphalamevāti sappimhā sappimaṇḍo viya āgamanīyapaṭipadāya nibbattitaphalabhūtaṃ lokuttaramaggaphalameva kathitaṃ. Sakuṇikāya viya kiñci gayhūpagaṃ uppatitvā uḍḍetvā ullaṅghitvā. Assāti maggaphalasaññitassa ariyassa dhammassa.

পাতিমোক্খসংৰরৰণ্ণনা

Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā

৩৬৪. পাতিমোক্খসংৰরাযাতি পাতিমোক্খভূতসীলসংৰরাযাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘উত্তমজেট্ঠকসীলসংৰরাযা’’তি। ‘‘পাতিমোক্খসীলঞ্হি সব্বসীলতো জেট্ঠকসীল’’ন্তি দীঘৰাপীৰিহারৰাসি সুমত্থেরো ৰদতি, অন্তেৰাসিকো পনস্স তেপিটকচূল়নাগত্থেরো ‘‘পাতিমোক্খসংৰরো এৰ সীলং, ইতরানি পন ‘সীলন্তি ৰুত্তট্ঠানং নাম অত্থী’তি অননুজানন্তো ইন্দ্রিযসংৰরো নাম ছদ্ৰাররক্খামত্তকং, আজীৰপারিসুদ্ধি ধম্মেন সমেন পচ্চযুপ্পাদনমত্তকং, পচ্চযসন্নিস্সিতং পটিলদ্ধপচ্চযে ‘ইদ মত্থ’ন্তি পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জনমত্তকং, নিপ্পরিযাযেন পাতিমোক্খসংৰরোৰ সীলং। তথা হি যস্স সো ভিন্নো, সো ইতরানি রক্খিতুং অভব্বত্তা অসীলো হোতি। যস্স পন সব্বসো অরোগো সেসানং রক্খিতুং ভব্বত্তা সম্পন্নসীলো’’তি ৰদতি, তস্মা ইতরেসং তস্স পরিৰারভাৰতো, সব্বসো একদেসেন চ তদন্তোগধভাৰতো তদেৰ পধানসীলং নামাতি আহ ‘‘উত্তমজেট্ঠকসীলসংৰরাযা’’তি। তত্থ যথা হেট্ঠা পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিরোধসারুপ্পগামিনিং পটিপদং পুচ্ছিতেন ভগৰতা পপঞ্চসঞ্ঞানং, পটিপদায চ মূলভূতং ৰেদনং ৰিভজিত্ৰা পটিপদা দেসিতা সক্কস্স অজ্ঝাসযৰসেন সংকিলেসধম্মপ্পহানমুখেন ৰোদানধম্মপারিপূরীতি, এৰং তস্সা এৰ পটিপদায মূলভূতম্পি সীলসংৰরং পুচ্ছিতেন ভগৰতা যতো সো ৰিসুজ্ঝতি, যথা চ ৰিসুজ্ঝতি, তদুভযং সক্কস্স অজ্ঝাসযৰসেন ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কাযসমাচারম্পী’’তিআদি ৰুত্তং সংকিলেসধম্মপ্পহানমুখেন ৰোদানধম্মপারিপূরীতি কত্ৰা। সীলকথাযং অসেৰিতব্বকাযসমাচারাদিকথনে কারণং ৰুত্তমেৰ, তস্মা কম্মপথৰসেনাতি কুসলাকুসলকম্মপথৰসেন।

364.Pātimokkhasaṃvarāyāti pātimokkhabhūtasīlasaṃvarāyāti ayamettha atthoti āha ‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’ti. ‘‘Pātimokkhasīlañhi sabbasīlato jeṭṭhakasīla’’nti dīghavāpīvihāravāsi sumatthero vadati, antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero ‘‘pātimokkhasaṃvaro eva sīlaṃ, itarāni pana ‘sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī’ti ananujānanto indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakaṃ, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppādanamattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘ida mattha’nti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ, nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Tathā hi yassa so bhinno, so itarāni rakkhituṃ abhabbattā asīlo hoti. Yassa pana sabbaso arogo sesānaṃ rakkhituṃ bhabbattā sampannasīlo’’ti vadati, tasmā itaresaṃ tassa parivārabhāvato, sabbaso ekadesena ca tadantogadhabhāvato tadeva padhānasīlaṃ nāmāti āha ‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’ti. Tattha yathā heṭṭhā papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ pucchitena bhagavatā papañcasaññānaṃ, paṭipadāya ca mūlabhūtaṃ vedanaṃ vibhajitvā paṭipadā desitā sakkassa ajjhāsayavasena saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti, evaṃ tassā eva paṭipadāya mūlabhūtampi sīlasaṃvaraṃ pucchitena bhagavatā yato so visujjhati, yathā ca visujjhati, tadubhayaṃ sakkassa ajjhāsayavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘kāyasamācārampī’’tiādi vuttaṃ saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti katvā. Sīlakathāyaṃ asevitabbakāyasamācārādikathane kāraṇaṃ vuttameva, tasmā kammapathavasenāti kusalākusalakammapathavasena.

কম্মপথৰসেনাতি চ কম্মপথৰিচারৰসেন । কম্মপথভাৰং অপত্তানম্পি হি কাযদুচ্চরিতাদীনং অসেৰিতব্বকাদীনং অসেৰিতব্বকাযসমাচারাদিভাৰো ইধ ৰুচ্চতীতি। পণ্ণত্তিৰসেনাতি সিক্খাপদপণ্ণত্তিৰসেন। যতো যতো হি যা যা ৰেরমণী, তদুভযেপি ৰিভাৰেন্তো পণ্ণত্তিৰসেন কথেতি নাম। তেনাহ ‘‘কাযদ্ৰারে’’তিআদি। সিক্খাপদং ৰীতিক্কমতি এতেনাতি সিক্খাপদৰীতিক্কমো, সিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমনাকারেন পৰত্তো অকুসলধম্মো যং, তস্স অসেৰিতব্বকাযসমাচারাদিতা। ৰীতিক্কমপটিপক্খো অৰীতিক্কমো, ন ৰীতিক্কমতি এতেনাতি অৰীতিক্কমো, সীলং।

Kammapathavasenāti ca kammapathavicāravasena . Kammapathabhāvaṃ apattānampi hi kāyaduccaritādīnaṃ asevitabbakādīnaṃ asevitabbakāyasamācārādibhāvo idha vuccatīti. Paṇṇattivasenāti sikkhāpadapaṇṇattivasena. Yato yato hi yā yā veramaṇī, tadubhayepi vibhāvento paṇṇattivasena katheti nāma. Tenāha ‘‘kāyadvāre’’tiādi. Sikkhāpadaṃ vītikkamati etenāti sikkhāpadavītikkamo, sikkhāpadassa vītikkamanākārena pavatto akusaladhammo yaṃ, tassa asevitabbakāyasamācārāditā. Vītikkamapaṭipakkho avītikkamo, na vītikkamati etenāti avītikkamo, sīlaṃ.

মিচ্ছা সম্মা চ পরিযেসতি এতাযাতি পরিযেসনা, আজীৰো, অত্থতো পচ্চযগৰেসনব্যাপারো কাযৰচীদ্ৰারিকো। যদি এৰং কস্মা ৰিসুং গহণন্তি আহ ‘‘যস্মা’’তিআদি । অরিযা নিদ্দোসা পরিযেসনা গৰেসনাতি অরিযপরিযেসনা, অরিযেহি সাধূহি পরিযেসিতব্বাতিপি অরিযপরিযেসনাতি। ৰুত্তৰিপরিযাযতো অনরিযপরিযেসনা ৰেদিতব্বা।

Micchā sammā ca pariyesati etāyāti pariyesanā, ājīvo, atthato paccayagavesanabyāpāro kāyavacīdvāriko. Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇanti āha ‘‘yasmā’’tiādi . Ariyā niddosā pariyesanā gavesanāti ariyapariyesanā, ariyehi sādhūhi pariyesitabbātipi ariyapariyesanāti. Vuttavipariyāyato anariyapariyesanā veditabbā.

জাতিধম্মোতি জাযনসভাৰো জাযনপকতিকো। জরাধম্মোতি জীরণসভাৰো। ব্যাধিধম্মোতি ব্যাধিসভাৰো। মরণধম্মোতি মীযনসভাৰো। সোকধম্মোতি সোচনকসভাৰো। সংকিলেসধম্মোতি সংকিলিস্সনসভাৰো।

Jātidhammoti jāyanasabhāvo jāyanapakatiko. Jarādhammoti jīraṇasabhāvo. Byādhidhammoti byādhisabhāvo. Maraṇadhammoti mīyanasabhāvo. Sokadhammoti socanakasabhāvo. Saṃkilesadhammoti saṃkilissanasabhāvo.

পুত্তভরিযন্তি পুত্তা চ ভরিযা চ। এস নযো সব্বত্থ। দ্ৰন্দেকত্তৰসেন তেসং নিদ্দেসো। জাতরূপরজতন্তি এত্থ পন যতো ৰিকারং অনাপজ্জিত্ৰা সব্বং জাতরূপমেৰ হোতীতি জাতরূপং নাম সুৰণ্ণং। ধৰলসভাৰতায রজতীতি রজতং, রূপিযং। ইধ পন সুৰণ্ণং ঠপেত্ৰা যং কিঞ্চি উপভোগপরিভোগারহং ‘‘রজত’’ন্ত্ৰেৰ গহিতং ৰোহারূপগমাসকাদি। জাতিধম্মা হেতে, ভিক্খৰে, উপধযোতি এতে কামগুণূপধযো নাম হোন্তি, তে সব্বেপি জাতিধম্মাতি দস্সেতি।

Puttabhariyanti puttā ca bhariyā ca. Esa nayo sabbattha. Dvandekattavasena tesaṃ niddeso. Jātarūparajatanti ettha pana yato vikāraṃ anāpajjitvā sabbaṃ jātarūpameva hotīti jātarūpaṃ nāma suvaṇṇaṃ. Dhavalasabhāvatāya rajatīti rajataṃ, rūpiyaṃ. Idha pana suvaṇṇaṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci upabhogaparibhogārahaṃ ‘‘rajata’’ntveva gahitaṃ vohārūpagamāsakādi. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti ete kāmaguṇūpadhayo nāma honti, te sabbepi jātidhammāti dasseti.

ব্যাধিধম্মৰারাদীসু জাতরূপরজতং ন গহিতং। ন হেতস্স সীসরোগাদযো ব্যাধযো নাম সন্তি, ন সত্তানং ৰিয চুতিসঙ্খাতং মরণং, ন সোকে উপ্পজ্জতি, চুতিসঙ্খাতং মরণন্তি চ একভৰপরিযাপন্নখন্ধনিরোধো, সো তস্স নত্থি, খণিকনিরোধো পন খণে খণে লব্ভতেৰ। রাগাদীহি পন সংকিলেসেহি সংকিলিস্সতীতি সংকিলেসধম্মৰারে গহিতং জাতরূপং, তথা উতুসমুট্ঠানত্তা জাতিধম্মৰারে, মলং গহেত্ৰা জীরণতো জরাধম্মৰারে চ। অরিযেহি ন অরণীযা, পরিযেসনাতিপি অনরিযপরিযেসনা।

Byādhidhammavārādīsu jātarūparajataṃ na gahitaṃ. Na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma santi, na sattānaṃ viya cutisaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na soke uppajjati, cutisaṅkhātaṃ maraṇanti ca ekabhavapariyāpannakhandhanirodho, so tassa natthi, khaṇikanirodho pana khaṇe khaṇe labbhateva. Rāgādīhi pana saṃkilesehi saṃkilissatīti saṃkilesadhammavāre gahitaṃ jātarūpaṃ, tathā utusamuṭṭhānattā jātidhammavāre, malaṃ gahetvā jīraṇato jarādhammavāre ca. Ariyehi na araṇīyā, pariyesanātipi anariyapariyesanā.

ইদানি অনেসনাৰসেনাপি তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং। ইমিনা নযেন সুক্কপক্খেপি অত্থো ৰেদিতব্বো।

Idāni anesanāvasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Iminā nayena sukkapakkhepi attho veditabbo.

সম্ভারপরিযেসনং পহরণৰিসাদিগৰেসনং, পযোগৰসেন পযোগকরণং তজ্জাৰাযামজননং তাদিসং উপক্কমনিব্বত্তনং, পাণাতিপাতাদিঅত্থং গমনং, পচ্চেকং কাল-সদ্দো যোজেতব্বো ‘‘সম্ভারপরিযেসনকালতো পট্ঠায, পযোগকরণকালতো পট্ঠায, গমনকালতো পট্ঠাযা’’তি। ইতরোতি ‘‘সেৰিতব্বো’’তি ৰুত্তকাযসমাচারাদিকো। চিত্তম্পি উপ্পাদেতব্বং। তথা উপ্পাদিতচিত্তো হি সতি পচ্চযসমৰাযে তাদিসং পযোগং পরক্কমং করোন্তো পটিপত্তিযা মত্থকং গণ্হাতি। তেনাহ ‘‘চিত্তুপ্পাদম্পি খো অহং, ভিক্খৰে, কুসলেসু ধম্মেসু বহুপকারং ৰদামী’’তি (ম॰ নি॰ ১.৮৪)।

Sambhārapariyesanaṃ paharaṇavisādigavesanaṃ, payogavasena payogakaraṇaṃ tajjāvāyāmajananaṃ tādisaṃ upakkamanibbattanaṃ, pāṇātipātādiatthaṃ gamanaṃ, paccekaṃ kāla-saddo yojetabbo ‘‘sambhārapariyesanakālato paṭṭhāya, payogakaraṇakālato paṭṭhāya, gamanakālato paṭṭhāyā’’ti. Itaroti ‘‘sevitabbo’’ti vuttakāyasamācārādiko. Cittampi uppādetabbaṃ. Tathā uppāditacitto hi sati paccayasamavāye tādisaṃ payogaṃ parakkamaṃ karonto paṭipattiyā matthakaṃ gaṇhāti. Tenāha ‘‘cittuppādampi kho ahaṃ, bhikkhave, kusalesu dhammesu bahupakāraṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.84).

ইদানি তং মত্থকপ্পত্তং অসেৰিতব্বং, সেৰিতব্বঞ্চ দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং। সঙ্ঘভেদাদীনন্তি আদি-সদ্দেন লোহিতুপ্পাদনাদিং সঙ্গণ্হাতি। বুদ্ধরতনসঙ্ঘরতনুপট্ঠানেহেৰ ধম্মরতনুপট্ঠানসিদ্ধীতি আহ ‘‘দিৰসস্স দ্ৰত্তিক্খত্তুং তিণ্ণং রতনানং উপট্ঠানগমনাদিৰসেনা’’তি । ধনুগ্গহপেসনং ধনুগ্গহপুরিসানং উয্যোজনং। আদি-সদ্দেন পঞ্চৰরযাচনাদিং সঙ্গণ্হাতি। ‘‘অজাতসত্তুং পসাদেত্ৰা লাভুপ্পাদৰসেন পরিহীনলাভসক্কারস্স কুলেসু ৰিঞ্ঞাপন’’ন্তি এৰমাদিং অনরিযপরিযেসনং পরিযেসন্তানং।

Idāni taṃ matthakappattaṃ asevitabbaṃ, sevitabbañca dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Saṅghabhedādīnanti ādi-saddena lohituppādanādiṃ saṅgaṇhāti. Buddharatanasaṅgharatanupaṭṭhāneheva dhammaratanupaṭṭhānasiddhīti āha ‘‘divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasenā’’ti . Dhanuggahapesanaṃ dhanuggahapurisānaṃ uyyojanaṃ. Ādi-saddena pañcavarayācanādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ajātasattuṃ pasādetvā lābhuppādavasena parihīnalābhasakkārassa kulesu viññāpana’’nti evamādiṃ anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ.

পারিপূরিযাতি পারিপূরিঅত্থং। অগ্গমগ্গফলৰসেনেৰ হি সেৰিতব্বানং পারিপূরীতি তদত্থং সব্বা পুব্বভাগপটিপদা, পাতিমোক্খসংৰরোপি অগ্গমগ্গেনেৰ পরিপুণ্ণো হোতীতি তদত্থং পুব্বভাগপটিপদং ৰত্ৰা নিগমেন্তো ‘‘পাতিমোক্খো…পে॰… হোতী’’তি আহ।

Pāripūriyāti pāripūriatthaṃ. Aggamaggaphalavaseneva hi sevitabbānaṃ pāripūrīti tadatthaṃ sabbā pubbabhāgapaṭipadā, pātimokkhasaṃvaropi aggamaggeneva paripuṇṇo hotīti tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ vatvā nigamento ‘‘pātimokkho…pe… hotī’’ti āha.

ইন্দ্রিযসংৰরৰণ্ণনা

Indriyasaṃvaravaṇṇanā

৩৬৫. ইন্দ্রিযানং পিধানাযাতি ইন্দ্রিযানং পিদহনত্থায। ইন্দ্রিযানি চ চক্খাদীনি দ্ৰারানি, তেসং পিধানং সংৰরণং অকুসলুপ্পত্তিতো গোপনাতি আহ ‘‘গুত্তদ্ৰারতাযা’’তি। অসেৰিতব্বরূপাদিৰসেন ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা অসংৰরো, সংকিলেসধম্মৰিপ্পহানৰসেন ৰোদানধম্মপারিসুদ্ধীতি। কামং পাল়িযং অসেৰিতব্বম্পি রূপাদি দস্সিতং, সক্কেন পন ইন্দ্রিযসংৰরায পটিপত্তি পুচ্ছিতাতি তমেৰ নিৰত্তেত্ৰা দস্সেতুং অট্ঠকথাযংৰুত্তং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং রূপম্পীতিআদি সেৰিতব্বরূপাদিৰসেন ইন্দ্রিযসংৰরদস্সনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি। ‘‘তুণ্হী অহোসী’’তি ৰত্ৰা তুণ্হীভাৰস্স কারণং ব্যতিরেকমুখেন ৰিভাৰেতুং ‘‘কথেতুকামোপী’’তিআদি ৰুত্তং। অযন্তি সক্কো দেৰানং ইন্দো।

365.Indriyānaṃ pidhānāyāti indriyānaṃ pidahanatthāya. Indriyāni ca cakkhādīni dvārāni, tesaṃ pidhānaṃ saṃvaraṇaṃ akusaluppattito gopanāti āha ‘‘guttadvāratāyā’’ti. Asevitabbarūpādivasena indriyesu aguttadvāratā asaṃvaro, saṃkilesadhammavippahānavasena vodānadhammapārisuddhīti. Kāmaṃ pāḷiyaṃ asevitabbampi rūpādi dassitaṃ, sakkena pana indriyasaṃvarāya paṭipatti pucchitāti tameva nivattetvā dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃvuttaṃ ‘‘cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vutta’’nti. ‘‘Tuṇhī ahosī’’ti vatvā tuṇhībhāvassa kāraṇaṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘kathetukāmopī’’tiādi vuttaṃ. Ayanti sakko devānaṃ indo.

রূপন্তি রূপাযতনং, তস্স অসেৰনং নাম অদস্সনং এৰাতি আহ ‘‘ন সেৰিতব্বং ন দট্ঠব্ব’’ন্তি। যং পন সত্তসন্তানগতং রূপং পস্সতো পটিকূলমনসিকারৰসেন, অসুভসঞ্ঞা ৰা সণ্ঠাতি দস্সনানুত্তরিযৰসেন। অথ ৰা কম্মফলসদ্দহনৰসেন পসাদো ৰা উপ্পজ্জতি। হুত্ৰা অভাৰাকারসল্লক্খণেন অনিচ্চসঞ্ঞাপটিলাভো ৰা হোতি।

Rūpanti rūpāyatanaṃ, tassa asevanaṃ nāma adassanaṃ evāti āha ‘‘na sevitabbaṃ na daṭṭhabba’’nti. Yaṃ pana sattasantānagataṃ rūpaṃ passato paṭikūlamanasikāravasena, asubhasaññā vā saṇṭhāti dassanānuttariyavasena. Atha vā kammaphalasaddahanavasena pasādo vā uppajjati. Hutvā abhāvākārasallakkhaṇena aniccasaññāpaṭilābho vā hoti.

পরিযাযক্খরণতো অক্খরং, ৰণ্ণো, সো এৰ নিরন্তরুপ্পত্তিযা সমুদ্দিতো পদৰাক্যসঞ্ঞিতো, অধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনং, তযিদং কাব্যনাটকাদিগতৰেৰচনৰসেন, উচ্চারণৰসেন চ ৰিচিত্তসন্নিৰেসতায তথাপৰত্তৰিকপ্পনৰসেন চিত্তৰিচিত্তভাৰেন উপতিট্ঠনকং সন্ধাযাহ ‘‘যং চিত্তক্খরং চিত্তব্যঞ্জনম্পি সদ্দং সুণতো রাগাদযো উপ্পজ্জন্তী’’তি। অত্থনিস্সিতন্তি সম্পরাযিকত্থনিস্সিতং। ধম্মনিস্সিতন্তি ৰিৰট্টধম্মনিস্সিতং, লোকুত্তররতনত্তযধম্মনিস্সিতং ৰা। পসাদোতি রতনত্তযসদ্ধা, কম্মফলসদ্ধাপি। নিব্বিদা ৰাতি অনিচ্চসঞ্ঞাদিৰসেন ৰট্টতো উক্কণ্ঠা ৰা।

Pariyāyakkharaṇato akkharaṃ, vaṇṇo, so eva nirantaruppattiyā samuddito padavākyasaññito, adhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, tayidaṃ kābyanāṭakādigatavevacanavasena, uccāraṇavasena ca vicittasannivesatāya tathāpavattavikappanavasena cittavicittabhāvena upatiṭṭhanakaṃ sandhāyāha ‘‘yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjantī’’ti. Atthanissitanti samparāyikatthanissitaṃ. Dhammanissitanti vivaṭṭadhammanissitaṃ, lokuttararatanattayadhammanissitaṃ vā. Pasādoti ratanattayasaddhā, kammaphalasaddhāpi. Nibbidā vāti aniccasaññādivasena vaṭṭato ukkaṇṭhā vā.

গন্ধরসাৰিপরোধাদিৰসেন সেৰিযমানং অযোনিসো পটিপন্নত্তা অসেৰিতব্বং নাম। যোনিসো পচ্চৰেক্খিত্ৰা সেৰিযমানং সম্পজঞ্ঞৰসেন গহণতো সেৰিতব্বং নাম। তেন ৰুত্তং ‘‘যং গন্ধং ঘাযতো’’তিআদি।

Gandharasāviparodhādivasena seviyamānaṃ ayoniso paṭipannattā asevitabbaṃ nāma. Yoniso paccavekkhitvā seviyamānaṃ sampajaññavasena gahaṇato sevitabbaṃ nāma. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ gandhaṃ ghāyato’’tiādi.

যং পন ফুসতোতি যং পন সেৰিতব্বং ফোট্ঠব্বং অনিপ্ফন্নস্সেৰ ফুসতো। আসৰক্খযো চেৰ হোতি জাগরিযানুযোগস্স মত্থকপ্পত্তিতো। ৰীরিযঞ্চ সুপগ্গহিতং হোতি চতুত্থস্স অরিযৰংসস্স উক্কংসনতো। পচ্ছিমা চ…পে॰… অনুগ্গহিতা হোতি সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজনতো।

Yaṃpana phusatoti yaṃ pana sevitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ anipphannasseva phusato. Āsavakkhayo ceva hoti jāgariyānuyogassa matthakappattito. Vīriyañca supaggahitaṃ hoti catutthassa ariyavaṃsassa ukkaṃsanato. Pacchimā ca…pe… anuggahitā hoti sammāpaṭipattiyaṃ niyojanato.

যে মনোৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মে ইট্ঠাদিভেদে সমন্নাহরন্তস্স আৰজ্জন্তস্স আপাথং আগচ্ছন্তি। ‘‘মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা’’তি ৰিভত্তি ৰিপরিণামেতব্বা, মেত্তাদিৰসেন সমন্নাহরন্তস্স যে মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা আপাথং আগচ্ছন্তি, এৰরূপা সেৰিতব্বাতি যোজনা। আদি-সদ্দেন করুণাদীনঞ্চেৰ অনিচ্চাদীনঞ্চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো। তিণ্ণং থেরানং ধম্মাতি ইদানি ৰুচ্চমানপটিপত্তীনং তিণ্ণং থেরানং মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা। বহি ধাৰিতুং ন অদাসিন্তি অন্তোপরিৰেণং আগতমেৰ রূপাদিং আরব্ভ ইমস্মিং তেমাসে কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তং চিত্তং কদাচি উপ্পন্নপুব্বং, অন্তোপরিৰেণে চ ৰিসভাগরূপাদীনং অসম্ভৰো এৰ, তস্মা ৰিসটৰিতক্কৰসেন চিত্তং বহি ধাৰিতুং ন অদাসিন্তি দস্সেতি। নিৰাসগেহতো নিৰাসনগব্ভতো। নিযকজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকতো ৰিপস্সনাগোচরতো। থেরো কির সব্বম্পি অত্তনা কাতব্বকিরিযং কম্মট্ঠানসীসেনেৰ পটিপজ্জতি।

Ye manoviññeyye dhamme iṭṭhādibhede samannāharantassa āvajjantassa āpāthaṃ āgacchanti. ‘‘Manoviññeyyā dhammā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā, mettādivasena samannāharantassa ye manoviññeyyā dhammā āpāthaṃ āgacchanti, evarūpā sevitabbāti yojanā. Ādi-saddena karuṇādīnañceva aniccādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Tiṇṇaṃ therānaṃ dhammāti idāni vuccamānapaṭipattīnaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ manoviññeyyā dhammā. Bahi dhāvituṃ na adāsinti antopariveṇaṃ āgatameva rūpādiṃ ārabbha imasmiṃ temāse kammaṭṭhānavinimuttaṃ cittaṃ kadāci uppannapubbaṃ, antopariveṇe ca visabhāgarūpādīnaṃ asambhavo eva, tasmā visaṭavitakkavasena cittaṃ bahi dhāvituṃ na adāsinti dasseti. Nivāsagehato nivāsanagabbhato. Niyakajjhattakhandhapañcakato vipassanāgocarato. Thero kira sabbampi attanā kātabbakiriyaṃ kammaṭṭhānasīseneva paṭipajjati.

৩৬৬. অসম্মোহসম্পজঞ্ঞৰসেন অদ্ৰেজ্ঝাভাৰতো একো অন্তো এতস্সাতি একন্তো, একন্তো ৰাদো এতেসন্তি একন্তৰাদা। তেনাহ ‘‘একংযেৰ ৰদন্তী’’তি, অভিন্নৰাদাতি অত্থো। একাচারাতি সমানাচারা। একলদ্ধিকাতি সমানলদ্ধিকা। একপরিযোসানাতি সমাননিট্ঠানা।

366. Asammohasampajaññavasena advejjhābhāvato eko anto etassāti ekanto, ekanto vādo etesanti ekantavādā. Tenāha ‘‘ekaṃyeva vadantī’’ti, abhinnavādāti attho. Ekācārāti samānācārā. Ekaladdhikāti samānaladdhikā. Ekapariyosānāti samānaniṭṭhānā.

ইতি সক্কো পুব্বে অত্তনা সুতং পুথুসমণব্রাহ্মণানং নানাৰাদা চারলদ্ধিনিট্ঠানং ইদানি সচ্চপটিৰেধেন অসারতো ঞত্ৰা ঠিতো, তস্স কারণং ঞাতুকামো তমেৰ তাৰ ব্যতিরেকমুখেন পুচ্ছতি ‘‘সব্বেৰ ধম্মা নু খো’’তিআদিনা।

Iti sakko pubbe attanā sutaṃ puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ nānāvādā cāraladdhiniṭṭhānaṃ idāni saccapaṭivedhena asārato ñatvā ṭhito, tassa kāraṇaṃ ñātukāmo tameva tāva byatirekamukhena pucchati ‘‘sabbeva dhammā nu kho’’tiādinā.

ধাতূতি অজ্ঝাসযধাতু উত্তরপদলোপেন ৰুত্তা, অজ্ঝাসযধাতূতি চ অত্থতো অজ্ঝাসযো এৰাতি আহ ‘‘অনেকজ্ঝাসযো নানজ্ঝাসযো’’তি। ‘‘একস্মিং গন্তুকামে একো ঠাতুকামো হোতী’’তি ইদং নিদস্সনৰসেন ৰুত্তং ইরিযাপথেপি নাম সত্তা একজ্ঝাসযা দুল্লভা, পগেৰ লদ্ধীসূতি দস্সনত্থং। যং যদেৰ অজ্ঝাসযন্তি যং যমেৰ সস্সতাদিঅজ্ঝাসযং। অভিনিৰিসন্তীতি তং তং লদ্ধিং দিট্ঠাভিনিৰেসৰসেন অভিমুখা হুত্ৰা দুপ্পটিনিস্সগ্গিভাৰেন নিৰিসন্তি, আদানগ্গাহং গণ্হন্তি। থামেন চ পরামাসেন চাতি দিট্ঠিথামেন চ দিট্ঠিপরামাসেন চ। সুট্ঠু গণ্হিত্ৰাতি অতিৰিয দল়্হগ্গাহং গণ্হিত্ৰা। ৰোহরন্তীতি যথাভিনিৰিট্ঠং দিট্ঠিৰাদং পঞ্ঞাপেন্তি পরে হি গাহেন্তি পতিট্ঠপেন্তি। তেনাহ ‘‘কথেন্তি দীপেন্তি কিত্তেন্তী’’তি, উগ্ঘোসেন্তীতি অত্থো।

Dhātūti ajjhāsayadhātu uttarapadalopena vuttā, ajjhāsayadhātūti ca atthato ajjhāsayo evāti āha ‘‘anekajjhāsayo nānajjhāsayo’’ti. ‘‘Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hotī’’ti idaṃ nidassanavasena vuttaṃ iriyāpathepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā, pageva laddhīsūti dassanatthaṃ. Yaṃ yadeva ajjhāsayanti yaṃ yameva sassatādiajjhāsayaṃ. Abhinivisantīti taṃ taṃ laddhiṃ diṭṭhābhinivesavasena abhimukhā hutvā duppaṭinissaggibhāvena nivisanti, ādānaggāhaṃ gaṇhanti. Thāmena ca parāmāsena cāti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca. Suṭṭhu gaṇhitvāti ativiya daḷhaggāhaṃ gaṇhitvā. Voharantīti yathābhiniviṭṭhaṃ diṭṭhivādaṃ paññāpenti pare hi gāhenti patiṭṭhapenti. Tenāha ‘‘kathenti dīpenti kittentī’’ti, ugghosentīti attho.

অন্তং অতীতা অচ্চন্তা, অচ্চন্তা নিট্ঠা এতেসন্তি অচ্চন্তনিট্ঠা। সব্বেসন্তি সব্বেসং সমণব্রাহ্মণানং। যোগক্খেমোতিপি নিব্বানং চতূহিপি যোগেহি অনুপ্পদুট্ঠত্তা। ‘‘অচ্চন্তযোগক্খেমা’’তি ৰত্তব্বে ই-কারেন নিদ্দেসেন ‘‘অচ্চন্তযোগক্খেমী’’তি ৰুত্তং, অচ্চন্তযোগক্খেমো ৰা এতেসং অত্থীতি অচ্চন্তযোগক্খেমীতি। চরন্তি উপগচ্ছন্তি, অধিগচ্ছন্তীতি অত্থো। পরিযস্সতি পরিক্খিস্সতি ৰট্টদুক্খন্তং আগম্মাতি পরিযোসানন্তিপি নিব্বানস্স নামং।

Antaṃ atītā accantā, accantā niṭṭhā etesanti accantaniṭṭhā. Sabbesanti sabbesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Yogakkhemotipi nibbānaṃ catūhipi yogehi anuppaduṭṭhattā. ‘‘Accantayogakkhemā’’ti vattabbe i-kārena niddesena ‘‘accantayogakkhemī’’ti vuttaṃ, accantayogakkhemo vā etesaṃ atthīti accantayogakkhemīti. Caranti upagacchanti, adhigacchantīti attho. Pariyassati parikkhissati vaṭṭadukkhantaṃ āgammāti pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ.

সঙ্খিণাতীতি সমুচ্ছিন্দনেন খেপেতি। ৰিনাসেতীতি ততো এৰ সব্বসো অদস্সনং পাপেতি। ৰিমুত্তাতি ৰট্টদুক্খতো অচ্চন্তনিগ্গমেন ৰিসেসেন মুত্তা।

Saṅkhiṇātīti samucchindanena khepeti. Vināsetīti tato eva sabbaso adassanaṃ pāpeti. Vimuttāti vaṭṭadukkhato accantaniggamena visesena muttā.

‘‘ইস্সামচ্ছরিযং একো পঞ্হো’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু ইস্সামচ্ছরিযং ৰিস্সজ্জনন্তি? সচ্চমেতং, যো পন ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো, সো পঞ্হো। সো এৰ চ ৰিস্সজ্জীযতীতি নাযং দোসো, অঞ্ঞথা অম্বং পুট্ঠস্স লবুজং ব্যাকরণং ৰিয সিযা, এৰং পঞ্হসীসেন পঞ্হব্যাকরণং ৰদতি। তথা হি ‘‘পিযাপ্পিয’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জনপদানেৰ গহিতানি, ‘‘পিযাপ্পিযং একো’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো। পপঞ্চসঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসীসেন পপঞ্চা এৰ ৰুত্তাতি আহ ‘‘পপঞ্চো একো’’তি। এত্থ চ যথা পাতিমোক্খসংৰরপুচ্ছা কাযসমাচারাদিৰিভাগেন ৰিস্সজ্জিতত্তা তযো পঞ্হা জাতা, এৰং ইন্দ্রিযসংৰরপুচ্ছা রূপাদিৰিভাগেন ৰিস্সজ্জিতত্তা ছ পঞ্হা সিযুং। তথা সতি একূনৰীসতি পুচ্ছা সিযুং, অথ ইন্দ্রিযসংৰরতাসামঞ্ঞেন একোৰ পঞ্হো কতো, এৰং সতি পাতিমোক্খসংৰরপুচ্ছাভাৰসামঞ্ঞেন তেপি তযো একোৰ পঞ্হোতি সব্বেৰ দ্ৰাদসেৰ পঞ্হা ভৰেয্যুন্তি? নযিদমেৰং। যস্মা কাযসমাচারাদীসু ৰিভজ্জ ৰুচ্চমানেসু মহাৰিসযতায অপরিমাণো ৰিভাগো সম্ভৰতি ৰিস্সজ্জেতুং। সকলম্পি ৰিনযপিটকং তস্স নিদ্দেসো। রূপাদীসু পন ৰিভজ্জ ৰুচ্চমানেসু অপ্পৰিসযতায ন তাদিসো ৰিভাগো সম্ভৰতি ৰিস্সজ্জেতুং। ইতি মহাৰিসযতায পাতিমোক্খসংৰরপুচ্ছা তযো পঞ্হা কতা, ইন্দ্রিযসংৰরপুচ্ছা পন অপ্পৰিসযতায একোৰ পঞ্হো কতো। তেন ৰুত্তং ‘‘চুদ্দস মহাপঞ্হা’’তি।

‘‘Issāmacchariyaṃ eko pañho’’ti kasmā vuttaṃ, nanu issāmacchariyaṃ vissajjananti? Saccametaṃ, yo pana ñātuṃ icchito attho, so pañho. So eva ca vissajjīyatīti nāyaṃ doso, aññathā ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇaṃ viya siyā, evaṃ pañhasīsena pañhabyākaraṇaṃ vadati. Tathā hi ‘‘piyāppiya’’ntiādinā vissajjanapadāneva gahitāni, ‘‘piyāppiyaṃ eko’’tiādīsupi eseva nayo. Papañcasaññāti saññāsīsena papañcā eva vuttāti āha ‘‘papañco eko’’ti. Ettha ca yathā pātimokkhasaṃvarapucchā kāyasamācārādivibhāgena vissajjitattā tayo pañhā jātā, evaṃ indriyasaṃvarapucchā rūpādivibhāgena vissajjitattā cha pañhā siyuṃ. Tathā sati ekūnavīsati pucchā siyuṃ, atha indriyasaṃvaratāsāmaññena ekova pañho kato, evaṃ sati pātimokkhasaṃvarapucchābhāvasāmaññena tepi tayo ekova pañhoti sabbeva dvādaseva pañhā bhaveyyunti? Nayidamevaṃ. Yasmā kāyasamācārādīsu vibhajja vuccamānesu mahāvisayatāya aparimāṇo vibhāgo sambhavati vissajjetuṃ. Sakalampi vinayapiṭakaṃ tassa niddeso. Rūpādīsu pana vibhajja vuccamānesu appavisayatāya na tādiso vibhāgo sambhavati vissajjetuṃ. Iti mahāvisayatāya pātimokkhasaṃvarapucchā tayo pañhā katā, indriyasaṃvarapucchā pana appavisayatāya ekova pañho kato. Tena vuttaṃ ‘‘cuddasa mahāpañhā’’ti.

৩৬৭. চলনট্ঠেনাতি কম্পনট্ঠেন। তণ্হা হি কামরাগরূপরাগঅরূপরাগাদিৰসেন পৰত্তিযা অনৰট্ঠিততায সযম্পি চলতি, যত্থ উপ্পন্না, তম্পি সন্তানং ভৰাদীসু পরিকড্ঢনেন চালেতি, তস্মা চলনট্ঠেন তণ্হা এজা নাম। পীল়নট্ঠেনাতি ৰিবাধনট্ঠেন তস্স তস্স দুক্খস্স হেতুভাৰেন। পদুস্সনট্ঠেনাতি অধম্মরাগাদিভাৰেন, সম্মুখপরংমুখেন, কিলেসাসুচিপগ্ঘরণেন চ পকারতো দুস্সনট্ঠেন গণ্ডো। অনুপ্পৰিট্ঠট্ঠেনাতি আসযস্স দুন্নীহরণীযভাৰেন অনুপ্পৰিসনট্ঠেন। কড্ঢতি অত্তনো চ রুচিযা উপনেতি। উচ্চাৰচন্তি পণীতভাৰং, নিহীনভাৰঞ্চ। যেসু সমণব্রাহ্মণেসু। ‘‘যেসাহ’’ন্তিপি পাল়ি, তস্সা কেচি ‘‘যেসং অহ’’ন্তি অত্থং ৰদন্তি। এৰন্তি সুতানুরূপং, উগ্গহানুরূপঞ্চ। ‘‘অহং খো পন ভন্তে অঞ্ঞেসং সমণব্রাহ্মণানং ধম্মাচরিযো হোন্তোপি ভগৰতো সাৰকো…পে॰… সম্বোধিপরাযণো’’তি এৰং অত্তনো সোতাপন্নভাৰং জানাপেতি।

367.Calanaṭṭhenāti kampanaṭṭhena. Taṇhā hi kāmarāgarūparāgaarūparāgādivasena pavattiyā anavaṭṭhitatāya sayampi calati, yattha uppannā, tampi santānaṃ bhavādīsu parikaḍḍhanena cāleti, tasmā calanaṭṭhena taṇhā ejā nāma. Pīḷanaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena tassa tassa dukkhassa hetubhāvena. Padussanaṭṭhenāti adhammarāgādibhāvena, sammukhaparaṃmukhena, kilesāsucipaggharaṇena ca pakārato dussanaṭṭhena gaṇḍo. Anuppaviṭṭhaṭṭhenāti āsayassa dunnīharaṇīyabhāvena anuppavisanaṭṭhena. Kaḍḍhati attano ca ruciyā upaneti. Uccāvacanti paṇītabhāvaṃ, nihīnabhāvañca. Yesu samaṇabrāhmaṇesu. ‘‘Yesāha’’ntipi pāḷi, tassā keci ‘‘yesaṃ aha’’nti atthaṃ vadanti. Evanti sutānurūpaṃ, uggahānurūpañca. ‘‘Ahaṃ kho pana bhante aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dhammācariyo hontopi bhagavato sāvako…pe… sambodhiparāyaṇo’’ti evaṃ attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti.

সোমনস্সপটিলাভকথাৰণ্ণনা

Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā

৩৬৮. সমাপন্নোতি সমোগাল়্হো পৰত্তসম্পহারো ৰিযাতিব্যূল়্হো। জিনিংসূতি যথা অসুরা পুন সীসং উক্খিপিতুং নাসক্খিংসু, এৰং দেৰা ৰিজিনিংসুযেৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘দেৰা পুন অপচ্চাগমনায অসুরে জিনিংসূ’’তি। তাদিসো হিস্স জযো সাতিসযং ৰেদপটিলাভায অহোসি। দুৰিধম্পি ওজন্তি দিব্বং, অসুরং চাতি দ্ৰিপ্পকারম্পি ওজং। দেৰাযেৰ পরিভুঞ্জিস্সন্তি অসুরানং পৰেসাভাৰতো। দণ্ডস্স অৰচরণং আৰরণং দণ্ডাৰচরো, সহ দণ্ডাৰচরেনাতি সদণ্ডাৰচরো, দণ্ডেন পহরিত্ৰা ৰা আৰরিত্ৰা ৰা সাধেতব্বন্তি অত্থো।

368.Samāpannoti samogāḷho pavattasampahāro viyātibyūḷho. Jiniṃsūti yathā asurā puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhiṃsu, evaṃ devā vijiniṃsuyevāti dassento āha ‘‘devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsū’’ti. Tādiso hissa jayo sātisayaṃ vedapaṭilābhāya ahosi. Duvidhampiojanti dibbaṃ, asuraṃ cāti dvippakārampi ojaṃ. Devāyeva paribhuñjissanti asurānaṃ pavesābhāvato. Daṇḍassa avacaraṇaṃ āvaraṇaṃ daṇḍāvacaro, saha daṇḍāvacarenāti sadaṇḍāvacaro, daṇḍena paharitvā vā āvaritvā vā sādhetabbanti attho.

৩৬৯. ইমস্মিংযেৰ ওকাসেতি ইমিস্সমেৰ ইন্দসালগুহাযং। দেৰভূতস্স মেতি পুব্বেপি দেৰভূতস্স সক্কস্সেৰ মে ভূতস্স। সতোতি ইদানিপি সক্কস্সেৰ সতো পুনরাযু চ মে লদ্ধো।

369.Imasmiṃyevaokāseti imissameva indasālaguhāyaṃ. Devabhūtassa meti pubbepi devabhūtassa sakkasseva me bhūtassa. Satoti idānipi sakkasseva sato punarāyu ca me laddho.

দিৰিযা কাযাতি দিব্বা, খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতা কাযাতি আহ ‘‘দিব্বা অত্তভাৰা’’তি। ‘‘অমূল়্হো গব্ভং এস্সামী’’তি ইমিনা অরিযসাৰকানং অন্ধপুথুজ্জনানং ৰিয সম্মোহমরণং, অসম্পজানগব্ভোক্কমনঞ্চ নত্থি, অথ খো অসম্মোহমরণঞ্চেৰ সম্পজানগব্ভোক্কমনঞ্চ হোতীতি দস্সেতি। অরিযসাৰকা নিযতগতিকত্তা সুগতীসু এৰ উপ্পজ্জন্তি, তত্থাপি মনুস্সেসু উপ্পজ্জন্তা উল়ারেসু এৰ কুলেসু পটিসন্ধিং গণ্হিস্সন্তি, সক্কস্সাপি তাদিসো অজ্ঝাসযো। তেন ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘যত্থ মে রমতী মনো’’তি, তং সন্ধাযাহ ‘‘যত্থ মে’’তিআদি। সক্কো পন অত্তনো দিব্বানুভাৰেনাপি তাদিসং জানিতুং সক্কোতিযেৰ।

Diviyā kāyāti dibbā, khandhapañcakasaṅkhātā kāyāti āha ‘‘dibbā attabhāvā’’ti. ‘‘Amūḷho gabbhaṃ essāmī’’ti iminā ariyasāvakānaṃ andhaputhujjanānaṃ viya sammohamaraṇaṃ, asampajānagabbhokkamanañca natthi, atha kho asammohamaraṇañceva sampajānagabbhokkamanañca hotīti dasseti. Ariyasāvakā niyatagatikattā sugatīsu eva uppajjanti, tatthāpi manussesu uppajjantā uḷāresu eva kulesu paṭisandhiṃ gaṇhissanti, sakkassāpi tādiso ajjhāsayo. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yattha me ramatī mano’’ti, taṃ sandhāyāha ‘‘yattha me’’tiādi. Sakko pana attano dibbānubhāvenāpi tādisaṃ jānituṃ sakkotiyeva.

কারণেনাতি যুত্তেন অরিযসাৰকভাৰস্স অনুচ্ছৰিকেন। তেনাহ ‘‘সমেনা’’তি।

Kāraṇenāti yuttena ariyasāvakabhāvassa anucchavikena. Tenāha ‘‘samenā’’ti.

সকদাগামিমগ্গং সন্ধায ৰদতি ছট্ঠে অত্থৰসে অনাগামিমগ্গস্স ৰক্খমানত্তা। আজানিতুকামোতি অপ্পত্তং ৰিসেসং পটিৰিজ্ঝিতুকামো। মনুস্সলোকে অন্তো ভৰিস্সতি পুন মানুস্সূপপত্তিযা অভাৰতো।

Sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati chaṭṭhe atthavase anāgāmimaggassa vakkhamānattā. Ājānitukāmoti appattaṃ visesaṃ paṭivijjhitukāmo. Manussaloke anto bhavissati puna mānussūpapattiyā abhāvato.

পুনদেৰাতি মনুস্সেসু উপ্পন্নো ততো চৰিত্ৰা পুনদেৰ । ইমস্মিং তাৰতিংসদেৰলোকস্মিং। উত্তমো, কীদিসোতি আহ ‘‘সক্কো’’তিআদি।

Punadevāti manussesu uppanno tato cavitvā punadeva . Imasmiṃ tāvatiṃsadevalokasmiṃ. Uttamo, kīdisoti āha ‘‘sakko’’tiādi.

অন্তিমে ভৰেতি মম সব্বভৰেসু অন্তিমে সব্বপরিযোসানে ভৰে। ‘‘আযুনা’’তি ইমিনা চ তংসহভাৰিনো সব্বেপি ৰণ্ণাদিকে সঙ্গণ্হাতি। ‘‘পঞ্ঞাযা’’তি চ ইমিনা সব্বেপি সদ্ধাসতিৰীরিযাদিকে। তস্মিং অত্তভাৰেতি তস্মিং সব্বন্তিমে সক্কত্তভাৰে। অকনিট্ঠগামী হুত্ৰাতি অন্তরাযপরিনিব্বাযিআদিভাৰং অনুপগন্ত্ৰা একংসতো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী এৰ হুত্ৰা। ততো এৰ অনুক্কমেন অৰিহাদীসু নিব্বত্তন্তো। এৰমাহাতি ‘‘সো নিৰাসো ভৰিস্সতী’’তি এৰমাহ। ‘‘অৰিহাদীসু…পে॰… নিব্বত্তিস্সতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘এস কিরা’’তিআদি ৰুত্তং। অযঞ্চ নযো ন কেৰলং সক্কস্সেৰ, অথ খো মহাসেট্ঠিমহাউপাসিকানম্পি হোতিযেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘সক্কো দেৰরাজা’’তিআদিমাহ।

Antime bhaveti mama sabbabhavesu antime sabbapariyosāne bhave. ‘‘Āyunā’’ti iminā ca taṃsahabhāvino sabbepi vaṇṇādike saṅgaṇhāti. ‘‘Paññāyā’’ti ca iminā sabbepi saddhāsativīriyādike. Tasmiṃ attabhāveti tasmiṃ sabbantime sakkattabhāve. Akaniṭṭhagāmī hutvāti antarāyaparinibbāyiādibhāvaṃ anupagantvā ekaṃsato uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī eva hutvā. Tato eva anukkamena avihādīsu nibbattanto. Evamāhāti ‘‘so nivāso bhavissatī’’ti evamāha. ‘‘Avihādīsu…pe… nibbattissatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘esa kirā’’tiādi vuttaṃ. Ayañca nayo na kevalaṃ sakkasseva, atha kho mahāseṭṭhimahāupāsikānampi hotiyevāti dassento ‘‘sakko devarājā’’tiādimāha.

৩৭০. ভৰসম্পত্তিনিব্বানসম্পত্তীনং ৰসেন অপরিপুণ্ণজ্ঝাসযতায অনিট্ঠিতমনোরথো তং তং পত্তুকামোযেৰ হুত্ৰা ঠিতো। যে চ সমণেতি যে চ পব্বজিতে। পৰিৰিত্তৰিহারিনোতি ‘‘অনেকৰিৰেকত্তযং পরিব্রূহেত্ৰা ৰিহরন্তী’’তি মঞ্ঞামি।

370. Bhavasampattinibbānasampattīnaṃ vasena aparipuṇṇajjhāsayatāya aniṭṭhitamanoratho taṃ taṃ pattukāmoyeva hutvā ṭhito. Ye ca samaṇeti ye ca pabbajite. Pavivittavihārinoti ‘‘anekavivekattayaṃ paribrūhetvā viharantī’’ti maññāmi.

সম্পাদনাতি মগ্গস্স উপসম্পাদনং তস্স সম্পাপনং সম্মদেৰ পাপনং। ৰিরাধনাতি অনারাধনা অনুপাযপটিপত্তি। ন সম্ভোন্তীতি অনভিসম্ভুণন্তি। যথাপুচ্ছিতে অত্থে অনভিসম্ভুণনং নাম সম্মা কথেতুং অসমত্থতা এৰাতি আহ ‘‘সম্পাদেত্ৰা কথেতুং ন সক্কোন্তী’’তি।

Sampādanāti maggassa upasampādanaṃ tassa sampāpanaṃ sammadeva pāpanaṃ. Virādhanāti anārādhanā anupāyapaṭipatti. Na sambhontīti anabhisambhuṇanti. Yathāpucchite atthe anabhisambhuṇanaṃ nāma sammā kathetuṃ asamatthatā evāti āha ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkontī’’ti.

তস্মাতি যস্মা আদিচ্চেন সমানগোত্ততায। তেনেৰাহ ‘‘আদিচ্চ নাম গোত্তেনা’’তি, তস্মা । আদিচ্চো বন্ধু এতস্সাতি আদিচ্চবন্ধু, অথ ৰা আদিচ্চস্স বন্ধূতি আদিচ্চবন্ধু, ভগৰা, তং আদিচ্চবন্ধুনং। আদিচ্চো হি সোতাপন্নতায ভগৰতো ওরসপুত্তো। তেনেৰাহ –

Tasmāti yasmā ādiccena samānagottatāya. Tenevāha ‘‘ādicca nāma gottenā’’ti, tasmā . Ādicco bandhu etassāti ādiccabandhu, atha vā ādiccassa bandhūti ādiccabandhu, bhagavā, taṃ ādiccabandhunaṃ. Ādicco hi sotāpannatāya bhagavato orasaputto. Tenevāha –

‘‘যো অন্ধকারে তমসি পভঙ্করো,

‘‘Yo andhakāre tamasi pabhaṅkaro,

ৰেরোচনো মণ্ডলী উগ্গতেজো।

Verocano maṇḍalī uggatejo;

মা রাহু গিলী চরং অন্তলিক্খে,

Mā rāhu gilī caraṃ antalikkhe,

পজং মমং রাহু পমুঞ্চ সূরিয’’ন্তি॥ (সং॰ নি॰ ১.৯১)।

Pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);

সামন্তি সামংপযোগং, সত্থু পন সাৰকস্স সামংপযোগো নাম সনিপাতো এৰাতি আহ ‘‘নমক্কারং করোমা’’তি।

Sāmanti sāmaṃpayogaṃ, satthu pana sāvakassa sāmaṃpayogo nāma sanipāto evāti āha ‘‘namakkāraṃ karomā’’ti.

৩৭১. পরামসিত্ৰাতি ‘‘ইমায নাম পথৰিযং নিসিন্নেন মযা অযং অচ্ছরিযধম্মো অধিগতো’’তি সোমনস্সজাতো, ‘‘ইমায নাম পথৰিযং এৰং অচ্ছরিযব্ভুতং বুদ্ধরতনং উপ্পন্ন’’ন্তি অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো চ পথৰিং পরামসিত্ৰা। পত্থিতপঞ্হাতি দীঘরত্তানুসযিতসংসযসমুগ্ঘাতত্থং ‘‘কদা নু খো ভগৰন্তং পুচ্ছিতুং লভামী’’তি এৰং অভিপত্থিতপঞ্হা। যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি।

371.Parāmasitvāti ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ nisinnena mayā ayaṃ acchariyadhammo adhigato’’ti somanassajāto, ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ evaṃ acchariyabbhutaṃ buddharatanaṃ uppanna’’nti acchariyabbhutacittajāto ca pathaviṃ parāmasitvā. Patthitapañhāti dīgharattānusayitasaṃsayasamugghātatthaṃ ‘‘kadā nu kho bhagavantaṃ pucchituṃ labhāmī’’ti evaṃ abhipatthitapañhā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.

সক্কপঞ্হসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।

Sakkapañhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৮. সক্কপঞ্হসুত্তং • 8. Sakkapañhasuttaṃ

অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৮. সক্কপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা • 8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact