| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) |
৮. সক্কপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা
8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā
নিদানৰণ্ণনা
Nidānavaṇṇanā
৩৪৪. এৰং মে সুতন্তি সক্কপঞ্হসুত্তং। তত্রাযমনুত্তানপদৰণ্ণনা – অম্বসণ্ডা নাম ব্রাহ্মণগামোতি সো কির গামো অম্বসণ্ডানং অৰিদূরে নিৰিট্ঠো, তস্মা ‘‘অম্বসণ্ডা’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি। ৰেদিযকে পব্বতেতি সো কির পব্বতো পব্বতপাদে জাতেন মণিৰেদিকাসদিসেন নীলৰনসণ্ডেন সমন্তা পরিক্খিত্তো, তস্মা ‘ৰেদিযকপব্বতো’ ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গতো। ইন্দসালগুহাযন্তি পুব্বেপি সা দ্ৰিন্নং পব্বতানং অন্তরে গুহা, ইন্দসালরুক্খো চস্সা দ্ৰারে, তস্মা ‘ইন্দসালগুহা’তি সঙ্খ্যং গতা। অথ নং কুট্টেহি পরিক্খিপিত্ৰা দ্ৰারৰাতপানানি যোজেত্ৰা সুপরিনিট্ঠিতসুধাকম্মমালাকম্মলতাকম্মৰিচিত্তং লেণং কত্ৰা ভগৰতো অদংসু। পুরিমৰোহারৰসেন পন ‘‘ইন্দসালগুহা’’ ত্ৰেৰ নং সঞ্জানন্তি। তং সন্ধায ৰুত্তং ‘ইন্দসালগুহায’ন্তি।
344.Evaṃme sutanti sakkapañhasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmoti so kira gāmo ambasaṇḍānaṃ avidūre niviṭṭho, tasmā ‘‘ambasaṇḍā’’ tveva vuccati. Vediyake pabbateti so kira pabbato pabbatapāde jātena maṇivedikāsadisena nīlavanasaṇḍena samantā parikkhitto, tasmā ‘vediyakapabbato’ tveva saṅkhyaṃ gato. Indasālaguhāyanti pubbepi sā dvinnaṃ pabbatānaṃ antare guhā, indasālarukkho cassā dvāre, tasmā ‘indasālaguhā’ti saṅkhyaṃ gatā. Atha naṃ kuṭṭehi parikkhipitvā dvāravātapānāni yojetvā supariniṭṭhitasudhākammamālākammalatākammavicittaṃ leṇaṃ katvā bhagavato adaṃsu. Purimavohāravasena pana ‘‘indasālaguhā’’ tveva naṃ sañjānanti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘indasālaguhāya’nti.
উস্সুক্কং উদপাদীতি ধম্মিকো উস্সাহো উপ্পজ্জি। ননু চ এস অভিণ্হদস্সাৰী ভগৰতো, ন সো দেৰতাসন্নিপাতো নাম অত্থি, যত্থাযং ন আগতপুব্বো, সক্কেন সদিসো অপ্পমাদৰিহারী দেৰপুত্তো নাম নত্থি। অথ কস্মা বুদ্ধদস্সনং অনাগতপুব্বস্স ৰিয অস্স উস্সাহো উদপাদীতি? মরণভযেন সন্তজ্জিতত্তা। তস্মিং কিরস্স সমযে আযু পরিক্খীণো, সো পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৰা ‘‘পরিক্খীণো দানি মে আযূ’’তি অঞ্ঞাসি। যেসঞ্চ দেৰপুত্তানং মরণনিমিত্তানি আৰি ভৰন্তি, তেসু যে পরিত্তকেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰলোকে নিব্বত্তা, তে ‘‘কুহিং নু খো ইদানি নিব্বত্তিস্সামা’’তি ভযং সন্তাসং আপজ্জন্তি। যে কতভীরুত্তানা বহুং পুঞ্ঞং কত্ৰা নিব্বত্তা, তে অত্তনা দিন্নদানং রক্খিতসীলং ভাৰিতভাৰনঞ্চ আগম্ম ‘‘উপরিদেৰলোকে সম্পত্তিং অনুভৰিস্সামা’’তি ন ভাযন্তি।
Ussukkaṃ udapādīti dhammiko ussāho uppajji. Nanu ca esa abhiṇhadassāvī bhagavato, na so devatāsannipāto nāma atthi, yatthāyaṃ na āgatapubbo, sakkena sadiso appamādavihārī devaputto nāma natthi. Atha kasmā buddhadassanaṃ anāgatapubbassa viya assa ussāho udapādīti? Maraṇabhayena santajjitattā. Tasmiṃ kirassa samaye āyu parikkhīṇo, so pañca pubbanimittāni disvā ‘‘parikkhīṇo dāni me āyū’’ti aññāsi. Yesañca devaputtānaṃ maraṇanimittāni āvi bhavanti, tesu ye parittakena puññakammena devaloke nibbattā, te ‘‘kuhiṃ nu kho idāni nibbattissāmā’’ti bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ye katabhīruttānā bahuṃ puññaṃ katvā nibbattā, te attanā dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ bhāvitabhāvanañca āgamma ‘‘uparidevaloke sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti.
সক্কো পন দেৰরাজা পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৰা দসযোজনসহস্সং দেৰনগরং, যোজনসহস্সুব্বেধং ৰেজযন্তং, তিযোজনসতিকং সুধম্মদেৰসভং, যোজনসতুব্বেধং পারিচ্ছত্তকং, সট্ঠিযোজনিকং পণ্ডুকম্বলসিলং, অড্ঢতিযা নাটককোটিযো দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰপরিসং, নন্দনৰনং, চিত্তলতাৰনং , মিস্সকৰনং, ফারুসকৰনন্তি এতং সব্বসম্পত্তিং ওলোকেত্ৰা ‘‘নস্সতি ৰত ভো মে অযং সম্পত্তী’’তি ভযাভিভূতো অহোসি।
Sakko pana devarājā pubbanimittāni disvā dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ, yojanasahassubbedhaṃ vejayantaṃ, tiyojanasatikaṃ sudhammadevasabhaṃ, yojanasatubbedhaṃ pāricchattakaṃ, saṭṭhiyojanikaṃ paṇḍukambalasilaṃ, aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo dvīsu devalokesu devaparisaṃ, nandanavanaṃ, cittalatāvanaṃ , missakavanaṃ, phārusakavananti etaṃ sabbasampattiṃ oloketvā ‘‘nassati vata bho me ayaṃ sampattī’’ti bhayābhibhūto ahosi.
ততো ‘‘অত্থি নু খো কোচি সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা লোকপিতামহো মহাব্রহ্মা ৰা, যো মে হদযনিস্সিতং সোকসল্লং সমুদ্ধরিত্ৰা ইমং সম্পত্তিং থাৰরং করেয্যা’’তি ওলোকেন্তো কঞ্চি অদিস্ৰা পুন অদ্দস ‘‘মাদিসানং সতসহস্সানম্পি উপ্পন্নং সোকসল্লং সম্মাসম্বুদ্ধো উদ্ধরিতুং পটিবলো’’তি। অথেৰং পরিৰিতক্কেন্তস্স তেন খো পন সমযেন সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স উস্সুক্কং উদপাদি ভগৰন্তং দস্সনায।
Tato ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā lokapitāmaho mahābrahmā vā, yo me hadayanissitaṃ sokasallaṃ samuddharitvā imaṃ sampattiṃ thāvaraṃ kareyyā’’ti olokento kañci adisvā puna addasa ‘‘mādisānaṃ satasahassānampi uppannaṃ sokasallaṃ sammāsambuddho uddharituṃ paṭibalo’’ti. Athevaṃ parivitakkentassa tena kho pana samayena sakkassa devānamindassa ussukkaṃ udapādi bhagavantaṃ dassanāya.
কহং নু খো ভগৰা এতরহি ৰিহরতীতি কতরস্মিং জনপদে কতরং নগরং উপনিস্সায কস্স পচ্চযে পরিভুঞ্জন্তো কস্স অমতং ধম্মং দেসযমানো ৰিহরতীতি। অদ্দসা খোতি অদ্দক্খি পটিৰিজ্ঝি। মারিসাতি পিযৰচনমেতং, দেৰতানং পাটিযেক্কো ৰোহারো। নিদ্দুক্খাতিপি ৰুত্তং হোতি। কস্মা পনেস দেৰে আমন্তেসি? সহাযত্থায। পুব্বে কিরেস ভগৰতি সল়লঘরে ৰিহরন্তে এককোৰ দস্সনায অগমাসি। সত্থা ‘‘অপরিপক্কং তাৰস্স ঞাণং, কতিপাহং পন অতিক্কমিত্ৰা মযি ইন্দসালগুহাযং ৰিহরন্তে পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৰা মরণভযভীতো দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰতাহি সদ্ধিং উপসঙ্কমিত্ৰা চুদ্দস পঞ্হে পুচ্ছিত্ৰা উপেক্খাপঞ্হৰিস্সজ্জনাৰসানে অসীতিযা দেৰতাসহস্সেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ওকাসং নাকাসি। সো ‘‘মম পুব্বেপি এককস্স গতত্তা সত্থারা ওকাসো ন কতো, অদ্ধা মে নত্থি মগ্গফলস্স উপনিস্সযো, একস্স পন উপনিস্সযে সতি চক্কৰাল়পরিযন্তাযপি পরিসায ভগৰা ধম্মং দেসেতিযেৰ। অৰস্সং খো পন দ্ৰীসু দেৰলোকেসু কস্সচি দেৰস্স উপনিস্সযো ভৰিস্সতি, তং সন্ধায সত্থা ধম্মং দেসেস্সতি। তং সুত্ৰা অহম্পি অত্তনো দোমনস্সং ৰূপসমেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা সহাযত্থায আমন্তেসি।
Kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatīti katarasmiṃ janapade kataraṃ nagaraṃ upanissāya kassa paccaye paribhuñjanto kassa amataṃ dhammaṃ desayamāno viharatīti. Addasā khoti addakkhi paṭivijjhi. Mārisāti piyavacanametaṃ, devatānaṃ pāṭiyekko vohāro. Niddukkhātipi vuttaṃ hoti. Kasmā panesa deve āmantesi? Sahāyatthāya. Pubbe kiresa bhagavati saḷalaghare viharante ekakova dassanāya agamāsi. Satthā ‘‘aparipakkaṃ tāvassa ñāṇaṃ, katipāhaṃ pana atikkamitvā mayi indasālaguhāyaṃ viharante pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayabhīto dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā cuddasa pañhe pucchitvā upekkhāpañhavissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatī’’ti cintetvā okāsaṃ nākāsi. So ‘‘mama pubbepi ekakassa gatattā satthārā okāso na kato, addhā me natthi maggaphalassa upanissayo, ekassa pana upanissaye sati cakkavāḷapariyantāyapi parisāya bhagavā dhammaṃ desetiyeva. Avassaṃ kho pana dvīsu devalokesu kassaci devassa upanissayo bhavissati, taṃ sandhāya satthā dhammaṃ desessati. Taṃ sutvā ahampi attano domanassaṃ vūpasamessāmī’’ti cintetvā sahāyatthāya āmantesi.
এৰং ভদ্দং তৰাতি খো দেৰা তাৰতিংসাতি এৰং হোতু মহারাজ, গচ্ছাম ভগৰন্তং দস্সনায, দুল্লভো বুদ্ধুপ্পাদো, ভদ্দং তৰ, যো ত্ৰং ‘‘পব্বতকীল়ং নদীকীল়ং গচ্ছামা’’তি অৰত্ৰা অম্হে এৰরূপেসু ঠানেসু নিযোজেসীতি। পচ্চস্সোসুন্তি তস্স ৰচনং সিরসা সম্পটিচ্ছিংসু।
Evaṃ bhaddaṃ tavāti kho devā tāvatiṃsāti evaṃ hotu mahārāja, gacchāma bhagavantaṃ dassanāya, dullabho buddhuppādo, bhaddaṃ tava, yo tvaṃ ‘‘pabbatakīḷaṃ nadīkīḷaṃ gacchāmā’’ti avatvā amhe evarūpesu ṭhānesu niyojesīti. Paccassosunti tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchiṃsu.
৩৪৫. পঞ্চসিখং গন্ধব্বদেৰপুত্তং আমন্তেসীতি দেৰে তাৰ আমন্তেতু, ইমং কস্মা ৰিসুং আমন্তেসি? ওকাসকরণত্থং। এৰং কিরস্স অহোসি ‘‘দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰতা গহেত্ৰা ধুরেন পহরন্তস্স ৰিয সত্থারং উপসঙ্কমিতুং ন যুত্তং, অযং পন পঞ্চসিখো দসবলস্স উপট্ঠাকো ৰল্লভো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে গন্ত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ধম্মং সুণাতি, ইমং পুরতো পেসেত্ৰা ওকাসং কারেত্ৰা ইমিনা কতোকাসে উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি ওকাসকরণত্থং আমন্তেসি।
345.Pañcasikhaṃgandhabbadevaputtaṃ āmantesīti deve tāva āmantetu, imaṃ kasmā visuṃ āmantesi? Okāsakaraṇatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘dvīsu devalokesu devatā gahetvā dhurena paharantassa viya satthāraṃ upasaṅkamituṃ na yuttaṃ, ayaṃ pana pañcasikho dasabalassa upaṭṭhāko vallabho icchiticchitakkhaṇe gantvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ suṇāti, imaṃ purato pesetvā okāsaṃ kāretvā iminā katokāse upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissāmī’’ti okāsakaraṇatthaṃ āmantesi.
এৰং ভদ্দং তৰাতি সো ‘‘এৰং মহারাজ, হোতু, ভদ্দং তৰ, যো ত্ৰং মং ‘এহি, মারিস, উয্যানকীল়াদীনি ৰা নটসমজ্জাদীনি ৰা দস্সনায গচ্ছামা’তি অৰত্ৰা ‘বুদ্ধং পস্সিস্সাম, ধম্মং সোস্সামা’তি ৰদসী’’তি দল়্হতরং উপত্থম্ভেন্তো দেৰানমিন্দস্স ৰচনং পটিস্সুত্ৰা অনুচরিযং সহচরণং একতো গমনং উপাগমি।
Evaṃ bhaddaṃ tavāti so ‘‘evaṃ mahārāja, hotu, bhaddaṃ tava, yo tvaṃ maṃ ‘ehi, mārisa, uyyānakīḷādīni vā naṭasamajjādīni vā dassanāya gacchāmā’ti avatvā ‘buddhaṃ passissāma, dhammaṃ sossāmā’ti vadasī’’ti daḷhataraṃ upatthambhento devānamindassa vacanaṃ paṭissutvā anucariyaṃ sahacaraṇaṃ ekato gamanaṃ upāgami.
তত্থ বেলুৰপণ্ডুন্তি বেলুৰপক্কং ৰিয পণ্ডুৰণ্ণং। তস্স কির সোৰণ্ণমযং পোক্খরং, ইন্দনীলমযো দণ্ডো, রজতমযা তন্তিযো, পৰাল়মযা ৰেঠকা, ৰীণাপত্তকং গাৰুতং, তন্তিবন্ধনট্ঠানং গাৰুতং, উপরি দণ্ডকো গাৰুতন্তি তিগাৰুতপ্পমাণা ৰীণা। ইতি সো তং ৰীণং আদায সমপঞ্ঞাসমুচ্ছনা মুচ্ছেত্ৰা অগ্গনখেহি পহরিত্ৰা মধুরং গীতস্সরং নিচ্ছারেত্ৰা সেসদেৰে সক্কস্স গমনকালং জানাপেন্তো একমন্তং অট্ঠাসি। এৰং তস্স গীতৰাদিতসঞ্ঞায সন্নিপতিতে দেৰগণে অথ খো সক্কো দেৰানমিন্দো…পে॰… ৰেদিযকে পব্বতে পচ্চুট্ঠাসি।
Tattha beluvapaṇḍunti beluvapakkaṃ viya paṇḍuvaṇṇaṃ. Tassa kira sovaṇṇamayaṃ pokkharaṃ, indanīlamayo daṇḍo, rajatamayā tantiyo, pavāḷamayā veṭhakā, vīṇāpattakaṃ gāvutaṃ, tantibandhanaṭṭhānaṃ gāvutaṃ, upari daṇḍako gāvutanti tigāvutappamāṇā vīṇā. Iti so taṃ vīṇaṃ ādāya samapaññāsamucchanā mucchetvā agganakhehi paharitvā madhuraṃ gītassaraṃ nicchāretvā sesadeve sakkassa gamanakālaṃ jānāpento ekamantaṃ aṭṭhāsi. Evaṃ tassa gītavāditasaññāya sannipatite devagaṇe atha kho sakko devānamindo…pe… vediyake pabbate paccuṭṭhāsi.
৩৪৬. অতিরিৰ ওভাসজাতোতি অঞ্ঞেসু দিৰসেসু একস্সেৰ দেৰস্স ৰা মারস্স ৰা ব্রহ্মুনো ৰা ওভাসেন ওভাসজাতো হোতি, তংদিৰসং পন দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰতানং ওভাসেন অতিরিৰ ওভাসজাতো একপজ্জোতো সহস্সচন্দসূরিযউগ্গতকালসদিসো অহোসি। পরিতো গামেসু মনুস্সাতি সমন্তা গামেসু মনুস্সা। পকতিসাযমাসকালেযেৰ কির গামমজ্ঝে দারকেসু কীল়ন্তেসু তত্থ সক্কো অগমাসি, তস্মা মনুস্সা পস্সিত্ৰা এৰমাহংসু। ননু চ মজ্ঝিমযামে দেৰতা ভগৰন্তং উপসঙ্কমন্তি, অযং কস্মা পঠমযামস্সাপি পুরিমভাগেযেৰ আগতোতি? মরণভযেনেৰ তজ্জিতত্তা। কিংসু নামাতি কিংসু নাম ভো এতং, কো নু খো অজ্জ মহেসক্খো দেৰো ৰা ব্রহ্মা ৰা ভগৰন্তং পঞ্হং পুচ্ছিতুং ধম্মং সোতুং উপসঙ্কমন্তো, কথংসু নাম ভো ভগৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জেস্সতি ধম্মং দেসেস্সতি, লাভা অম্হাকং, যেসং নো এৰং দেৰতানং কঙ্খাৰিনোদকো সত্থা অৰিদূরে ৰিহারে ৰসতি, যে লভাম থালকভিক্খম্পি কটচ্ছুভিক্খম্পি দাতুন্তি সংৰিগ্গা লোমহট্ঠজাতা উদ্ধগ্গলোমা হুত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিরস্মিং পতিট্ঠপেত্ৰা নমস্সমানা অট্ঠংসু।
346.Atiriva obhāsajātoti aññesu divasesu ekasseva devassa vā mārassa vā brahmuno vā obhāsena obhāsajāto hoti, taṃdivasaṃ pana dvīsu devalokesu devatānaṃ obhāsena atiriva obhāsajāto ekapajjoto sahassacandasūriyauggatakālasadiso ahosi. Parito gāmesu manussāti samantā gāmesu manussā. Pakatisāyamāsakāleyeva kira gāmamajjhe dārakesu kīḷantesu tattha sakko agamāsi, tasmā manussā passitvā evamāhaṃsu. Nanu ca majjhimayāme devatā bhagavantaṃ upasaṅkamanti, ayaṃ kasmā paṭhamayāmassāpi purimabhāgeyeva āgatoti? Maraṇabhayeneva tajjitattā. Kiṃsu nāmāti kiṃsu nāma bho etaṃ, ko nu kho ajja mahesakkho devo vā brahmā vā bhagavantaṃ pañhaṃ pucchituṃ dhammaṃ sotuṃ upasaṅkamanto, kathaṃsu nāma bho bhagavā pañhaṃ vissajjessati dhammaṃ desessati, lābhā amhākaṃ, yesaṃ no evaṃ devatānaṃ kaṅkhāvinodako satthā avidūre vihāre vasati, ye labhāma thālakabhikkhampi kaṭacchubhikkhampi dātunti saṃviggā lomahaṭṭhajātā uddhaggalomā hutvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhapetvā namassamānā aṭṭhaṃsu.
৩৪৭. দুরুপসঙ্কমাতি দুপযিরুপাসিযা। অহং সরাগো সদোসো সমোহো, সত্থা ৰীতরাগো ৰীতদোসো ৰীতমোহো, তস্মা দুপযিরুপাসিযা তথাগতা মাদিসেন। ঝাযীতি লক্খণূপনিজ্ঝানেন চ আরম্মণূপনিজ্ঝানেন চ ঝাযী। তস্মিঞ্ঞেৰ ঝানে রতাতি ঝানরতা। তদন্তরং পটিসল্লীনাতি তদন্তরং পটিসল্লীনা সম্পতি পটিসল্লীনা ৰা। তস্মা ন কেৰলং ঝাযী ঝানরতাতি দুরুপসঙ্কমা, ইদানিমেৰ পটিসল্লীনাতিপি দুরুপসঙ্কমা। পসাদেয্যাসীতি আরাধেয্যাসি, ওকাসং মে কারেত্ৰা দদেয্যাসীতি ৰদতি। বেলুৰপণ্ডুৰীণং আদাযাতি ননু পুব্বেৰ আদিন্নাতি? আম , আদিন্না। মগ্গগমনৰসেন পন অংসকূটে লগ্গিতা, ইদানি নং ৰামহত্থে ঠপেত্ৰা ৰাদনসজ্জং কত্ৰা আদিযি। তেন ৰুত্তং ‘‘আদাযা’’তি।
347.Durupasaṅkamāti dupayirupāsiyā. Ahaṃ sarāgo sadoso samoho, satthā vītarāgo vītadoso vītamoho, tasmā dupayirupāsiyā tathāgatā mādisena. Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena ca ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyī. Tasmiññeva jhāne ratāti jhānaratā. Tadantaraṃ paṭisallīnāti tadantaraṃ paṭisallīnā sampati paṭisallīnā vā. Tasmā na kevalaṃ jhāyī jhānaratāti durupasaṅkamā, idānimeva paṭisallīnātipi durupasaṅkamā. Pasādeyyāsīti ārādheyyāsi, okāsaṃ me kāretvā dadeyyāsīti vadati. Beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāyāti nanu pubbeva ādinnāti? Āma , ādinnā. Maggagamanavasena pana aṃsakūṭe laggitā, idāni naṃ vāmahatthe ṭhapetvā vādanasajjaṃ katvā ādiyi. Tena vuttaṃ ‘‘ādāyā’’ti.
পঞ্চসিখগীতগাথাৰণ্ণনা
Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā
৩৪৮. অস্সাৰেসীতি সাৰেসি। বুদ্ধূপসঞ্হিতাতি বুদ্ধং আরব্ভ বুদ্ধং নিস্সযং কত্ৰা পৰত্তাতি অত্থো। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো।
348.Assāvesīti sāvesi. Buddhūpasañhitāti buddhaṃ ārabbha buddhaṃ nissayaṃ katvā pavattāti attho. Sesapadesupi eseva nayo.
ৰন্দে তে পিতরং ভদ্দে, তিম্বরুং সূরিযৰচ্ছসেতি এত্থ সূরিযৰচ্ছসাতি সূরিযসমানসরীরা। তস্সা কির দেৰধীতায পাদন্ততো রস্মি উট্ঠহিত্ৰা কেসন্তং আরোহতি, তস্মা বালসূরিযমণ্ডলসদিসা খাযতি, ইতি নং ‘‘সূরিযৰচ্ছসা’’তি সঞ্জানন্তি। তং সন্ধাযাহ – ‘‘ভদ্দে, সূরিযৰচ্ছসে, তৰ পিতরং তিম্বরুং গন্ধব্বদেৰরাজানং ৰন্দামী’’তি। যেন জাতাসি কল্যাণীতি যেন কারণভূতেন যং তিম্বরুং দেৰরাজানং নিস্সায ত্ৰং জাতা, কল্যাণী সব্বঙ্গসোভনা। আনন্দজননী মমাতি ময্হং পীতিসোমনস্সৰড্ঢনী।
Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchaseti ettha sūriyavacchasāti sūriyasamānasarīrā. Tassā kira devadhītāya pādantato rasmi uṭṭhahitvā kesantaṃ ārohati, tasmā bālasūriyamaṇḍalasadisā khāyati, iti naṃ ‘‘sūriyavacchasā’’ti sañjānanti. Taṃ sandhāyāha – ‘‘bhadde, sūriyavacchase, tava pitaraṃ timbaruṃ gandhabbadevarājānaṃ vandāmī’’ti. Yena jātāsi kalyāṇīti yena kāraṇabhūtena yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ nissāya tvaṃ jātā, kalyāṇī sabbaṅgasobhanā. Ānandajananī mamāti mayhaṃ pītisomanassavaḍḍhanī.
ৰাতোৰ সেদতং কন্তোতি যথা সঞ্জাতসেদানং সেদহরণত্থং ৰাতো ইট্ঠো হোতি কন্তো মনাপো, এৰন্তি অত্থো। পানীযংৰ পিপাসতোতি পাতুমিচ্ছন্তস্স পিপাসতো পিপাসাভিভূতস্স। অঙ্গীরসীতি অঙ্গে রস্মিযো অস্সাতি অঙ্গীরসী, তমেৰ আরব্ভ আলপন্তো ৰদতি। ধম্মো অরহতামিৰাতি অরহন্তানং নৰলোকুত্তরধম্মো ৰিয।
Vātova sedataṃ kantoti yathā sañjātasedānaṃ sedaharaṇatthaṃ vāto iṭṭho hoti kanto manāpo, evanti attho. Pānīyaṃva pipāsatoti pātumicchantassa pipāsato pipāsābhibhūtassa. Aṅgīrasīti aṅge rasmiyo assāti aṅgīrasī, tameva ārabbha ālapanto vadati. Dhammo arahatāmivāti arahantānaṃ navalokuttaradhammo viya.
জিঘচ্ছতোতি ভুঞ্জিতুকামস্স খুদাভিভূতস্স। জলন্তমিৰ ৰারিনাতি যথা কোচি জলন্তং জাতৰেদং উদককুম্ভেন নিব্বাপেয্য, এৰং তৰ কারণা উপ্পন্নং মম কামরাগপরিল়াহং নিব্বাপেহীতি ৰদতি।
Jighacchatoti bhuñjitukāmassa khudābhibhūtassa. Jalantamiva vārināti yathā koci jalantaṃ jātavedaṃ udakakumbhena nibbāpeyya, evaṃ tava kāraṇā uppannaṃ mama kāmarāgapariḷāhaṃ nibbāpehīti vadati.
যুত্তং কিঞ্জক্খরেণুনাতি পদুমকেসররেণুনা যুত্তং। নাগো ঘম্মাভিতত্তো ৰাতি ঘম্মাভিতত্তহত্থী ৰিয। ওগাহে তে থনূদরন্তি যথা সো নাগো পোক্খরণিং ওগাহিত্ৰা পিৰিত্ৰা অগ্গসোণ্ডমত্তং পঞ্ঞাযমানং কত্ৰা নিমুগ্গো সুখং সাতং ৰিন্দতি, এৰং কদা নু খো তে থনূদরং থনৰেমজ্ঝং উদরঞ্চ ওতরিত্ৰা অহং সুখং সাতং পটিলভিস্সামীতি ৰদতি।
Yuttaṃ kiñjakkhareṇunāti padumakesarareṇunā yuttaṃ. Nāgo ghammābhitatto vāti ghammābhitattahatthī viya. Ogāhe te thanūdaranti yathā so nāgo pokkharaṇiṃ ogāhitvā pivitvā aggasoṇḍamattaṃ paññāyamānaṃ katvā nimuggo sukhaṃ sātaṃ vindati, evaṃ kadā nu kho te thanūdaraṃ thanavemajjhaṃ udarañca otaritvā ahaṃ sukhaṃ sātaṃ paṭilabhissāmīti vadati.
‘‘অচ্চঙ্কুসোৰ নাগোৰ, জিতং মে তুত্ততোমরং।
‘‘Accaṅkusova nāgova, jitaṃ me tuttatomaraṃ;
কারণং নপ্পজানামি, সম্মত্তো লক্খণূরুযা’’তি॥ –
Kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā’’ti. –
এত্থ তুত্তং ৰুচ্চতি কণ্ণমূলে ৰিজ্ঝনঅযদণ্ডকো। তোমরন্তি পাদাদীসু ৰিজ্ঝনদণ্ডতোমরং। অঙ্কুসোতি মত্থকে ৰিজ্ঝনকুটিলকণ্টকো। যো চ নাগো পভিন্নমত্তো অচ্চঙ্কুসো হোতি, অঙ্কুসং অতীতো; অঙ্কুসেন ৰিজ্ঝিযমানোপি ৰসং ন গচ্ছতি, সো ‘‘জিতং মযা তুত্ততোমরং, যো অহং অঙ্কুসস্সপি ৰসং ন গচ্ছামী’’তি মদদপ্পেন কিঞ্চি কারণং ন বুজ্ঝতি। যথা সো অচ্চঙ্কুসো নাগো ‘‘জিতং মে তুত্ততোমর’’ন্তি কিঞ্চি কারণং নপ্পজানাতি, এৰং অহম্পি লক্খণসম্পন্নঊরুতায লক্খণূরুযা সম্মত্তো মত্তো পমত্তো উম্মত্তো ৰিয কিঞ্চি কারণং নপ্পজানামীতি ৰদতি। অথ ৰা অচ্চঙ্কুসোৰ নাগো অহম্পি সম্মত্তো লক্খণূরুযা কিঞ্চি ততো ৰিরাগকারণং নপ্পজানামি। কস্মা? যস্মা তেন নাগেন ৰিয জিতং মে তুত্ততোমরং, ন কস্সচি ৰদতো ৰচনং আদিযামি।
Ettha tuttaṃ vuccati kaṇṇamūle vijjhanaayadaṇḍako. Tomaranti pādādīsu vijjhanadaṇḍatomaraṃ. Aṅkusoti matthake vijjhanakuṭilakaṇṭako. Yo ca nāgo pabhinnamatto accaṅkuso hoti, aṅkusaṃ atīto; aṅkusena vijjhiyamānopi vasaṃ na gacchati, so ‘‘jitaṃ mayā tuttatomaraṃ, yo ahaṃ aṅkusassapi vasaṃ na gacchāmī’’ti madadappena kiñci kāraṇaṃ na bujjhati. Yathā so accaṅkuso nāgo ‘‘jitaṃ me tuttatomara’’nti kiñci kāraṇaṃ nappajānāti, evaṃ ahampi lakkhaṇasampannaūrutāya lakkhaṇūruyā sammatto matto pamatto ummatto viya kiñci kāraṇaṃ nappajānāmīti vadati. Atha vā accaṅkusova nāgo ahampi sammatto lakkhaṇūruyā kiñci tato virāgakāraṇaṃ nappajānāmi. Kasmā? Yasmā tena nāgena viya jitaṃ me tuttatomaraṃ, na kassaci vadato vacanaṃ ādiyāmi.
তযি গেধিতচিত্তোস্মীতি ভদ্দে লক্খণূরু তযি বদ্ধচিত্তোস্মি। গেধিতচিত্তোতি ৰা গেধং অজ্ঝুপেতচিত্তো। চিত্তং ৰিপরিণামিতন্তি পকতিং জহিত্ৰা ঠিতং। পটিগন্তুং ন সক্কোমীতি নিৰত্তিতুং ন সক্কোমি। ৰঙ্কঘস্তোৰ অম্বুজোতি বল়িসং গিলিত্ৰা ঠিতমচ্ছো ৰিয। ‘‘ঘসো’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো।
Tayi gedhitacittosmīti bhadde lakkhaṇūru tayi baddhacittosmi. Gedhitacittoti vā gedhaṃ ajjhupetacitto. Cittaṃ vipariṇāmitanti pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ. Paṭigantuṃ na sakkomīti nivattituṃ na sakkomi. Vaṅkaghastova ambujoti baḷisaṃ gilitvā ṭhitamaccho viya. ‘‘Ghaso’’tipi pāṭho, ayamevattho.
ৰামূরূতি ৰামাকারেন সণ্ঠিতঊরু, কদলিক্খন্ধসদিসঊরূতি ৰা অত্থো। সজাতি আলিঙ্গ। মন্দলোচনেতি ইত্থিযো ন তিখিণং নিজ্ঝাযন্তি মন্দং আলোচেন্তি ওলোকেন্তি, তস্মা ‘‘মন্দলোচনা’’তি ৰুচ্চন্তি। পলিস্সজাতি সব্বতোভাগেন আলিঙ্গ। এতং মে অভিপত্থিতন্তি এতং মযা অভিণ্হং পত্থিতং।
Vāmūrūti vāmākārena saṇṭhitaūru, kadalikkhandhasadisaūrūti vā attho. Sajāti āliṅga. Mandalocaneti itthiyo na tikhiṇaṃ nijjhāyanti mandaṃ ālocenti olokenti, tasmā ‘‘mandalocanā’’ti vuccanti. Palissajāti sabbatobhāgena āliṅga. Etaṃ me abhipatthitanti etaṃ mayā abhiṇhaṃ patthitaṃ.
অপ্পকো ৰত মে সন্তোতি পকতিযাৰ মন্দো সমানো। ৰেল্লিতকেসিযাতি কেসা মুঞ্চিত্ৰা পিট্ঠিযং ৰিস্সট্ঠকালে সপ্পো ৰিয ৰেল্লন্তা গচ্ছন্তা অস্সাতি ৰেল্লিতকেসী, তস্সা ৰেল্লিতকেসিযা। অনেকভাৰো সমুপ্পাদীতি অনেকৰিধো জাতো। অনেকভাগোতি ৰা পাঠো। অরহন্তেৰ দক্খিণাতি অরহন্তম্হি দিন্নদানং ৰিয নানপ্পকারতো পভিন্নো।
Appako vata me santoti pakatiyāva mando samāno. Vellitakesiyāti kesā muñcitvā piṭṭhiyaṃ vissaṭṭhakāle sappo viya vellantā gacchantā assāti vellitakesī, tassā vellitakesiyā. Anekabhāvo samuppādīti anekavidho jāto. Anekabhāgoti vā pāṭho. Arahanteva dakkhiṇāti arahantamhi dinnadānaṃ viya nānappakārato pabhinno.
যং মে অত্থি কতং পুঞ্ঞন্তি যং মযা কতং পুঞ্ঞমত্থি। অরহন্তেসু তাদিসূতি তাদিলক্খণপ্পত্তেসু অরহন্তেসু। তযা সদ্ধিং ৰিপচ্চতন্তি সব্বং তযা সদ্ধিমেৰ ৰিপাকং দেতু।
Yaṃ me atthi kataṃ puññanti yaṃ mayā kataṃ puññamatthi. Arahantesu tādisūti tādilakkhaṇappattesu arahantesu. Tayā saddhiṃ vipaccatanti sabbaṃ tayā saddhimeva vipākaṃ detu.
একোদীতি একীভাৰং গতো। নিপকো সতোতি নেপক্কং ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায সমন্নাগতোতি নিপকো। সতিযা সমন্নাগতত্তা সতো। অমতং মুনি জিগীসানোতি যথা সো বুদ্ধমুনি অমতং নিব্বানং জিগীসতি পরিযেসতি, এৰং তং অহং সূরিযৰচ্ছসে জিগীসামি পরিযেসামি। যথা ৰা সো অমতং জিগীসানো এসন্তো গৰেসন্তো ৰিচরতি, এৰাহং তং এসন্তো গৰেসন্তো ৰিচরামীতিপি অত্থো।
Ekodīti ekībhāvaṃ gato. Nipako satoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti nipako. Satiyā samannāgatattā sato. Amataṃ muni jigīsānoti yathā so buddhamuni amataṃ nibbānaṃ jigīsati pariyesati, evaṃ taṃ ahaṃ sūriyavacchase jigīsāmi pariyesāmi. Yathā vā so amataṃ jigīsāno esanto gavesanto vicarati, evāhaṃ taṃ esanto gavesanto vicarāmītipi attho.
যথাপি মুনি নন্দেয্য, পত্ৰা সম্বোধিমুত্তমন্তি যথা বুদ্ধমুনি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্ৰা নন্দেয্য তোসেয্য। এৰং নন্দেয্যন্তি এৰমেৰ অহম্পি তযা মিস্সীভাৰং গতো নন্দেয্যং, পীতিসোমনস্সজাতো ভৰেয্যন্তি ৰদতি।
Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhimuttamanti yathā buddhamuni bodhipallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ patvā nandeyya toseyya. Evaṃ nandeyyanti evameva ahampi tayā missībhāvaṃ gato nandeyyaṃ, pītisomanassajāto bhaveyyanti vadati.
তাহং ভদ্দে ৰরেয্যাহেতি অহেতি আমন্তনং, অহে ভদ্দে সূরিযৰচ্ছসে, সক্কেন দেৰানমিন্দেন ‘‘কিং দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰরজ্জং গণ্হসি, সুরিযৰচ্ছস’’ন্তি, এৰং ৰরে দিন্নে দেৰরজ্জং পহায ‘‘সূরিযৰচ্ছসং গণ্হামী’’তি এৰং তং অহং ৰরেয্যং ইচ্ছেয্যং গণ্হেয্যন্তি অত্থো।
Tāhaṃ bhadde vareyyāheti aheti āmantanaṃ, ahe bhadde sūriyavacchase, sakkena devānamindena ‘‘kiṃ dvīsu devalokesu devarajjaṃ gaṇhasi, suriyavacchasa’’nti, evaṃ vare dinne devarajjaṃ pahāya ‘‘sūriyavacchasaṃ gaṇhāmī’’ti evaṃ taṃ ahaṃ vareyyaṃ iccheyyaṃ gaṇheyyanti attho.
সালংৰ ন চিরং ফুল্লন্তি তৰ পিতু নগরদ্ৰারে নচিরং পুপ্ফিতো সালো অত্থি। সো অতিৰিয মনোহরো। তং নচিরং ফুল্লসালং ৰিয। পিতরং তে সুমেধসেতি অতিসস্সিরীকং তৰ পিতরং ৰন্দমানো নমস্সামি নমো করোমি। যস্সাসেতাদিসী পজাতি যস্স আসি এতাদিসী ধীতা।
Sālaṃva na ciraṃ phullanti tava pitu nagaradvāre naciraṃ pupphito sālo atthi. So ativiya manoharo. Taṃ naciraṃ phullasālaṃ viya. Pitaraṃ te sumedhaseti atisassirīkaṃ tava pitaraṃ vandamāno namassāmi namo karomi. Yassāsetādisī pajāti yassa āsi etādisī dhītā.
৩৪৯. সংসন্দতীতি কস্মা গীতসদ্দস্স চেৰ ৰীণাসদ্দস্স চ ৰণ্ণং কথেসি? কিং তত্থ ভগৰতো সারাগো অত্থীতি? নত্থি। ছল়ঙ্গুপেক্খায উপেক্খকো ভগৰা এতাদিসেসু ঠানেসু, কেৰলং ইট্ঠানিট্ঠং জানাতি, ন তত্থ রজ্জতি। ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সংৰিজ্জতি খো, আৰুসো, ভগৰতো চক্খু, পস্সতি ভগৰা চক্খুনা রূপং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো ভগৰা। সংৰিজ্জতি খো, আৰুসো, ভগৰতো সোত’’ন্তিআদি (সং॰ নি॰ ৪.২৩২)। সচে পন ৰণ্ণং ন কথেয্য, পঞ্চসিখো ‘‘ওকাসো মে কতো’’তি ন জানেয্য। অথ সক্কো ‘‘ভগৰতা পঞ্চসিখস্স ওকাসো ন কতো’’তি দেৰতা গহেত্ৰা ততোৰ পটিনিৰত্তেয্য, ততো মহাজানিযো ভৰেয্য। ৰণ্ণে পন কথিতে ‘‘কতো ভগৰতা পঞ্চসিখস্স ওকাসো’’তি দেৰতাহি সদ্ধিং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনাৰসানে অসীতিযা দেৰতাসহস্সেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিস্সতীতি ঞত্ৰা ৰণ্ণং কথেসি।
349.Saṃsandatīti kasmā gītasaddassa ceva vīṇāsaddassa ca vaṇṇaṃ kathesi? Kiṃ tattha bhagavato sārāgo atthīti? Natthi. Chaḷaṅgupekkhāya upekkhako bhagavā etādisesu ṭhānesu, kevalaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ jānāti, na tattha rajjati. Vuttampi cetaṃ ‘‘saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato sota’’ntiādi (saṃ. ni. 4.232). Sace pana vaṇṇaṃ na katheyya, pañcasikho ‘‘okāso me kato’’ti na jāneyya. Atha sakko ‘‘bhagavatā pañcasikhassa okāso na kato’’ti devatā gahetvā tatova paṭinivatteyya, tato mahājāniyo bhaveyya. Vaṇṇe pana kathite ‘‘kato bhagavatā pañcasikhassa okāso’’ti devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṃ kathesi.
তত্থ কদা সংযূল়্হাতি কদা গন্থিতা পিণ্ডিতা। তেন খো পনাহং, ভন্তে, সমযেনাতি তেন সমযেন তস্মিং তুম্হাকং সম্বোধিপ্পত্তিতো পট্ঠায অট্ঠমে সত্তাহে। ভদ্দা নাম সূরিযৰচ্ছসাতি নামতো ভদ্দা সরীরসম্পত্তিযা সূরিযৰচ্ছসা। ভগিনীতি ৰোহারৰচনমেতং, দেৰধীতাতি অত্থো। পরকামিনীতি পরং কামেতি অভিকঙ্খতি।
Tattha kadā saṃyūḷhāti kadā ganthitā piṇḍitā. Tena kho panāhaṃ, bhante, samayenāti tena samayena tasmiṃ tumhākaṃ sambodhippattito paṭṭhāya aṭṭhame sattāhe. Bhaddā nāma sūriyavacchasāti nāmato bhaddā sarīrasampattiyā sūriyavacchasā. Bhaginīti vohāravacanametaṃ, devadhītāti attho. Parakāminīti paraṃ kāmeti abhikaṅkhati.
উপনচ্চন্তিযাতি নচ্চমানায। সা কির একস্মিং সমযে চাতুমহারাজিকদেৰেহি সদ্ধিং সক্কস্স দেৰরাজস্স নচ্চং দস্সনত্থায গতা, তস্মিঞ্চ খণে সক্কো তথাগতস্স অট্ঠ যথাভুচ্চে গুণে পযিরুদাহাসি। এৰং তস্মিং দিৰসে গন্ত্ৰা নচ্চন্তী অস্সোসি।
Upanaccantiyāti naccamānāya. Sā kira ekasmiṃ samaye cātumahārājikadevehi saddhiṃ sakkassa devarājassa naccaṃ dassanatthāya gatā, tasmiñca khaṇe sakko tathāgatassa aṭṭha yathābhucce guṇe payirudāhāsi. Evaṃ tasmiṃ divase gantvā naccantī assosi.
সক্কূপসঙ্কমৰণ্ণনা
Sakkūpasaṅkamavaṇṇanā
৩৫০. পটিসম্মোদতীতি ‘‘সংসন্দতি খো তে’’তিআদীনি ৰদন্তো ভগৰা সম্মোদতি, পঞ্চসিখো পটিসম্মোদতি। গাথা চ ভাসন্তো পঞ্চসিখো সম্মোদতি, ভগৰা পটিসম্মোদতি। আমন্তেসীতি জানাপেসি। তস্স কিরেৰং অহোসি ‘‘অযং পঞ্চসিখো মযা মম কম্মেন পেসিতো অত্তনো কম্মং করোতি। এৰরূপস্স সত্থু সন্তিকে ঠত্ৰা কামগুণূপসঞ্হিতং অননুচ্ছৰিকং কথেসি, নটা নাম নিল্লজ্জা হোন্তি, কথেন্তো ৰিপ্পকারম্পি দস্সেয্য, হন্দ নং মম কম্মং জানাপেমী’’তি চিন্তেত্ৰা আমন্তেসি।
350.Paṭisammodatīti ‘‘saṃsandati kho te’’tiādīni vadanto bhagavā sammodati, pañcasikho paṭisammodati. Gāthā ca bhāsanto pañcasikho sammodati, bhagavā paṭisammodati. Āmantesīti jānāpesi. Tassa kirevaṃ ahosi ‘‘ayaṃ pañcasikho mayā mama kammena pesito attano kammaṃ karoti. Evarūpassa satthu santike ṭhatvā kāmaguṇūpasañhitaṃ ananucchavikaṃ kathesi, naṭā nāma nillajjā honti, kathento vippakārampi dasseyya, handa naṃ mama kammaṃ jānāpemī’’ti cintetvā āmantesi.
৩৫১. এৰঞ্চ পন তথাগতাতি ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি ঠপিতৰচনং। অভিৰদন্তীতি অভিৰাদনসম্পটিচ্ছনেন ৰড্ঢিতৰচনেন ৰদন্তি। অভিৰদিতোতি ৰড্ঢিতৰচনেন ৰুত্তো।
351.Evañcapana tathāgatāti dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitavacanaṃ. Abhivadantīti abhivādanasampaṭicchanena vaḍḍhitavacanena vadanti. Abhivaditoti vaḍḍhitavacanena vutto.
উরুন্দা সমপাদীতি মহন্তা ৰিৰটা অহোসি, অন্ধকারো গুহাযং অন্তরধাযি। আলোকো উদপাদীতি যো পকতিযা গুহাযং অন্ধকারো, সো অন্তরহিতো, আলোকো জাতো। সব্বমেতং ধম্মসঙ্গাহকানং ৰচনং।
Urundā samapādīti mahantā vivaṭā ahosi, andhakāro guhāyaṃ antaradhāyi. Āloko udapādīti yo pakatiyā guhāyaṃ andhakāro, so antarahito, āloko jāto. Sabbametaṃ dhammasaṅgāhakānaṃ vacanaṃ.
৩৫২. চিরপটিকাহং, ভন্তেতি চিরতো অহং, চিরতো পট্ঠাযাহং দস্সনকামোতি অত্থো। কেহিচি কেহিচি কিচ্চকরণীযেহীতি দেৰানং ধীতা চ পুত্তা চ অঙ্কে নিব্বত্তন্তি, পাদপরিচারিকা ইত্থিযো সযনে নিব্বত্তন্তি, তাসং মণ্ডনপসাধনকারিকা দেৰতা সযনং পরিৰারেত্ৰা নিব্বত্তন্তি, ৰেয্যাৰচ্চকরা অন্তোৰিমানে নিব্বত্তন্তি, এতেসং অত্থায অড্ডকরণং নাম নত্থি। যে পন সীমন্তরে নিব্বত্তন্তি, তে ‘‘তৰ সন্তকা, মম সন্তকা’’তি নিচ্ছেতুং অসক্কোন্তা অড্ডং করোন্তি, সক্কং দেৰরাজানং পুচ্ছন্তি। সো ‘‘যস্স ৰিমানং আসন্নতরং, তস্স সন্তকা’’তি ৰদতি। সচে দ্ৰেপি সমট্ঠানে হোন্তি, ‘‘যস্স ৰিমানং ওলোকেন্তী ঠিতা, তস্স সন্তকা’’তি ৰদতি। সচে একম্পি ন ওলোকেতি, তং উভিন্নং কলহুপচ্ছেদনত্থং অত্তনো সন্তকং করোতি। কীল়াদীনিপি কিচ্চানি করণীযানেৰ। এৰরূপানি তানি করণীযানি সন্ধায ‘‘কেহিচি কেহিচি কিচ্চকরণীযেহী’’তি আহ।
352.Cirapaṭikāhaṃ, bhanteti cirato ahaṃ, cirato paṭṭhāyāhaṃ dassanakāmoti attho. Kehici kehici kiccakaraṇīyehīti devānaṃ dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti, pādaparicārikā itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṃ maṇḍanapasādhanakārikā devatā sayanaṃ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti, etesaṃ atthāya aḍḍakaraṇaṃ nāma natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te ‘‘tava santakā, mama santakā’’ti nicchetuṃ asakkontā aḍḍaṃ karonti, sakkaṃ devarājānaṃ pucchanti. So ‘‘yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakā’’ti vadati. Sace dvepi samaṭṭhāne honti, ‘‘yassa vimānaṃ olokentī ṭhitā, tassa santakā’’ti vadati. Sace ekampi na oloketi, taṃ ubhinnaṃ kalahupacchedanatthaṃ attano santakaṃ karoti. Kīḷādīnipi kiccāni karaṇīyāneva. Evarūpāni tāni karaṇīyāni sandhāya ‘‘kehici kehici kiccakaraṇīyehī’’ti āha.
সলল়াগারকেতি সলল়মযগন্ধকুটিযং। অঞ্ঞতরেন সমাধিনাতি তদা কির ভগৰা সক্কস্সেৰ অপরিপাকগতং ঞাণং ৰিদিত্ৰা ওকাসং অকারেতুকামো ফলসমাপত্তিৰিহারেন নিসীদি। তং এস অজানন্তো ‘‘অঞ্ঞতরেন সমাধিনা’’তি আহ। ভূজতি চ নামাতি ভূজতীতি তস্সা নামং। পরিচারিকাতি পাদপরিচারিকা দেৰধীতা। সা কির দ্ৰে ফলানি পত্তা, তেনস্সা দেৰলোকে অভিরতিযেৰ নত্থি। নিচ্চং ভগৰতো উপট্ঠানং আগন্ত্ৰা অঞ্জলিং সিরসি ঠপেত্ৰা ভগৰন্তং নমস্সমানা তিট্ঠতি। নেমিসদ্দেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠিতোতি ‘‘সমাপন্নো সদ্দং সুণাতী’’তি নো ৰত রে ৰত্তব্বে, ননু ভগৰা সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স ‘‘অপিচাহং আযস্মতো চক্কনেমিসদ্দেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠিতো’’তি ভণতীতি। তিট্ঠতু নেমিসদ্দো, সমাপন্নো নাম অন্তোসমাপত্তিযং কণ্ণমূলে ধমমানস্স সঙ্খযুগল়স্সাপি অসনিসন্নিপাতস্সাপি সদ্দং ন সুণাতি। ভগৰা পন ‘‘এত্তকং কালং সক্কস্স ওকাসং ন করিস্সামী’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কালৰসেন ফলসমাপত্তিং সমাপন্নো। সক্কো ‘‘ন দানি মে সত্থা ওকাসং করোতী’’তি গন্ধকুটিং পদক্খিণং কত্ৰা রথং নিৰত্তেত্ৰা দেৰলোকাভিমুখং পেসেসি। গন্ধকুটিপরিৰেণং রথসদ্দেন সমোহিতং পঞ্চঙ্গিকতূরিযং ৰিয অহোসি। ভগৰতো যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স রথসদ্দেনেৰ পঠমাৰজ্জনং উপ্পজ্জি, তস্মা এৰমাহ।
Salaḷāgāraketi salaḷamayagandhakuṭiyaṃ. Aññatarena samādhināti tadā kira bhagavā sakkasseva aparipākagataṃ ñāṇaṃ viditvā okāsaṃ akāretukāmo phalasamāpattivihārena nisīdi. Taṃ esa ajānanto ‘‘aññatarena samādhinā’’ti āha. Bhūjati ca nāmāti bhūjatīti tassā nāmaṃ. Paricārikāti pādaparicārikā devadhītā. Sā kira dve phalāni pattā, tenassā devaloke abhiratiyeva natthi. Niccaṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ āgantvā añjaliṃ sirasi ṭhapetvā bhagavantaṃ namassamānā tiṭṭhati. Nemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti ‘‘samāpanno saddaṃ suṇātī’’ti no vata re vattabbe, nanu bhagavā sakkassa devānamindassa ‘‘apicāhaṃ āyasmato cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti bhaṇatīti. Tiṭṭhatu nemisaddo, samāpanno nāma antosamāpattiyaṃ kaṇṇamūle dhamamānassa saṅkhayugaḷassāpi asanisannipātassāpi saddaṃ na suṇāti. Bhagavā pana ‘‘ettakaṃ kālaṃ sakkassa okāsaṃ na karissāmī’’ti paricchinditvā kālavasena phalasamāpattiṃ samāpanno. Sakko ‘‘na dāni me satthā okāsaṃ karotī’’ti gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā rathaṃ nivattetvā devalokābhimukhaṃ pesesi. Gandhakuṭipariveṇaṃ rathasaddena samohitaṃ pañcaṅgikatūriyaṃ viya ahosi. Bhagavato yathāparicchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhitassa rathasaddeneva paṭhamāvajjanaṃ uppajji, tasmā evamāha.
গোপকৰত্থুৰণ্ণনা
Gopakavatthuvaṇṇanā
৩৫৩. সীলেসু পরিপূরকারিনীতি পঞ্চসু সীলেসু পরিপূরকারিনী। ইত্থিত্তং ৰিরাজেত্ৰাতি ইত্থিত্তং নাম অলং, ন হি ইত্থিত্তে ঠত্ৰা চক্কৰত্তিসিরিং, ন সক্কমারব্রহ্মসিরিযো পচ্চনুভৰিতুং, ন পচ্চেকবোধিং, ন সম্মাসম্বোধিং গন্তুং সক্কাতি এৰং ইত্থিত্তং ৰিরাজেতি নাম। মহন্তমিদং পুরিসত্তং নাম সেট্ঠং উত্তমং, এত্থ ঠত্ৰা সক্কা এতা সম্পত্তিযো পাপুণিতুন্তি এৰং পন পুরিসত্তং ভাৰেতি নাম। সাপি এৰমকাসি। তেন ৰুত্তং – ‘‘ইত্থিত্তং ৰিরাজেত্ৰা পুরিসত্তং ভাৰেত্ৰা’’তি। হীনং গন্ধব্বকাযন্তি হীনং লামকং গন্ধব্বনিকাযং। কস্মা পন তে পরিসুদ্ধসীলা তত্থ উপ্পন্নাতি? পুব্বনিকন্তিযা। পুব্বেপি কির নেসং এতদেৰ ৰসিতট্ঠানং, তস্মা নিকন্তিৰসেন তত্থ উপ্পন্না। উপট্ঠানন্তি উপট্ঠানসালং। পারিচরিযন্তি পরিচরণভাৰং। গীতৰাদিতেহি অম্হে পরিচরিস্সামাতি আগচ্ছন্তি।
353.Sīlesu paripūrakārinīti pañcasu sīlesu paripūrakārinī. Itthittaṃ virājetvāti itthittaṃ nāma alaṃ, na hi itthitte ṭhatvā cakkavattisiriṃ, na sakkamārabrahmasiriyo paccanubhavituṃ, na paccekabodhiṃ, na sammāsambodhiṃ gantuṃ sakkāti evaṃ itthittaṃ virājeti nāma. Mahantamidaṃ purisattaṃ nāma seṭṭhaṃ uttamaṃ, ettha ṭhatvā sakkā etā sampattiyo pāpuṇitunti evaṃ pana purisattaṃ bhāveti nāma. Sāpi evamakāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā’’ti. Hīnaṃ gandhabbakāyanti hīnaṃ lāmakaṃ gandhabbanikāyaṃ. Kasmā pana te parisuddhasīlā tattha uppannāti? Pubbanikantiyā. Pubbepi kira nesaṃ etadeva vasitaṭṭhānaṃ, tasmā nikantivasena tattha uppannā. Upaṭṭhānanti upaṭṭhānasālaṃ. Pāricariyanti paricaraṇabhāvaṃ. Gītavāditehi amhe paricarissāmāti āgacchanti.
পটিচোদেসীতি সারেসি। সো কির তে দিস্ৰা ‘‘ইমে দেৰপুত্তা অতিৰিয ৰিরোচেন্তি অতিৰণ্ণৰন্তো, কিং নু খো কম্মং কত্ৰা আগতা’’তি আৰজ্জন্তো ‘‘ভিক্খূ অহেসু’’ন্তি অদ্দস। ততো ‘‘ভিক্খূ হোন্তু, সীলেসু পরিপূরকারিনো’’তি উপধারেন্তো ‘‘পরিপূরকারিনো’’তি অদ্দস। ‘‘পরিপূরকারিনো হোন্তু, অঞ্ঞো গুণো অত্থি নত্থী’’তি উপধারেন্তো ‘‘ঝানলাভিনো’’তি অদ্দস। ‘‘ঝানলাভিনো হোন্তু, কুহিং ৰাসিকা’’তি উপধারেন্তো ‘‘ময্হংৰ কুলূপকা’’তি অদ্দস। পরিসুদ্ধসীলা নাম ছসু দেৰলোকেসু যত্থিচ্ছন্তি, তত্থ নিব্বত্তন্তি। ইমে পন উপরিদেৰলোকে চ ন নিব্বত্তা। ঝানলাভিনো নাম ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, ইমে চ ব্রহ্মলোকে ন নিব্বত্তা। অহং পন এতেসং ওৰাদে ঠত্ৰা দেৰলোকসামিকস্স সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স পল্লঙ্কে পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তো, ইমে হীনে গন্ধব্বকাযে নিব্বত্তা। অট্ঠিৰেধপুগ্গলা নামেতে ৰট্টেত্ৰা ৰট্টেত্ৰা গাল়্হং ৰিজ্ঝিতব্বাতি চিন্তেত্ৰা কুতোমুখা নামাতিআদীহি ৰচনেহি পটিচোদেসি।
Paṭicodesīti sāresi. So kira te disvā ‘‘ime devaputtā ativiya virocenti ativaṇṇavanto, kiṃ nu kho kammaṃ katvā āgatā’’ti āvajjanto ‘‘bhikkhū ahesu’’nti addasa. Tato ‘‘bhikkhū hontu, sīlesu paripūrakārino’’ti upadhārento ‘‘paripūrakārino’’ti addasa. ‘‘Paripūrakārino hontu, añño guṇo atthi natthī’’ti upadhārento ‘‘jhānalābhino’’ti addasa. ‘‘Jhānalābhino hontu, kuhiṃ vāsikā’’ti upadhārento ‘‘mayhaṃva kulūpakā’’ti addasa. Parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yatthicchanti, tattha nibbattanti. Ime pana uparidevaloke ca na nibbattā. Jhānalābhino nāma brahmaloke nibbattanti, ime ca brahmaloke na nibbattā. Ahaṃ pana etesaṃ ovāde ṭhatvā devalokasāmikassa sakkassa devānamindassa pallaṅke putto hutvā nibbatto, ime hīne gandhabbakāye nibbattā. Aṭṭhivedhapuggalā nāmete vaṭṭetvā vaṭṭetvā gāḷhaṃ vijjhitabbāti cintetvā kutomukhā nāmātiādīhi vacanehi paṭicodesi.
তত্থ কুতোমুখাতি ভগৰতি অভিমুখে ধম্মং দেসেন্তে তুম্হে কুতোমুখা কিং অঞ্ঞা ৰিহিতা ইতো চিতো চ ওলোকযমানা উদাহু নিদ্দাযমানা? দুদ্দিট্ঠরূপন্তি দুদ্দিট্ঠসভাৰং দট্ঠুং অযুত্তং । সহধম্মিকেতি একস্স সত্থু সাসনে সমাচিণ্ণধম্মে কতপুঞ্ঞে। তেসং ভন্তেতি তেসং গোপকেন দেৰপুত্তেন এৰং ৰত্ৰা পুন ‘‘অহো তুম্হে নিল্লজ্জা অহিরিকা’’তিআদীহি ৰচনেহি পটিচোদিতানং দ্ৰে দেৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সতিং পটিলভিংসু।
Tattha kutomukhāti bhagavati abhimukhe dhammaṃ desente tumhe kutomukhā kiṃ aññā vihitā ito cito ca olokayamānā udāhu niddāyamānā? Duddiṭṭharūpanti duddiṭṭhasabhāvaṃ daṭṭhuṃ ayuttaṃ . Sahadhammiketi ekassa satthu sāsane samāciṇṇadhamme katapuññe. Tesaṃ bhanteti tesaṃ gopakena devaputtena evaṃ vatvā puna ‘‘aho tumhe nillajjā ahirikā’’tiādīhi vacanehi paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu.
কাযং ব্রহ্মপুরোহিতন্তি তে কির চিন্তযিংসু – ‘‘নটেহি নাম নচ্চন্তেহি গাযন্তেহি ৰাদেন্তেহি আগন্ত্ৰা দাযো নাম লভিতব্বো অস্স, অযং পন অম্হাকং দিট্ঠকালতো পট্ঠায পক্খিত্তলোণং উদ্ধনং ৰিয তটতটাযতেৰ, কিং নু খো ইদ’’ন্তি আৰজ্জন্তা অত্তনো সমণভাৰং পরিসুদ্ধসীলতং ঝানলাভিতং তস্সেৰ কুলূপকভাৰঞ্চ দিস্ৰা ‘‘পরিসুদ্ধসীলা নাম ছসু দেৰলোকেসু যথারুচিতে ঠানে নিব্বত্তন্তি, ঝানলাভিনো ব্রহ্মলোকে। মযং উপরিদেৰলোকেপি ব্রহ্মলোকেপি নিব্বত্তিতুং নাসক্খিম্হ। অম্হাকং ওৰাদে ঠত্ৰা অযং ইত্থিকা উপরি নিব্বত্তা, মযং ভিক্খূ সমানা ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা হীনে গন্ধব্বকাযে নিব্বত্তা। তেন নো অযং এৰং নিগ্গণ্হাতী’’তি ঞত্ৰা তস্স কথং সুণন্তাযেৰ তেসু দ্ৰে জনা পঠমজ্ঝানসতিং পটিলভিত্ৰা ঝানং পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তা অনাগামিফলেযেৰ পতিট্ঠহিংসু। অথ নেসং সো পরিত্তো কামাৰচরত্তভাৰো ধারেতুং নাসক্খি। তস্মা তাৰদেৰ চৰিত্ৰা ব্রহ্মপুরোহিতেসু নিব্বত্তা। সো চ নেসং কাযো তত্থ ঠিতানংযেৰ নিব্বত্তো। তেন ৰুত্তং – ‘‘তেসং, ভন্তে, গোপকেন দেৰপুত্তেন পটিচোদিতানং দ্ৰে দেৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সতিং পটিলভিংসু কাযং ব্রহ্মপুরোহিত’’ন্তি।
Kāyaṃ brahmapurohitanti te kira cintayiṃsu – ‘‘naṭehi nāma naccantehi gāyantehi vādentehi āgantvā dāyo nāma labhitabbo assa, ayaṃ pana amhākaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya taṭataṭāyateva, kiṃ nu kho ida’’nti āvajjantā attano samaṇabhāvaṃ parisuddhasīlataṃ jhānalābhitaṃ tasseva kulūpakabhāvañca disvā ‘‘parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yathārucite ṭhāne nibbattanti, jhānalābhino brahmaloke. Mayaṃ uparidevalokepi brahmalokepi nibbattituṃ nāsakkhimha. Amhākaṃ ovāde ṭhatvā ayaṃ itthikā upari nibbattā, mayaṃ bhikkhū samānā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīne gandhabbakāye nibbattā. Tena no ayaṃ evaṃ niggaṇhātī’’ti ñatvā tassa kathaṃ suṇantāyeva tesu dve janā paṭhamajjhānasatiṃ paṭilabhitvā jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantā anāgāmiphaleyeva patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ so paritto kāmāvacarattabhāvo dhāretuṃ nāsakkhi. Tasmā tāvadeva cavitvā brahmapurohitesu nibbattā. So ca nesaṃ kāyo tattha ṭhitānaṃyeva nibbatto. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ, bhante, gopakena devaputtena paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu kāyaṃ brahmapurohita’’nti.
তত্থ দিট্ঠেৰ ধম্মেতি তস্মিঞ্ঞেৰ অত্তভাৰে ঝানসতিং পটিলভিংসু। তত্থেৰ ঠত্ৰা চুতা পন কাযং ব্রহ্মপুরোহিতং ব্রহ্মপুরোহিতসরীরং পটিলভিংসূতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো। একো পন দেৰোতি একো দেৰপুত্তো নিকন্তিং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তো কামে অজ্ঝৰসি, তত্থেৰ আৰাসিকো অহোসি।
Tattha diṭṭheva dhammeti tasmiññeva attabhāve jhānasatiṃ paṭilabhiṃsu. Tattheva ṭhatvā cutā pana kāyaṃ brahmapurohitaṃ brahmapurohitasarīraṃ paṭilabhiṃsūti evamattho daṭṭhabbo. Eko pana devoti eko devaputto nikantiṃ chindituṃ asakkonto kāme ajjhavasi, tattheva āvāsiko ahosi.
৩৫৪. সঙ্ঘঞ্চুপট্ঠাসিন্তি সঙ্ঘঞ্চ উপট্ঠাসিং।
354.Saṅghañcupaṭṭhāsinti saṅghañca upaṭṭhāsiṃ.
সুধম্মতাযাতি ধম্মস্স সুন্দরভাৰেন। তিদিৰূপপন্নোতি তিদিৰে তিদসপুরে উপপন্নো। গন্ধব্বকাযূপগতে ৰসীনেতি গন্ধব্বকাযং আৰাসিকো হুত্ৰা উপগতে। যে চ মযং পুব্বে মনুস্সভূতাতি যে পুব্বে মনুস্সভূতা মযং অন্নেন পানেন উপট্ঠহিম্হাতি ইমিনা সদ্ধিং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো।
Sudhammatāyāti dhammassa sundarabhāvena. Tidivūpapannoti tidive tidasapure upapanno. Gandhabbakāyūpagate vasīneti gandhabbakāyaṃ āvāsiko hutvā upagate. Ye ca mayaṃ pubbe manussabhūtāti ye pubbe manussabhūtā mayaṃ annena pānena upaṭṭhahimhāti iminā saddhiṃ yojetvā attho veditabbo.
পাদূপসঙ্গয্হাতি পাদে উপসঙ্গয্হ পাদধোৰনপাদমক্খনানুপ্পদানেন পূজেত্ৰা চেৰ ৰন্দিত্ৰা চ। সকে নিৰেসনেতি অত্তনো ঘরে। ইমস্সাপি পদস্স উপট্ঠহিম্হাতি ইমিনাৰ সম্বন্ধো।
Pādūpasaṅgayhāti pāde upasaṅgayha pādadhovanapādamakkhanānuppadānena pūjetvā ceva vanditvā ca. Sake nivesaneti attano ghare. Imassāpi padassa upaṭṭhahimhāti imināva sambandho.
পচ্চত্তং ৰেদিতব্বোতি অত্তনাৰ ৰেদিতব্বো। অরিযান সুভাসিতানীতি তুম্হেহি ৰুচ্চমানানি বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সুভাসিতানি।
Paccattaṃ veditabboti attanāva veditabbo. Ariyāna subhāsitānīti tumhehi vuccamānāni buddhānaṃ bhagavantānaṃ subhāsitāni.
তুম্হে পন সেট্ঠমুপাসমানাতি উত্তমং বুদ্ধং ভগৰন্তং উপাসমানা অনুত্তরে বুদ্ধসাসনে ৰা। ব্রহ্মচরিযন্তি সেট্ঠচরিযং। ভৰতূপপত্তীতি ভৰন্তানং উপপত্তি।
Tumhepana seṭṭhamupāsamānāti uttamaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ upāsamānā anuttare buddhasāsane vā. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Bhavatūpapattīti bhavantānaṃ upapatti.
অগারে ৰসতো ময্হন্তি ঘরমজ্ঝে ৰসন্তস্স ময্হং।
Agāre vasato mayhanti gharamajjhe vasantassa mayhaṃ.
স্ৰজ্জাতি সো অজ্জ। গোতমসাৰকেনাতি ইধ গোপকো গোতমসাৰকোতি ৰুত্তো। সমেচ্চাতি সমাগন্ত্ৰা।
Svajjāti so ajja. Gotamasāvakenāti idha gopako gotamasāvakoti vutto. Sameccāti samāgantvā.
হন্দ ৰিযাযাম ব্যাযামাতি হন্দ উয্যমাম ব্যাযমাম। মা নো মযং পরপেস্সা অহুম্হাতি নোতি নিপাতমত্তং, মা মযং পরস্স পেসনকারকাৰ অহুম্হাতি অত্থো। গোতমসাসনানীতি ইধ পকতিযা পটিৰিদ্ধং পঠমজ্ঝানমেৰ গোতমসাসনানীতি ৰুত্তং, তং অনুস্সরং অনুস্সরিত্ৰাতি অত্থো।
Handaviyāyāma byāyāmāti handa uyyamāma byāyamāma. Mā no mayaṃ parapessā ahumhāti noti nipātamattaṃ, mā mayaṃ parassa pesanakārakāva ahumhāti attho. Gotamasāsanānīti idha pakatiyā paṭividdhaṃ paṭhamajjhānameva gotamasāsanānīti vuttaṃ, taṃ anussaraṃ anussaritvāti attho.
চিত্তানি ৰিরাজযিত্ৰাতি পঞ্চকামগুণিকচিত্তানি ৰিরাজযিত্ৰা। কামেসু আদীনৰন্তি ৰিক্খম্ভনৰসেন পঠমজ্ঝানেন কামেসু আদীনৰং অদ্দসংসু, সমুচ্ছেদৰসেন ততিযমগ্গেন। কামসংযোজনবন্ধনানীতি কামসঞ্ঞোজনানি চ কামবন্ধনানি চ। পাপিমযোগানীতি পাপিমতো মারস্স যোগভূতানি, বন্ধনভূতানীতি অত্থো। দুরচ্চযানীতি দুরতিক্কমানি। সইন্দা দেৰা সপজাপতিকাতি ইন্দং জেট্ঠকং কত্ৰা উপৰিট্ঠা সইন্দা পজাপতিং দেৰরাজানং জেট্ঠকং কত্ৰা উপৰিট্ঠা সপজাপতিকা। সভাযুপৰিট্ঠাতি সভাযং উপৰিট্ঠা, নিসিন্নাতি অত্থো।
Cittāni virājayitvāti pañcakāmaguṇikacittāni virājayitvā. Kāmesu ādīnavanti vikkhambhanavasena paṭhamajjhānena kāmesu ādīnavaṃ addasaṃsu, samucchedavasena tatiyamaggena. Kāmasaṃyojanabandhanānīti kāmasaññojanāni ca kāmabandhanāni ca. Pāpimayogānīti pāpimato mārassa yogabhūtāni, bandhanabhūtānīti attho. Duraccayānīti duratikkamāni. Saindā devā sapajāpatikāti indaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā saindā pajāpatiṃ devarājānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā sapajāpatikā. Sabhāyupaviṭṭhāti sabhāyaṃ upaviṭṭhā, nisinnāti attho.
ৰীরাতি সূরা। ৰিরাগাতি ৰীতরাগা। ৰিরজং করোন্তাতি ৰিরজং অনাগামিমগ্গং করোন্তা উপ্পাদেন্তা। নাগোৰ সন্নানি গুণানীতি কামসঞ্ঞোজনবন্ধনানি ছেত্ৰা দেৰে তাৰতিংসে অতিক্কমিংসু। সংৰেগজাতস্সাতি জাতসংৰেগস্স সক্কস্স।
Vīrāti sūrā. Virāgāti vītarāgā. Virajaṃ karontāti virajaṃ anāgāmimaggaṃ karontā uppādentā. Nāgova sannāni guṇānīti kāmasaññojanabandhanāni chetvā deve tāvatiṃse atikkamiṃsu. Saṃvegajātassāti jātasaṃvegassa sakkassa.
কামাভিভূতি দুৰিধানম্পি কামানং অভিভূ। সতিযা ৰিহীনাতি ঝানসতিৰিরহিতা।
Kāmābhibhūti duvidhānampi kāmānaṃ abhibhū. Satiyā vihīnāti jhānasativirahitā.
তিণ্ণং তেসন্তি তেসু তীসু জনেসু। আৰসিনেত্থ একোতি তত্থ হীনে কাযে একোযেৰ আৰাসিকো জাতো। সম্বোধিপথানুসারিনোতি অনাগামিমগ্গানুসারিনো। দেৰেপি হীল়েন্তীতি দ্ৰে দেৰলোকে হীল়েন্তা অধোকরোন্তা উপচারপ্পনাসমাধীহি সমাহিতত্তা অত্তনো পাদপংসুং দেৰতানং মত্থকে ওকিরন্তা আকাসে উপ্পতিত্ৰা গতাতি।
Tiṇṇaṃ tesanti tesu tīsu janesu. Āvasinettha ekoti tattha hīne kāye ekoyeva āvāsiko jāto. Sambodhipathānusārinoti anāgāmimaggānusārino. Devepi hīḷentīti dve devaloke hīḷentā adhokarontā upacārappanāsamādhīhi samāhitattā attano pādapaṃsuṃ devatānaṃ matthake okirantā ākāse uppatitvā gatāti.
এতাদিসী ধম্মপ্পকাসনেত্থাতি এত্থ সাসনে এৰরূপা ধম্মপ্পকাসনা, যায সাৰকা এতেহি গুণেহি সমন্নাগতা হোন্তি। ন তত্থ কিং কঙ্খতি কোচি সাৰকোতি কিং তত্থ তেসু সাৰকেসু কোচি একসাৰকোপি বুদ্ধাদীসু ৰা চাতুদ্দিসভাৰে ৰা ন কঙ্খতি ‘‘সব্বদিসাসু অসজ্জমানো অগয্হমানো ৰিহরতী’’তি। ইদানি ভগৰতো ৰণ্ণং ভণন্তো ‘‘নিতিণ্ণওঘং ৰিচিকিচ্ছছিন্নং, বুদ্ধং নমস্সাম জিনং জনিন্দ’’ন্তি আহ। তত্থ ৰিচিকিচ্ছছিন্নন্তি ছিন্নৰিচিকিচ্ছং। জনিন্দন্তি সব্বলোকুত্তমং।
Etādisī dhammappakāsanetthāti ettha sāsane evarūpā dhammappakāsanā, yāya sāvakā etehi guṇehi samannāgatā honti. Natattha kiṃ kaṅkhati koci sāvakoti kiṃ tattha tesu sāvakesu koci ekasāvakopi buddhādīsu vā cātuddisabhāve vā na kaṅkhati ‘‘sabbadisāsu asajjamāno agayhamāno viharatī’’ti. Idāni bhagavato vaṇṇaṃ bhaṇanto ‘‘nitiṇṇaoghaṃ vicikicchachinnaṃ, buddhaṃ namassāma jinaṃ janinda’’nti āha. Tattha vicikicchachinnanti chinnavicikicchaṃ. Janindanti sabbalokuttamaṃ.
যং তে ধম্মন্তি যং তৰ ধম্মং। অজ্ঝগংসু তেতি তে দেৰপুত্তা অধিগতা। কাযং ব্রহ্মপুরোহিতন্তি অম্হাকং পস্সন্তানংযেৰ ব্রহ্মপুরোহিতসরীরং। ইদং ৰুত্তং হোতি – যং তৰ ধম্মং জানিত্ৰা তেসং তিণ্ণং জনানং তে দ্ৰে ৰিসেসগূ অম্হাকং পস্সন্তানংযেৰ কাযং ব্রহ্মপুরোহিতং অধিগন্ত্ৰা মগ্গফলৰিসেসং অজ্ঝগংসু, মযম্পি তস্স ধম্মস্স পত্তিযা আগতম্হাসি মারিসাতি। আগতম্হসেতি সম্পত্তম্হ। কতাৰকাসা ভগৰতা, পঞ্হং পুচ্ছেমু মারিসাতি সচে নো ভগৰা ওকাসং করোতি, অথ ভগৰতা কতাৰকাসা হুত্ৰা পঞ্হং, মারিস, পুচ্ছেয্যামাতি অত্থো।
Yaṃ te dhammanti yaṃ tava dhammaṃ. Ajjhagaṃsu teti te devaputtā adhigatā. Kāyaṃ brahmapurohitanti amhākaṃ passantānaṃyeva brahmapurohitasarīraṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tava dhammaṃ jānitvā tesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ te dve visesagū amhākaṃ passantānaṃyeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā maggaphalavisesaṃ ajjhagaṃsu, mayampi tassa dhammassa pattiyā āgatamhāsi mārisāti. Āgatamhaseti sampattamha. Katāvakāsā bhagavatā, pañhaṃ pucchemu mārisāti sace no bhagavā okāsaṃ karoti, atha bhagavatā katāvakāsā hutvā pañhaṃ, mārisa, puccheyyāmāti attho.
মঘমাণৰৰত্থু
Maghamāṇavavatthu
৩৫৫. দীঘরত্তং ৰিসুদ্ধো খো অযং যক্খোতি চিরকালতো পভুতি ৰিসুদ্ধো। কীৰ চিরকালতো? অনুপ্পন্নে বুদ্ধে মগধরট্ঠে মচলগামকে মঘমাণৰকালতো পট্ঠায। তদা কিরেস একদিৰসং কালস্সেৰ ৰুট্ঠায গামমজ্ঝে মনুস্সানং গামকম্মকরণট্ঠানং গন্ত্ৰা অত্তনো ঠিতট্ঠানং পাদন্তেনেৰ পংসুকচৰরং অপনেত্ৰা রমণীযমকাসি, অঞ্ঞো আগন্ত্ৰা তত্থ অট্ঠাসি। সো তাৰতকেনেৰ সতিং পটিলভিত্ৰা মজ্ঝে গামস্স খলমণ্ডলমত্তং ঠানং সোধেত্ৰা ৰালুকং ওকিরিত্ৰা দারূনি আহরিত্ৰা সীতকালে অগ্গিং করোতি, দহরা চ মহল্লকা চ আগন্ত্ৰা তত্থ নিসীদন্তি।
355.Dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkhoti cirakālato pabhuti visuddho. Kīva cirakālato? Anuppanne buddhe magadharaṭṭhe macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya. Tadā kiresa ekadivasaṃ kālasseva vuṭṭhāya gāmamajjhe manussānaṃ gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṃ pādanteneva paṃsukacavaraṃ apanetvā ramaṇīyamakāsi, añño āgantvā tattha aṭṭhāsi. So tāvatakeneva satiṃ paṭilabhitvā majjhe gāmassa khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ sodhetvā vālukaṃ okiritvā dārūni āharitvā sītakāle aggiṃ karoti, daharā ca mahallakā ca āgantvā tattha nisīdanti.
অথস্স একদিৰসং এতদহোসি – ‘‘মযং নগরং গন্ত্ৰা রাজরাজমহামত্তাদযো পস্সাম, ইমেসুপি চন্দিমসূরিযেসু ‘চন্দো নাম দেৰপুত্তো, সূরিযো নাম দেৰপুত্তো’তি ৰদন্তি। কিং নু খো কত্ৰা এতে এতা সম্পত্তিযো অধিগতা’’তি? ততো ‘‘নাঞ্ঞং কিঞ্চি, পুঞ্ঞকম্মমেৰ কত্ৰা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘মযাপি এৰংৰিধসম্পত্তিদাযকং পুঞ্ঞকম্মমেৰ কত্তব্ব’’ন্তি চিন্তেসি।
Athassa ekadivasaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ nagaraṃ gantvā rājarājamahāmattādayo passāma, imesupi candimasūriyesu ‘cando nāma devaputto, sūriyo nāma devaputto’ti vadanti. Kiṃ nu kho katvā ete etā sampattiyo adhigatā’’ti? Tato ‘‘nāññaṃ kiñci, puññakammameva katvā’’ti cintetvā ‘‘mayāpi evaṃvidhasampattidāyakaṃ puññakammameva kattabba’’nti cintesi.
সো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায যাগুং পিৰিত্ৰা ৰাসিফরসুকুদালমুসলহত্থো চতুমহাপথং গন্ত্ৰা মুসলেন পাসাণে উচ্চালেত্ৰা পৰট্টেতি, যানানং অক্খপটিঘাতরুক্খে হরতি, ৰিসমং সমং করোতি, চতুমহাপথে সালং করোতি, পোক্খরণিং খণতি, সেতুং বন্ধতি, এৰং দিৰসং কম্মং কত্ৰা অত্থঙ্গতে সূরিযে ঘরং এতি। তং অঞ্ঞো পুচ্ছি – ‘‘ভো, মঘ, ত্ৰং পাতোৰ নিক্খমিত্ৰা সাযং অরঞ্ঞতো এসি, কিং কম্মং করোসী’’তি? পুঞ্ঞকম্মং করোমি। সগ্গগামিমগ্গং সোধেমীতি। কিমিদং, ভো, পুঞ্ঞং নামাতি? ত্ৰং ন জানাসীতি? আম, ন জানামীতি। নগরং গতকালে দিট্ঠপুব্বা তে রাজরাজমহামত্তাদযোতি? আম, দিট্ঠপুব্বাতি। পুঞ্ঞকম্মং কত্ৰা তেহি তং ঠানং লদ্ধং, অহম্পি এৰংৰিধসম্পত্তিদাযকং কম্মং করোমি। ‘‘চন্দো নাম দেৰপুত্তো, সূরিযো নাম দেৰপুত্তো’’তি সুতপুব্বং তযাতি? আম সুতপুব্বন্তি। এতস্স সগ্গস্স গমনমগ্গং অহং সোধেমীতি। ইদং পন পুঞ্ঞকম্মং কিং তৰেৰ ৰট্টতি, অঞ্ঞস্স ন ৰট্টতীতি? ন কস্সচেতং ৰারিতন্তি। যদি এৰং স্ৰে অরঞ্ঞং গমনকালে ময্হম্পি সদ্দং দেহীতি। পুনদিৰসে তং গহেত্ৰা গতো, এৰং তস্মিং গামে তেত্তিংস মনুস্সা তরুণৰযা সব্বে তস্সেৰ অনুৰত্তকা অহেসুং। তে একচ্ছন্দা হুত্ৰা পুঞ্ঞকম্মানি করোন্তা ৰিচরন্তি। যং দিসং গচ্ছন্তি, মগ্গং সমং করোন্তা একদিৰসেনেৰ করোন্তি, পোক্খরণিং খণন্তা, সালং করোন্তা, সেতুং বন্ধন্তা একদিৰসেনেৰ নিট্ঠাপেন্তি।
So kālasseva vuṭṭhāya yāguṃ pivitvā vāsipharasukudālamusalahattho catumahāpathaṃ gantvā musalena pāsāṇe uccāletvā pavaṭṭeti, yānānaṃ akkhapaṭighātarukkhe harati, visamaṃ samaṃ karoti, catumahāpathe sālaṃ karoti, pokkharaṇiṃ khaṇati, setuṃ bandhati, evaṃ divasaṃ kammaṃ katvā atthaṅgate sūriye gharaṃ eti. Taṃ añño pucchi – ‘‘bho, magha, tvaṃ pātova nikkhamitvā sāyaṃ araññato esi, kiṃ kammaṃ karosī’’ti? Puññakammaṃ karomi. Saggagāmimaggaṃ sodhemīti. Kimidaṃ, bho, puññaṃ nāmāti? Tvaṃ na jānāsīti? Āma, na jānāmīti. Nagaraṃ gatakāle diṭṭhapubbā te rājarājamahāmattādayoti? Āma, diṭṭhapubbāti. Puññakammaṃ katvā tehi taṃ ṭhānaṃ laddhaṃ, ahampi evaṃvidhasampattidāyakaṃ kammaṃ karomi. ‘‘Cando nāma devaputto, sūriyo nāma devaputto’’ti sutapubbaṃ tayāti? Āma sutapubbanti. Etassa saggassa gamanamaggaṃ ahaṃ sodhemīti. Idaṃ pana puññakammaṃ kiṃ taveva vaṭṭati, aññassa na vaṭṭatīti? Na kassacetaṃ vāritanti. Yadi evaṃ sve araññaṃ gamanakāle mayhampi saddaṃ dehīti. Punadivase taṃ gahetvā gato, evaṃ tasmiṃ gāme tettiṃsa manussā taruṇavayā sabbe tasseva anuvattakā ahesuṃ. Te ekacchandā hutvā puññakammāni karontā vicaranti. Yaṃ disaṃ gacchanti, maggaṃ samaṃ karontā ekadivaseneva karonti, pokkharaṇiṃ khaṇantā, sālaṃ karontā, setuṃ bandhantā ekadivaseneva niṭṭhāpenti.
অথ নেসং গামভোজকো চিন্তেসি – ‘‘অহং পুব্বে এতেসু সুরং পিৰন্তেসু পাণঘাতাদীনি করোন্তেসু চ কহাপণাদিৰসেন চেৰ দণ্ডবলিৰসেন চ ধনং লভামি। ইদানি এতেসং পুঞ্ঞকরণকালতো পট্ঠায এত্তকো আযো নত্থি, হন্দ নে রাজকুলে পরিভিন্দামী’’তি রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা চোরে, মহারাজ, পস্সামীতি। কুহিং, তাতাতি? ময্হং গামেতি। কিং চোরা নাম, তাতাতি? রাজাপরাধিকা দেৰাতি। কিং জাতিকাতি? গহপতিজাতিকা দেৰাতি। গহপতিকা কিং করিস্সন্তি, তযা জানমানেন কস্মা ময্হং ন কথিতন্তি? ভযেন, মহারাজ, ন কথেমি, ইদানি মা ময্হং দোসং করেয্যাথাতি। অথ রাজা ‘‘অযং ময্হং মহারৰং রৰতী’’তি সদ্দহিত্ৰা ‘‘তেন হি গচ্ছ, ত্ৰমেৰ নে আনেহী’’তি বলং দত্ৰা পেসেসি। সো গন্ত্ৰা দিৰসং অরঞ্ঞে কম্মং কত্ৰা সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা গামমজ্ঝে নিসীদিত্ৰা ‘‘স্ৰে কিং কম্মং করিস্সাম, কিং মগ্গং সমং করোম, পোক্খরণিং খণাম, সেতুং বন্ধামা’’তি মন্তযমানেযেৰ তে পরিৰারেত্ৰা ‘‘মা ফন্দিত্থ, রঞ্ঞো আণা’’তি বন্ধিত্ৰা পাযাসি। অথ খো নেসং ইত্থিযো ‘‘সামিকা কির ৰো ‘রাজাপরাধিকা চোরা’তি বন্ধিত্ৰা নিয্যন্তী’’তি সুত্ৰা ‘‘অতিচিরেন কূটা এতে ‘পুঞ্ঞকম্মং করোমা’তি দিৰসে দিৰসে অরঞ্ঞেৰ অচ্ছন্তি, সব্বকম্মন্তা পরিহীনা, গেহে ন কিঞ্চি ৰড্ঢতি, সুট্ঠু বদ্ধা সুট্ঠু গহিতা’’তি ৰদিংসু।
Atha nesaṃ gāmabhojako cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe etesu suraṃ pivantesu pāṇaghātādīni karontesu ca kahāpaṇādivasena ceva daṇḍabalivasena ca dhanaṃ labhāmi. Idāni etesaṃ puññakaraṇakālato paṭṭhāya ettako āyo natthi, handa ne rājakule paribhindāmī’’ti rājānaṃ upasaṅkamitvā core, mahārāja, passāmīti. Kuhiṃ, tātāti? Mayhaṃ gāmeti. Kiṃ corā nāma, tātāti? Rājāparādhikā devāti. Kiṃ jātikāti? Gahapatijātikā devāti. Gahapatikā kiṃ karissanti, tayā jānamānena kasmā mayhaṃ na kathitanti? Bhayena, mahārāja, na kathemi, idāni mā mayhaṃ dosaṃ kareyyāthāti. Atha rājā ‘‘ayaṃ mayhaṃ mahāravaṃ ravatī’’ti saddahitvā ‘‘tena hi gaccha, tvameva ne ānehī’’ti balaṃ datvā pesesi. So gantvā divasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyamāsaṃ bhuñjitvā gāmamajjhe nisīditvā ‘‘sve kiṃ kammaṃ karissāma, kiṃ maggaṃ samaṃ karoma, pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāmā’’ti mantayamāneyeva te parivāretvā ‘‘mā phandittha, rañño āṇā’’ti bandhitvā pāyāsi. Atha kho nesaṃ itthiyo ‘‘sāmikā kira vo ‘rājāparādhikā corā’ti bandhitvā niyyantī’’ti sutvā ‘‘aticirena kūṭā ete ‘puññakammaṃ karomā’ti divase divase araññeva acchanti, sabbakammantā parihīnā, gehe na kiñci vaḍḍhati, suṭṭhu baddhā suṭṭhu gahitā’’ti vadiṃsu.
গামভোজকোপি তে নেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসি। রাজা অনুপপরিক্খিত্ৰাযেৰ ‘‘হত্থিনা মদ্দাপেথা’’তি আহ। তেসু নীযমানেসু মঘো ইতরে আহ – ‘‘ভো, সক্খিস্সথ মম ৰচনং কাতু’’ন্তি? তৰ ৰচনং করোন্তাযেৰম্হ ইমং ভযং পত্তা, এৰং সন্তেপি তৰ ৰচনং করোম, ভণ ভো, কিং করোমাতি? এত্থ ভো ৰট্টে চরন্তানং নাম নিবদ্ধং এতং, কিং পন তুম্হে চোরাতি? ন চোরম্হাতি। ইমস্স লোকস্স সচ্চকিরিযা নাম অৰস্সযো, তস্মা সব্বেপি ‘‘যদি অম্হে চোরা, হত্থী মদ্দতু, অথ ন চোরা, মা মদ্দতূ’’তি সচ্চকিরিযং করোথাতি। তে তথা অকংসু। হত্থী উপগন্তুম্পি ন সক্কোতি, ৰিরৰন্তো পলাযতি, হত্থিং তুত্ততোমরঙ্কুসেহি কোট্টেন্তাপি উপনেতুং ন সক্কোন্তি। ‘‘হত্থিং উপনেতুং ন সক্কোমা’’তি রঞ্ঞো আরোচেসুং। তেন হি উপরি কটেন পটিচ্ছাদেত্ৰা মদ্দাপেথাতি। উপরি কটে দিন্নে দিগুণরৰং ৰিরৰন্তো পলাযতি।
Gāmabhojakopi te netvā rañño dassesi. Rājā anupaparikkhitvāyeva ‘‘hatthinā maddāpethā’’ti āha. Tesu nīyamānesu magho itare āha – ‘‘bho, sakkhissatha mama vacanaṃ kātu’’nti? Tava vacanaṃ karontāyevamha imaṃ bhayaṃ pattā, evaṃ santepi tava vacanaṃ karoma, bhaṇa bho, kiṃ karomāti? Ettha bho vaṭṭe carantānaṃ nāma nibaddhaṃ etaṃ, kiṃ pana tumhe corāti? Na coramhāti. Imassa lokassa saccakiriyā nāma avassayo, tasmā sabbepi ‘‘yadi amhe corā, hatthī maddatu, atha na corā, mā maddatū’’ti saccakiriyaṃ karothāti. Te tathā akaṃsu. Hatthī upagantumpi na sakkoti, viravanto palāyati, hatthiṃ tuttatomaraṅkusehi koṭṭentāpi upanetuṃ na sakkonti. ‘‘Hatthiṃ upanetuṃ na sakkomā’’ti rañño ārocesuṃ. Tena hi upari kaṭena paṭicchādetvā maddāpethāti. Upari kaṭe dinne diguṇaravaṃ viravanto palāyati.
রাজা সুত্ৰা পেসুঞ্ঞকারকং পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘তাত, হত্থী মদ্দিতুং ন ইচ্ছতী’’তি? আম, দেৰ, জেট্ঠকমাণৰো মন্তং জানাতি, মন্তস্সেৰ অযমানুভাৰোতি। রাজা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘মন্তো কির তে অত্থী’’তি পুচ্ছি? নত্থি, দেৰ, ময্হং মন্তো, সচ্চকিরিযং পন মযং করিম্হ – ‘‘যদি অম্হে রঞ্ঞো চোরা, মদ্দতু, অথ ন চোরা, মা মদ্দতূ’’তি, সচ্চকিরিযায নো এস আনুভাৰোতি। কিং পন, তাত, তুম্হে কম্মং করোথাতি? অম্হে, দেৰ, মগ্গং সমং করোম, চতুমহাপথে সালং করোম , পোক্খরণিং খণাম, সেতুং বন্ধাম, এৰরূপানি পুঞ্ঞকম্মানি করোন্তা ৰিচরিম্হাতি।
Rājā sutvā pesuññakārakaṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘tāta, hatthī maddituṃ na icchatī’’ti? Āma, deva, jeṭṭhakamāṇavo mantaṃ jānāti, mantasseva ayamānubhāvoti. Rājā taṃ pakkosāpetvā ‘‘manto kira te atthī’’ti pucchi? Natthi, deva, mayhaṃ manto, saccakiriyaṃ pana mayaṃ karimha – ‘‘yadi amhe rañño corā, maddatu, atha na corā, mā maddatū’’ti, saccakiriyāya no esa ānubhāvoti. Kiṃ pana, tāta, tumhe kammaṃ karothāti? Amhe, deva, maggaṃ samaṃ karoma, catumahāpathe sālaṃ karoma , pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāma, evarūpāni puññakammāni karontā vicarimhāti.
অযং তুম্হে কিমত্থং পিসুণেসীতি? অম্হাকং পমত্তকালে ইদঞ্চিদঞ্চ লভতি, অপ্পমত্তকালে তং নত্থি, এতেন কারণেনাতি। তাত, অযং হত্থী নাম তিরচ্ছানো, সোপি তুম্হাকং গুণে জানাতি। অহং মনুস্সো হুত্ৰাপি ন জানামি, তুম্হাকং ৰসনগামং তুম্হাকংযেৰ পুন অহরণীযং কত্ৰা দেমি, অযম্পি হত্থী তুম্হাকংযেৰ হোতু, পেসুঞ্ঞকারকোপি তুম্হাকংযেৰ দাসো হোতু। ইতো পট্ঠায ময্হম্পি পুঞ্ঞকম্মং করোথাতি ধনং দত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি। তে ধনং গহেত্ৰা ৰারেন ৰারেন হত্থিং আরুয্হ গচ্ছন্তা মন্তযন্তি ‘‘ভো পুঞ্ঞকম্মং নাম অনাগতভৰত্থায করিযতি, অম্হাকং পন অন্তোউদকে পুপ্ফিতং নীলুপ্পলং ৰিয ইমস্মিঞ্ঞেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দেতি। ইদানি অতিরেকং পুঞ্ঞং করিস্সামা’’তি, কিং করোমাতি? চতুমহাপথে থাৰরং কত্ৰা মহাজনস্স ৰিস্সমনসালং করোম, ইত্থীহি পন সদ্ধিং অপত্তিকং কত্ৰা করিস্সাম, অম্হেসু হি ‘‘চোরা’’তি গহেত্ৰা নীযমানেসু ইত্থীনং একাপি চিন্তামত্তকম্পি অকত্ৰা ‘‘সুবদ্ধা সুগহিতা’’তি উট্ঠহিংসু, তস্মা তাসং পত্তিং ন দস্সামাতি। তে অত্তনো গেহানি গন্ত্ৰা হত্থিনো তেত্তিংসপিণ্ডং দেন্তি, তেত্তিংস তিণমুট্ঠিযো আহরন্তি, তং সব্বং হত্থিস্স কুচ্ছিপূরং জাতং। তে অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা রুক্খে ছিন্দন্তি, ছিন্নং ছিন্নং হত্থী কড্ঢিত্ৰা সকটপথে ঠপেসি। তে রুক্খে তচ্ছেত্ৰা সালায কম্মং আরভিংসু।
Ayaṃ tumhe kimatthaṃ pisuṇesīti? Amhākaṃ pamattakāle idañcidañca labhati, appamattakāle taṃ natthi, etena kāraṇenāti. Tāta, ayaṃ hatthī nāma tiracchāno, sopi tumhākaṃ guṇe jānāti. Ahaṃ manusso hutvāpi na jānāmi, tumhākaṃ vasanagāmaṃ tumhākaṃyeva puna aharaṇīyaṃ katvā demi, ayampi hatthī tumhākaṃyeva hotu, pesuññakārakopi tumhākaṃyeva dāso hotu. Ito paṭṭhāya mayhampi puññakammaṃ karothāti dhanaṃ datvā vissajjesi. Te dhanaṃ gahetvā vārena vārena hatthiṃ āruyha gacchantā mantayanti ‘‘bho puññakammaṃ nāma anāgatabhavatthāya kariyati, amhākaṃ pana antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya imasmiññeva attabhāve vipākaṃ deti. Idāni atirekaṃ puññaṃ karissāmā’’ti, kiṃ karomāti? Catumahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karoma, itthīhi pana saddhiṃ apattikaṃ katvā karissāma, amhesu hi ‘‘corā’’ti gahetvā nīyamānesu itthīnaṃ ekāpi cintāmattakampi akatvā ‘‘subaddhā sugahitā’’ti uṭṭhahiṃsu, tasmā tāsaṃ pattiṃ na dassāmāti. Te attano gehāni gantvā hatthino tettiṃsapiṇḍaṃ denti, tettiṃsa tiṇamuṭṭhiyo āharanti, taṃ sabbaṃ hatthissa kucchipūraṃ jātaṃ. Te araññaṃ pavisitvā rukkhe chindanti, chinnaṃ chinnaṃ hatthī kaḍḍhitvā sakaṭapathe ṭhapesi. Te rukkhe tacchetvā sālāya kammaṃ ārabhiṃsu.
মঘস্স গেহে সুজাতা, সুধম্মা, চিত্তা, নন্দাতি চতস্সো ভরিযাযো অহেসুং। সুধম্মা ৰড্ঢকিং পুচ্ছতি – ‘‘তাত, ইমে সহাযা কালস্সেৰ গন্ত্ৰা সাযং এন্তি, কিং কম্মং করোন্তী’’তি? ‘‘সালং করোন্তি, অম্মা’’তি। ‘‘তাত, ময্হম্পি সালায পত্তিং কত্ৰা দেহী’’তি। ‘‘ইত্থীহি অপত্তিকং করোমা’’তি এতে ৰদন্তীতি। সা ৰড্ঢকিস্স অট্ঠ কহাপণে দত্ৰা ‘‘তাত, যেন কেনচি উপাযেন ময্হং পত্তিকং করোহী’’তি আহ। সো ‘‘সাধু অম্মা’’তি ৰত্ৰা পুরেতরং ৰাসিফরসুং গহেত্ৰা গামমজ্ঝে ঠত্ৰা ‘‘কিং ভো অজ্জ ইমস্মিম্পি কালে ন নিক্খমথা’’তি উচ্চাসদ্দং কত্ৰা ‘‘সব্বে মগ্গং আরুল়্হা’’তি ঞত্ৰা ‘‘গচ্ছথ তাৰ তুম্হে, ময্হং পপঞ্চো অত্থী’’তি তে পুরতো কত্ৰা অঞ্ঞং মগ্গং আরুয্হ কণ্ণিকূপগং রুক্খং ছিন্দিত্ৰা তচ্ছেত্ৰা মট্ঠং কত্ৰা আহরিত্ৰা সুধম্মায গেহে ঠপেসি – ‘‘মযা দেহীতি ৰুত্তদিৰসে নীহরিত্ৰা দদেয্যাসী’’তি।
Maghassa gehe sujātā, sudhammā, cittā, nandāti catasso bhariyāyo ahesuṃ. Sudhammā vaḍḍhakiṃ pucchati – ‘‘tāta, ime sahāyā kālasseva gantvā sāyaṃ enti, kiṃ kammaṃ karontī’’ti? ‘‘Sālaṃ karonti, ammā’’ti. ‘‘Tāta, mayhampi sālāya pattiṃ katvā dehī’’ti. ‘‘Itthīhi apattikaṃ karomā’’ti ete vadantīti. Sā vaḍḍhakissa aṭṭha kahāpaṇe datvā ‘‘tāta, yena kenaci upāyena mayhaṃ pattikaṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhu ammā’’ti vatvā puretaraṃ vāsipharasuṃ gahetvā gāmamajjhe ṭhatvā ‘‘kiṃ bho ajja imasmimpi kāle na nikkhamathā’’ti uccāsaddaṃ katvā ‘‘sabbe maggaṃ āruḷhā’’ti ñatvā ‘‘gacchatha tāva tumhe, mayhaṃ papañco atthī’’ti te purato katvā aññaṃ maggaṃ āruyha kaṇṇikūpagaṃ rukkhaṃ chinditvā tacchetvā maṭṭhaṃ katvā āharitvā sudhammāya gehe ṭhapesi – ‘‘mayā dehīti vuttadivase nīharitvā dadeyyāsī’’ti.
অথ নিট্ঠিতে দব্বসম্ভারকম্মে ভূমিকম্মতো পট্ঠায চযবন্ধনথম্ভুস্সাপন সঙ্ঘাটযোজন কণ্ণিকমঞ্চবন্ধনেসু কতেসু সো ৰড্ঢকী কণ্ণিকমঞ্চে নিসীদিত্ৰা চতূহি দিসাহি গোপানসিযো উক্খিপিত্ৰা ‘‘ভো একং পমুট্ঠং অত্থী’’তি আহ। কিং ভো পমুট্ঠং, সব্বমেৰ ত্ৰং পমুস্সসীতি। ইমা ভো গোপানসিযো কত্থ পতিট্ঠহিস্সন্তীতি? কণ্ণিকা নাম লদ্ধুং ৰট্টতীতি। কুহিং ভো ইদানি সক্কা লদ্ধুন্তি? কুলানং গেহে সক্কা লদ্ধুন্তি। আহিণ্ডন্তা পুচ্ছথাতি। তে অন্তোগামং পৰিসিত্ৰা পুচ্ছিত্ৰা সুধম্মায ঘরদ্ৰারে ‘‘ইমস্মিং ঘরে কণ্ণিকা অত্থী’’তি আহংসু। সা ‘‘অত্থী’’তি আহ। হন্দ মূলং গণ্হাহীতি। মূলং ন গণ্হামি, সচে মম পত্তিং করোথ, দস্সামীতি। এথ ভো মাতুগামস্স পত্তিং ন করোম, অরঞ্ঞং গন্ত্ৰা রুক্খং ছিন্দিস্সামাতি নিক্খমিংসু।
Atha niṭṭhite dabbasambhārakamme bhūmikammato paṭṭhāya cayabandhanathambhussāpana saṅghāṭayojana kaṇṇikamañcabandhanesu katesu so vaḍḍhakī kaṇṇikamañce nisīditvā catūhi disāhi gopānasiyo ukkhipitvā ‘‘bho ekaṃ pamuṭṭhaṃ atthī’’ti āha. Kiṃ bho pamuṭṭhaṃ, sabbameva tvaṃ pamussasīti. Imā bho gopānasiyo kattha patiṭṭhahissantīti? Kaṇṇikā nāma laddhuṃ vaṭṭatīti. Kuhiṃ bho idāni sakkā laddhunti? Kulānaṃ gehe sakkā laddhunti. Āhiṇḍantā pucchathāti. Te antogāmaṃ pavisitvā pucchitvā sudhammāya gharadvāre ‘‘imasmiṃ ghare kaṇṇikā atthī’’ti āhaṃsu. Sā ‘‘atthī’’ti āha. Handa mūlaṃ gaṇhāhīti. Mūlaṃ na gaṇhāmi, sace mama pattiṃ karotha, dassāmīti. Etha bho mātugāmassa pattiṃ na karoma, araññaṃ gantvā rukkhaṃ chindissāmāti nikkhamiṃsu.
ততো ৰড্ঢকী ‘‘কিং ন লদ্ধা, তাত, কণ্ণিকা’’তি পুচ্ছি। তে তমত্থং আরোচযিংসু। ৰড্ঢকী কণ্ণিকমঞ্চে নিসিন্নোৰ আকাসং উল্লোকেত্ৰা ‘‘ভো অজ্জ নক্খত্তং সুন্দরং, ইদং অঞ্ঞং সংৰচ্ছরং অতিক্কমিত্ৰা সক্কা লদ্ধুং, তুম্হেহি চ দুক্খেন আভতা দব্বসম্ভারা, তে সকলসংৰচ্ছরেন ইমস্মিঞ্ঞেৰ ঠানে পূতিকা ভৰিস্সন্তি। দেৰলোকে নিব্বত্তকালে তস্সাপি একস্মিং কোণে সালা হোতু, আহরথ ন’’ন্তি আহ। সাপি যাৰ তে ন পুন আগচ্ছন্তি, তাৰ কণ্ণিকায হেট্ঠিমতলে ‘‘অযং সালা সুধম্মা নামা’’তি অক্খরানি ছিন্দাপেত্ৰা অহতেন ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা ঠপেসি। কম্মিকা আগন্ত্ৰা – ‘‘আহর, রে কণ্ণিকং , যং হোতু তং হোতু। তুয্হম্পি পত্তিং করিস্সামা’’তি আহংসু। সা নীহরিত্ৰা ‘‘তাতা, যাৰ অট্ঠ ৰা সোল়স ৰা গোপানসিযো ন আরোহন্তি, তাৰ ইমং ৰত্থং মা নিব্বেঠযিত্থা’’তি ৰত্ৰা অদাসি। তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা গহেত্ৰা গোপানসিযো আরোপেত্ৰাৰ ৰত্থং নিব্বেঠেসুং।
Tato vaḍḍhakī ‘‘kiṃ na laddhā, tāta, kaṇṇikā’’ti pucchi. Te tamatthaṃ ārocayiṃsu. Vaḍḍhakī kaṇṇikamañce nisinnova ākāsaṃ ulloketvā ‘‘bho ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, idaṃ aññaṃ saṃvaccharaṃ atikkamitvā sakkā laddhuṃ, tumhehi ca dukkhena ābhatā dabbasambhārā, te sakalasaṃvaccharena imasmiññeva ṭhāne pūtikā bhavissanti. Devaloke nibbattakāle tassāpi ekasmiṃ koṇe sālā hotu, āharatha na’’nti āha. Sāpi yāva te na puna āgacchanti, tāva kaṇṇikāya heṭṭhimatale ‘‘ayaṃ sālā sudhammā nāmā’’ti akkharāni chindāpetvā ahatena vatthena veṭhetvā ṭhapesi. Kammikā āgantvā – ‘‘āhara, re kaṇṇikaṃ , yaṃ hotu taṃ hotu. Tuyhampi pattiṃ karissāmā’’ti āhaṃsu. Sā nīharitvā ‘‘tātā, yāva aṭṭha vā soḷasa vā gopānasiyo na ārohanti, tāva imaṃ vatthaṃ mā nibbeṭhayitthā’’ti vatvā adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā gahetvā gopānasiyo āropetvāva vatthaṃ nibbeṭhesuṃ.
একো মহাগামিকমনুস্সো উদ্ধং উল্লোকেন্তো অক্খরানি দিস্ৰা ‘‘কিং, ভো, ইদ’’ন্তি অক্খরঞ্ঞুং মনুস্সং পক্কোসাপেত্ৰা দস্সেসি। সো ‘‘সুধম্মা নাম অযং সালা’’তি আহ। ‘‘হরথ, ভো, মযং আদিতো পট্ঠায সালং কত্ৰা নামমত্তম্পি ন লভাম, এসা রতনমত্তেন কণ্ণিকরুক্খেন সালং অত্তনো নামেন কারেতী’’তি ৰিরৰন্তি। ৰড্ঢকী তেসং ৰিরৰন্তানংযেৰ গোপানসিযো পৰেসেত্ৰা আণিং দত্ৰা সালাকম্মং নিট্ঠাপেসি।
Eko mahāgāmikamanusso uddhaṃ ullokento akkharāni disvā ‘‘kiṃ, bho, ida’’nti akkharaññuṃ manussaṃ pakkosāpetvā dassesi. So ‘‘sudhammā nāma ayaṃ sālā’’ti āha. ‘‘Haratha, bho, mayaṃ ādito paṭṭhāya sālaṃ katvā nāmamattampi na labhāma, esā ratanamattena kaṇṇikarukkhena sālaṃ attano nāmena kāretī’’ti viravanti. Vaḍḍhakī tesaṃ viravantānaṃyeva gopānasiyo pavesetvā āṇiṃ datvā sālākammaṃ niṭṭhāpesi.
সালং তিধা ৰিভজিংসু, একস্মিং কোট্ঠাসে ইস্সরানং ৰসনট্ঠানং অকংসু, একস্মিং দুগ্গতানং, একস্মিং গিলানানং। তেত্তিংস জনা তেত্তিংস ফলকানি পঞ্ঞপেত্ৰা হত্থিস্স সঞ্ঞং অদংসু – ‘‘আগন্তুকো আগন্ত্ৰা যস্স অত্থতে ফলকে নিসীদতি, তং গহেত্ৰা ফলকসামিকস্সেৰ গেহে পতিট্ঠপেহি। তস্স পাদপরিকম্মপিট্ঠিপরিকম্মখাদনীযভোজনীযসযনানি সব্বানি ফলকসামিকস্সেৰ ভারো ভৰিস্সতী’’তি। হত্থী আগতাগতং গহেত্ৰা ফলকসামিকস্স গেহং নেতি, সো তস্স তং দিৰসং কত্তব্বং করোতি।
Sālaṃ tidhā vibhajiṃsu, ekasmiṃ koṭṭhāse issarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ akaṃsu, ekasmiṃ duggatānaṃ, ekasmiṃ gilānānaṃ. Tettiṃsa janā tettiṃsa phalakāni paññapetvā hatthissa saññaṃ adaṃsu – ‘‘āgantuko āgantvā yassa atthate phalake nisīdati, taṃ gahetvā phalakasāmikasseva gehe patiṭṭhapehi. Tassa pādaparikammapiṭṭhiparikammakhādanīyabhojanīyasayanāni sabbāni phalakasāmikasseva bhāro bhavissatī’’ti. Hatthī āgatāgataṃ gahetvā phalakasāmikassa gehaṃ neti, so tassa taṃ divasaṃ kattabbaṃ karoti.
মঘমাণৰো সালতো অৰিদূরে ঠানে কোৰিল়াররুক্খং রোপাপেসি, মূলে চস্স পাসাণফলকং অত্থরি। নন্দা নামস্স ভরিযা অৰিদূরে পোক্খরণিং খণাপেসি, চিত্তা মালাৰচ্ছে রোপাপেসি, সব্বজেট্ঠিকা পন আদাসং গহেত্ৰা অত্তভাৰং মণ্ডযমানাৰ ৰিচরতি। মঘো তং আহ – ‘‘ভদ্দে, সুধম্মা, সালায পত্তিকা জাতা, নন্দা পোক্খরণিং খণাপেসি, চিত্তা মালাৰচ্ছে রোপাপেসি। তৰ পন পুঞ্ঞকম্মং নাম নত্থি, একং পুঞ্ঞং করোহি, ভদ্দে’’তি সা ‘‘ত্ৰং কস্স কারণা করোসি, ননু তযা কতং ময্হমেৰা’’তি ৰত্ৰা অত্তভাৰমণ্ডনমেৰ অনুযুঞ্জতি।
Maghamāṇavo sālato avidūre ṭhāne koviḷārarukkhaṃ ropāpesi, mūle cassa pāsāṇaphalakaṃ atthari. Nandā nāmassa bhariyā avidūre pokkharaṇiṃ khaṇāpesi, cittā mālāvacche ropāpesi, sabbajeṭṭhikā pana ādāsaṃ gahetvā attabhāvaṃ maṇḍayamānāva vicarati. Magho taṃ āha – ‘‘bhadde, sudhammā, sālāya pattikā jātā, nandā pokkharaṇiṃ khaṇāpesi, cittā mālāvacche ropāpesi. Tava pana puññakammaṃ nāma natthi, ekaṃ puññaṃ karohi, bhadde’’ti sā ‘‘tvaṃ kassa kāraṇā karosi, nanu tayā kataṃ mayhamevā’’ti vatvā attabhāvamaṇḍanameva anuyuñjati.
মঘো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চৰিত্ৰা তাৰতিংসভৰনে সক্কো হুত্ৰা নিব্বত্তি, তেপি তেত্তিংস গামিকমনুস্সা কালঙ্কত্ৰা তেত্তিংস দেৰপুত্তা হুত্ৰা তস্সেৰ সন্তিকে নিব্বত্তা। সক্কস্স ৰেজযন্তো নাম পাসাদো সত্ত যোজনসতানি উগ্গচ্ছি, ধজো তীণি যোজনসতানি উগ্গচ্ছি, কোৰিল়াররুক্খস্স নিস্সন্দেন সমন্তা তিযোজনসতপরিমণ্ডলো পঞ্চদসযোজনপরিণাহক্খন্ধো পারিচ্ছত্তকো নিব্বত্তি, পাসাণফলকস্স নিস্সন্দেন পারিচ্ছত্তকমূলে সট্ঠিযোজনিকা পণ্ডুকম্বলসিলা নিব্বত্তি। সুধম্মায কণ্ণিকরুক্খস্স নিস্সন্দেন তিযোজনসতিকা সুধম্মা দেৰসভা নিব্বত্তি। নন্দায পোক্খরণিযা নিস্সন্দেন পঞ্ঞাসযোজনা নন্দা নাম পোক্খরণী নিব্বত্তি। চিত্তায মালাৰচ্ছৰত্থুনিস্সন্দেন সট্ঠিযোজনিকং চিত্তলতাৰনং নাম উয্যানং নিব্বত্তি।
Magho yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā tāvatiṃsabhavane sakko hutvā nibbatti, tepi tettiṃsa gāmikamanussā kālaṅkatvā tettiṃsa devaputtā hutvā tasseva santike nibbattā. Sakkassa vejayanto nāma pāsādo satta yojanasatāni uggacchi, dhajo tīṇi yojanasatāni uggacchi, koviḷārarukkhassa nissandena samantā tiyojanasataparimaṇḍalo pañcadasayojanapariṇāhakkhandho pāricchattako nibbatti, pāsāṇaphalakassa nissandena pāricchattakamūle saṭṭhiyojanikā paṇḍukambalasilā nibbatti. Sudhammāya kaṇṇikarukkhassa nissandena tiyojanasatikā sudhammā devasabhā nibbatti. Nandāya pokkharaṇiyā nissandena paññāsayojanā nandā nāma pokkharaṇī nibbatti. Cittāya mālāvacchavatthunissandena saṭṭhiyojanikaṃ cittalatāvanaṃ nāma uyyānaṃ nibbatti.
সক্কো দেৰরাজা সুধম্মায দেৰসভায যোজনিকে সুৰণ্ণপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিযোজনিকে সেতচ্ছত্তে ধারিযমানে তেহি দেৰপুত্তেহি তাহি দেৰকঞ্ঞাহি অড্ঢতিযাহি নাটককোটীহি দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰতাহি চ পরিৰারিতো মহাসম্পত্তিং ওলোকেন্তো তা তিস্সো ইত্থিযো দিস্ৰা ‘‘ইমা তাৰ পঞ্ঞাযন্তি, সুজাতা কুহি’’ন্তি ওলোকেন্তো ‘‘অযং মম ৰচনং অকত্ৰা গিরিকন্দরায বকসকুণিকা হুত্ৰা নিব্বত্তা’’তি দিস্ৰা দেৰলোকতো ওতরিত্ৰা তস্সা সন্তিকং গতো। সা দিস্ৰাৰ সঞ্জানিত্ৰা অধোমুখা জাতা। ‘‘বালে, ইদানি কিং সীসং ন উক্খিপসি? ত্ৰং মম ৰচনং অকত্ৰা অত্তভাৰমেৰ মণ্ডযমানা ৰীতিনামেসি। সুধম্মায চ নন্দায চ চিত্তায চ মহাসম্পত্তি নিব্বত্তা, এহি অম্হাকং সম্পত্তিং পস্সা’’তি দেৰলোকং নেত্ৰা নন্দায পোক্খরণিযা পক্খিপিত্ৰা পল্লঙ্কে নিসীদি।
Sakko devarājā sudhammāya devasabhāya yojanike suvaṇṇapallaṅke nisinno tiyojanike setacchatte dhāriyamāne tehi devaputtehi tāhi devakaññāhi aḍḍhatiyāhi nāṭakakoṭīhi dvīsu devalokesu devatāhi ca parivārito mahāsampattiṃ olokento tā tisso itthiyo disvā ‘‘imā tāva paññāyanti, sujātā kuhi’’nti olokento ‘‘ayaṃ mama vacanaṃ akatvā girikandarāya bakasakuṇikā hutvā nibbattā’’ti disvā devalokato otaritvā tassā santikaṃ gato. Sā disvāva sañjānitvā adhomukhā jātā. ‘‘Bāle, idāni kiṃ sīsaṃ na ukkhipasi? Tvaṃ mama vacanaṃ akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā vītināmesi. Sudhammāya ca nandāya ca cittāya ca mahāsampatti nibbattā, ehi amhākaṃ sampattiṃ passā’’ti devalokaṃ netvā nandāya pokkharaṇiyā pakkhipitvā pallaṅke nisīdi.
নাটকিত্থিযো ‘‘কুহিং গতত্থ, মহারাজা’’তি পুচ্ছিংসু। সো অনারোচেতুকামোপি তাহি নিপ্পীল়িযমানো ‘‘সুজাতায সন্তিক’’ন্তি আহ। কুহিং নিব্বত্তা, মহারাজাতি? কন্দরপাদেতি। ইদানি কুহিন্তি? নন্দাপোক্খরণিযং মে ৰিস্সট্ঠাতি। এথ, ভো, অম্হাকং অয্যং পস্সামাতি সব্বা তত্থ অগমংসু। সা পুব্বে সব্বজেট্ঠিকা হুত্ৰা তা অৰমঞ্ঞিত্থ। ইদানি তাপি তং দিস্ৰা – ‘‘পস্সথ, ভো অম্হাকং অয্যায মুখং কক্কটকৰিজ্ঝনসূলসদিস’’ন্তিআদীনি ৰদন্তিযো কেল়িং অকংসু। সা অতিৰিয অট্টিযমানা সক্কং দেৰরাজানং আহ – ‘‘মহারাজ, ইমানি সুৰণ্ণরজতমণিৰিমানানি ৰা নন্দাপোক্খরণী ৰা ময্হং কিং করিস্সতি, জাতিভূমিযেৰ মহারাজ সত্তানং সুখা, মং তত্থেৰ কন্দরপাদে ৰিস্সজ্জেহী’’তি। সক্কো তং তত্থ ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘মম ৰচনং করিস্সসী’’তি আহ। করিস্সামি, মহারাজাতি। পঞ্চ সীলানি গহেত্ৰা অখণ্ডানি কত্ৰা রক্খ, কতিপাহেন তং এতাসং জেট্ঠিকং করিস্সামীতি। সা তথা অকাসি।
Nāṭakitthiyo ‘‘kuhiṃ gatattha, mahārājā’’ti pucchiṃsu. So anārocetukāmopi tāhi nippīḷiyamāno ‘‘sujātāya santika’’nti āha. Kuhiṃ nibbattā, mahārājāti? Kandarapādeti. Idāni kuhinti? Nandāpokkharaṇiyaṃ me vissaṭṭhāti. Etha, bho, amhākaṃ ayyaṃ passāmāti sabbā tattha agamaṃsu. Sā pubbe sabbajeṭṭhikā hutvā tā avamaññittha. Idāni tāpi taṃ disvā – ‘‘passatha, bho amhākaṃ ayyāya mukhaṃ kakkaṭakavijjhanasūlasadisa’’ntiādīni vadantiyo keḷiṃ akaṃsu. Sā ativiya aṭṭiyamānā sakkaṃ devarājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, imāni suvaṇṇarajatamaṇivimānāni vā nandāpokkharaṇī vā mayhaṃ kiṃ karissati, jātibhūmiyeva mahārāja sattānaṃ sukhā, maṃ tattheva kandarapāde vissajjehī’’ti. Sakko taṃ tattha vissajjetvā ‘‘mama vacanaṃ karissasī’’ti āha. Karissāmi, mahārājāti. Pañca sīlāni gahetvā akhaṇḍāni katvā rakkha, katipāhena taṃ etāsaṃ jeṭṭhikaṃ karissāmīti. Sā tathā akāsi.
সক্কো কতিপাহস্স অচ্চযেন ‘‘সক্কা নু খো সীলং রক্খিতু’’ন্তি গন্ত্ৰা মচ্ছরূপেন উত্তানকো হুত্ৰা তস্সা পুরতো উদকপিট্ঠে ওসরতি, সা ‘‘মতমচ্ছকো ভৰিস্সতী’’তি গন্ত্ৰা সীসে অগ্গহেসি। মচ্ছো নঙ্গুট্ঠং চালেসি। সা ‘‘জীৰতি মঞ্ঞে’’তি উদকে ৰিস্সজ্জেসি। সক্কো আকাসে ঠত্ৰা ‘‘সাধু, সাধু, রক্খসি সিক্খাপদং, এৰং তং রক্খমানং কতিপাহেনেৰ নাটকানং জেট্ঠিকং করিস্সামী’’তি আহ। তস্সাপি পঞ্চ ৰস্সসতানি আযু অহোসি। একদিৰসম্পি উদরপূরং নালত্থং, সুক্খিত্ৰা পরিসুক্খিত্ৰা মিলাযমানাপি সীলং অখণ্ডেত্ৰা কালঙ্কত্ৰা বারাণসিযং কুম্ভকারগেহে নিব্বত্তি।
Sakko katipāhassa accayena ‘‘sakkā nu kho sīlaṃ rakkhitu’’nti gantvā maccharūpena uttānako hutvā tassā purato udakapiṭṭhe osarati, sā ‘‘matamacchako bhavissatī’’ti gantvā sīse aggahesi. Maccho naṅguṭṭhaṃ cālesi. Sā ‘‘jīvati maññe’’ti udake vissajjesi. Sakko ākāse ṭhatvā ‘‘sādhu, sādhu, rakkhasi sikkhāpadaṃ, evaṃ taṃ rakkhamānaṃ katipāheneva nāṭakānaṃ jeṭṭhikaṃ karissāmī’’ti āha. Tassāpi pañca vassasatāni āyu ahosi. Ekadivasampi udarapūraṃ nālatthaṃ, sukkhitvā parisukkhitvā milāyamānāpi sīlaṃ akhaṇḍetvā kālaṅkatvā bārāṇasiyaṃ kumbhakāragehe nibbatti.
সক্কো ‘‘কুহিং নিব্বত্তা’’তি ওলোকেন্তো দিস্ৰা ‘‘ততো ইধ আনেতুং ন সক্কা, জীৰিতৰুত্তিমস্সা দস্সামী’’তি সুৰণ্ণএল়ালুকানং যানকং পূরেত্ৰা মজ্ঝে গামস্স মহল্লকৰেসেন নিসীদিত্ৰা ‘‘এল়ালুকানি গণ্হথা’’তি উক্কুট্ঠিমকাসি। সমন্তা গামৰাসিকা আগন্ত্ৰা ‘‘দেহি, তাতা’’তি আহংসু। অহং সীলরক্খকানং দেমি, তুম্হে সীলং রক্খথাতি। তাত মযং সীলং নাম কীদিসন্তিপি ন জানাম, মূলেন দেহীতি। ‘‘সীলরক্খকানংযেৰ দম্মী’’তি আহ। ‘‘এথ, রে কোসি অযং এল়ালুকমহল্লকো’’তি সব্বে নিৰত্তিংসু।
Sakko ‘‘kuhiṃ nibbattā’’ti olokento disvā ‘‘tato idha ānetuṃ na sakkā, jīvitavuttimassā dassāmī’’ti suvaṇṇaeḷālukānaṃ yānakaṃ pūretvā majjhe gāmassa mahallakavesena nisīditvā ‘‘eḷālukāni gaṇhathā’’ti ukkuṭṭhimakāsi. Samantā gāmavāsikā āgantvā ‘‘dehi, tātā’’ti āhaṃsu. Ahaṃ sīlarakkhakānaṃ demi, tumhe sīlaṃ rakkhathāti. Tāta mayaṃ sīlaṃ nāma kīdisantipi na jānāma, mūlena dehīti. ‘‘Sīlarakkhakānaṃyeva dammī’’ti āha. ‘‘Etha, re kosi ayaṃ eḷālukamahallako’’ti sabbe nivattiṃsu.
সা দারিকা পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, তুম্হে এল়ালুকত্থায গতা তুচ্ছহত্থাৰ আগতা’’তি। কোসি, অম্ম, এল়ালুকমহল্লকো ‘‘অহং সীলরক্খকানং দম্মী’’তি ৰদতি, নূনিমস্স দারিকা সীলং খাদিত্ৰা ৰত্তন্তি, মযং সীলমেৰ ন জানামাতি। সা ‘‘ময্হং আনীতং ভৰিস্সতী’’তি গন্ত্ৰা ‘‘এল়ালুকং, তাত, দেহী’’তি আহ। ‘‘ত্ৰং সীলানি রক্খসি অম্মা’’তি? ‘‘আম, তাত রক্খামী’’তি। ইদং মযা তুয্হমেৰ আভতন্তি গেহদ্ৰারে যানেন সদ্ধিং ঠপেত্ৰা পক্কামি। সাপি যাৰজীৰং সীলং রক্খিত্ৰা চৰিত্ৰা ৰেপচিত্তিঅসুরস্স ধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তি। সীলনিস্সন্দেন পাসাদিকা অহোসি। সো ‘‘ধীতুৰিৰাহমঙ্গলং করিস্সামী’’তি অসুরে সন্নিপাতেসি।
Sā dārikā pucchi – ‘‘amma, tumhe eḷālukatthāya gatā tucchahatthāva āgatā’’ti. Kosi, amma, eḷālukamahallako ‘‘ahaṃ sīlarakkhakānaṃ dammī’’ti vadati, nūnimassa dārikā sīlaṃ khāditvā vattanti, mayaṃ sīlameva na jānāmāti. Sā ‘‘mayhaṃ ānītaṃ bhavissatī’’ti gantvā ‘‘eḷālukaṃ, tāta, dehī’’ti āha. ‘‘Tvaṃ sīlāni rakkhasi ammā’’ti? ‘‘Āma, tāta rakkhāmī’’ti. Idaṃ mayā tuyhameva ābhatanti gehadvāre yānena saddhiṃ ṭhapetvā pakkāmi. Sāpi yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā cavitvā vepacittiasurassa dhītā hutvā nibbatti. Sīlanissandena pāsādikā ahosi. So ‘‘dhītuvivāhamaṅgalaṃ karissāmī’’ti asure sannipātesi.
সক্কো ‘‘কুহিং নিব্বত্তা’’তি ওলোকেন্তো ‘‘অসুরভৰনে নিব্বত্তা, অজ্জস্সা ৰিৰাহমঙ্গলং করিস্সন্তী’’তি দিস্ৰা ‘‘ইদানি যংকিঞ্চি কত্ৰা আনেতব্বা মযা’’তি অসুরৰণ্ণং নিম্মিনিত্ৰা গন্ত্ৰা অসুরানং অন্তরে অট্ঠাসি। ‘‘তৰ সামিকং ৰদেহী’’তি তস্সা হত্থে পিতা পুপ্ফদামং অদাসি ‘‘যং ইচ্ছসি, তস্সূপরি খিপাহী’’তি। সা ওলোকেন্তী সক্কং দিস্ৰা পুব্বসন্নিৰাসেন সঞ্জাতসিনেহা ‘‘অযং মে সামিকো’’তি তস্সূপরি দামং খিপি। সো তং বাহায গহেত্ৰা আকাসে উপ্পতি, তস্মিং খণে অসুরা সঞ্জানিংসু। তে ‘‘গণ্হথ, গণ্হথ, জরসক্কং, ৰেরিকো অম্হাকং, ন মযং এতস্স দারিকং দস্সামা’’তি অনুবন্ধিংসু। ৰেপচিত্তি পুচ্ছি ‘‘কেনাহটা’’তি? ‘‘জরসক্কেন মহারাজা’’তি। ‘‘অৰসেসেসু অযমেৰ সেট্ঠো, অপেথা’’তি আহ। সক্কো নং নেত্ৰা অড্ঢতিযকোটিনাটকানং জেট্ঠিকট্ঠানে ঠপেসি। সা সক্কং ৰরং যাচি – ‘‘মহারাজ, ময্হং ইমস্মিং দেৰলোকে মাতা ৰা পিতা ৰা ভাতা ৰা ভগিনী ৰা নত্থি, যত্থ যত্থ গচ্ছসি, তত্থ তত্থ মং গহেত্ৰাৰ গচ্ছ মহারাজা’’তি। সক্কো ‘‘সাধূ’’তি পটিঞ্ঞং অদাসি।
Sakko ‘‘kuhiṃ nibbattā’’ti olokento ‘‘asurabhavane nibbattā, ajjassā vivāhamaṅgalaṃ karissantī’’ti disvā ‘‘idāni yaṃkiñci katvā ānetabbā mayā’’ti asuravaṇṇaṃ nimminitvā gantvā asurānaṃ antare aṭṭhāsi. ‘‘Tava sāmikaṃ vadehī’’ti tassā hatthe pitā pupphadāmaṃ adāsi ‘‘yaṃ icchasi, tassūpari khipāhī’’ti. Sā olokentī sakkaṃ disvā pubbasannivāsena sañjātasinehā ‘‘ayaṃ me sāmiko’’ti tassūpari dāmaṃ khipi. So taṃ bāhāya gahetvā ākāse uppati, tasmiṃ khaṇe asurā sañjāniṃsu. Te ‘‘gaṇhatha, gaṇhatha, jarasakkaṃ, veriko amhākaṃ, na mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā’’ti anubandhiṃsu. Vepacitti pucchi ‘‘kenāhaṭā’’ti? ‘‘Jarasakkena mahārājā’’ti. ‘‘Avasesesu ayameva seṭṭho, apethā’’ti āha. Sakko naṃ netvā aḍḍhatiyakoṭināṭakānaṃ jeṭṭhikaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṃ varaṃ yāci – ‘‘mahārāja, mayhaṃ imasmiṃ devaloke mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā natthi, yattha yattha gacchasi, tattha tattha maṃ gahetvāva gaccha mahārājā’’ti. Sakko ‘‘sādhū’’ti paṭiññaṃ adāsi.
এৰং মচলগামকে মঘমাণৰকালতো পট্ঠায ৰিসুদ্ধভাৰমস্স সম্পস্সন্তো ভগৰা ‘‘দীঘরত্তং ৰিসুদ্ধো খো অযং যক্খো’’তি আহ। অত্থসঞ্হিতন্তি অত্থনিস্সিতং কারণনিস্সিতং।
Evaṃ macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya visuddhabhāvamassa sampassanto bhagavā ‘‘dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkho’’ti āha. Atthasañhitanti atthanissitaṃ kāraṇanissitaṃ.
পঞ্হৰেয্যাকরণৰণ্ণনা
Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā
৩৫৭. কিং সংযোজনাতি কিং বন্ধনা, কেন বন্ধনেন বদ্ধা হুত্ৰা। পুথুকাযাতি বহুজনা। অৰেরাতি অপ্পটিঘা। অদণ্ডাতি আৰুধদণ্ডধনদণ্ডৰিনিমুত্তা। অসপত্তাতি অপচ্চত্থিকা। অব্যাপজ্জাতি ৰিগতদোমনস্সা। ৰিহরেমু অৰেরিনোতি অহো ৰত কেনচি সদ্ধিং অৰেরিনো ৰিহরেয্যাম, কত্থচি কোপং ন উপ্পাদেত্ৰা অচ্ছরায গহিতকং জঙ্ঘসহস্সেন সদ্ধিং পরিভুঞ্জেয্যামাতি দানং দত্ৰা পূজং কত্ৰা চ পত্থযন্তি। ইতি চ নেসং হোতীতি এৰঞ্চ নেসং অযং পত্থনা হোতি। অথ চ পনাতি এৰং পত্থনায সতিপি।
357.Kiṃ saṃyojanāti kiṃ bandhanā, kena bandhanena baddhā hutvā. Puthukāyāti bahujanā. Averāti appaṭighā. Adaṇḍāti āvudhadaṇḍadhanadaṇḍavinimuttā. Asapattāti apaccatthikā. Abyāpajjāti vigatadomanassā. Viharemu averinoti aho vata kenaci saddhiṃ averino vihareyyāma, katthaci kopaṃ na uppādetvā accharāya gahitakaṃ jaṅghasahassena saddhiṃ paribhuñjeyyāmāti dānaṃ datvā pūjaṃ katvā ca patthayanti. Iti ca nesaṃ hotīti evañca nesaṃ ayaṃ patthanā hoti. Atha ca panāti evaṃ patthanāya satipi.
ইস্সামচ্ছরিযসংযোজনাতি পরসম্পত্তিখীযনলক্খণা ইস্সা, অত্তসম্পত্তিযা পরেহি সাধারণভাৰস্স অসহনলক্খণং মচ্ছরিযং, ইস্সা চ মচ্ছরিযঞ্চ সংযোজনং এতেসন্তি ইস্সামচ্ছরিযসংযোজনা। অযমেত্থ সঙ্খেপো। ৰিত্থারতো পন ইস্সামচ্ছরিযানি অভিধম্মে ৰুত্তানেৰ।
Issāmacchariyasaṃyojanāti parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvassa asahanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, issā ca macchariyañca saṃyojanaṃ etesanti issāmacchariyasaṃyojanā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana issāmacchariyāni abhidhamme vuttāneva.
আৰাসমচ্ছরিযেন পনেত্থ যক্খো ৰা পেতো ৰা হুত্ৰা তস্সেৰ আৰাসস্স সঙ্কারং সীসেন উক্খিপিত্ৰা ৰিচরতি। কুলমচ্ছরিযেন তস্মিং কুলে অঞ্ঞেসং দানাদীনি করোন্তে দিস্ৰা ‘‘ভিন্নং ৰতিদং কুলং মমা’’তি চিন্তযতো লোহিতম্পি মুখতো উগ্গচ্ছতি, কুচ্ছিৰিরেচনম্পি হোতি, অন্তানিপি খণ্ডাখণ্ডানি হুত্ৰা নিক্খমন্তি। লাভমচ্ছরিযেন সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা সন্তকে লাভে মচ্ছরাযিত্ৰা পুগ্গলিকপরিভোগেন পরিভুঞ্জিত্ৰা যক্খো ৰা পেতো ৰা মহাঅজগরো ৰা হুত্ৰা নিব্বত্ততি। সরীরৰণ্ণগুণৰণ্ণমচ্ছরিযেন পন পরিযত্তিধম্মমচ্ছরিযেন চ অত্তনোৰ ৰণ্ণং ৰণ্ণেতি, ন পরেসং ৰণ্ণং, ‘‘কিং ৰণ্ণো এসো’’তি তং তং দোসং ৰদন্তো পরিযত্তিঞ্চ কস্সচি কিঞ্চি অদেন্তো দুব্বণ্ণো চেৰ এল়মূগো চ হোতি।
Āvāsamacchariyena panettha yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā vicarati. Kulamacchariyena tasmiṃ kule aññesaṃ dānādīni karonte disvā ‘‘bhinnaṃ vatidaṃ kulaṃ mamā’’ti cintayato lohitampi mukhato uggacchati, kucchivirecanampi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni hutvā nikkhamanti. Lābhamacchariyena saṅghassa vā gaṇassa vā santake lābhe maccharāyitvā puggalikaparibhogena paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamacchariyena pana pariyattidhammamacchariyena ca attanova vaṇṇaṃ vaṇṇeti, na paresaṃ vaṇṇaṃ, ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadanto pariyattiñca kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hoti.
অপিচ আৰাসমচ্ছরিযেন লোহগেহে পচ্চতি। কুলমচ্ছরিযেন অপ্পলাভো হোতি। লাভমচ্ছরিযেন গূথনিরযে নিব্বত্ততি। ৰণ্ণমচ্ছরিযেন ভৰে নিব্বত্তস্স ৰণ্ণো নাম ন হোতি। ধম্মমচ্ছরিযেন কুক্কুল়নিরযে নিব্বত্ততি। ইদং পন ইস্সামচ্ছরিযসংযোজনং সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযতি। যাৰ তং নপ্পহীযতি, তাৰ দেৰমনুস্সা অৰেরতাদীনি পত্থযন্তাপি ৰেরাদীহি ন পরিমুচ্চন্তিযেৰ।
Apica āvāsamacchariyena lohagehe paccati. Kulamacchariyena appalābho hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhave nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Idaṃ pana issāmacchariyasaṃyojanaṃ sotāpattimaggena pahīyati. Yāva taṃ nappahīyati, tāva devamanussā averatādīni patthayantāpi verādīhi na parimuccantiyeva.
তিণ্ণা মেত্থ কঙ্খাতি এতস্মিং পঞ্হে মযা তুম্হাকং ৰচনং সুত্ৰা কঙ্খা তিণ্ণাতি ৰদতি, ন মগ্গৰসেন তিণ্ণকঙ্খতং দীপেতি। ৰিগতা কথংকথাতি ইদং কথং, ইদং কথন্তি অযম্পি কথংকথা ৰিগতা।
Tiṇṇā mettha kaṅkhāti etasmiṃ pañhe mayā tumhākaṃ vacanaṃ sutvā kaṅkhā tiṇṇāti vadati, na maggavasena tiṇṇakaṅkhataṃ dīpeti. Vigatā kathaṃkathāti idaṃ kathaṃ, idaṃ kathanti ayampi kathaṃkathā vigatā.
৩৫৮. নিদানাদীনি ৰুত্তত্থানেৰ। পিযাপ্পিযনিদানন্তি পিযসত্তসঙ্খারনিদানং মচ্ছরিযং, অপ্পিযসত্তসঙ্খারনিদানা ইস্সা। উভযং ৰা উভযনিদানং। পব্বজিতস্স হি সদ্ধিৰিহারিকাদযো, গহট্ঠস্স পুত্তাদযো হত্থিঅস্সাদযো ৰা সত্তা পিযা হোন্তি কেল়াযিতা মমাযিতা, মুহুত্তম্পি তে অপস্সন্তো অধিৰাসেতুং ন সক্কোতি। সো অঞ্ঞং তাদিসং পিযসত্তং লভন্তং দিস্ৰা ইস্সং করোতি। ‘‘ইমিনা অম্হাকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, মুহুত্তং তাৰ নং দেথা’’তি তমেৰ অঞ্ঞেহি যাচিতো ‘‘ন সক্কা দাতুং, কিলমিস্সতি ৰা উক্কণ্ঠিস্সতি ৰা’’তিআদীনি ৰত্ৰা মচ্ছরিযং করোতি। এৰং তাৰ উভযম্পি পিযসত্তনিদানং হোতি। ভিক্খুস্স পন পত্তচীৰরপরিক্খারজাতং, গহট্ঠস্স ৰা অলঙ্কারাদিউপকরণং পিযং হোতি মনাপং, সো অঞ্ঞস্স তাদিসং উপ্পজ্জমানং দিস্ৰা ‘‘অহো ৰতস্স এৰরূপং ন ভৰেয্যা’’তি ইস্সং করোতি, যাচিতো ৰাপি ‘‘মযম্পেতং মমাযন্তা ন পরিভুঞ্জাম, ন সক্কা দাতু’’ন্তি মচ্ছরিযং করোতি। এৰং উভযম্পি পিযসঙ্খারনিদানং হোতি। অপ্পিযে পন তে ৰুত্তপ্পকারে সত্তে চ সঙ্খারে চ লভিত্ৰা সচেপিস্স তে অমনাপা হোন্তি, তথাপি কিলেসানং ৰিপরীতৰুত্তিতায ‘‘ঠপেত্ৰা মং কো অঞ্ঞো এৰরূপস্স লাভী’’তি ইস্সং ৰা করোতি, যাচিতো তাৰকালিকম্পি অদদমানো মচ্ছরিযং ৰা করোতি। এৰং উভযম্পি অপ্পিযসত্তসঙ্খারনিদানং হোতি।
358.Nidānādīni vuttatthāneva. Piyāppiyanidānanti piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ, appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Ubhayaṃ vā ubhayanidānaṃ. Pabbajitassa hi saddhivihārikādayo, gahaṭṭhassa puttādayo hatthiassādayo vā sattā piyā honti keḷāyitā mamāyitā, muhuttampi te apassanto adhivāsetuṃ na sakkoti. So aññaṃ tādisaṃ piyasattaṃ labhantaṃ disvā issaṃ karoti. ‘‘Iminā amhākaṃ kiñci kammaṃ atthi, muhuttaṃ tāva naṃ dethā’’ti tameva aññehi yācito ‘‘na sakkā dātuṃ, kilamissati vā ukkaṇṭhissati vā’’tiādīni vatvā macchariyaṃ karoti. Evaṃ tāva ubhayampi piyasattanidānaṃ hoti. Bhikkhussa pana pattacīvaraparikkhārajātaṃ, gahaṭṭhassa vā alaṅkārādiupakaraṇaṃ piyaṃ hoti manāpaṃ, so aññassa tādisaṃ uppajjamānaṃ disvā ‘‘aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā’’ti issaṃ karoti, yācito vāpi ‘‘mayampetaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, na sakkā dātu’’nti macchariyaṃ karoti. Evaṃ ubhayampi piyasaṅkhāranidānaṃ hoti. Appiye pana te vuttappakāre satte ca saṅkhāre ca labhitvā sacepissa te amanāpā honti, tathāpi kilesānaṃ viparītavuttitāya ‘‘ṭhapetvā maṃ ko añño evarūpassa lābhī’’ti issaṃ vā karoti, yācito tāvakālikampi adadamāno macchariyaṃ vā karoti. Evaṃ ubhayampi appiyasattasaṅkhāranidānaṃ hoti.
ছন্দনিদানন্তি এত্থ পরিযেসনছন্দো, পটিলাভছন্দো, পরিভোগছন্দো, সন্নিধিছন্দো, ৰিস্সজ্জনছন্দোতি পঞ্চৰিধো ছন্দো।
Chandanidānanti ettha pariyesanachando, paṭilābhachando, paribhogachando, sannidhichando, vissajjanachandoti pañcavidho chando.
কতমো পরিযেসনছন্দো? ইধেকচ্চো অতিত্তো ছন্দজাতো রূপং পরিযেসতি, সদ্দং। গন্ধং। রসং। ফোট্ঠব্বং পরিযেসতি, ধনং পরিযেসতি। অযং পরিযেসনছন্দো।
Katamo pariyesanachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ pariyesati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ pariyesati, dhanaṃ pariyesati. Ayaṃ pariyesanachando.
কতমো পটিলাভছন্দো? ইধেকচ্চো অতিত্তো ছন্দজাতো রূপং পটিলভতি, সদ্দং। গন্ধং। রসং। ফোট্ঠব্বং পটিলভতি, ধনং পটিলভতি। অযং পটিলাভছন্দো।
Katamo paṭilābhachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ paṭilabhati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ paṭilabhati, dhanaṃ paṭilabhati. Ayaṃ paṭilābhachando.
কতমো পরিভোগছন্দো? ইধেকচ্চো অতিত্তো ছন্দজাতো রূপং পরিভুঞ্জতি, সদ্দং। গন্ধং। রসং। ফোট্ঠব্বং পরিভুঞ্জতি, ধনং পরিভুঞ্জতি। অযং পরিভোগছন্দো।
Katamo paribhogachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ paribhuñjati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ paribhuñjati, dhanaṃ paribhuñjati. Ayaṃ paribhogachando.
কতমো সন্নিধিছন্দো? ইধেকচ্চো অতিত্তো ছন্দজাতো ধনসন্নিচযং করোতি ‘‘আপদাসু ভৰিস্সতী’’তি। অযং সন্নিধিছন্দো।
Katamo sannidhichando? Idhekacco atitto chandajāto dhanasannicayaṃ karoti ‘‘āpadāsu bhavissatī’’ti. Ayaṃ sannidhichando.
কতমো ৰিস্সজ্জনছন্দো? ইধেকচ্চো অতিত্তো ছন্দজাতো ধনং ৰিস্সজ্জেতি, হত্থারোহানং, অস্সারোহানং, রথিকানং, ধনুগ্গহানং – ‘‘ইমে মং রক্খিস্সন্তি গোপিস্সন্তি মমাযিস্সন্তি সম্পরিৰারযিস্সন্তী’’তি। অযং ৰিস্সজ্জনছন্দো। ইমে পঞ্চ ছন্দা। ইধ তণ্হামত্তমেৰ, তং সন্ধায ইদং ৰুত্তং।
Katamo vissajjanachando? Idhekacco atitto chandajāto dhanaṃ vissajjeti, hatthārohānaṃ, assārohānaṃ, rathikānaṃ, dhanuggahānaṃ – ‘‘ime maṃ rakkhissanti gopissanti mamāyissanti samparivārayissantī’’ti. Ayaṃ vissajjanachando. Ime pañca chandā. Idha taṇhāmattameva, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ.
ৰিতক্কনিদানোতি এত্থ ‘‘লাভং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো’’তি (দী॰ নি॰ ২.১১০) এৰং ৰুত্তো ৰিনিচ্ছযৰিতক্কো ৰিতক্কো নাম। ৰিনিচ্ছযোতি দ্ৰে ৰিনিচ্ছযা তণ্হাৰিনিচ্ছযো চ, দিট্ঠিৰিনিচ্ছযো চ। অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতং তণ্হাৰিনিচ্ছযো নাম। দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিৰিনিচ্ছযো নামাতি এৰং ৰুত্ততণ্হাৰিনিচ্ছযৰসেন হি ইট্ঠানিট্ঠপিযাপ্পিযৰৰত্থানং ন হোতি। তদেৰ হি একচ্চস্স ইট্ঠং হোতি, একচ্চস্স অনিট্ঠং পচ্চন্তরাজমজ্ঝিমদেসরাজূনং গণ্ডুপ্পাদমিগমংসাদীসু ৰিয। তস্মিং পন তণ্হাৰিনিচ্ছযৰিনিচ্ছিতে পটিলদ্ধৰত্থুস্মিং ‘‘এত্তকং রূপস্স ভৰিস্সতি, এত্তকং সদ্দস্স, এত্তকং গন্ধস্স, এত্তকং রসস্স, এত্তকং ফোট্ঠব্বস্স ভৰিস্সতি, এত্তকং ময্হং ভৰিস্সতি, এত্তকং পরস্স ভৰিস্সতি, এত্তকং নিদহিস্সামি, এত্তকং পরস্স দস্সামী’’তি ৰৰত্থানং ৰিতক্কৰিনিচ্ছযেন হোতি। তেনাহ ‘‘ছন্দো খো, দেৰানমিন্দ, ৰিতক্কনিদানো’’তি।
Vitakkanidānoti ettha ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti (dī. ni. 2.110) evaṃ vutto vinicchayavitakko vitakko nāma. Vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca, diṭṭhivinicchayo ca. Aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ taṇhāvinicchayo nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo nāmāti evaṃ vuttataṇhāvinicchayavasena hi iṭṭhāniṭṭhapiyāppiyavavatthānaṃ na hoti. Tadeva hi ekaccassa iṭṭhaṃ hoti, ekaccassa aniṭṭhaṃ paccantarājamajjhimadesarājūnaṃ gaṇḍuppādamigamaṃsādīsu viya. Tasmiṃ pana taṇhāvinicchayavinicchite paṭiladdhavatthusmiṃ ‘‘ettakaṃ rūpassa bhavissati, ettakaṃ saddassa, ettakaṃ gandhassa, ettakaṃ rasassa, ettakaṃ phoṭṭhabbassa bhavissati, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa bhavissati, ettakaṃ nidahissāmi, ettakaṃ parassa dassāmī’’ti vavatthānaṃ vitakkavinicchayena hoti. Tenāha ‘‘chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti.
পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিদানোতি তযো পপঞ্চা তণ্হাপপঞ্চো, মানপপঞ্চো, দিট্ঠিপপঞ্চোতি। তত্থ অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতং তণ্হাপপঞ্চো নাম। নৰৰিধো মানো মানপপঞ্চো নাম। দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিপপঞ্চো নাম। তেসু ইধ তণ্হাপপঞ্চো অধিপ্পেতো। কেনট্ঠেন পপঞ্চো? মত্তপমত্তাকারপাপনট্ঠেন পপঞ্চো। তংসম্পযুত্তা সঞ্ঞা পপঞ্চসঞ্ঞা। সঙ্খা ৰুচ্চতি কোট্ঠাসো ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু ৰিয। ইতি পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিদানোতি পপঞ্চসঞ্ঞাকোট্ঠাসনিদানো ৰিতক্কোতি অত্থো।
Papañcasaññāsaṅkhānidānoti tayo papañcā taṇhāpapañco, mānapapañco, diṭṭhipapañcoti. Tattha aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ taṇhāpapañco nāma. Navavidho māno mānapapañco nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhipapañco nāma. Tesu idha taṇhāpapañco adhippeto. Kenaṭṭhena papañco? Mattapamattākārapāpanaṭṭhena papañco. Taṃsampayuttā saññā papañcasaññā. Saṅkhā vuccati koṭṭhāso ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu viya. Iti papañcasaññāsaṅkhānidānoti papañcasaññākoṭṭhāsanidāno vitakkoti attho.
পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিরোধসারুপ্পগামিনিন্তি এতিস্সা পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খায খযা নিরোধো ৰূপসমো, তস্স সারুপ্পঞ্চেৰ তত্থ গামিনিং চাতি সহ ৰিপস্সনায মগ্গং পুচ্ছতি।
Papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāmininti etissā papañcasaññāsaṅkhāya khayā nirodho vūpasamo, tassa sāruppañceva tattha gāminiṃ cāti saha vipassanāya maggaṃ pucchati.
ৰেদনাকম্মট্ঠানৰণ্ণনা
Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā
৩৫৯. অথস্স ভগৰা সোমনস্সংপাহন্তি তিস্সো ৰেদনা আরভি। কিং পন ভগৰতা পুচ্ছিতং কথিতং, অপুচ্ছিতং, সানুসন্ধিকং, অননুসন্ধিকন্তি? পুচ্ছিতমেৰ কথিতং, নো অপুচ্ছিতং, সানুসন্ধিকমেৰ, নো অননুসন্ধিকং। দেৰতানঞ্হি রূপতো অরূপং পাকটতরং, অরূপেপি ৰেদনা পাকটতরা। কস্মা? দেৰতানঞ্হি করজকাযং সুখুমং, কম্মজং বলৰং, করজকাযস্স সুখুমত্তা, কম্মজস্স বলৰত্তা একাহারম্পি অতিক্কমিত্ৰা ন তিট্ঠন্তি, উণ্হপাসাণে ঠপিতসপ্পিপিণ্ডি ৰিয ৰিলীযন্তীতি সব্বং ব্রহ্মজালে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং। তস্মা ভগৰা সক্কস্স তিস্সো ৰেদনা আরভি। দুৰিধঞ্হি কম্মট্ঠানং – রূপকম্মট্ঠানং, অরূপকম্মট্ঠানঞ্চ। রূপপরিগ্গহো, অরূপপরিগ্গহোতিপি এতদেৰ ৰুচ্চতি। তত্থ ভগৰা যস্স রূপং পাকটং, তস্স সঙ্খেপমনসিকারৰসেন ৰা ৰিত্থারমনসিকারৰসেন ৰা চতুধাতুৰৰত্থানং ৰিত্থারেন্তো রূপকম্মট্ঠানং কথেতি। যস্স অরূপং পাকটং, তস্স অরূপকম্মট্ঠানং কথেতি। কথেন্তো চ তস্স ৰত্থুভূতং রূপকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৰাৰ কথেতি, দেৰানং পন অরূপকম্মট্ঠানং পাকটন্তি অরূপকম্মট্ঠানৰসেন ৰেদনা আরভি।
359. Athassa bhagavā somanassaṃpāhanti tisso vedanā ārabhi. Kiṃ pana bhagavatā pucchitaṃ kathitaṃ, apucchitaṃ, sānusandhikaṃ, ananusandhikanti? Pucchitameva kathitaṃ, no apucchitaṃ, sānusandhikameva, no ananusandhikaṃ. Devatānañhi rūpato arūpaṃ pākaṭataraṃ, arūpepi vedanā pākaṭatarā. Kasmā? Devatānañhi karajakāyaṃ sukhumaṃ, kammajaṃ balavaṃ, karajakāyassa sukhumattā, kammajassa balavattā ekāhārampi atikkamitvā na tiṭṭhanti, uṇhapāsāṇe ṭhapitasappipiṇḍi viya vilīyantīti sabbaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Tasmā bhagavā sakkassa tisso vedanā ārabhi. Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ – rūpakammaṭṭhānaṃ, arūpakammaṭṭhānañca. Rūpapariggaho, arūpapariggahotipi etadeva vuccati. Tattha bhagavā yassa rūpaṃ pākaṭaṃ, tassa saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ katheti. Yassa arūpaṃ pākaṭaṃ, tassa arūpakammaṭṭhānaṃ katheti. Kathento ca tassa vatthubhūtaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti, devānaṃ pana arūpakammaṭṭhānaṃ pākaṭanti arūpakammaṭṭhānavasena vedanā ārabhi.
তিৰিধো হি অরূপকম্মট্ঠানে অভিনিৰেসো – ফস্সৰসেন, ৰেদনাৰসেন, চিত্তৰসেনাতি। কথং? একচ্চস্স হি সঙ্খিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা পরিগ্গহিতে রূপকম্মট্ঠানে তস্মিং আরম্মণে চিত্তচেতসিকানং পঠমাভিনিপাতো তং আরম্মণং ফুসন্তো উপ্পজ্জমানো ফস্সো পাকটো হোতি। একচ্চস্স তং আরম্মণং অনুভৰন্তী উপ্পজ্জমানা ৰেদনা পাকটা হোতি। একচ্চস্স তং আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা তং ৰিজানন্তং উপ্পজ্জমানং ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি।
Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso – phassavasena, vedanāvasena, cittavasenāti. Kathaṃ? Ekaccassa hi saṅkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā taṃ vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti.
তত্থ যস্স ফস্সো পাকটো হোতি, সোপি ন কেৰলং ফস্সোৰ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৰ আরম্মণং অনুভৰমানা ৰেদনাপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৰিজানমানং ৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতীতি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি। যস্স ৰেদনা পাকটা হোতি, সোপি ন কেৰলং ৰেদনাৰ উপ্পজ্জতি, তায সদ্ধিং তদেৰ আরম্মণং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি, ৰিজানমানং ৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতীতি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি। যস্স ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতি, সোপি ন কেৰলং ৰিঞ্ঞাণমেৰ উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং তদেৰারম্মণং ফুসমানো ফস্সোপি উপ্পজ্জতি, অনুভৰমানা ৰেদনাপি, সঞ্জানমানা সঞ্ঞাপি, চেতযমানা চেতনাপি উপ্পজ্জতীতি ফস্সপঞ্চমকেযেৰ পরিগ্গণ্হাতি।
Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa vedanā pākaṭā hoti, sopi na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, sopi na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.
সো ‘‘ইমে ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা কিং নিস্সিতা’’তি উপধারেন্তো ‘‘ৰত্থুনিস্সিতা’’তি পজানাতি। ৰত্থু নাম করজকাযো, যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘ইদঞ্চ পন মে ৰিঞ্ঞাণং এত্থ সিতং এত্থ পটিবদ্ধ’’ন্তি। সো অত্থতো ভূতানি চেৰ উপাদারূপানি চ। এৰমেত্থ ৰত্থু রূপং, ফস্সপঞ্চমকা নামন্তি নামরূপমত্তমেৰ পস্সতি। রূপঞ্চেত্থ রূপক্খন্ধো, নামং চত্তারো অরূপিনো খন্ধাতি পঞ্চক্খন্ধমত্তং হোতি। নামরূপৰিনিমুত্তা হি পঞ্চক্খন্ধা, পঞ্চক্খন্ধৰিনিমুত্তং ৰা নামরূপং নত্থি। সো ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা কিং হেতুকা’’তি উপপরিক্খন্তো ‘‘অৰিজ্জাদিহেতুকা’’তি পস্সতি। ততো ‘‘পচ্চযো চেৰ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ইদং, অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থি, সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জমত্তমেৰা’’তি সপ্পচ্চযনামরূপৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনাপটিপাটিযা ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি সম্মসন্তো ৰিচরতি , সো অজ্জ অজ্জাতি পটিৰেধং আকঙ্খমানো তথারূপে দিৰসে উতুসপ্পাযং, পুগ্গলসপ্পাযং, ভোজনসপ্পাযং, ধম্মসৰনসপ্পাযং ৰা লভিত্ৰা একপল্লঙ্কেন নিসিন্নোৰ ৰিপস্সনং মত্থকং পাপেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাতি। এৰমিমেসম্পি তিণ্ণং জনানং যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথিতং হোতি।
So ‘‘ime phassapañcamakā dhammā kiṃ nissitā’’ti upadhārento ‘‘vatthunissitā’’ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’’nti. So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca. Evamettha vatthu rūpaṃ, phassapañcamakā nāmanti nāmarūpamattameva passati. Rūpañcettha rūpakkhandho, nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti. Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttaṃ vā nāmarūpaṃ natthi. So ‘‘ime pañcakkhandhā kiṃ hetukā’’ti upaparikkhanto ‘‘avijjādihetukā’’ti passati. Tato ‘‘paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ, añño satto vā puggalo vā natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevā’’ti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti sammasanto vicarati , so ajja ajjāti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāyaṃ, puggalasappāyaṃ, bhojanasappāyaṃ, dhammasavanasappāyaṃ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evamimesampi tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.
ইধ পন ভগৰা অরূপকম্মট্ঠানং কথেন্তো ৰেদনাসীসেন কথেসি। ফস্সৰসেন হি ৰিঞ্ঞাণৰসেন ৰা কথিযমানং এতস্স ন পাকটং হোতি, অন্ধকারং ৰিয খাযতি। ৰেদনাৰসেন পন পাকটং হোতি। কস্মা? ৰেদনানং উপ্পত্তিযা পাকটতায। সুখদুক্খৰেদনানঞ্হি উপ্পত্তি পাকটা। যদা সুখং উপ্পজ্জতি, তদা সকলং সরীরং খোভেন্তং মদ্দন্তং ফরমানং অভিসন্দযমানং সতধোতসপ্পিং খাদাপযন্তং ৰিয, সতপাকতেলং মক্খযমানং ৰিয, ঘটসহস্সেন পরিল়াহং নিব্বাপযমানং ৰিয, ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৰাচং নিচ্ছারযমানমেৰ উপ্পজ্জতি। যদা দুক্খং উপ্পজ্জতি, তদা সকলসরীরং খোভেন্তং মদ্দন্তং ফরমানং অভিসন্দযমানং তত্তফালং পৰেসেন্তং ৰিয, ৰিলীনতম্বলোহেন আসিঞ্চন্তং ৰিয, সুক্খতিণৰনপ্পতিম্হি অরঞ্ঞে দারুউক্কাকলাপং খিপমানং ৰিয ‘‘অহো দুক্খং, অহো দুক্খ’’ন্তি ৰিপ্পলাপযমানমেৰ উপ্পজ্জতি। ইতি সুখদুক্খৰেদনানং উপ্পত্তি পাকটা হোতি।
Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāsīsena kathesi. Phassavasena hi viññāṇavasena vā kathiyamānaṃ etassa na pākaṭaṃ hoti, andhakāraṃ viya khāyati. Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti. Kasmā? Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāya. Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā. Yadā sukhaṃ uppajjati, tadā sakalaṃ sarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotasappiṃ khādāpayantaṃ viya, satapākatelaṃ makkhayamānaṃ viya, ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya, ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṃ uppajjati, tadā sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya, vilīnatambalohena āsiñcantaṃ viya, sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkākalāpaṃ khipamānaṃ viya ‘‘aho dukkhaṃ, aho dukkha’’nti vippalāpayamānameva uppajjati. Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti.
অদুক্খমসুখা পন দুদ্দীপনা অন্ধকারেন ৰিয অভিভূতা। সা সুখদুক্খানং অপগমে সাতাসাতপটিক্খেপৰসেন মজ্ঝত্তাকারভূতা অদুক্খমসুখা ৰেদনাতি নযতো গণ্হন্তস্স পাকটা হোতি। যথা কিং? যথা অন্তরা পিট্ঠিপাসাণং আরুহিত্ৰা পলাতস্স মিগস্স অনুপদং গচ্ছন্তো মিগলুদ্দকো পিট্ঠিপাসাণস্স ওরভাগেপি পরভাগেপি পদং দিস্ৰা মজ্ঝে অপস্সন্তোপি ‘‘ইতো আরুল়্হো, ইতো ওরুল়্হো, মজ্ঝে পিট্ঠিপাসাণে ইমিনা পদেসেন গতো ভৰিস্সতী’’তি নযতো জানাতি । এৰং আরুল়্হট্ঠানে পদং ৰিয হি সুখৰেদনায উপ্পত্তি পাকটা হোতি, ওরুল়্হট্ঠানে পদং ৰিয দুক্খৰেদনায উপ্পত্তি পাকটা হোতি, ইতো আরুয্হ, ইতো ওরুয্হ, মজ্ঝে এৰং গতোতি নযতো গহণং ৰিয সুখদুক্খানং অপগমে সাতাসাতপটিক্খেপৰসেন মজ্ঝত্তাকারভূতা অদুক্খমসুখা ৰেদনাতি নযতো গণ্হন্তস্স পাকটা হোতি। এৰং ভগৰা পঠমং রূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা পচ্ছা অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিৰত্তেত্ৰা দস্সেসি।
Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārena viya abhibhūtā. Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Yathā kiṃ? Yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṃ āruhitvā palātassa migassa anupadaṃ gacchanto migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopi ‘‘ito āruḷho, ito oruḷho, majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī’’ti nayato jānāti . Evaṃ āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, oruḷhaṭṭhāne padaṃ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, ito āruyha, ito oruyha, majjhe evaṃ gatoti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi.
ন কেৰলঞ্চ ইধেৰ এৰং দস্সেসি, মহাসতিপট্ঠানে, মজ্ঝিমনিকাযম্হি সতিপট্ঠানে, চূল়তণ্হাসঙ্খযে, মহাতণ্হাসঙ্খযে, চূল়ৰেদল্লসুত্তে, মহাৰেদল্লসুত্তে, রট্ঠপালসুত্তে, মাগণ্ডিযসুত্তে, ধাতুৰিভঙ্গে, আনেঞ্জসপ্পাযে, সকলে ৰেদনাসংযুত্তেতি এৰং অনেকেসু সুত্তন্তেসু পঠমং রূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা পচ্ছা অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিৰত্তেত্ৰা দস্সেসি। যথা চ তেসু তেসু, এৰং ইমস্মিম্পি সক্কপঞ্হে পঠমং রূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা পচ্ছা অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিৰত্তেত্ৰা দস্সেসি। রূপকম্মট্ঠানং পনেত্থ ৰেদনায আরম্মণমত্তকংযেৰ সঙ্খিত্তং, তস্মা পাল়িযং নারুল়্হং ভৰিস্সতি।
Na kevalañca idheva evaṃ dassesi, mahāsatipaṭṭhāne, majjhimanikāyamhi satipaṭṭhāne, cūḷataṇhāsaṅkhaye, mahātaṇhāsaṅkhaye, cūḷavedallasutte, mahāvedallasutte, raṭṭhapālasutte, māgaṇḍiyasutte, dhātuvibhaṅge, āneñjasappāye, sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttantesu paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi. Yathā ca tesu tesu, evaṃ imasmimpi sakkapañhe paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi. Rūpakammaṭṭhānaṃ panettha vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva saṅkhittaṃ, tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissati.
৩৬০. অরূপকম্মট্ঠানে যং তস্স পাকটং ৰেদনাৰসেন অভিনিৰেসমুখং, তমেৰ দস্সেতুং সোমনস্সংপাহং, দেৰানমিন্দাতিআদিমাহ। তত্থ দুৰিধেনাতি দ্ৰিৰিধেন, দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহীতি অত্থো। এৰরূপং সোমনস্সং ন সেৰিতব্বন্তি এৰরূপং গেহসিতসোমনস্সং ন সেৰিতব্বং। গেহসিতসোমনস্সং নাম ‘‘তত্থ কতমানি ছ গেহসিতানি সোমনস্সানি? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানং রূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং মনোরমানং লোকামিসপটিসংযুত্তানং পটিলাভং ৰা পটিলাভতো সমনুপস্সতো, পুব্বে ৰা পটিলদ্ধপুব্বং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং সমনুস্সরতো উপ্পজ্জতি সোমনস্সং, যং এৰরূপং সোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি গেহসিতং সোমনস্স’’ন্তি এৰং ছসু দ্ৰারেসু ৰুত্তকামগুণনিস্সিতং সোমনস্সং (ম॰ নি॰ ৩.৩০৬)।
360. Arūpakammaṭṭhāne yaṃ tassa pākaṭaṃ vedanāvasena abhinivesamukhaṃ, tameva dassetuṃ somanassaṃpāhaṃ, devānamindātiādimāha. Tattha duvidhenāti dvividhena, dvīhi koṭṭhāsehīti attho. Evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitasomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitasomanassaṃ nāma ‘‘tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni? Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato, pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassa’’nti evaṃ chasu dvāresu vuttakāmaguṇanissitaṃ somanassaṃ (ma. ni. 3.306).
এৰরূপং সোমনস্সং সেৰিতব্বন্তি এৰরূপং নেক্খম্মসিতং সোমনস্সং সেৰিতব্বং। নেক্খম্মসিতং সোমনস্সং নাম – ‘‘তত্থ কতমানি ছ নেক্খম্মসিতানি সোমনস্সানি? রূপানং ত্ৰেৰ অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধং পুব্বে চেৰ রূপা এতরহি চ সব্বে তে রূপা অনিচ্চা, দুক্খা, ৰিপরিণামধম্মাতি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো উপ্পজ্জতি সোমনস্সং, যং এৰরূপং সোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি নেক্খম্মসিতং সোমনস্স’’ন্তি (ম॰ নি॰ ৩.৩০৮) এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা উস্সুক্কাপেতুং সক্কোন্তস্স ‘‘উস্সুক্কিতা মে ৰিপস্সনা’’তি সোমনস্সজাতস্স উপ্পন্নং সোমনস্সং। সেৰিতব্বন্তি ইদং নেক্খম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন, অনুস্সতিৰসেন, পঠমজ্ঝানাদিৰসেন চ উপ্পজ্জনকসোমনস্সং সেৰিতব্বং নাম।
Evarūpaṃsomanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammasitaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Nekkhammasitaṃ somanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha nekkhammasitāni somanassāni? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassa’’nti (ma. ni. 3.308) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ussukkitā me vipassanā’’ti somanassajātassa uppannaṃ somanassaṃ. Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena ca uppajjanakasomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.
তত্থ যং চে সৰিতক্কং সৰিচারন্তি তস্মিম্পি নেক্খম্মসিতে সোমনস্সে যং নেক্খম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন, অনুস্সতিৰসেন, পঠমজ্ঝানৰসেন চ উপ্পন্নং সৰিতক্কং সৰিচারং সোমনস্সন্তি জানেয্য। যং চে অৰিতক্কং অৰিচারন্তি যং পন দুতিযততিযজ্ঝানৰসেন উপ্পন্নং অৰিতক্কং অৰিচারং সোমনস্সন্তি জানেয্য। যে অৰিতক্কে অৰিচারে, তে পণীততরেতি এতেসুপি দ্ৰীসু যং অৰিতক্কং অৰিচারং, তং পণীততরন্তি অত্থো।
Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāranti tasmimpi nekkhammasite somanasse yaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkaṃ savicāraṃ somanassanti jāneyya. Yaṃ ce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana dutiyatatiyajjhānavasena uppannaṃ avitakkaṃ avicāraṃ somanassanti jāneyya. Ye avitakke avicāre, te paṇītatareti etesupi dvīsu yaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, taṃ paṇītataranti attho.
ইমিনা কিং কথিতং হোতি? দ্ৰিন্নং অরহত্তং কথিতং। কথং? একো কির ভিক্খু সৰিতক্কসৰিচারে সোমনস্সে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ‘‘ইদং সোমনস্সং কিং নিস্সিত’’ন্তি উপধারেন্তো ‘‘ৰত্থুনিস্সিত’’ন্তি পজানাতীতি ফস্সপঞ্চমকে ৰুত্তনযেনেৰ অনুক্কমেন অরহত্তে পতিট্ঠাতি। একো অৰিতক্কঅৰিচারে সোমনস্সে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অরহত্তে পতিট্ঠাতি। তত্থ অভিনিৰিট্ঠসোমনস্সেসুপি সৰিতক্কসৰিচারতো অৰিতক্কঅৰিচারং পণীততরং। সৰিতক্কসৰিচারসোমনস্সৰিপস্সনাতোপি অৰিতক্কঅৰিচারৰিপস্সনা পণীততরা। সৰিতক্কসৰিচারসোমনস্সফলসমাপত্তিতোপি অৰিতক্কঅৰিচারসোমনস্সফলসমাপত্তিযেৰ পণীততরা। তেনাহ ভগৰা ‘‘যে অৰিতক্কে অৰিচারে, তে পণীততরে’’তি।
Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Kathaṃ? Eko kira bhikkhu savitakkasavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘idaṃ somanassaṃ kiṃ nissita’’nti upadhārento ‘‘vatthunissita’’nti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkaavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhasomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ. Savitakkasavicārasomanassavipassanātopi avitakkaavicāravipassanā paṇītatarā. Savitakkasavicārasomanassaphalasamāpattitopi avitakkaavicārasomanassaphalasamāpattiyeva paṇītatarā. Tenāha bhagavā ‘‘ye avitakke avicāre, te paṇītatare’’ti.
৩৬১. এৰরূপং দোমনস্সং ন সেৰিতব্বন্তি এৰরূপং গেহসিতদোমনস্সং ন সেৰিতব্বং। গেহসিতদোমনস্সং নাম – ‘‘তত্থ কতমানি ছ গেহসিতানি দোমনস্সানি? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানং রূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং মনোরমানং লোকামিসপটিসংযুত্তানং অপ্পটিলাভং ৰা অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতো পুব্বে ৰা অপটিলদ্ধপুব্বং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং সমনুস্সরতো উপ্পজ্জতি দোমনস্সং, যং এৰরূপং দোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি গেহসিতদোমনস্স’’ন্তি (ম॰ নি॰ ৩.৩০৭)। এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণং নানুভৰিং, নানুভৰিস্সামি, নানুভৰামীতি ৰিতক্কযতো উপ্পন্নং কামগুণনিস্সিতং দোমনস্সং।
361.Evarūpaṃdomanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitadomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitadomanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni? Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā apaṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitadomanassa’’nti (ma. ni. 3.307). Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇaṃ nānubhaviṃ, nānubhavissāmi, nānubhavāmīti vitakkayato uppannaṃ kāmaguṇanissitaṃ domanassaṃ.
এৰরূপং দোমনস্সং সেৰিতব্বন্তি এৰরূপং নেক্খম্মসিতদোমনস্সং সেৰিতব্বং। নেক্খম্মসিতদোমনস্সং নাম – ‘‘তত্থ কতমানি ছ নেক্খম্মসিতানি দোমনস্সানি? রূপানং ত্ৰেৰ অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধং পুব্বে চেৰ রূপা এতরহি চ সব্বে তে রূপা অনিচ্চা, দুক্খা, ৰিপরিণামধম্মাতি এৰমেতং যথাভূতং সম্পপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপেতি ‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং, উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামি, যদরিযা এতরহি আযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’তি। ইতি অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো উপ্পজ্জতি পিহপচ্চযা দোমনস্সং, যং এৰরূপং দোমনস্সং, ইদং ৰুচ্চতি নেক্খম্মসিতদোমনস্স’’ন্তি (ম॰ নি॰ ৩.৩০৭) এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অনুত্তরৰিমোক্খসঙ্খাতঅরিযফলধম্মেসু পিহং উপট্ঠপেত্ৰা তদধিগমায অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা উস্সুক্কাপেতুমসক্কোন্তস্স ইমম্পি পক্খং, ইমম্পি মাসং, ইমম্পি সংৰচ্ছরং ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযভূমিং পাপুণিতুং নাসক্খিন্তি অনুসোচতো উপ্পন্নং দোমনস্সং। সেৰিতব্বন্তি ইদং নেক্খম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন, অনুস্সতিৰসেন, পঠমজ্ঝানাদিৰসেন চ উপ্পজ্জনকদোমনস্সং সেৰিতব্বং নাম।
Evarūpaṃ domanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammasitadomanassaṃ sevitabbaṃ. Nekkhammasitadomanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha nekkhammasitāni domanassāni? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sampappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ, upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti. Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitadomanassa’’nti (ma. ni. 3.307) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetumasakkontassa imampi pakkhaṃ, imampi māsaṃ, imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhinti anusocato uppannaṃ domanassaṃ. Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena ca uppajjanakadomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.
তত্থ যং চে সৰিতক্কসৰিচারন্তি তস্মিম্পি দুৰিধে দোমনস্সে গেহসিতদোমনস্সমেৰ সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সং নাম। নেক্খম্মৰসেন, ৰিপস্সনাৰসেন, অনুস্সতিৰসেন, পঠমদুতিযজ্ঝানৰসেন চ উপ্পন্নদোমনস্সং পন অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সন্তি ৰেদিতব্বং। নিপ্পরিযাযেন পন অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সং নাম নত্থি। দোমনস্সিন্দ্রিযঞ্হি একংসেন অকুসলঞ্চেৰ সৰিতক্কসৰিচারঞ্চ, এতস্স পন ভিক্খুনো মঞ্ঞনৰসেন সৰিতক্কসৰিচারন্তি চ অৰিতক্কঅৰিচারন্তি চ ৰুত্তং।
Tattha yaṃ ce savitakkasavicāranti tasmimpi duvidhe domanasse gehasitadomanassameva savitakkasavicāradomanassaṃ nāma. Nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamadutiyajjhānavasena ca uppannadomanassaṃ pana avitakkaavicāradomanassanti veditabbaṃ. Nippariyāyena pana avitakkaavicāradomanassaṃ nāma natthi. Domanassindriyañhi ekaṃsena akusalañceva savitakkasavicārañca, etassa pana bhikkhuno maññanavasena savitakkasavicāranti ca avitakkaavicāranti ca vuttaṃ.
তত্রাযং নযো – ইধ ভিক্খু দোমনস্সপচ্চযভূতে সৰিতক্কসৰিচারধম্মে অৰিতক্কঅৰিচারধম্মে চ দোমনস্সপচ্চযা এৰ উপ্পন্নে মগ্গফলধম্মে চ অঞ্ঞেসং পটিপত্তিদস্সনৰসেন দোমনস্সন্তি গহেত্ৰা ‘‘কদা নু খো মে সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সে ৰিপস্সনা পট্ঠপিতা ভৰিস্সতি, কদা অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সে’’তি চ ‘‘কদা নু খো মে সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সফলসমাপত্তি নিব্বত্তিতা ভৰিস্সতি, কদা অৰিতক্কঅৰিচারদোমনস্সফলসমাপত্তী’’তি চিন্তেত্ৰা তেমাসিকং, ছমাসিকং, নৰমাসিকং ৰা পটিপদং গণ্হাতি। তেমাসিকং গহেত্ৰা পঠমমাসে একং যামং জগ্গতি, দ্ৰে যামে নিদ্দায ওকাসং করোতি, মজ্ঝিমে মাসে দ্ৰে যামে জগ্গতি, একং যামং নিদ্দায ওকাসং করোতি, পচ্ছিমমাসে চঙ্কমনিসজ্জাযেৰ যাপেতি। এৰং চে অরহত্তং পাপুণাতি, ইচ্চেতং কুসলং। নো চে পাপুণাতি, ৰিসেসেত্ৰা ছমাসিকং গণ্হাতি। তত্রাপি দ্ৰে দ্ৰে মাসে ৰুত্তনযেন পটিপজ্জিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিতুং অসক্কোন্তো ৰিসেসেত্ৰা নৰমাসিকং গণ্হাতি। তত্রাপি তযো তযো মাসে তথেৰ পটিপজ্জিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিতুং অসক্কোন্তস্স ‘‘ন লদ্ৰং ৰত মে সব্রহ্মচারীহি সদ্ধিং ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেতু’’ন্তি আৰজ্জতো দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, অস্সুধারা পৰত্তন্তি গামন্তপব্ভারৰাসীমহাসীৰত্থেরস্স ৰিয।
Tatrāyaṃ nayo – idha bhikkhu domanassapaccayabhūte savitakkasavicāradhamme avitakkaavicāradhamme ca domanassapaccayā eva uppanne maggaphaladhamme ca aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā ‘‘kadā nu kho me savitakkasavicāradomanasse vipassanā paṭṭhapitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanasse’’ti ca ‘‘kadā nu kho me savitakkasavicāradomanassaphalasamāpatti nibbattitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanassaphalasamāpattī’’ti cintetvā temāsikaṃ, chamāsikaṃ, navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti. Temāsikaṃ gahetvā paṭhamamāse ekaṃ yāmaṃ jaggati, dve yāme niddāya okāsaṃ karoti, majjhime māse dve yāme jaggati, ekaṃ yāmaṃ niddāya okāsaṃ karoti, pacchimamāse caṅkamanisajjāyeva yāpeti. Evaṃ ce arahattaṃ pāpuṇāti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce pāpuṇāti, visesetvā chamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi dve dve māse vuttanayena paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto visesetvā navamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi tayo tayo māse tatheva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkontassa ‘‘na ladvaṃ vata me sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti āvajjato domanassaṃ uppajjati, assudhārā pavattanti gāmantapabbhāravāsīmahāsīvattherassa viya.
মহাসীৰত্থেরৰত্থু
Mahāsīvattheravatthu
থেরো কির অট্ঠারস মহাগণে ৰাচেসি। তস্সোৰাদে ঠত্ৰা তিংসসহস্সা ভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসু। অথেকো ভিক্খু ‘‘ময্হং তাৰ অব্ভন্তরে গুণা অপ্পমাণা, কীদিসা নু খো মে আচরিযস্স গুণা’’তি আৰজ্জন্তো পুথুজ্জনভাৰং পস্সিত্ৰা ‘‘অম্হাকং আচরিযো অঞ্ঞেসং অৰস্সযো হোতি, অত্তনো ভৰিতুং ন সক্কোতি, ওৰাদমস্স দস্সামী’’তি আকাসেন গন্ত্ৰা ৰিহারসমীপে ওতরিত্ৰা দিৰাট্ঠানে নিসিন্নং আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰত্তং দস্সেত্ৰা একমন্তং নিসীদি।
Thero kira aṭṭhārasa mahāgaṇe vācesi. Tassovāde ṭhatvā tiṃsasahassā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atheko bhikkhu ‘‘mayhaṃ tāva abbhantare guṇā appamāṇā, kīdisā nu kho me ācariyassa guṇā’’ti āvajjanto puthujjanabhāvaṃ passitvā ‘‘amhākaṃ ācariyo aññesaṃ avassayo hoti, attano bhavituṃ na sakkoti, ovādamassa dassāmī’’ti ākāsena gantvā vihārasamīpe otaritvā divāṭṭhāne nisinnaṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi.
থেরো – ‘‘কিং কারণা আগতোসি পিণ্ডপাতিকা’’তি আহ। একং অনুমোদনং গণ্হিস্সামীতি আগতোস্মি, ভন্তেতি। ওকাসো ন ভৰিস্সতি, আৰুসোতি? ৰিতক্কমাল়কে ঠিতকালে পুচ্ছিস্সামি, ভন্তেতি। তস্মিং ঠানে অঞ্ঞে পুচ্ছন্তীতি। ভিক্খাচারমগ্গে, ভন্তেতি। তত্রাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তীতি। দুপট্টনিৰাসনট্ঠানে, সঙ্ঘাটিপারুপনট্ঠানে, পত্তনীহরণট্ঠানে, গামে চরিত্ৰা আসনসালাযং যাগুপীতকালে, ভন্তেতি। তত্থ অট্ঠকথাথেরা অত্তনো কঙ্খং ৰিনোদেন্তি, আৰুসোতি। অন্তোগামতো নিক্খন্তকালে পুচ্ছিস্সামি, ভন্তেতি। তত্রাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তি, আৰুসোতি। অন্তরামগ্গে, ভন্তে, ভোজনসালাযং ভত্তকিচ্চপরিযোসানে, ভন্তে, দিৰাট্ঠানে, পাদধোৰনকালে, মুখধোৰনকালে, ভন্তেতি? তদা অঞ্ঞে পুচ্ছন্তীতি। ততো পট্ঠায যাৰ অরুণা অপরে পুচ্ছন্তি, আৰুসোতি। দন্তকট্ঠং গহেত্ৰা মুখধোৰনত্থং গমনকালে, ভন্তেতি? তদা অঞ্ঞে পুচ্ছন্তীতি। মুখং ধোৰিত্ৰা আগমনকালে, ভন্তেতি? তত্রাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তীতি। সেনাসনং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নকালে, ভন্তেতি? তত্রাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তীতি। ভন্তে, ননু মুখং ধোৰিত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা তযো চত্তারো পল্লঙ্কে উসুমং গাহাপেত্ৰা যোনিসোমনসিকারে কম্মং করোন্তানং ওকাসকালেন ভৰিতব্বং সিযা, মরণখণম্পি ন লভিস্সথ, ভন্তে, ফলকসদিসত্থ ভন্তে পরস্স অৰস্সযো হোথ, অত্তনো ভৰিতুং ন সক্কোথ, ন মে তুম্হাকং অনুমোদনায অত্থোতি আকাসে উপ্পতিত্ৰা অগমাসি।
Thero – ‘‘kiṃ kāraṇā āgatosi piṇḍapātikā’’ti āha. Ekaṃ anumodanaṃ gaṇhissāmīti āgatosmi, bhanteti. Okāso na bhavissati, āvusoti? Vitakkamāḷake ṭhitakāle pucchissāmi, bhanteti. Tasmiṃ ṭhāne aññe pucchantīti. Bhikkhācāramagge, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Dupaṭṭanivāsanaṭṭhāne, saṅghāṭipārupanaṭṭhāne, pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme caritvā āsanasālāyaṃ yāgupītakāle, bhanteti. Tattha aṭṭhakathātherā attano kaṅkhaṃ vinodenti, āvusoti. Antogāmato nikkhantakāle pucchissāmi, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Antarāmagge, bhante, bhojanasālāyaṃ bhattakiccapariyosāne, bhante, divāṭṭhāne, pādadhovanakāle, mukhadhovanakāle, bhanteti? Tadā aññe pucchantīti. Tato paṭṭhāya yāva aruṇā apare pucchanti, āvusoti. Dantakaṭṭhaṃ gahetvā mukhadhovanatthaṃ gamanakāle, bhanteti? Tadā aññe pucchantīti. Mukhaṃ dhovitvā āgamanakāle, bhanteti? Tatrāpi aññe pucchantīti. Senāsanaṃ pavisitvā nisinnakāle, bhanteti? Tatrāpi aññe pucchantīti. Bhante, nanu mukhaṃ dhovitvā senāsanaṃ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke usumaṃ gāhāpetvā yonisomanasikāre kammaṃ karontānaṃ okāsakālena bhavitabbaṃ siyā, maraṇakhaṇampi na labhissatha, bhante, phalakasadisattha bhante parassa avassayo hotha, attano bhavituṃ na sakkotha, na me tumhākaṃ anumodanāya atthoti ākāse uppatitvā agamāsi.
থেরো – ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো পরিযত্তিযা কম্মং নত্থি, ময্হং পন অঙ্কুসকো ভৰিস্সামীতি আগতো’’তি ঞত্ৰা ‘‘ইদানি ওকাসো ন ভৰিস্সতি, পচ্চূসকালে গমিস্সামী’’তি পত্তচীৰরং সমীপে কত্ৰা সব্বং দিৰসভাগং পঠমযামমজ্ঝিমযামঞ্চ ধম্মং ৰাচেত্ৰা পচ্ছিমযামে একস্মিং থেরে উদ্দেসং গহেত্ৰা নিক্খন্তে পত্তচীৰরং গহেত্ৰা তেনেৰ সদ্ধিং নিক্খন্তো। নিসিন্নঅন্তেৰাসিকা আচরিযো কেনচি পপঞ্চেন নিক্খন্তোতি মঞ্ঞিংসু। নিক্খন্তো থেরো কোচি দেৰ সমানাচরিযভিক্খূতি সঞ্ঞং অকাসি।
Thero – ‘‘imassa bhikkhuno pariyattiyā kammaṃ natthi, mayhaṃ pana aṅkusako bhavissāmīti āgato’’ti ñatvā ‘‘idāni okāso na bhavissati, paccūsakāle gamissāmī’’ti pattacīvaraṃ samīpe katvā sabbaṃ divasabhāgaṃ paṭhamayāmamajjhimayāmañca dhammaṃ vācetvā pacchimayāme ekasmiṃ there uddesaṃ gahetvā nikkhante pattacīvaraṃ gahetvā teneva saddhiṃ nikkhanto. Nisinnaantevāsikā ācariyo kenaci papañcena nikkhantoti maññiṃsu. Nikkhanto thero koci deva samānācariyabhikkhūti saññaṃ akāsi.
থেরো কির ‘‘মাদিসস্স অরহত্তং নাম কিং, দ্ৰীহতীহেনেৰ পাপুণিত্ৰা পচ্চাগমিস্সামী’’তি অন্তেৰাসিকানং অনারোচেত্ৰাৰ আসাল়্হীমাসস্স জুণ্হপক্খতেরসিযা নিক্খন্তো গামন্তপব্ভারং গন্ত্ৰা চঙ্কমং আরুয্হ কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো তং দিৰসং অরহত্তং গহেতুং নাসক্খি। উপোসথদিৰসে সম্পত্তে ‘‘দ্ৰীহতীহেন অরহত্তং গণ্হিস্সামীতি আগতো , গহেতুং পন নাসক্খিং। তযো মাসে পন তীণি দিৰসানি ৰিয যাৰ মহাপৰারণা তাৰ জানিস্সামী’’তি ৰস্সং উপগন্ত্ৰাপি গহেতুং নাসক্খি। পৰারণাদিৰসে চিন্তেসি – ‘‘অহং দ্ৰীহতীহেন অরহত্তং গণ্হিস্সামীতি আগতো , তেমাসেনাপি নাসক্খিং, সব্রহ্মচারিনো পন ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেন্তী’’তি। তস্সেৰং চিন্তযতো অস্সুধারা পৰত্তন্তি। ততো ‘‘ন মঞ্চে ময্হং চতূহি ইরিযাপথেহি মগ্গফলং উপ্পজ্জিস্সতি, অরহত্তং অপ্পত্ৰা নেৰ মঞ্চে পিট্ঠিং পসারেস্সামি, ন পাদে ধোৰিস্সামী’’তি মঞ্চং উস্সাপেত্ৰা ঠপেসি। পুন অন্তোৰস্সং পত্তং, অরহত্তং গহেতুং নাসক্খিযেৰ। একূনতিংসপৰারণাসু অস্সুধারা পৰত্তন্তি। গামদারকা থেরস্স পাদেসু ফালিতট্ঠানানি কণ্টকেহি সিব্বন্তি, দৰং করোন্তাপি ‘‘অয্যস্স মহাসীৰত্থেরস্স ৰিয পাদা হোন্তূ’’তি দৰং করোন্তি।
Thero kira ‘‘mādisassa arahattaṃ nāma kiṃ, dvīhatīheneva pāpuṇitvā paccāgamissāmī’’ti antevāsikānaṃ anārocetvāva āsāḷhīmāsassa juṇhapakkhaterasiyā nikkhanto gāmantapabbhāraṃ gantvā caṅkamaṃ āruyha kammaṭṭhānaṃ manasikaronto taṃ divasaṃ arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhi. Uposathadivase sampatte ‘‘dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato , gahetuṃ pana nāsakkhiṃ. Tayo māse pana tīṇi divasāni viya yāva mahāpavāraṇā tāva jānissāmī’’ti vassaṃ upagantvāpi gahetuṃ nāsakkhi. Pavāraṇādivase cintesi – ‘‘ahaṃ dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato , temāsenāpi nāsakkhiṃ, sabrahmacārino pana visuddhipavāraṇaṃ pavārentī’’ti. Tassevaṃ cintayato assudhārā pavattanti. Tato ‘‘na mañce mayhaṃ catūhi iriyāpathehi maggaphalaṃ uppajjissati, arahattaṃ appatvā neva mañce piṭṭhiṃ pasāressāmi, na pāde dhovissāmī’’ti mañcaṃ ussāpetvā ṭhapesi. Puna antovassaṃ pattaṃ, arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhiyeva. Ekūnatiṃsapavāraṇāsu assudhārā pavattanti. Gāmadārakā therassa pādesu phālitaṭṭhānāni kaṇṭakehi sibbanti, davaṃ karontāpi ‘‘ayyassa mahāsīvattherassa viya pādā hontū’’ti davaṃ karonti.
থেরো তিংসসংৰচ্ছরে মহাপৰারণাদিৰসে আলম্বণফলকং নিস্সায ঠিতো ‘‘ইদানি মে তিংস ৰস্সানি সমণধম্মং করোন্তস্স, নাসক্খিং অরহত্তং পাপুণিতুং, অদ্ধা মে ইমস্মিং অত্তভাৰে মগ্গো ৰা ফলং ৰা নত্থি, ন মে লদ্ধং সব্রহ্মচারীহি সদ্ধিং ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেতু’’ন্তি চিন্তেসি। তস্সেৰং চিন্তযতোৰ দোমনস্সং উপ্পজ্জি, অস্সুধারা পৰত্তন্তি। অথ অৰিদূরট্ঠানে একা দেৰধীতা রোদমানা অট্ঠাসি। ‘‘কো এত্থ রোদসী’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, দেৰধীতা’’তি। ‘‘কস্মা রোদসী’’তি? ‘‘রোদমানেন মগ্গফলং নিব্বত্তিতং, তেন অহম্পি একং দ্ৰে মগ্গফলানি নিব্বত্তেস্সামীতি রোদামি, ভন্তে’’তি।
Thero tiṃsasaṃvacchare mahāpavāraṇādivase ālambaṇaphalakaṃ nissāya ṭhito ‘‘idāni me tiṃsa vassāni samaṇadhammaṃ karontassa, nāsakkhiṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ, addhā me imasmiṃ attabhāve maggo vā phalaṃ vā natthi, na me laddhaṃ sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti cintesi. Tassevaṃ cintayatova domanassaṃ uppajji, assudhārā pavattanti. Atha avidūraṭṭhāne ekā devadhītā rodamānā aṭṭhāsi. ‘‘Ko ettha rodasī’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, devadhītā’’ti. ‘‘Kasmā rodasī’’ti? ‘‘Rodamānena maggaphalaṃ nibbattitaṃ, tena ahampi ekaṃ dve maggaphalāni nibbattessāmīti rodāmi, bhante’’ti.
ততো থেরো – ‘‘ভো মহাসীৰত্থের, দেৰতাপি তযা সদ্ধিং কেল়িং করোন্তি, অনুচ্ছৰিকং নু খো তে এত’’ন্তি ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং অগ্গহেসি। সো ‘‘ইদানি নিপজ্জিস্সামী’’তি সেনাসনং পটিজগ্গিত্ৰা মঞ্চকং পঞ্ঞপেত্ৰা উদকট্ঠানে উদকং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা ‘‘পাদে ধোৰিস্সামী’’তি সোপানফলকে নিসীদি।
Tato thero – ‘‘bho mahāsīvatthera, devatāpi tayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, anucchavikaṃ nu kho te eta’’nti vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ aggahesi. So ‘‘idāni nipajjissāmī’’ti senāsanaṃ paṭijaggitvā mañcakaṃ paññapetvā udakaṭṭhāne udakaṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘pāde dhovissāmī’’ti sopānaphalake nisīdi.
অন্তেৰাসিকাপিস্স ‘‘অম্হাকং আচরিযস্স সমণধম্মং কাতুং গচ্ছন্তস্স তিংস ৰস্সানি, সক্খি নু খো ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং, নাসক্খী’’তি আৰজ্জযমানা ‘‘অরহত্তং পত্ৰা পাদধোৰনত্থং নিসিন্নো’’তি দিস্ৰা ‘‘অম্হাকং আচরিযো অম্হাদিসেসু অন্তেৰাসিকেসু তিট্ঠন্তেসু ‘অত্তনাৰ পাদে ধোৰিস্সতী’তি অট্ঠানমেতং, অহং ধোৰিস্সামি অহং ধোৰিস্সামী’’তি তিংসসহস্সানিপি আকাসেন গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘পাদে ধোৰিস্সাম, ভন্তে’’তি আহংসু। আৰুসো, ইদানি তিংস ৰস্সানি হোন্তি মম পাদানং অধোতানং, তিট্ঠথ, তুম্হে, অহমেৰ ধোৰিস্সামীতি।
Antevāsikāpissa ‘‘amhākaṃ ācariyassa samaṇadhammaṃ kātuṃ gacchantassa tiṃsa vassāni, sakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, nāsakkhī’’ti āvajjayamānā ‘‘arahattaṃ patvā pādadhovanatthaṃ nisinno’’ti disvā ‘‘amhākaṃ ācariyo amhādisesu antevāsikesu tiṭṭhantesu ‘attanāva pāde dhovissatī’ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmi ahaṃ dhovissāmī’’ti tiṃsasahassānipi ākāsena gantvā vanditvā ‘‘pāde dhovissāma, bhante’’ti āhaṃsu. Āvuso, idāni tiṃsa vassāni honti mama pādānaṃ adhotānaṃ, tiṭṭhatha, tumhe, ahameva dhovissāmīti.
সক্কোপি আৰজ্জন্তো – ‘‘ময্হং অয্যো মহাসীৰত্থেরো অরহত্তং পত্তো তিংসসহস্সানং অন্তেৰাসিকানং ‘পাদে ধোৰিস্সামা’তি আগতানং পাদে ধোৰিতুং ন দেতি। মাদিসে পন উপট্ঠাকে তিট্ঠন্তে ‘ময্হং অয্যো সযং পাদে ধোৰিস্সতী’তি অট্ঠানমেতং, অহং ধোৰিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা সুজাতায দেৰিযা সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘস্স সন্তিকে পাতুরহোসি। সো সুজং অসুরকঞ্ঞং পুরতো কত্ৰা ‘‘অপেথ, ভন্তে, মাতুগামো’’তি ওকাসং কারেত্ৰা থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পুরতো উক্কুটিকো নিসীদিত্ৰা ‘‘পাদে ধোৰিস্সামি, ভন্তে’’তি আহ। কোসিয, ইদানি মে তিংস ৰস্সানি পাদানং অধোতানং, দেৰতানঞ্চ পকতিযাপি মনুস্সসরীরগন্ধো নাম জেগুচ্ছো, যোজনসতে ঠিতানম্পি কণ্ঠে আসত্তকুণপং ৰিয হোতি, অহমেৰ ধোৰিস্সামীতি। ভন্তে, অযং গন্ধো নাম ন পঞ্ঞাযতি, তুম্হাকং পন সীলগন্ধো ছ দেৰলোকে অতিক্কমিত্ৰা উপরি ভৰগ্গং পত্ৰা ঠিতো। সীলগন্ধতো অঞ্ঞো উত্তরিতরো গন্ধো নাম নত্থি, ভন্তে, তুম্হাকং সীলগন্ধেনম্হি আগতোতি ৰামহত্থেন গোপ্ফকসন্ধিযং গহেত্ৰা দক্খিণহত্থেন পাদতলং পরিমজ্জি। দহরকুমারস্সেৰ পাদা অহেসুং। সক্কো পাদে ধোৰিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা দেৰলোকমেৰ গতো।
Sakkopi āvajjanto – ‘‘mayhaṃ ayyo mahāsīvatthero arahattaṃ patto tiṃsasahassānaṃ antevāsikānaṃ ‘pāde dhovissāmā’ti āgatānaṃ pāde dhovituṃ na deti. Mādise pana upaṭṭhāke tiṭṭhante ‘mayhaṃ ayyo sayaṃ pāde dhovissatī’ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā sujātāya deviyā saddhiṃ bhikkhusaṅghassa santike pāturahosi. So sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā ‘‘apetha, bhante, mātugāmo’’ti okāsaṃ kāretvā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā purato ukkuṭiko nisīditvā ‘‘pāde dhovissāmi, bhante’’ti āha. Kosiya, idāni me tiṃsa vassāni pādānaṃ adhotānaṃ, devatānañca pakatiyāpi manussasarīragandho nāma jeguccho, yojanasate ṭhitānampi kaṇṭhe āsattakuṇapaṃ viya hoti, ahameva dhovissāmīti. Bhante, ayaṃ gandho nāma na paññāyati, tumhākaṃ pana sīlagandho cha devaloke atikkamitvā upari bhavaggaṃ patvā ṭhito. Sīlagandhato añño uttaritaro gandho nāma natthi, bhante, tumhākaṃ sīlagandhenamhi āgatoti vāmahatthena gopphakasandhiyaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pādatalaṃ parimajji. Daharakumārasseva pādā ahesuṃ. Sakko pāde dhovitvā vanditvā devalokameva gato.
এৰং ‘‘ন লভামি সব্রহ্মচারীহি সদ্ধিং ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেতু’’ন্তি আৰজ্জন্তস্স উপ্পন্নং দোমনস্সং নিস্সায ভিক্খুনো মঞ্ঞনৰসেন ৰিপস্সনায আরম্মণম্পি ৰিপস্সনাপি মগ্গোপি ফলম্পি সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সন্তি চ অৰিতক্কাৰিচারদোমনস্সন্তি চ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং।
Evaṃ ‘‘na labhāmi sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti āvajjantassa uppannaṃ domanassaṃ nissāya bhikkhuno maññanavasena vipassanāya ārammaṇampi vipassanāpi maggopi phalampi savitakkasavicāradomanassanti ca avitakkāvicāradomanassanti ca vuttanti veditabbaṃ.
তত্থ একো ভিক্খু সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ইদং দোমনস্সং কিং নিস্সিতন্তি উপধারেন্তো ৰত্থুনিস্সিতন্তি পজানাতীতি ফস্সপঞ্চমকে ৰুত্তনযেনেৰ অনুক্কমেন অরহত্তে পতিট্ঠাতি। একো অৰিতক্কাৰিচারে দোমনস্সে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অরহত্তে পতিট্ঠাতি। তত্থ অভিনিৰিট্ঠদোমনস্সেসুপি সৰিতক্কসৰিচারতো অৰিতক্কঅৰিচারং পণীততরং। সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সৰিপস্সনাতোপি অৰিতক্কাৰিচারদোমনস্সৰিপস্সনা পণীততরা। সৰিতক্কসৰিচারদোমনস্সফলসমাপত্তিতোপি অৰিতক্কাৰিচারদোমনস্সফলসমাপত্তিযেৰ পণীততরা । তেনাহ ভগৰা – ‘‘যে অৰিতক্কঅৰিচারে তে পণীততরে’’তি।
Tattha eko bhikkhu savitakkasavicāradomanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā idaṃ domanassaṃ kiṃ nissitanti upadhārento vatthunissitanti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicāre domanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhadomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ. Savitakkasavicāradomanassavipassanātopi avitakkāvicāradomanassavipassanā paṇītatarā. Savitakkasavicāradomanassaphalasamāpattitopi avitakkāvicāradomanassaphalasamāpattiyeva paṇītatarā . Tenāha bhagavā – ‘‘ye avitakkaavicāre te paṇītatare’’ti.
৩৬২. এৰরূপা উপেক্খা ন সেৰিতব্বাতি এৰরূপা গেহসিতউপেক্খা ন সেৰিতব্বা। গেহসিতউপেক্খা নাম ‘‘তত্থ কতমা ছ গেহসিতউপেক্খা। চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূল়্হস্স পুথুজ্জনস্স অনোধিজিনস্স অৰিপাকজিনস্স অনাদীনৰদস্সাৰিনো অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স, যা এৰরূপা উপেক্খা, রূপং সা নাতিৰত্ততি, তস্মা সা উপেক্খা গেহসিতাতি ৰুচ্চতী’’তি এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে গুল়পিণ্ডিকে নিলীনমক্খিকা ৰিয রূপাদীনি অনতিৰত্তমানা তত্থেৰ লগ্গা লগ্গিতা হুত্ৰা উপ্পন্না কামগুণনিস্সিতা উপেক্খা ন সেৰিতব্বা।
362.Evarūpā upekkhā na sevitabbāti evarūpā gehasitaupekkhā na sevitabbā. Gehasitaupekkhā nāma ‘‘tattha katamā cha gehasitaupekkhā. Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa, yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati, tasmā sā upekkhā gehasitāti vuccatī’’ti evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍike nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannā kāmaguṇanissitā upekkhā na sevitabbā.
এৰরূপা উপেক্খা সেৰিতব্বাতি এৰরূপা নেক্খম্মসিতা উপেক্খা সেৰিতব্বা। নেক্খম্মসিতা উপেক্খা নাম – ‘‘তত্থ কতমা ছ নেক্খম্মসিতা উপেক্খা? রূপানং ত্ৰেৰ অনিচ্চতং ৰিদিত্ৰা ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধং ‘পুব্বে চেৰ রূপা এতরহি চ, সব্বে তে রূপা অনিচ্চা, দুক্খা, ৰিপরিণামধম্মা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো উপ্পজ্জতি উপেক্খা, যা এৰরূপা উপেক্খা, রূপং সা অতিৰত্ততি, তস্মা সা উপেক্খা নেক্খম্মসিতাতি ৰুচ্চতী’’তি (ম॰ নি॰ ৩.৩০৮)। এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠানিট্ঠআরম্মণে আপাথগতে ইট্ঠে অরজ্জন্তস্স, অনিট্ঠে অদুস্সন্তস্স, অসমপেক্খনেন অসম্মুয্হন্তস্স উপ্পন্না ৰিপস্সনা ঞাণসম্পযুত্তা উপেক্খা। অপিচ ৰেদনাসভাগা তত্র মজ্ঝত্তুপেক্খাপি এত্থ উপেক্খাৰ। তস্মা সেৰিতব্বাতি অযং নেক্খম্মৰসেন ৰিপস্সনাৰসেন অনুস্সতিট্ঠানৰসেন পঠমদুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানৰসেন চ উপ্পজ্জনকউপেক্খা সেৰিতব্বা নাম।
Evarūpā upekkhā sevitabbāti evarūpā nekkhammasitā upekkhā sevitabbā. Nekkhammasitā upekkhā nāma – ‘‘tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā, yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā ativattati, tasmā sā upekkhā nekkhammasitāti vuccatī’’ti (ma. ni. 3.308). Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhaārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhanena asammuyhantassa uppannā vipassanā ñāṇasampayuttā upekkhā. Apica vedanāsabhāgā tatra majjhattupekkhāpi ettha upekkhāva. Tasmā sevitabbāti ayaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussatiṭṭhānavasena paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena ca uppajjanakaupekkhā sevitabbā nāma.
এত্থ যং চে সৰিতক্কং সৰিচারন্তি তাযপি নেক্খম্মসিতউপেক্খায যং নেক্খম্মৰসেন ৰিপস্সনাৰসেন অনুস্সতিট্ঠানৰসেন পঠমজ্ঝানৰসেন চ উপ্পন্নং সৰিতক্কসৰিচারং উপেক্খন্তি জানেয্য। যং চে অৰিতক্কং অৰিচারন্তি যং পন দুতিযজ্ঝানাদিৰসেন উপ্পন্নং অৰিতক্কাৰিচারং উপেক্খন্তি জানেয্য। যে অৰিতক্কে অৰিচারে তে পণীততরেতি এতাসু দ্ৰীসু যা অৰিতক্কঅৰিচারা, সা পণীততরাতি অত্থো। ইমিনা কিং কথিতং হোতি ? দ্ৰিন্নং অরহত্তং কথিতং। একো হি ভিক্খু সৰিতক্কসৰিচারউপেক্খায ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অযং উপেক্খা কিং নিস্সিতাতি উপধারেন্তো ৰত্থুনিস্সিতাতি পজানাতীতি ফস্সপঞ্চমকে ৰুত্তনযেনেৰ অনুক্কমেন অরহত্তে পতিট্ঠাতি। একো অৰিতক্কাৰিচারায উপেক্খায ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অরহত্তে পতিট্ঠাতি। তত্থ অভিনিৰিট্ঠউপেক্খাসুপি সৰিতক্কসৰিচারতো অৰিতক্কাৰিচারা পণীততরা। সৰিতক্কসৰিচারউপেক্খাৰিপস্সনাতোপি অৰিতক্কাৰিচারউপেক্খাৰিপস্সনাপণীততরা। সৰিতক্কসৰিচারউপেক্খাফলসমাপত্তিতোপি অৰিতক্কাৰিচারুপেক্খাফলসমাপত্তিযেৰ পণীততরা। তেনাহ ভগৰা ‘‘যে অৰিতক্কে অৰিচারে তে পণীততরে’’তি।
Ettha yaṃ ce savitakkaṃ savicāranti tāyapi nekkhammasitaupekkhāya yaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussatiṭṭhānavasena paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkasavicāraṃ upekkhanti jāneyya. Yaṃ ce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana dutiyajjhānādivasena uppannaṃ avitakkāvicāraṃ upekkhanti jāneyya. Yeavitakke avicāre te paṇītatareti etāsu dvīsu yā avitakkaavicārā, sā paṇītatarāti attho. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti ? Dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Eko hi bhikkhu savitakkasavicāraupekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ayaṃ upekkhā kiṃ nissitāti upadhārento vatthunissitāti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicārāya upekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhaupekkhāsupi savitakkasavicārato avitakkāvicārā paṇītatarā. Savitakkasavicāraupekkhāvipassanātopi avitakkāvicāraupekkhāvipassanāpaṇītatarā. Savitakkasavicāraupekkhāphalasamāpattitopi avitakkāvicārupekkhāphalasamāpattiyeva paṇītatarā. Tenāha bhagavā ‘‘ye avitakke avicāre te paṇītatare’’ti.
৩৬৩. এৰং পটিপন্নো খো, দেৰানমিন্দ, ভিক্খু পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিরোধসারুপ্পগামিনিং পটিপদং পটিপন্নো হোতীতি ভগৰা অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠপেসি। সক্কো পন সোতাপত্তিফলং পত্তো। বুদ্ধানঞ্হি অজ্ঝাসযো হীনো ন হোতি, উক্কট্ঠোৰ হোতি। একস্সপি বহূনম্পি ধম্মং দেসেন্তা অরহত্তেনেৰ কূটং গণ্হন্তি। সত্তা পন অত্তনো অনুরূপে উপনিস্সযে ঠিতা কেচি সোতাপন্না হোন্তি, কেচি সকদাগামী, কেচি অনাগামী, কেচি অরহন্তো। রাজা ৰিয হি ভগৰা, রাজকুমারা ৰিয ৰেনেয্যা। যথা হি রাজা ভোজনকালে অত্তনো পমাণেন পিণ্ডং উদ্ধরিত্ৰা রাজকুমারানং উপনেতি, তে ততো অত্তনো মুখপ্পমাণেনেৰ কবল়ং করোন্তি, এৰং ভগৰা অত্তজ্ঝাসযানুরূপায দেসনায অরহত্তেনেৰ কূটং গণ্হাতি। ৰেনেয্যা অত্তনো উপনিস্সযপ্পমাণেন ততো সোতাপত্তিফলমত্তং ৰা সকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তফলমেৰ ৰা গণ্হন্তি। সক্কো পন সোতাপন্নো জাতো। সোতাপন্নো চ হুত্ৰা ভগৰতো পুরতোযেৰ চৰিত্ৰা তরুণসক্কো হুত্ৰা নিব্বত্তি, দেৰতানঞ্হি চৰমানানং অত্তভাৰস্স গতাগতট্ঠানং নাম ন পঞ্ঞাযতি, দীপসিখাগমনং ৰিয হোতি। তস্মা সেসদেৰতা ন জানিংসু। সক্কো পন সযং চুতত্তা ভগৰা চ অপ্পটিহতঞাণত্তা দ্ৰেৰ জনা জানিংসু। অথ সক্কো চিন্তেসি ‘‘ময্হঞ্হি ভগৰতা তীসু ঠানেসু নিব্বত্তিতফলমেৰ কথিতং, অযঞ্চ পন মগ্গো ৰা ফলং ৰা সকুণিকায ৰিয উপ্পতিত্ৰা গহেতুং ন সক্কা, আগমনীযপুব্বভাগপটিপদায অস্স ভৰিতব্বং। হন্দাহং উপরি খীণাসৰস্স পুব্বভাগপটিপদং পুচ্ছামী’’তি।
363.Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Sakko pana sotāpattiphalaṃ patto. Buddhānañhi ajjhāsayo hīno na hoti, ukkaṭṭhova hoti. Ekassapi bahūnampi dhammaṃ desentā arahatteneva kūṭaṃ gaṇhanti. Sattā pana attano anurūpe upanissaye ṭhitā keci sotāpannā honti, keci sakadāgāmī, keci anāgāmī, keci arahanto. Rājā viya hi bhagavā, rājakumārā viya veneyyā. Yathā hi rājā bhojanakāle attano pamāṇena piṇḍaṃ uddharitvā rājakumārānaṃ upaneti, te tato attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṃ karonti, evaṃ bhagavā attajjhāsayānurūpāya desanāya arahatteneva kūṭaṃ gaṇhāti. Veneyyā attano upanissayappamāṇena tato sotāpattiphalamattaṃ vā sakadāgāmianāgāmiarahattaphalameva vā gaṇhanti. Sakko pana sotāpanno jāto. Sotāpanno ca hutvā bhagavato puratoyeva cavitvā taruṇasakko hutvā nibbatti, devatānañhi cavamānānaṃ attabhāvassa gatāgataṭṭhānaṃ nāma na paññāyati, dīpasikhāgamanaṃ viya hoti. Tasmā sesadevatā na jāniṃsu. Sakko pana sayaṃ cutattā bhagavā ca appaṭihatañāṇattā dveva janā jāniṃsu. Atha sakko cintesi ‘‘mayhañhi bhagavatā tīsu ṭhānesu nibbattitaphalameva kathitaṃ, ayañca pana maggo vā phalaṃ vā sakuṇikāya viya uppatitvā gahetuṃ na sakkā, āgamanīyapubbabhāgapaṭipadāya assa bhavitabbaṃ. Handāhaṃ upari khīṇāsavassa pubbabhāgapaṭipadaṃ pucchāmī’’ti.
পাতিমোক্খসংৰরৰণ্ণনা
Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā
৩৬৪. ততো তং পুচ্ছন্তো কথং পটিপন্নো পন, মারিসাতিআদিমাহ। তত্থ পাতিমোক্খসংৰরাযাতি উত্তমজেট্ঠকসীলসংৰরায। কাযসমাচারম্পীতিআদি সেৰিতব্বকাযসমাচারাদিৰসেন পাতিমোক্খসংৰরদস্সনত্থং ৰুত্তং। সীলকথা চ নামেসা কম্মপথৰসেন ৰা পণ্ণত্তিৰসেন ৰা কথেতব্বা হোতি।
364. Tato taṃ pucchanto kathaṃ paṭipanno pana, mārisātiādimāha. Tattha pātimokkhasaṃvarāyāti uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāya. Kāyasamācārampītiādi sevitabbakāyasamācārādivasena pātimokkhasaṃvaradassanatthaṃ vuttaṃ. Sīlakathā ca nāmesā kammapathavasena vā paṇṇattivasena vā kathetabbā hoti.
তত্থ কম্মপথৰসেন কথেন্তেন অসেৰিতব্বকাযসমাচারো তাৰ পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমিচ্ছাচারেহি কথেতব্বো। পণ্ণত্তিৰসেন কথেন্তেন কাযদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদৰীতিক্কমৰসেন কথেতব্বো। সেৰিতব্বকাযসমাচারো পাণাতিপাতাদিৰেরমণীহি চেৰ কাযদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদঅৰীতিক্কমেন চ কথেতব্বো। অসেৰিতব্বৰচীসমাচারো মুসাৰাদাদিৰচীদুচ্চরিতেন চেৰ ৰচীদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদৰীতিক্কমেন চ কথেতব্বো। সেৰিতব্বৰচীসমাচারো মুসাৰাদাদিৰেরমণীহি চেৰ ৰচীদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদঅৰীতিক্কমেন চ কথেতব্বো।
Tattha kammapathavasena kathentena asevitabbakāyasamācāro tāva pāṇātipātaadinnādānamicchācārehi kathetabbo. Paṇṇattivasena kathentena kāyadvāre paññattasikkhāpadavītikkamavasena kathetabbo. Sevitabbakāyasamācāro pāṇātipātādiveramaṇīhi ceva kāyadvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo. Asevitabbavacīsamācāro musāvādādivacīduccaritena ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadavītikkamena ca kathetabbo. Sevitabbavacīsamācāro musāvādādiveramaṇīhi ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo.
পরিযেসনা পন কাযৰাচাহি পরিযেসনাযেৰ। সা কাযৰচীসমাচারগহণেন গহিতাপি সমানা যস্মা আজীৰট্ঠমকসীলং নাম এতস্মিঞ্ঞেৰ দ্ৰারদ্ৰযে উপ্পজ্জতি, ন আকাসে, তস্মা আজীৰট্ঠমকসীলদস্সনত্থং ৰিসুং ৰুত্তা। তত্থ নসেৰিতব্বপরিযেসনা অনরিযপরিযেসনায কথেতব্বা। সেৰিতব্বপরিযেসনা অরিযপরিযেসনায। ৰুত্তঞ্হেতং –
Pariyesanā pana kāyavācāhi pariyesanāyeva. Sā kāyavacīsamācāragahaṇena gahitāpi samānā yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ nāma etasmiññeva dvāradvaye uppajjati, na ākāse, tasmā ājīvaṭṭhamakasīladassanatthaṃ visuṃ vuttā. Tattha nasevitabbapariyesanā anariyapariyesanāya kathetabbā. Sevitabbapariyesanā ariyapariyesanāya. Vuttañhetaṃ –
‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, পরিযেসনা অনরিযা চ পরিযেসনা, অরিযা চ পরিযেসনা। কতমা চ, ভিক্খৰে, অনরিযা পরিযেসনা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অত্তনা জাতিধম্মো সমানো জাতিধম্মংযেৰ পরিযেসতি, অত্তনা জরাধম্মো, ব্যাধিধম্মো, মরণধম্মো, সোকধম্মো, সংকিলেসধম্মো সমানো সংকিলেসধম্মংযেৰ পরিযেসতি।
‘‘Dvemā, bhikkhave, pariyesanā anariyā ca pariyesanā, ariyā ca pariyesanā. Katamā ca, bhikkhave, anariyā pariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati, attanā jarādhammo, byādhidhammo, maraṇadhammo, sokadhammo, saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati.
কিঞ্চ, ভিক্খৰে, জাতিধম্মং ৰদেথ? পুত্তভরিযং, ভিক্খৰে , জাতিধম্মং, দাসিদাসং জাতিধম্মং অজেল়কং জাতিধম্মং, কুক্কুটসূকরং জাতিধম্মং, হত্থিগৰাস্সৰল়ৰং জাতিধম্মং, জাতরূপরজতং জাতিধম্মং। জাতিধম্মা হেতে, ভিক্খৰে, উপধযো, এত্থাযং গথিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝাপন্নো অত্তনা জাতিধম্মো সমানো জাতিধম্মংযেৰ পরিযেসতি।
Kiñca, bhikkhave, jātidhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave , jātidhammaṃ, dāsidāsaṃ jātidhammaṃ ajeḷakaṃ jātidhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ jātidhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ jātidhammaṃ, jātarūparajataṃ jātidhammaṃ. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati.
কিঞ্চ, ভিক্খৰে, জরাধম্মং ৰদেথ? পুত্তভরিযং, ভিক্খৰে, জরাধম্মং…পে॰… জরাধম্মংযেৰ পরিযেসতি।
Kiñca, bhikkhave, jarādhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, jarādhammaṃ…pe… jarādhammaṃyeva pariyesati.
কিঞ্চ, ভিক্খৰে, ব্যাধিধম্মং ৰদেথ? পুত্তভরিযং, ভিক্খৰে, ব্যাধিধম্মং, দাসিদাসং ব্যাধিধম্মং, অজেল়কং, কুক্কুটসূকরং, হত্থিগৰাস্সৰল়ৰং ব্যাধিধম্মং। ব্যাধিধম্মা হেতে, ভিক্খৰে, উপধযো, এত্থাযং গথিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝাপন্নো অত্তনা ব্যাধিধম্মো সমানো ব্যাধিধম্মংযেৰ পরিযেসতি।
Kiñca, bhikkhave, byādhidhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, byādhidhammaṃ, dāsidāsaṃ byādhidhammaṃ, ajeḷakaṃ, kukkuṭasūkaraṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ byādhidhammaṃ. Byādhidhammā hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā byādhidhammo samāno byādhidhammaṃyeva pariyesati.
কিঞ্চ, ভিক্খৰে, মরণধম্মং ৰদেথ? পুত্তভরিযং, ভিক্খৰে, মরণধম্মং…পে॰… মরণধম্মংযেৰ পরিযেসতি।
Kiñca, bhikkhave, maraṇadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, maraṇadhammaṃ…pe… maraṇadhammaṃyeva pariyesati.
কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সোকধম্মং ৰদেথ? পুত্তভরিযং…পে॰… সোকধম্মংযেৰ পরিযেসতি।
Kiñca, bhikkhave, sokadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ…pe… sokadhammaṃyeva pariyesati.
কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সংকিলেসধম্মং ৰদেথ…পে॰… জাতরূপরজতং সংকিলেসধম্মং। সংকিলেসধম্মা , হেতে, ভিক্খৰে, উপধযো, এত্থাযং গথিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝাপন্নো অত্তনা সংকিলেসধম্মো সমানো সংকিলেসধম্মংযেৰ পরিযেসতি। অযং, ভিক্খৰে, অনরিযা পরিযেসনাতি (ম॰ নি॰ ১.২৭৪)।
Kiñca, bhikkhave, saṃkilesadhammaṃ vadetha…pe… jātarūparajataṃ saṃkilesadhammaṃ. Saṃkilesadhammā , hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati. Ayaṃ, bhikkhave, anariyā pariyesanāti (ma. ni. 1.274).
অপিচ কুহনাদিৰসেন পঞ্চৰিধা, অগোচরৰসেন ছব্বিধা ৰেজ্জকম্মাদিৰসেন একৰীসতিৰিধা, এৰং পৰত্তা সব্বাপি অনেসনা অনরিযপরিযেসনাযেৰাতি ৰেদিতব্বা।
Apica kuhanādivasena pañcavidhā, agocaravasena chabbidhā vejjakammādivasena ekavīsatividhā, evaṃ pavattā sabbāpi anesanā anariyapariyesanāyevāti veditabbā.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অরিযা পরিযেসনা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অত্তনা জাতিধম্মো সমানো জাতিধম্মে আদীনৰং ৰিদিত্ৰা অজাতং অনুত্তরং যোগক্খেমং নিব্বানং পরিযেসতি, অত্তনা জরাধম্মো, ব্যাধি, মরণ, সোক, সংকিলেসধম্মো সমানো সংকিলেসধম্মে আদীনৰং ৰিদিত্ৰা অসংকিলিট্ঠং অনুত্তরং যোগক্খেমং নিব্বানং পরিযেসতি। অযং অরিযা পরিযেসনাতি (ম॰ নি॰ ১.২৭৫)।
‘‘Katamā ca, bhikkhave, ariyā pariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati, attanā jarādhammo, byādhi, maraṇa, soka, saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati. Ayaṃ ariyā pariyesanāti (ma. ni. 1.275).
অপিচ পঞ্চ কুহনাদীনি ছ অগোচরে একৰীসতিৰিধঞ্চ অনেসনং ৰজ্জেত্ৰা ভিক্খাচরিযায ধম্মেন সমেন পরিযেসনাপি অরিযপরিযেসনাযেৰাতি ৰেদিতব্বা।
Apica pañca kuhanādīni cha agocare ekavīsatividhañca anesanaṃ vajjetvā bhikkhācariyāya dhammena samena pariyesanāpi ariyapariyesanāyevāti veditabbā.
এত্থ চ যো যো ‘‘ন সেৰিতব্বো’’তি ৰুত্তো, সো সো পুব্বভাগে পাণাতিপাতাদীনং সম্ভারপরিযেসনাপযোগকরণগমনকালতো পট্ঠায ন সেৰিতব্বোৰ। ইতরো আদিতো পট্ঠায সেৰিতব্বো, অসক্কোন্তেন চিত্তম্পি উপ্পাদেতব্বং। অপিচ সঙ্ঘভেদাদীনং অত্থায পরক্কমন্তানং দেৰদত্তাদীনং ৰিয কাযসমাচারো ন সেৰিতব্বো, দিৰসস্স দ্ৰত্তিক্খত্তুং তিণ্ণং রতনানং উপট্ঠানগমনাদিৰসেন পৰত্তো ধম্মসেনাপতিমহামোগ্গল্লানত্থেরাদীনং ৰিয কাযসমাচারো সেৰিতব্বো। ধনুগ্গহপেসনাদিৰসেন ৰাচং ভিন্দন্তানং দেৰদত্তাদীনং ৰিয ৰচীসমাচারো ন সেৰিতব্বো, তিণ্ণং রতনানং গুণকিত্তনাদিৰসেন পৰত্তো ধম্মসেনাপতিমহামোগ্গল্লানত্থেরাদীনং ৰিয ৰচীসমাচারো সেৰিতব্বো। অনরিযপরিযেসনং পরিযেসন্তানং দেৰদত্তাদীনং ৰিয পরিযেসনা ন সেৰিতব্বা, অরিযপরিযেসনমেৰ পরিযেসন্তানং ধম্মসেনাপতিমহামোগ্গল্লানত্থেরাদীনং ৰিয পরিযেসনা সেৰিতব্বা।
Ettha ca yo yo ‘‘na sevitabbo’’ti vutto, so so pubbabhāge pāṇātipātādīnaṃ sambhārapariyesanāpayogakaraṇagamanakālato paṭṭhāya na sevitabbova. Itaro ādito paṭṭhāya sevitabbo, asakkontena cittampi uppādetabbaṃ. Apica saṅghabhedādīnaṃ atthāya parakkamantānaṃ devadattādīnaṃ viya kāyasamācāro na sevitabbo, divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasena pavatto dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya kāyasamācāro sevitabbo. Dhanuggahapesanādivasena vācaṃ bhindantānaṃ devadattādīnaṃ viya vacīsamācāro na sevitabbo, tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakittanādivasena pavatto dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya vacīsamācāro sevitabbo. Anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ devadattādīnaṃ viya pariyesanā na sevitabbā, ariyapariyesanameva pariyesantānaṃ dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya pariyesanā sevitabbā.
এৰং পটিপন্নো খোতি এৰং অসেৰিতব্বং কাযৰচীসমাচারং পরিযেসনঞ্চ পহায সেৰিতব্বানং পারিপূরিযা পটিপন্নো, দেৰানমিন্দ, ভিক্খু পাতিমোক্খসংৰরায উত্তমজেট্ঠকসীলসংৰরত্থায পটিপন্নো নাম হোতীতি ভগৰা খীণাসৰস্স আগমনীযপুব্বভাগপটিপদং কথেসি।
Evaṃ paṭipanno khoti evaṃ asevitabbaṃ kāyavacīsamācāraṃ pariyesanañca pahāya sevitabbānaṃ pāripūriyā paṭipanno, devānaminda, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya uttamajeṭṭhakasīlasaṃvaratthāya paṭipanno nāma hotīti bhagavā khīṇāsavassa āgamanīyapubbabhāgapaṭipadaṃ kathesi.
ইন্দ্রিযসংৰরৰণ্ণনা
Indriyasaṃvaravaṇṇanā
৩৬৫. দুতিযপুচ্ছাযং ইন্দ্রিযসংৰরাযাতি ইন্দ্রিযানং পিধানায, গুত্তদ্ৰারতায সংৰুতদ্ৰারতাযাতি অত্থো। ৰিস্সজ্জনে পনস্স চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং রূপম্পীতিআদি সেৰিতব্বরূপাদিৰসেন ইন্দ্রিযসংৰরদস্সনত্থং ৰুত্তং। তত্থ এৰং ৰুত্তেতি হেট্ঠা সোমনস্সাদিপঞ্হাৰিস্সজ্জনানং সুতত্তা ইমিনাপি এৰরূপেন ভৰিতব্বন্তি সঞ্জাতপটিভানো ভগৰতা এৰং ৰুত্তে সক্কো দেৰানমিন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ, এতং ইমস্স খো অহং, ভন্তেতি আদিকং ৰচনং অৰোচ। ভগৰাপিস্স ওকাসং দত্ৰা তুণ্হী অহোসি। কথেতুকামোপি হি যো অত্থং সম্পাদেতুং ন সক্কোতি, অত্থং সম্পাদেতুং সক্কোন্তো ৰা ন কথেতুকামো হোতি, ন তস্স ভগৰা ওকাসং করোতি। অযং পন যস্মা কথেতুকামো চেৰ, সক্কোতি চ অত্থং সম্পাদেতুং তেনস্স ভগৰা ওকাসমকাসি।
365. Dutiyapucchāyaṃ indriyasaṃvarāyāti indriyānaṃ pidhānāya, guttadvāratāya saṃvutadvāratāyāti attho. Vissajjane panassa cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha evaṃ vutteti heṭṭhā somanassādipañhāvissajjanānaṃ sutattā imināpi evarūpena bhavitabbanti sañjātapaṭibhāno bhagavatā evaṃ vutte sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca, etaṃ imassa kho ahaṃ, bhanteti ādikaṃ vacanaṃ avoca. Bhagavāpissa okāsaṃ datvā tuṇhī ahosi. Kathetukāmopi hi yo atthaṃ sampādetuṃ na sakkoti, atthaṃ sampādetuṃ sakkonto vā na kathetukāmo hoti, na tassa bhagavā okāsaṃ karoti. Ayaṃ pana yasmā kathetukāmo ceva, sakkoti ca atthaṃ sampādetuṃ tenassa bhagavā okāsamakāsi.
তত্থ এৰরূপং ন সেৰিতব্বন্তি আদীসু অযং সঙ্খেপো – যং রূপং পস্সতো রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, তং ন সেৰিতব্বং ন দট্ঠব্বং ন ওলোকেতব্বন্তি অত্থো। যং পন পস্সতো অসুভসঞ্ঞা ৰা সণ্ঠাতি, পসাদো ৰা উপ্পজ্জতি, অনিচ্চসঞ্ঞাপটিলাভো ৰা হোতি, তং সেৰিতব্বং।
Tattha evarūpaṃ na sevitabbanti ādīsu ayaṃ saṅkhepo – yaṃ rūpaṃ passato rāgādayo uppajjanti, taṃ na sevitabbaṃ na daṭṭhabbaṃ na oloketabbanti attho. Yaṃ pana passato asubhasaññā vā saṇṭhāti, pasādo vā uppajjati, aniccasaññāpaṭilābho vā hoti, taṃ sevitabbaṃ.
যং চিত্তক্খরং চিত্তব্যঞ্জনম্পি সদ্দং সুণতো রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, এৰরূপো সদ্দো ন সেৰিতব্বো। যং পন অত্থনিস্সিতং ধম্মনিস্সিতং কুম্ভদাসিগীতম্পি সুণন্তস্স পসাদো ৰা উপ্পজ্জতি, নিব্বিদা ৰা সণ্ঠাতি, এৰরূপো সদ্দো সেৰিতব্বো।
Yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjanti, evarūpo saddo na sevitabbo. Yaṃ pana atthanissitaṃ dhammanissitaṃ kumbhadāsigītampi suṇantassa pasādo vā uppajjati, nibbidā vā saṇṭhāti, evarūpo saddo sevitabbo.
যং গন্ধং ঘাযতো রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, এৰরূপো গন্ধো ন সেৰিতব্বো। যং পন গন্ধং ঘাযতো অসুভসঞ্ঞাদিপটিলাভো হোতি, এৰরূপো গন্ধো সেৰিতব্বো।
Yaṃ gandhaṃ ghāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo gandho na sevitabbo. Yaṃ pana gandhaṃ ghāyato asubhasaññādipaṭilābho hoti, evarūpo gandho sevitabbo.
যং রসং সাযতো রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, এৰরূপো রসো ন সেৰিতব্বো। যং পন রসং সাযতো আহারে পটিকূলসঞ্ঞা চেৰ উপ্পজ্জতি, সাযিতপচ্চযা চ কাযবলং নিস্সায অরিযভূমিং ওক্কমিতুং সক্কোতি, মহাসীৰত্থেরভাগিনেয্যসীৰসামণেরস্স ৰিয পরিভুঞ্জন্তস্সেৰ কিলেসক্খযো ৰা হোতি, এৰরূপো রসো সেৰিতব্বো।
Yaṃ rasaṃ sāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo raso na sevitabbo. Yaṃ pana rasaṃ sāyato āhāre paṭikūlasaññā ceva uppajjati, sāyitapaccayā ca kāyabalaṃ nissāya ariyabhūmiṃ okkamituṃ sakkoti, mahāsīvattherabhāgineyyasīvasāmaṇerassa viya paribhuñjantasseva kilesakkhayo vā hoti, evarūpo raso sevitabbo.
যং ফোট্ঠব্বং ফুসতো রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, এৰরূপং ফোট্ঠব্বং ন সেৰিতব্বং। যং পন ফুসতো সারিপুত্তত্থেরাদীনং ৰিয আসৰক্খযো চেৰ, ৰীরিযঞ্চ সুপগ্গহিতং, পচ্ছিমা চ জনতা দিট্ঠানুগতিং আপাদনেন অনুগ্গহিতা হোতি, এৰরূপং ফোট্ঠব্বং সেৰিতব্বং। সারিপুত্তত্থেরো কির তিংস ৰস্সানি মঞ্চে পিট্ঠিং ন পসারেসি। তথা মহামোগ্গল্লানত্থেরো। মহাকস্সপত্থেরো ৰীসৰস্সসতং মঞ্চে পিট্ঠিং ন পসারেসি। অনুরুদ্ধত্থেরো পঞ্ঞাস ৰস্সানি। ভদ্দিযত্থেরো তিংস ৰস্সানি। সোণত্থেরো অট্ঠারস ৰস্সানি। রট্ঠপালত্থেরো দ্ৰাদস। আনন্দত্থেরো পন্নরস। রাহুলত্থেরো দ্ৰাদস। বাকুলত্থেরো অসীতি ৰস্সানি। নাল়কত্থেরো যাৰপরিনিব্বানা মঞ্চে পিট্ঠিং ন পসারেসীতি।
Yaṃ phoṭṭhabbaṃ phusato rāgādayo uppajjanti, evarūpaṃ phoṭṭhabbaṃ na sevitabbaṃ. Yaṃ pana phusato sāriputtattherādīnaṃ viya āsavakkhayo ceva, vīriyañca supaggahitaṃ, pacchimā ca janatā diṭṭhānugatiṃ āpādanena anuggahitā hoti, evarūpaṃ phoṭṭhabbaṃ sevitabbaṃ. Sāriputtatthero kira tiṃsa vassāni mañce piṭṭhiṃ na pasāresi. Tathā mahāmoggallānatthero. Mahākassapatthero vīsavassasataṃ mañce piṭṭhiṃ na pasāresi. Anuruddhatthero paññāsa vassāni. Bhaddiyatthero tiṃsa vassāni. Soṇatthero aṭṭhārasa vassāni. Raṭṭhapālatthero dvādasa. Ānandatthero pannarasa. Rāhulatthero dvādasa. Bākulatthero asīti vassāni. Nāḷakatthero yāvaparinibbānā mañce piṭṭhiṃ na pasāresīti.
যে মনোৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মে সমন্নাহরন্তস্স রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, ‘‘অহো, ৰত যং পরেসং পরৰিত্তূপকরণং তং মমস্সা’’তিআদিনা নযেন ৰা অভিজ্ঝাদীনি আপাথমাগচ্ছন্তি এৰরূপা ধম্মা ন সেৰিতব্বা। ‘‘সব্বে সত্তা অৰেরা হোন্তূ’’তি এৰং মেত্তাদিৰসেন, যে ৰা পন তিণ্ণং থেরানং ধম্মা, এৰরূপা সেৰিতব্বা। তযো কির থেরা ৰস্সূপনাযিকদিৰসে কামৰিতক্কাদযো অকুসলৰিতক্কা ন ৰিতক্কেতব্বাতি কতিকং অকংসু। অথ পৰারণদিৰসে সঙ্ঘত্থেরো সঙ্ঘনৰকং পুচ্ছি – ‘‘আৰুসো, ইমস্মিং তেমাসে কিত্তকে ঠানে চিত্তস্স ধাৰিতুং দিন্ন’’ন্তি? ন, ভন্তে, পরিৰেণপরিচ্ছেদতো বহি ধাৰিতুং অদাসিন্তি। দুতিযং পুচ্ছি – ‘‘তৰ আৰুসো’’তি? নিৰাসগেহতো, ভন্তে, বহি ধাৰিতুং ন অদাসিন্তি। অথ দ্ৰেপি থেরং পুচ্ছিংসু ‘‘তুম্হাকং পন, ভন্তে’’তি? নিযকজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকতো, আৰুসো, বহি ধাৰিতুং ন অদাসিন্তি। তুম্হেহি, ভন্তে, দুক্করং কতন্তি। এৰরূপো মনোৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো সেৰিতব্বো।
Ye manoviññeyye dhamme samannāharantassa rāgādayo uppajjanti, ‘‘aho, vata yaṃ paresaṃ paravittūpakaraṇaṃ taṃ mamassā’’tiādinā nayena vā abhijjhādīni āpāthamāgacchanti evarūpā dhammā na sevitabbā. ‘‘Sabbe sattā averā hontū’’ti evaṃ mettādivasena, ye vā pana tiṇṇaṃ therānaṃ dhammā, evarūpā sevitabbā. Tayo kira therā vassūpanāyikadivase kāmavitakkādayo akusalavitakkā na vitakketabbāti katikaṃ akaṃsu. Atha pavāraṇadivase saṅghatthero saṅghanavakaṃ pucchi – ‘‘āvuso, imasmiṃ temāse kittake ṭhāne cittassa dhāvituṃ dinna’’nti? Na, bhante, pariveṇaparicchedato bahi dhāvituṃ adāsinti. Dutiyaṃ pucchi – ‘‘tava āvuso’’ti? Nivāsagehato, bhante, bahi dhāvituṃ na adāsinti. Atha dvepi theraṃ pucchiṃsu ‘‘tumhākaṃ pana, bhante’’ti? Niyakajjhattakhandhapañcakato, āvuso, bahi dhāvituṃ na adāsinti. Tumhehi, bhante, dukkaraṃ katanti. Evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo.
৩৬৬. একন্তৰাদাতি একোযেৰ অন্তো ৰাদস্স এতেসং, ন দ্ৰেধা গতৰাদাতি একন্তৰাদা, একঞ্ঞেৰ ৰদন্তীতি পুচ্ছতি। একন্তসীলাতি একাচারা। একন্তছন্দাতি একলদ্ধিকা। একন্তঅজ্ঝোসানাতি একন্তপরিযোসানা।
366.Ekantavādāti ekoyeva anto vādassa etesaṃ, na dvedhā gatavādāti ekantavādā, ekaññeva vadantīti pucchati. Ekantasīlāti ekācārā. Ekantachandāti ekaladdhikā. Ekantaajjhosānāti ekantapariyosānā.
অনেকধাতু নানাধাতু খো, দেৰানমিন্দ, লোকোতি দেৰানমিন্দ, অযং লোকো অনেকজ্ঝাসযো নানজ্ঝাসযো। একস্মিং গন্তুকামে একো ঠাতুকামো হোতি। একস্মিং ঠাতুকামে একো সযিতুকামো হোতি। দ্ৰে সত্তা একজ্ঝাসযা নাম দুল্লভা। তস্মিং অনেকধাতুনানাধাতুস্মিং লোকে যং যদেৰ ধাতুং যং যদেৰ অজ্ঝাসযং সত্তা অভিনিৰিসন্তি গণ্হন্তি, তং তদেৰ। থামসা পরামাসাতি থামেন চ পরামাসেন চ। অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তীতি সুট্ঠু গণ্হিত্ৰা ৰোহরন্তি, কথেন্তি দীপেন্তি কিত্তেন্তি। ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইদং অম্হাকমেৰ ৰচনং সচ্চং, অঞ্ঞেসং ৰচনং মোঘং তুচ্ছং নিরত্থকন্তি।
Anekadhātu nānādhātu kho, devānaminda, lokoti devānaminda, ayaṃ loko anekajjhāsayo nānajjhāsayo. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti. Ekasmiṃ ṭhātukāme eko sayitukāmo hoti. Dve sattā ekajjhāsayā nāma dullabhā. Tasmiṃ anekadhātunānādhātusmiṃ loke yaṃ yadeva dhātuṃ yaṃ yadeva ajjhāsayaṃ sattā abhinivisanti gaṇhanti, taṃ tadeva. Thāmasā parāmāsāti thāmena ca parāmāsena ca. Abhinivissa voharantīti suṭṭhu gaṇhitvā voharanti, kathenti dīpenti kittenti. Idameva saccaṃ moghamaññanti idaṃ amhākameva vacanaṃ saccaṃ, aññesaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ niratthakanti.
অচ্চন্তনিট্ঠাতি অন্তো ৰুচ্চতি ৰিনাসো, অন্তং অতীতা নিট্ঠা এতেসন্তি অচ্চন্তনিট্ঠা। যা এতেসং নিট্ঠা, যো পরমস্সাসো নিব্বানং, তং সব্বেসং ৰিনাসাতিক্কন্তং নিচ্চন্তি ৰুচ্চতি। যোগক্খেমোতি নিব্বানস্সেৰ নামং, অচ্চন্তো যোগক্খেমো এতেসন্তি অচ্চন্তযোগক্খেমী। সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মং অরিযমগ্গং চরন্তীতি ব্রহ্মচারী। অচ্চন্তত্থায ব্রহ্মচারী অচ্চন্তব্রহ্মচারী। পরিযোসানন্তিপি নিব্বানস্স নামং। অচ্চন্তং পরিযোসানং এতেসন্তি অচ্চন্তপরিযোসানা।
Accantaniṭṭhāti anto vuccati vināso, antaṃ atītā niṭṭhā etesanti accantaniṭṭhā. Yā etesaṃ niṭṭhā, yo paramassāso nibbānaṃ, taṃ sabbesaṃ vināsātikkantaṃ niccanti vuccati. Yogakkhemoti nibbānasseva nāmaṃ, accanto yogakkhemo etesanti accantayogakkhemī. Seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ ariyamaggaṃ carantīti brahmacārī. Accantatthāya brahmacārī accantabrahmacārī. Pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ. Accantaṃ pariyosānaṃ etesanti accantapariyosānā.
তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তাতি তণ্হাসঙ্খযোতি মগ্গোপি নিব্বানম্পি। মগ্গো তণ্হং সঙ্খিণাতি ৰিনাসেতীতি তণ্হাসঙ্খযো। নিব্বানং যস্মা তং আগম্ম তণ্হা সঙ্খিযতি ৰিনস্সতি, তস্মা তণ্হাসঙ্খযো। তণ্হাসঙ্খযেন মগ্গেন ৰিমুত্তা, তণ্হাসঙ্খযে নিব্বানে ৰিমুত্তা অধিমুত্তাতি তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তা।
Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhayoti maggopi nibbānampi. Maggo taṇhaṃ saṅkhiṇāti vināsetīti taṇhāsaṅkhayo. Nibbānaṃ yasmā taṃ āgamma taṇhā saṅkhiyati vinassati, tasmā taṇhāsaṅkhayo. Taṇhāsaṅkhayena maggena vimuttā, taṇhāsaṅkhaye nibbāne vimuttā adhimuttāti taṇhāsaṅkhayavimuttā.
এত্তাৰতা চ ভগৰতা চুদ্দসপি মহাপঞ্হা ব্যাকতা হোন্তি। চুদ্দস মহাপঞ্হা নাম ইস্সামচ্ছরিযং একো পঞ্হো, পিযাপ্পিযং একো, ছন্দো একো, ৰিতক্কো একো, পপঞ্চো একো, সোমনস্সং একো, দোমনস্সং একো, উপেক্খা একো, কাযসমাচারো একো, ৰচীসমাচারো একো, পরিযেসনা একো, ইন্দ্রিযসংৰরো একো, অনেকধাতু একো, অচ্চন্তনিট্ঠা একোতি।
Ettāvatā ca bhagavatā cuddasapi mahāpañhā byākatā honti. Cuddasa mahāpañhā nāma issāmacchariyaṃ eko pañho, piyāppiyaṃ eko, chando eko, vitakko eko, papañco eko, somanassaṃ eko, domanassaṃ eko, upekkhā eko, kāyasamācāro eko, vacīsamācāro eko, pariyesanā eko, indriyasaṃvaro eko, anekadhātu eko, accantaniṭṭhā ekoti.
৩৬৭. এজাতি চলনট্ঠেন তণ্হা ৰুচ্চতি। সা পীল়নট্ঠেন রোগো, অন্তো পদুস্সনট্ঠেন গণ্ডো, অনুপ্পৰিট্ঠট্ঠেন সল্লং। তস্মা অযং পুরিসোতি যস্মা এজা অত্তনা কতকম্মানুরূপেন পুরিসং তত্থ তত্থ অভিনিব্বত্তত্থায কড্ঢতি, তস্মা অযং পুরিসো তেসং তেসং ভৰানং ৰসেন উচ্চাৰচং আপজ্জতি। ব্রহ্মলোকে উচ্চো হোতি, দেৰলোকে অৰচো। দেৰলোকে উচ্চো, মনুস্সলোকে অৰচো। মনুস্সলোকে উচ্চো, অপাযে অৰচো। যেসাহং, ভন্তেতি যেসং অহং ভন্তে। সন্ধিৰসেন পনেত্থ ‘‘যেসাহ’’ন্তি হোতি। যথাসুতং যথাপরিযত্তন্তি যথা মযা সুতো চেৰ উগ্গহিতো চ, এৰং। ধম্মং দেসেমীতি সত্তৰতপদং ধম্মং দেসেমি। ন চাহং তেসন্তি অহং পন তেসং সাৰকো ন সম্পজ্জামি। অহং খো পন, ভন্তেতিআদিনা অত্তনো সোতাপন্নভাৰং জানাপেতি।
367.Ejāti calanaṭṭhena taṇhā vuccati. Sā pīḷanaṭṭhena rogo, anto padussanaṭṭhena gaṇḍo, anuppaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Tasmā ayaṃ purisoti yasmā ejā attanā katakammānurūpena purisaṃ tattha tattha abhinibbattatthāya kaḍḍhati, tasmā ayaṃ puriso tesaṃ tesaṃ bhavānaṃ vasena uccāvacaṃ āpajjati. Brahmaloke ucco hoti, devaloke avaco. Devaloke ucco, manussaloke avaco. Manussaloke ucco, apāye avaco. Yesāhaṃ, bhanteti yesaṃ ahaṃ bhante. Sandhivasena panettha ‘‘yesāha’’nti hoti. Yathāsutaṃ yathāpariyattanti yathā mayā suto ceva uggahito ca, evaṃ. Dhammaṃ desemīti sattavatapadaṃ dhammaṃ desemi. Na cāhaṃ tesanti ahaṃ pana tesaṃ sāvako na sampajjāmi. Ahaṃ kho pana, bhantetiādinā attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti.
সোমনস্সপটিলাভকথাৰণ্ণনা
Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā
৩৬৮. ৰেদপটিলাভন্তি তুট্ঠিপটিলাভং। দেৰাসুরসঙ্গামোতি দেৰানঞ্চ অসুরানঞ্চ সঙ্গামো। সমুপব্যূল়্হোতি সমাপন্নো নলাটেন নলাটং পহরণাকারপ্পত্তো ৰিয। এতেসং কির কদাচি মহাসমুদ্দপিট্ঠে সঙ্গামো হোতি তত্থ পন ছেদনৰিজ্ঝনাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘাতো নাম নত্থি, দারুমেণ্ডকযুদ্ধং ৰিয জযপরাজযমত্তমেৰ হোতি। কদাচি দেৰা জিনন্তি, কদাচি অসুরা। তত্থ যস্মিং সঙ্গামে দেৰা পুন অপচ্চাগমনায অসুরে জিনিংসু, তং সন্ধায তস্মিং খো পন ভন্তেতিআদিমাহ। উভযমেতন্তি উভযং এতং। দুৰিধম্পি ওজং এত্থ দেৰলোকে দেৰাযেৰ পরিভুঞ্জিস্সন্তীতি এৰমস্স আৰজ্জন্তস্স বলৰপীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জি। সদণ্ডাৰচরোতি সদণ্ডাৰচরকো, দণ্ডগ্গহণেন সত্থগ্গহণেন সদ্ধিং অহোসি, ন নিক্খিত্তদণ্ডসত্থোতি দস্সেতি। একন্তনিব্বিদাযাতি একন্তেনেৰ ৰট্টে নিব্বিন্দনত্থাযাতি সব্বং মহাগোৰিন্দসুত্তে ৰুত্তমেৰ।
368.Vedapaṭilābhanti tuṭṭhipaṭilābhaṃ. Devāsurasaṅgāmoti devānañca asurānañca saṅgāmo. Samupabyūḷhoti samāpanno nalāṭena nalāṭaṃ paharaṇākārappatto viya. Etesaṃ kira kadāci mahāsamuddapiṭṭhe saṅgāmo hoti tattha pana chedanavijjhanādīhi aññamaññaṃ ghāto nāma natthi, dārumeṇḍakayuddhaṃ viya jayaparājayamattameva hoti. Kadāci devā jinanti, kadāci asurā. Tattha yasmiṃ saṅgāme devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsu, taṃ sandhāya tasmiṃ kho pana bhantetiādimāha. Ubhayametanti ubhayaṃ etaṃ. Duvidhampi ojaṃ ettha devaloke devāyeva paribhuñjissantīti evamassa āvajjantassa balavapītisomanassaṃ uppajji. Sadaṇḍāvacaroti sadaṇḍāvacarako, daṇḍaggahaṇena satthaggahaṇena saddhiṃ ahosi, na nikkhittadaṇḍasatthoti dasseti. Ekantanibbidāyāti ekanteneva vaṭṭe nibbindanatthāyāti sabbaṃ mahāgovindasutte vuttameva.
৩৬৯. পৰেদেসীতি কথেসি দীপেসি। ইধেৰাতি ইমস্মিঞ্ঞেৰ ওকাসে। দেৰভূতস্স মে সতোতি দেৰস্স মে সতো। পুনরাযু চ মে লদ্ধোতি পুন অঞ্ঞেন কম্মৰিপাকেন মে জীৰিতং লদ্ধন্তি, ইমিনা অত্তনো চুতভাৰং চেৰ উপপন্নভাৰঞ্চ আৰিকরোতি।
369.Pavedesīti kathesi dīpesi. Idhevāti imasmiññeva okāse. Devabhūtassa me satoti devassa me sato. Punarāyu ca me laddhoti puna aññena kammavipākena me jīvitaṃ laddhanti, iminā attano cutabhāvaṃ ceva upapannabhāvañca āvikaroti.
দিৰিযা কাযাতি দিব্বা অত্তভাৰা। আযুং হিত্ৰা অমানুসন্তি দিব্বং আযুং জহিত্ৰা। অমূল়্হো গব্ভমেস্সামীতি নিযতগতিকত্তা অমূল়্হো হুত্ৰা। যত্থ মে রমতী মনোতি যত্থ মে মনো রমিস্সতি, তত্থেৰ খত্তিযকুলাদীসু গব্ভং উপগচ্ছিস্সামীতি সত্তক্খত্তুং দেৰে চ মানুসে চাতি ইমমত্থং দীপেতি।
Diviyā kāyāti dibbā attabhāvā. Āyuṃ hitvā amānusanti dibbaṃ āyuṃ jahitvā. Amūḷho gabbhamessāmīti niyatagatikattā amūḷho hutvā. Yattha me ramatī manoti yattha me mano ramissati, tattheva khattiyakulādīsu gabbhaṃ upagacchissāmīti sattakkhattuṃ deve ca mānuse cāti imamatthaṃ dīpeti.
ঞাযেন ৰিহরিস্সামীতি মনুস্সেসু উপপন্নোপি মাতরং জীৰিতা ৰোরোপনাদীনং অভব্বত্তা ঞাযেন কারণেন সমেন ৰিহরিস্সামীতি অত্থো।
Ñāyena viharissāmīti manussesu upapannopi mātaraṃ jīvitā voropanādīnaṃ abhabbattā ñāyena kāraṇena samena viharissāmīti attho.
সম্বোধি চে ভৰিস্সতীতি ইদং সকদাগামিমগ্গং সন্ধায ৰদতি, সচে সকদাগামী ভৰিস্সামীতি দীপেতি। অঞ্ঞাতা ৰিহরিস্সামীতি অঞ্ঞাতা আজানিতুকামো হুত্ৰা ৰিহরিস্সামি। স্ৰেৰ অন্তো ভৰিস্সতীতি সো এৰ মে মনুস্সলোকে অন্তো ভৰিস্সতীতি।
Sambodhice bhavissatīti idaṃ sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati, sace sakadāgāmī bhavissāmīti dīpeti. Aññātā viharissāmīti aññātā ājānitukāmo hutvā viharissāmi. Sveva anto bhavissatīti so eva me manussaloke anto bhavissatīti.
পুন দেৰো ভৰিস্সামি, দেৰলোকস্মিং উত্তমোতি পুন দেৰলোকস্মিং উত্তমো সক্কো দেৰানমিন্দো ভৰিস্সামীতি ৰদতি।
Punadevo bhavissāmi, devalokasmiṃ uttamoti puna devalokasmiṃ uttamo sakko devānamindo bhavissāmīti vadati.
অন্তিমে ৰত্তমানম্হীতি অন্তিমে ভৰে ৰত্তমানে। সো নিৰাসো ভৰিস্সতীতি যে তে আযুনা চ পঞ্ঞায চ অকনিট্ঠা জেট্ঠকা সব্বদেৰেহি পণীততরা দেৰা, অৰসানে মে সো নিৰাসো ভৰিস্সতি । অযং কির ততো সক্কত্তভাৰতো চুতো তস্মিং অত্তভাৰে অনাগামিমগ্গস্স পটিলদ্ধত্তা উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী হুত্ৰা অৰিহাদীসু নিব্বত্তন্তো অৰসানে অকনিট্ঠে নিব্বত্তিস্সতি। তং সন্ধায এৰমাহ। এস কির অৰিহেসু কপ্পসহস্সং ৰসিস্সতি, অতপ্পেসু দ্ৰে কপ্পসহস্সানি, সুদস্সেসু চত্তারি কপ্পসহস্সানি, সুদস্সীসু অট্ঠ, অকনিট্ঠেসু সোল়সাতি একতিংস কপ্পসহস্সানি ব্রহ্মআযুং অনুভৰিস্সতি। সক্কো দেৰরাজা অনাথপিণ্ডিকো গহপতি ৰিসাখা মহাউপাসিকাতি তযোপি হি ইমে একপ্পমাণআযুকা এৰ, ৰট্টাভিরতসত্তা নাম এতেহি সদিসা সুখভাগিনো নাম নত্থি।
Antime vattamānamhīti antime bhave vattamāne. So nivāso bhavissatīti ye te āyunā ca paññāya ca akaniṭṭhā jeṭṭhakā sabbadevehi paṇītatarā devā, avasāne me so nivāso bhavissati . Ayaṃ kira tato sakkattabhāvato cuto tasmiṃ attabhāve anāgāmimaggassa paṭiladdhattā uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hutvā avihādīsu nibbattanto avasāne akaniṭṭhe nibbattissati. Taṃ sandhāya evamāha. Esa kira avihesu kappasahassaṃ vasissati, atappesu dve kappasahassāni, sudassesu cattāri kappasahassāni, sudassīsu aṭṭha, akaniṭṭhesu soḷasāti ekatiṃsa kappasahassāni brahmaāyuṃ anubhavissati. Sakko devarājā anāthapiṇḍiko gahapati visākhā mahāupāsikāti tayopi hi ime ekappamāṇaāyukā eva, vaṭṭābhiratasattā nāma etehi sadisā sukhabhāgino nāma natthi.
৩৭০. অপরিযোসিতসঙ্কপ্পোতি অনিট্ঠিতমনোরথো। যস্সু মঞ্ঞামি সমণেতি যে চ সমণে পৰিৰিত্তৰিহারিনোতি মঞ্ঞামি।
370.Apariyositasaṅkappoti aniṭṭhitamanoratho. Yassu maññāmi samaṇeti ye ca samaṇe pavivittavihārinoti maññāmi.
আরাধনাতি সম্পাদনা। ৰিরাধনাতি অসম্পাদনা। ন সম্পাযন্তীতি সম্পাদেত্ৰা কথেতুং ন সক্কোন্তি।
Ārādhanāti sampādanā. Virādhanāti asampādanā. Na sampāyantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkonti.
আদিচ্চবন্ধুনন্তি আদিচ্চোপি গোতমগোত্তো, ভগৰাপি গোতমগোত্তো, তস্মা এৰমাহ। যং করোমসীতি যং পুব্বে ব্রহ্মুনো নমক্কারং করোম। সমং দেৰেহীতি দেৰেহি সদ্ধিং, ইতো পট্ঠায ইদানি অম্হাকং ব্রহ্মুনো নমক্কারকরণং নত্থীতি দস্সেতি। সামং করোমাতি নমক্কারং করোম।
Ādiccabandhunanti ādiccopi gotamagotto, bhagavāpi gotamagotto, tasmā evamāha. Yaṃ karomasīti yaṃ pubbe brahmuno namakkāraṃ karoma. Samaṃ devehīti devehi saddhiṃ, ito paṭṭhāya idāni amhākaṃ brahmuno namakkārakaraṇaṃ natthīti dasseti. Sāmaṃ karomāti namakkāraṃ karoma.
৩৭১. পরামসিত্ৰাতি তুট্ঠচিত্তো সহাযং হত্থেন হত্থম্হি পহরন্তো ৰিয পথৰিং পহরিত্ৰা, সক্খিভাৰত্থায ৰা পহরিত্ৰা ‘‘যথা ত্ৰং নিচ্চলো, এৰমহং ভগৰতী’’তি। অজ্ঝিট্ঠপঞ্হাতি অজ্ঝেসিতপঞ্হা পত্থিতপঞ্হা। সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি।
371.Parāmasitvāti tuṭṭhacitto sahāyaṃ hatthena hatthamhi paharanto viya pathaviṃ paharitvā, sakkhibhāvatthāya vā paharitvā ‘‘yathā tvaṃ niccalo, evamahaṃ bhagavatī’’ti. Ajjhiṭṭhapañhāti ajjhesitapañhā patthitapañhā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
সক্কপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Sakkapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৮. সক্কপঞ্হসুত্তং • 8. Sakkapañhasuttaṃ
টীকা • Tīkā / সুত্তপিটক (টীকা) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) / ৮. সক্কপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা • 8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā
