Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā)

৯. মহাসতিপট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা

9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā

উদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা

Uddesavārakathāvaṇṇanā

৩৭৩. ‘‘কস্মা ভগৰা ইদং সুত্তমভাসী’’তি অসাধারণং সমুট্ঠানং পুচ্ছতি, সাধারণং পন ‘‘পাকট’’ন্তি অনামসিত্ৰা ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং। সমুট্ঠানন্তি হি দেসনানিদানং, তং সাধারণাসাধারণভেদতো দুৰিধং, সাধারণম্পি অজ্ঝত্তিকবাহিরভেদতো দুৰিধং। তত্থ সাধারণং অজ্ঝত্তিকং সমুট্ঠানং নাম ভগৰতো মহাকরুণা। তায হি সমুস্সাহিতস্স ভগৰতো ৰেনেয্যানং ধম্মদেসনায চিত্তং উদপাদি। যথাহ ‘‘সত্তেসু চ কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেসী’’তিআদি। (দী॰ নি॰ ২.৬৯; ম॰ নি॰ ১.২৮৩; ২.৩৩৯; সং॰ নি॰ ১.১৭২; মহাৰ॰ ৯) বাহিরং পন সাধারণং সমুট্ঠানং নাম দসসহস্সমহাব্রহ্মপরিৰারস্স সহম্পতিমহাব্রহ্মুনো অজ্ঝেসনং। তথা চাহ ‘‘ব্রহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৰিদিত্ৰা’’তি। (দী॰ নি॰ ২.৬৯; ম॰ নি॰ ১.২৮৩; ২.৩৩৯; সং॰ নি॰ ১.১৭৯; মহাৰ॰ ৯) তদজ্ঝেসনুত্তরকালঞ্হি ধম্মপচ্চৰেক্খণাজনিতং অপ্পোস্সুক্কতং পটিপস্সম্ভেত্ৰা ভগৰা ধম্মং দেসেতুং উস্সাহজাতো অহোসি। যথা চ মহাকরুণা, এৰং দসবলঞাণাদযো চ দেসনায অজ্ঝত্তসমুট্ঠানভাৰে ৰত্তব্বা। সব্বঞ্হি ঞেয্যধম্মং, তেসং দেসেতব্বপ্পকারং, সত্তানঞ্চ আসযানুসযাদিং যাথাৰতো জানিত্ৰা ভগৰা ঠানাট্ঠানাদীসু কোসল্লেন ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং ৰিচিত্তনযদেসনং পৰত্তেসীতি। অসাধারণম্পি অজ্ঝত্তিকবাহিরভেদতো দুৰিধমেৰ। তত্থ অজ্ঝত্তিকং যায মহাকরুণায, যেন চ দেসনাঞাণেন ইদং সুত্তং পৰত্তিতং, তদুভযং ৰেদিতব্বং, বাহিরং পন দস্সেতুং ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদিমাহ। তেন ৰুত্তং ‘‘অসাধারণং সমুট্ঠানং পুচ্ছতী’’তি, তেন ‘‘অত্তজ্ঝাসযাদীসু চতূসু সুত্তনিক্খেপেসু কতরোয’’ন্তি সুত্তনিক্খেপো পুচ্ছিতো হোতীতি ইতরো ‘‘কুরুরট্ঠৰাসীন’’ন্তিআদিনা ‘‘পরজ্ঝাসযোযং সুত্তনিক্খেপো’’তি দস্সেতি।

373. ‘‘Kasmā bhagavā idaṃ suttamabhāsī’’ti asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati, sādhāraṇaṃ pana ‘‘pākaṭa’’nti anāmasitvā ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Samuṭṭhānanti hi desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedato duvidhaṃ, sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikaṃ samuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi. Yathāha ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ nāma dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ. Tathā cāha ‘‘brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā’’ti. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.179; mahāva. 9) tadajjhesanuttarakālañhi dhammapaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭipassambhetvā bhagavā dhammaṃ desetuṃ ussāhajāto ahosi. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya ajjhattasamuṭṭhānabhāve vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ, tesaṃ desetabbappakāraṃ, sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānitvā bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhameva. Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ, bāhiraṃ pana dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchatī’’ti, tena ‘‘attajjhāsayādīsu catūsu suttanikkhepesu kataroya’’nti suttanikkhepo pucchito hotīti itaro ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādinā ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti dasseti.

কুরুরট্ঠং কির তদা তংনিৰাসিসত্তানং যোনিসোমনসিকারৰন্ততাদিনা যেভুয্যেন সুপ্পটিপন্নতায, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাবলেন তদা উতুআদিসম্পত্তিযুত্তমেৰ অহোসি। তেন ৰুত্তং ‘‘উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা’’তি। আদি-সদ্দেন ভোজনাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি। কেচি পন ‘‘পুব্বে পৰত্তকুরুৰত্তধম্মানুট্ঠানৰাসনায উত্তরকুরু ৰিয যেভুয্যেন উতুআদিসম্পন্নমেৰ হোন্তং ভগৰতো কালে সাতিসযং উতুসপ্পাযাদিযুত্তং তং রট্ঠং অহোসী’’তি ৰদন্তি। চিত্তসরীরকল্লতাযাতি চিত্তস্স, সরীরস্স চ অরোগতায। অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলাতি লদ্ধূপকারঞাণানুভাৰা, অনু অনু ৰা আচিণ্ণপঞ্ঞাতেজা। একৰীসতিযা ঠানেসুতি কাযানুপস্সনাৰসেন চুদ্দসসু ঠানেসু, ৰেদনানুপস্সনাৰসেন একস্মিং ঠানে, তথা চিত্তানুপস্সনাৰসেন, ধম্মানুপস্সনাৰসেন পঞ্চসু ঠানেসূতি এৰং একৰীসতিযা ঠানেসু। কম্মট্ঠানং অরহত্তে পক্খিপিত্ৰাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং যথা অরহত্তং পাপেতি, এৰং দেসনাৰসেন অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা। সুৰণ্ণচঙ্কোটকসুৰণ্ণমঞ্জূসাসু পক্খিত্তানি সুমনচম্পকাদিনানাপুপ্ফানি, মণিমুত্তাদিসত্তরতনানি চ যথা ভাজনসম্পত্তিযা সৰিসেসং সোভন্তি, কিচ্চকরানি চ হোন্তি মনুঞ্ঞভাৰতো, এৰং সীলদস্সনাদিসম্পত্তিযা ভাজনৰিসেসভূতায কুরুরট্ঠৰাসিপরিসায দেসিতা ভগৰতো অযং দেসনা ভিয্যোসো মত্তায সোভতি, কিচ্চকারী চ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যথা হি পুরিসো’’তিআদিনা। এত্থাতি কুরুরট্ঠে।

Kururaṭṭhaṃ kira tadā taṃnivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā yebhuyyena suppaṭipannatāya, pubbe ca katapuññatābalena tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘utupaccayādisampannattā’’ti. Ādi-saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Keci pana ‘‘pubbe pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Cittasarīrakallatāyāti cittassa, sarīrassa ca arogatāya. Anuggahitapaññābalāti laddhūpakārañāṇānubhāvā, anu anu vā āciṇṇapaññātejā. Ekavīsatiyā ṭhānesuti kāyānupassanāvasena cuddasasu ṭhānesu, vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne, tathā cittānupassanāvasena, dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu. Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti, evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā. Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni, maṇimuttādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti, kiccakarāni ca honti manuññabhāvato, evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā bhagavato ayaṃ desanā bhiyyoso mattāya sobhati, kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hi puriso’’tiādinā. Etthāti kururaṭṭhe.

পকতিযাতি সরসতোপি, ইমিস্সা সতিপট্ঠানসুত্তদেসনায পুব্বেপীতি অধিপ্পাযো। অনুযুত্তা ৰিহরন্তি সত্থু দেসনানুসারতো ভাৰনানুযোগং।

Pakatiyāti sarasatopi, imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo. Anuyuttā viharanti satthu desanānusārato bhāvanānuyogaṃ.

ৰিস্সট্ঠঅত্তভাৰেনাতি অনিচ্চাদিৰসেন কিস্মিঞ্চি যোনিসোমনসিকারে চিত্তং অনিযোজেত্ৰা রূপাদিআরম্মণে অভিরতিৰসেন ৰিস্সট্ঠচিত্তেন ভৰিতুং ন ৰট্টতি, পমাদৰিহারং পহায অপ্পমত্তেন ভৰিতব্বন্তি অধিপ্পাযো।

Vissaṭṭhaattabhāvenāti aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati, pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo.

একাযনোতি এত্থ অযন-সদ্দো মগ্গপরিযাযো। ন কেৰলং অযনমেৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি বহূ মগ্গপরিযাযাতি পদুদ্ধারং করোন্তো ‘‘মগ্গস্স হী’’তি আদিং ৰত্ৰা যদি মগ্গপরিযাযো অযন-সদ্দো, কস্মা পুন ‘‘মগ্গো’’তি ৰুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি। তত্থ একমগ্গোতি একো এৰ মগ্গো। ন হি নিব্বানগামিমগ্গো অঞ্ঞো অত্থীতি। ননু সতিপট্ঠানং ইধ মগ্গোতি অধিপ্পেতং, তদঞ্ঞে চ বহূ মগ্গধম্মা অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, তে পন সতিপট্ঠানগ্গহণেনেৰ গহিতা তদৰিনাভাৰতো। তথা হি ঞাণৰীরিযাদযো নিদ্দেসে গহিতা, উদ্দেসে পন সতিযা এৰ গহণং ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেনাতি দট্ঠব্বং। ‘‘ন দ্ৰিধাপথভূতো’’তি ইমিনা ইমস্স মগ্গস্স অনেকমগ্গভাৰাভাৰং ৰিয অনিব্বানগামিভাৰাভাৰঞ্চ দস্সেতি। একেনাতি অসহাযেন। অসহাযতা চ দুৰিধা অত্তদুতিযতাভাৰেন ৰা, যা ‘‘ৰূপকট্ঠকাযতা’’তি ৰুচ্চতি, তণ্হাদুতিযতাভাৰেন ৰা, যা ‘‘পৰিৰিত্তচিত্ততা’’তি ৰুচ্চতি। তেনাহ ‘‘ৰূপকট্ঠেন পৰিৰিত্তচিত্তেনা’’তি। সেট্ঠোপি লোকে ‘‘একো’’তি ৰুচ্চতি ‘‘যাৰ পরে একাহং ৰো করোমী’’তিআদীসূতি আহ ‘‘একস্সাতি সেট্ঠস্সা’’তি। যদি সংসারতো নিস্সরণট্ঠো অযনট্ঠো, অঞ্ঞেসম্পি উপনিস্সযসম্পন্নানং সাধারণতো, কথং ভগৰতোতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি। ইমস্মিং খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৰধারণে, তস্মা ইমস্মিং যেৰাতি অত্থো। দেসনাভেদোযেৰ হেসো, যদিদং ‘‘মগ্গো’’তি ৰা ‘‘অযনো’’তি ৰা। অযন-সদ্দো ৰা কম্মকরণাদিৰিভাগো। তেনাহ ‘‘অত্থতো পন একো ৰা’’তি।

Ekāyanoti ettha ayana-saddo maggapariyāyo. Na kevalaṃ ayanameva, atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘maggassa hī’’ti ādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo, kasmā puna ‘‘maggo’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ekamaggoti eko eva maggo. Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti. Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ, tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti? Saccaṃ atthi, te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato. Tathā hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā, uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Na dvidhāpathabhūto’’ti iminā imassa maggassa anekamaggabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti. Ekenāti asahāyena. Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā, yā ‘‘vūpakaṭṭhakāyatā’’ti vuccati, taṇhādutiyatābhāvena vā, yā ‘‘pavivittacittatā’’ti vuccati. Tenāha ‘‘vūpakaṭṭhena pavivittacittenā’’ti. Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ vo karomī’’tiādīsūti āha ‘‘ekassāti seṭṭhassā’’ti. Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho, aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇato, kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Imasmiṃ khoti ettha kho-saddo avadhāraṇe, tasmā imasmiṃ yevāti attho. Desanābhedoyeva heso, yadidaṃ ‘‘maggo’’ti vā ‘‘ayano’’ti vā. Ayana-saddo vā kammakaraṇādivibhāgo. Tenāha ‘‘atthato pana eko vā’’ti.

নানামুখভাৰনানযপ্পৰত্তোতি কাযানুপস্সনাদিমুখেন তত্থাপি আনাপানাদিমুখেন ভাৰনানযেন পৰত্তো। একাযনন্তি একগামিনং, নিব্বানগামিনন্তি অত্থো। নিব্বানঞ্হি অদুতিযভাৰতো, সেট্ঠভাৰতো চ ‘‘এক’’ন্তি ৰুচ্চতি। যথাহ ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থী’’তি (সু॰ নি॰ ৮৯০)। ‘‘যাৰতা ভিক্খৰে ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা ৰিরাগো তেসং অগ্গং অক্খাযতী’’তি। (অ॰ নি॰ ৪.৩৪; ইতিৰু॰ ৯০) খযো এৰ অন্তোতি খযন্তো, জাতিযা খযন্তং দিট্ঠৰাতি জাতিখযন্তদস্সী। অৰিভাগেন সব্বেপি সত্তে হিতেন অনুকম্পতীতি হিতানুকম্পী। অতরিংসূতি তরিংসু। পুব্বেতি পুরিমকা বুদ্ধা, পুব্বে ৰা অতীতকালে।

Nānāmukhabhāvanānayappavattoti kāyānupassanādimukhena tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto. Ekāyananti ekagāminaṃ, nibbānagāminanti attho. Nibbānañhi adutiyabhāvato, seṭṭhabhāvato ca ‘‘eka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’ti (su. ni. 890). ‘‘Yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī’’ti. (A. ni. 4.34; itivu. 90) khayo eva antoti khayanto, jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī. Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī. Atariṃsūti tariṃsu. Pubbeti purimakā buddhā, pubbe vā atītakāle.

ন্তি তেসং ৰচনং, তং ৰা কিরিযাৰুত্তিৰাচকত্তং ন যুজ্জতি। ন হি সঙ্খেয্যপ্পধানতায সত্তৰাচিনো একসদ্দস্স কিরিযাৰুত্তিৰাচকতা অত্থি। ‘‘সকিম্পি উদ্ধং গচ্ছেয্যা’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৭.৭২) ৰিয সকিং অযনোতি ইমিনা ব্যঞ্জনেন ভৰিতব্বং। এৰমত্থং যোজেত্ৰাতি ‘‘একং অযনং অস্সা’’তি এৰং সমাসপদত্থং যোজেত্ৰা। উভযথাপীতি পুরিমনযেন, পচ্ছিমনযেন চ। ন যুজ্জতি ইধাধিপ্পেতমগ্গস্স অনেকৰারং পৰত্তিসব্ভাৰতো। তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি। ‘‘অনেকৰারম্পি অযতী’’তি পুরিমনযস্স অযুত্ততাদস্সনং, ‘‘অনেকঞ্চস্স অযনং হোতী’’তি পচ্ছিমনযস্স।

Tanti tesaṃ vacanaṃ, taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati. Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino ekasaddassa kiriyāvuttivācakatā atthi. ‘‘Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā’’tiādīsu (a. ni. 7.72) viya sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Evamatthaṃ yojetvāti ‘‘ekaṃ ayanaṃ assā’’ti evaṃ samāsapadatthaṃ yojetvā. Ubhayathāpīti purimanayena, pacchimanayena ca. Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘kasmā’’tiādi. ‘‘Anekavārampi ayatī’’ti purimanayassa ayuttatādassanaṃ, ‘‘anekañcassa ayanaṃ hotī’’ti pacchimanayassa.

ইমস্মিং পদেতি ‘‘একাযনো অযং ভিক্খৰে মগ্গো’’তি ইমস্মিং ৰাক্যে, ইমস্মিং ৰা ‘‘পুব্বভাগমগ্গো, লোকুত্তরমগ্গো’’তি ৰিধানপদে। মিস্সকমগ্গোতি লোকিযেন মিস্সকো লোকুত্তরমগ্গো । ৰিসুদ্ধিআদীনং নিপ্পরিযাযহেতুকং সঙ্গণ্হন্তো আচরিযত্থেরো ‘‘মিস্সকমগ্গো’’তি আহ। ইতরো পরিযাযহেতু ইধাধিপ্পেতোতি ‘‘পুব্বভাগমগ্গো’’তি অৰোচ।

Imasmiṃpadeti ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti imasmiṃ vākye, imasmiṃ vā ‘‘pubbabhāgamaggo, lokuttaramaggo’’ti vidhānapade. Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggo . Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetukaṃ saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘missakamaggo’’ti āha. Itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘pubbabhāgamaggo’’ti avoca.

সদ্দং সুত্ৰাতি ‘‘কালো ভন্তে ধম্মসৰনাযা’’তি কালারোচনসদ্দং পচ্চক্খতো, পরম্পরায চ সুত্ৰা। এৰং উক্খিপিত্ৰাতি এৰং ‘‘সুন্দরং মনোহরং ইমং কথং ছড্ডেমা’’তি অছড্ডেন্তা উচ্ছুভারং ৰিয পগ্গহেত্ৰা ন ৰিচরন্তি। আলুল়েতীতি ৰিলুল়িতো আকুলো হোতীতি অত্থো। একাযনমগ্গো ৰুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোতি এত্তাৰতা ইধাধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে তস্সেৰ অলঙ্কারত্থং সো পন যস্স পুব্বভাগমগ্গো, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো’’তিআদিকা গাথাপি পটিসম্ভিদামগ্গতোৰ আনেত্ৰা ঠপিতা।

Saddaṃ sutvāti ‘‘kālo bhante dhammasavanāyā’’ti kālārocanasaddaṃ paccakkhato, paramparāya ca sutvā. Evaṃ ukkhipitvāti evaṃ ‘‘sundaraṃ manoharaṃ imaṃ kathaṃ chaḍḍemā’’ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti. Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho. Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo, taṃ dassetuṃ ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā.

নিব্বানগমনট্ঠেনাতি নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি এতেনাতি নিব্বানগমনং,সোযেৰ অৰিপরীতসভাৰতায অত্থো, তেন নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানাধিগমূপাযতাযাতি অত্থো। মগ্গনীযট্ঠেনাতি গৰেসিতব্বতায। ‘‘গমনীযট্ঠেনা’’তি ৰা পাঠো, উপগন্তব্বতাযাতি অত্থো। ‘‘রাগাদীহী’’তি ইমিনা রাগদোসমোহানংযেৰ গহণং ‘‘রাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মল’’ন্তি (ৰিভ॰ ৯২৪) ৰচনতো। ‘‘অভিজ্ঝাৰিসমলোভাদীহী’’তি পন ইমিনা সব্বেসম্পি উপক্কিলেসানং সঙ্গণ্হনত্থং তে ৰিসুং উদ্ধটা। ‘‘সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’তি ৰুত্তস্স অত্থস্স একন্তিকতং দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ। কামং ‘‘ৰিসুদ্ধিযা’’তি সামঞ্ঞজোতনা, চিত্তস্সেৰ পন ৰিসুদ্ধি ইধাধিপ্পেতাতি দস্সেতুং ‘‘রূপমলৰসেন পনা’’তিআদি ৰুত্তং। ন কেৰলং অট্ঠকথাৰচনমেৰ, অথ খো ইদং এত্থ আহচ্চ ভাসিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ।

Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ,soyeva aviparītasabhāvatāya attho, tena nibbānagamanaṭṭhena, nibbānādhigamūpāyatāyāti attho. Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya. ‘‘Gamanīyaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, upagantabbatāyāti attho. ‘‘Rāgādīhī’’ti iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho mala’’nti (vibha. 924) vacanato. ‘‘Abhijjhāvisamalobhādīhī’’ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā. ‘‘Sattānaṃ visuddhiyā’’ti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kāmaṃ ‘‘visuddhiyā’’ti sāmaññajotanā, cittasseva pana visuddhi idhādhippetāti dassetuṃ ‘‘rūpamalavasena panā’’tiādi vuttaṃ. Na kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva, atha kho idaṃ ettha āhacca bhāsitanti dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha.

সা পনাযং চিত্তৰিসুদ্ধি সিজ্ঝমানা যস্মা সোকাদীনং অনুপ্পাদায সংৰত্ততি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযা’’তিআদি। তত্থ সোচনং ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং চেতসো সন্তাপো অন্তোনিজ্ঝানং সোকো। ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তমেৰ সোকাৰতিণ্ণতো ‘‘কহং একপুত্তক কহং একপুত্তকা’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ২.৩৫৩, ৩৫৪; সং॰ নি॰ ২.৬৩) পরিদেৰনৰসেন ৰাচাৰিপ্পলাপো পরিদৰনং পরিদেৰো। আযতিং অনুপ্পজ্জনং ইধ সমতিক্কমোতি আহ ‘‘পহানাযা’’তি। তং পনস্স সমতিক্কমাৰহতং নিদস্সনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ।

Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko. Ñātibyasanādinimittameva sokāvatiṇṇato ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353, 354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena vācāvippalāpo paridavanaṃ paridevo. Āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘pahānāyā’’ti. Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ayañhī’’tiādimāha.

তত্থ যং পুব্বে, তং ৰিসোধেহীতি অতীতেসু খন্ধেসু তণ্হাসংকিলেসৰিসোধনং ৰুত্তং। পচ্ছাতি পরতো । তেতি তুয্হং। মাহূতি মা অহু। কিঞ্চনন্তি রাগাদিকিঞ্চনং, এতেন অনাগতেসু খন্ধেসু সংকিলেসৰিসোধনং ৰুত্তং। মজ্ঝেতি তদুভযৰেমজ্ঝে। নো চে গহেস্সসীতি ন উপাদিযিস্সসি চে, এতেন পচ্চুপ্পন্নে খন্ধপ্পবন্ধে উপাদানপ্পৰত্তি ৰুত্তা। উপসন্তো চরিস্সসীতি এৰং অদ্ধত্তযগতসংকিলেসৰিসোধনে সতি নিব্বুতসব্বপরিল়াহতায উপসন্তো হুত্ৰা ৰিহরিস্সসীতি অরহত্তনিকূটেন গাথং নিট্ঠপেসি। তেনাহ ‘‘ইমং গাথ’’ন্তিআদি।

Tattha yaṃ pubbe, taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Pacchāti parato . Teti tuyhaṃ. Māhūti mā ahu. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Majjheti tadubhayavemajjhe. No ce gahessasīti na upādiyissasi ce, etena paccuppanne khandhappabandhe upādānappavatti vuttā. Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi. Tenāha ‘‘imaṃ gātha’’ntiādi.

পুত্তাতি ওরসা, অঞ্ঞেপি ৰা দিন্নককিত্তিমাদযো যে কেচি। পিতাতি জনকো, অঞ্ঞেপি ৰা পিতুট্ঠানিযা। বন্ধৰাতি ঞাতকা। অযঞ্হেত্থ অত্থো – পুত্তা ৰা পিতা ৰা বন্ধৰা ৰা অন্তকেন মচ্চুনা অধিপন্নস্স অভিভূতস্স মরণতো তাণায ন হোন্তি। কস্মা? নত্থি ঞাতীসু তাণতাতি। ন হি ঞাতীনং ৰসেন মরণতো আরক্খা অত্থি, তস্মা পটাচারে ‘‘উভো পুত্তা কালঙ্কতা’’তিআদিনা (অপ॰ থেরী ১.৪৯৮) মা নিরত্থকং পরিদেৰি, ধম্মংযেৰ পন যাথাৰতো পস্সাতি অধিপ্পাযো। সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতাতি যথানুলোমং পৰত্তিতায সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায পরিযোসানে সহস্সনযপটিমণ্ডিতে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি। কথং পনাযং সতিপট্ঠানমগ্গৰসেন সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসীতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি। ন হি চতুসচ্চকম্মট্ঠানকথায ৰিনা সাৰকানং অরিযমগ্গাধিগমো অত্থি। ‘‘ইমং গাথং সুত্ৰা’’তি পনিদং সোকৰিনোদনৰসেন পৰত্তিতায গাথায পঠমং সুতত্তা ৰুত্তং, সাপি হি সচ্চদেসনায পরিৰারবন্ধা এৰ অনিচ্চতাকথাতি কত্ৰা। ইতরগাথাযং পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি। ভাৰনাতি পঞ্ঞাভাৰনা। সা হি ইধ অধিপ্পেতা। তস্মাতি যস্মা রূপাদীনং অনিচ্চাদিতো অনুপস্সনাপি সতিপট্ঠানভাৰনাৰ, তস্মা। তেপীতি সন্ততিমহামত্তপটাচারাপি।

Puttāti orasā, aññepi vā dinnakakittimādayo ye keci. Pitāti janako, aññepi vā pituṭṭhāniyā. Bandhavāti ñātakā. Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti. Kasmā? Natthi ñātīsu tāṇatāti. Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi, tasmā paṭācāre ‘‘ubho puttā kālaṅkatā’’tiādinā (apa. therī 1.498) mā niratthakaṃ paridevi, dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo. Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi. Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi. ‘‘Imaṃ gāthaṃ sutvā’’ti panidaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ, sāpi hi saccadesanāya parivārabandhā eva aniccatākathāti katvā. Itaragāthāyaṃ pana vattabbameva natthi. Bhāvanāti paññābhāvanā. Sā hi idha adhippetā. Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanāva, tasmā. Tepīti santatimahāmattapaṭācārāpi.

পঞ্চসতে চোরেতি সতসতচোরপরিৰারে পঞ্চচোরে পটিপাটিযা পেসেসি, তে অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা থেরং পরিযেসন্তা অনুক্কমেন থেরস্স সমীপে সমাগচ্ছিংসু। তেনাহ ‘‘তে গন্ত্ৰা থেরং পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসূ’’তি। ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি ঊরুট্ঠিভেদপচ্চযং দুক্খৰেদনং অমনসিকারেন ৰিনোদেত্ৰা। পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি ৰিপ্পটিসারলেসস্সপি অসম্ভৰতো। তেনাহ ‘‘পরিসুদ্ধং সীলং নিস্সাযা’’তি। থেরস্স হি সীলং পচ্চৰেক্খতো পরিসুদ্ধং সীলং নিস্সায উল়ারং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জমানং ঊরুট্ঠিভেদজনিতং দুক্খৰেদনং ৰিক্খম্ভেসি। তিযামরত্তিন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং, তেনস্স ৰিপস্সনাযং অপ্পমাদং, পটিপত্তিউস্সুক্কাপনঞ্চ দস্সেতি। পাদানীতি পাদে। সংযমেস্সামীতি সঞ্ঞপেস্সামি, সঞ্ঞত্তিং করিস্সামীতি অত্থো। অট্টিযামীতি জিগুচ্ছামি। হরাযামীতি লজ্জামি। ৰিপস্সিসন্তি সম্পস্সিং।

Pañcasatecoreti satasatacoraparivāre pañcacore paṭipāṭiyā pesesi, te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu. Tenāha ‘‘te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū’’ti. Vedanaṃ vikkhambhetvāti ūruṭṭhibhedapaccayaṃ dukkhavedanaṃ amanasikārena vinodetvā. Pītipāmojjaṃ uppajji vippaṭisāralesassapi asambhavato. Tenāha ‘‘parisuddhaṃ sīlaṃ nissāyā’’ti. Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, tenassa vipassanāyaṃ appamādaṃ, paṭipattiussukkāpanañca dasseti. Pādānīti pāde. Saṃyamessāmīti saññapessāmi, saññattiṃ karissāmīti attho. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi. Vipassisanti sampassiṃ.

পচলাযন্তানন্তি পচলাযিকানং নিদ্দং উপগতানং। অগতিন্তি অগোচরং। ৰতসম্পন্নোতি ধুতগুণসম্পন্নো। পমাদন্তি পচলাযনং সন্ধাযাহ। ওরুদ্ধমানসোতি উপরুদ্ধঅধিচিত্তো। পঞ্জরস্মিন্তি সরীরে। সরীরঞ্হি ন্হারুসম্বন্ধঅট্ঠিসঙ্ঘাটতায ইধ ‘‘পঞ্জর’’ন্তি ৰুত্তং।

Pacalāyantānanti pacalāyikānaṃ niddaṃ upagatānaṃ. Agatinti agocaraṃ. Vatasampannoti dhutaguṇasampanno. Pamādanti pacalāyanaṃ sandhāyāha. Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto. Pañjarasminti sarīre. Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghāṭatāya idha ‘‘pañjara’’nti vuttaṃ.

পীতৰণ্ণায পন পটাকায কাযং পরিহরণতো, মল্লযুদ্ধচিত্তকতায চ ‘‘পীতমল্লো’’তি পঞ্ঞাতো পব্বজিত্ৰা পীতমল্লত্থেরো নাম জাতো। তীসু রজ্জেসূতি পণ্ডুচোল়গোল়রজ্জেসু। ‘‘সব্বমল্লা সীহল়দীপে সক্কারসম্মানং লভন্তী’’তি তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম। তংযেৰ অঙ্কুসং কত্ৰাতি ‘‘রূপাদযো ‘মমা’তি ন গহেতব্বা’’তি নতুম্হাকৰগ্গেন পকাসিতমত্থং অত্তনো চিত্তমত্তহত্থিনো অঙ্কুসং কত্ৰা। পাদেসু অৰহন্তেসূতি অতিৰেলং চঙ্কমনেন অক্কমিতুং অসমত্থেসু। জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি ‘‘নিসিন্নে নিদ্দায অৰসরো হোতী’’তি। ব্যাকরিত্ৰাতি অত্তনো ৰীরিযারম্ভস্স সফলতাপৰেদনমুখেন সব্রহ্মচারীনং তত্থ উস্সাহং জনেন্তো অঞ্ঞং ব্যাকরিত্ৰা। ভাসিতন্তি ৰচনং, কস্স পন তন্তি আহ ‘‘বুদ্ধসেট্ঠস্স সব্বলোকগ্গৰাদিনো’’তি। ‘‘ন তুম্হাক’’ন্তিআদি তস্স পৰত্তিআকারদস্সনং। তযিদং মে সঙ্খারানং অচ্চন্তৰূপসমকারণন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চা ৰতা’’তি গাথমাহরি, তেন ইদানাহং সঙ্খারানং খণে খণে ভঙ্গসঙ্খাতস্স রোগস্স অভাৰেন অরোগো পরিনিব্বুতোতি দস্সেতি।

Pītavaṇṇāya pana paṭākāya kāyaṃ pariharaṇato, mallayuddhacittakatāya ca ‘‘pītamallo’’ti paññāto pabbajitvā pītamallatthero nāma jāto. Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu. ‘‘Sabbamallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantī’’ti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma. Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘rūpādayo ‘mamā’ti na gahetabbā’’ti natumhākavaggena pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā. Pādesu avahantesūti ativelaṃ caṅkamanena akkamituṃ asamatthesu. Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘nisinne niddāya avasaro hotī’’ti. Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ tattha ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā. Bhāsitanti vacanaṃ, kassa pana tanti āha ‘‘buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino’’ti. ‘‘Na tumhāka’’ntiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘aniccā vatā’’ti gāthamāhari, tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti.

অস্সাতি সক্কস্স। উপপত্তীতি দেৰূপপত্তি। পুন পাকতিকাৰ অহোসি সক্কভাৰেনেৰ উপপন্নত্তা।

Assāti sakkassa. Upapattīti devūpapatti. Puna pākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā.

সুব্রহ্মাতি এৰংনামো। অচ্ছরানং নিরযূপপত্তিং দিস্ৰা ততো পভুতি সততং পৰত্তমানং অত্তনো চিত্তুত্রাসং সন্ধাযাহ ‘‘নিচ্চং উত্রস্তমিদং চিত্ত’’ন্তিআদি। তত্থ উত্রস্তন্তি সন্তস্তং ভীতং । উব্বিগ্গন্তি সংৰিগ্গং। উত্রস্তন্তি ৰা সংৰিগ্গং। উব্বিগ্গন্তি ভযৰসেন সহ নিস্সযেন সঞ্চলিতং। অনুপ্পন্নেসূতি অনাগতেসু। কিচ্চেসূতি তেসু তেসু ইতিকত্তব্বেসু। ‘‘কিচ্ছেসূ’’তি ৰা পাঠো, দুক্খেসূতি অত্থো, নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং, ভাৰিদুক্খনিমিত্তন্তি অত্থো। উপ্পতিতেসূতি উপ্পন্নেসু কিচ্চেসূতি যোজনা। তদা অত্তনো পরিৰারস্স উপ্পন্নং দুক্খং সন্ধায ৰদতি।

Subrahmāti evaṃnāmo. Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘niccaṃ utrastamidaṃ citta’’ntiādi. Tattha utrastanti santastaṃ bhītaṃ . Ubbigganti saṃviggaṃ. Utrastanti vā saṃviggaṃ. Ubbigganti bhayavasena saha nissayena sañcalitaṃ. Anuppannesūti anāgatesu. Kiccesūti tesu tesu itikattabbesu. ‘‘Kicchesū’’ti vā pāṭho, dukkhesūti attho, nimittatthe cetaṃ bhummaṃ, bhāvidukkhanimittanti attho. Uppatitesūti uppannesu kiccesūti yojanā. Tadā attano parivārassa uppannaṃ dukkhaṃ sandhāya vadati.

বোজ্ঝাতি বোধিতো, অরিযমগ্গতোতি অত্থো। ‘‘অঞ্ঞত্রা’’তি চ পদং অপেক্খিত্ৰা নিস্সক্কৰচনং, বোধিং ঠপেত্ৰাতি অত্থো। সেসেসুপি এসেৰ নযো। তপসাতি তপোকম্মতো, তেন মগ্গাধিগমস্স উপাযভূতং সল্লেখপটিপদং দস্সেতি। ইন্দ্রিযসংৰরাতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং সংৰরণতো , এতেন সতিসংৰরসীসেন সব্বম্পি সংৰরসীলং, লক্খণহারনযেন ৰা সব্বম্পি চতুপারিসুদ্ধিসীলং দস্সেতি। সব্বনিস্সগ্গাতি সব্বস্সপি নিস্সজ্জনতো সব্বকিলেসপ্পহানতো। কিলেসেসু হি নিস্সট্ঠেসু কম্মৰট্টং, ৰিপাকৰট্টঞ্চ নিস্সট্ঠমেৰ হোতীতি। সোত্থিন্তি খেমং অনুপদ্দৰতং।

Bojjhāti bodhito, ariyamaggatoti attho. ‘‘Aññatrā’’ti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ, bodhiṃ ṭhapetvāti attho. Sesesupi eseva nayo. Tapasāti tapokammato, tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ sallekhapaṭipadaṃ dasseti. Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇato , etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ, lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti. Sabbanissaggāti sabbassapi nissajjanato sabbakilesappahānato. Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti. Sotthinti khemaṃ anupaddavataṃ.

ঞাযতি নিচ্ছযেন কমতি নিব্বানং, তং ৰা ঞাযতি পটিৰিজ্ঝীযতি এতেনাতি ঞাযো, অরিযমগ্গোতি আহ ‘‘ঞাযো ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি। তণ্হাৰানৰিরহিতত্তাতি তণ্হাসঙ্খাতৰানৰিৰিত্তত্তা। তণ্হা হি খন্ধেহি খন্ধং, কম্মুনা ফলং, সত্তেহি চ দুক্খং ৰিনতি সংসিব্বতীতি ‘‘ৰান’’ন্তি ৰুচ্চতি, তযিদং নত্থি এত্থ ৰানং, ন ৰা এতস্মিং অধিগতে পুগ্গলস্স ৰানন্তি নিব্বানং, অসঙ্খতা ধাতু। পরপ্পচ্চযেন ৰিনা পচ্চক্খকরণং সচ্ছিকিরিযাতি আহ ‘‘অত্তপচ্চক্খতাযা’’তি।

Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, ariyamaggoti āha ‘‘ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Taṇhāvānavirahitattāti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā. Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ, kammunā phalaṃ, sattehi ca dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti ‘‘vāna’’nti vuccati, tayidaṃ natthi ettha vānaṃ, na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti nibbānaṃ, asaṅkhatā dhātu. Parappaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘attapaccakkhatāyā’’ti.

ননু ‘‘ৰিসুদ্ধিযা’’তি চিত্তৰিসুদ্ধিযা অধিপ্পেতত্তা ৰিসুদ্ধিগ্গহণেনেৰেত্থ সোকসমতিক্কমাদযোপি গহিতা এৰ হোন্তি, তে পুন কস্মা গহিতাতি অনুযোগং সন্ধায ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি ৰুত্তং। সাসনযুত্তিকোৰিদেতি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিলক্খণাযং ধম্মনীতিযং ছেকে। তং তমত্থং ঞাপেতীতি যে যে বোধনেয্যপুগ্গলা সঙ্খেপৰিত্থারাদিৰসেন যথা যথা বোধেতব্বা, অত্তনো দেসনাৰিলাসেন ভগৰা তে তে তথা তথা বোধেন্তো তং তমত্থং ঞাপেতি। তং তং পাকটং কত্ৰা দস্সেন্তোতি অত্থাপত্তিং অগণেন্তো তং তমত্থং পাকটং কত্ৰা দস্সেন্তো। ন হি সম্মাসম্বুদ্ধো অত্থাপত্তিঞাপকাদিসাধনীযৰচনাতি। সংৰত্ততীতি জাযতি, হোতীতি অত্থো। যস্মা অনতিক্কন্তসোকপরিদেৰস্স ন কদাচি চিত্তৰিসুদ্ধি অত্থি সোকপরিদেৰসমতিক্কমনমুখেনেৰ চিত্তৰিসুদ্ধিযা ইজ্ঝনতো, তস্মা আহ ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমেন হোতী’’তি। যস্মা পন দোমনস্সপচ্চযেহি দুক্খধম্মেহি ফুট্ঠং পুথুজ্জনং সোকাদযো অভিভৰন্তি, পরিঞ্ঞাতেসু চ তেসু তে ন হোন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমো দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমেনা’’তি। ঞাযস্সাতি অগ্গমগ্গস্স, ততিযমগ্গস্স চ। তদধিগমেন হি যথাক্কমং দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমো। সচ্ছিকিরিযাভিসমযসহভাৰীপি ইতরাভিসমযো তদৰিনাভাৰতো সচ্ছিকিরিযাভিসমযহেতুকো ৰিয ৰুত্তো। ঞাযস্সাধিগমো নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযাতি ফলঞাণেন ৰা পচ্চক্খকরণং সন্ধায ৰুত্তং, ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি সম্পদানৰচনঞ্চেতং দট্ঠব্বং।

Nanu ‘‘visuddhiyā’’ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti, te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke. Taṃ tamatthaṃñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā, attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti. Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento. Na hi sammāsambuddho atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti. Saṃvattatīti jāyati, hotīti attho. Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamanamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato, tasmā āha ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī’’ti. Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi phuṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti, pariññātesu ca tesu te na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā’’ti. Ñāyassāti aggamaggassa, tatiyamaggassa ca. Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo. Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto. Ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyāti phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ.

ৰণ্ণভণনন্তি পসংসাৰচনং। তযিদং ন ইধেৰ, অথ খো অঞ্ঞত্থাপি সত্থু আচিণ্ণং এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘যথেৰ হী’’তিআদিমাহ। তত্থ আদিম্হি কল্যাণমাদি ৰা কল্যাণং এতস্সাতি আদিকল্যাণং। সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো। অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং। ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং। সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপারিপূরিতো, উপনেতব্বস্স অভাৰতো চ কেৰলপরিপুণ্ণং। নিরুপক্কিলেসতো অপনেতব্বস্স চ অভাৰতো পরিসুদ্ধং। সেট্ঠচরিযভাৰতো সাসনব্রহ্মচরিযং, মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ ৰো পকাসেস্সামীতি। অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৪৭) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো। অরিযৰংসাতি অরিযানং বুদ্ধাদীনং ৰংসা পৰেণিযো। অগ্গঞ্ঞাতি অগ্গাতি জানিতব্বা সব্বৰংসেহি সেট্ঠভাৰতো। রত্তঞ্ঞাতি চিররত্তাতি জানিতব্বা। ৰংসঞ্ঞাতি বুদ্ধাদীনং ৰংসাতি জানিতব্বা। পোরাণাতি পুরাতনা অনধুনাতনত্তা। অসঙ্কিণ্ণাতি অৰিকিণ্ণা অনপনীতা। অসঙ্কিণ্ণপুব্বাতি ‘‘কিং ইমেহী’’তি অরিযেহি ন অপনীতপুব্বা । ন সঙ্কীযন্তীতি ইদানিপি তেহি ন অপনীযন্তি। ন সঙ্কীযিস্সন্তীতি অনাগতেপি তেহি ন অপনীযিস্সন্তি। অপ্পটিকুট্ঠা…পে॰… ৰিঞ্ঞূহীতি যে লোকে ৰিঞ্ঞূ সমণব্রাহ্মণা, তেহি অপ্পচ্চক্খতা অনিন্দিতা, অগরহিতাতি অত্থো। ‘‘ৰিসুদ্ধিযা’’তিআদীহীতি ৰিসুদ্ধিআদিদীপনেহি। পদেহীতি ৰাক্যেহি, ৰিসুদ্ধিঅত্থতাদিভেদভিন্নেহি ৰা ধম্মকোট্ঠাসেহি। উপদ্দৰেতি অনত্থে। ৰিসুদ্ধিন্তি ৰিসুজ্ঝনং সংকিলেসপ্পহানং। ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো। পরিযাপুণনং পরিচযো। অত্থস্স হদযে ঠপনং ধারণং। পরিৰত্তনং ৰাচনং।

Vaṇṇabhaṇananti pasaṃsāvacanaṃ. Tayidaṃ na idheva, atha kho aññatthāpi satthu āciṇṇaṃ evāti dassento ‘‘yatheva hī’’tiādimāha. Tattha ādimhi kalyāṇamādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito, upanetabbassa abhāvato ca kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato apanetabbassa ca abhāvato parisuddhaṃ. Seṭṭhacariyabhāvato sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca vo pakāsessāmīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.147) vuttanayeneva veditabbo. Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo. Aggaññāti aggāti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato. Rattaññāti cirarattāti jānitabbā. Vaṃsaññāti buddhādīnaṃ vaṃsāti jānitabbā. Porāṇāti purātanā anadhunātanattā. Asaṅkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā. Asaṅkiṇṇapubbāti ‘‘kiṃ imehī’’ti ariyehi na apanītapubbā . Na saṅkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti. Na saṅkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti. Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaccakkhatā aninditā, agarahitāti attho. ‘‘Visuddhiyā’’tiādīhīti visuddhiādidīpanehi. Padehīti vākyehi, visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi. Upaddaveti anatthe. Visuddhinti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Pariyāpuṇanaṃ paricayo. Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ. Parivattanaṃ vācanaṃ.

গন্ধারকোতি গন্ধারদেসে উপ্পন্নো। পহোন্তীতি সক্কোন্তি। অনিয্যানিকমগ্গাতি মিচ্ছামগ্গা, মিচ্ছত্তনিযতানিযতমগ্গাপি ৰা। সুৰণ্ণন্তি কূটসুৰণ্ণম্পি ৰুচ্চতি। মণীতি কাচমণিপি, মুত্তাতি ৰেল়ুজাপি, পৰাল়ন্তি পল্লৰোপি ৰুচ্চতীতি রত্তজম্বুনদাদিপদেহি তে ৰিসেসিতা।

Gandhārakoti gandhāradese uppanno. Pahontīti sakkonti. Aniyyānikamaggāti micchāmaggā, micchattaniyatāniyatamaggāpi vā. Suvaṇṇanti kūṭasuvaṇṇampi vuccati. Maṇīti kācamaṇipi, muttāti veḷujāpi, pavāḷanti pallavopi vuccatīti rattajambunadādipadehi te visesitā.

ন ততো হেট্ঠাতি ইধাধিপ্পেতকাযাদীনং ৰেদনাদিসভাৰত্তাভাৰা, কাযৰেদনাচিত্তৰিমুত্তস্স তেভূমকধম্মস্স ৰিসুং ৰিপল্লাসৰত্থন্তরভাৰেন গহিতত্তা চ হেট্ঠা গহণেসু ৰিপল্লাসৰত্থূনং অনিট্ঠানং সন্ধায ৰুত্তং, পঞ্চমস্স পন ৰিপল্লাসৰত্থুনো অভাৰা ‘‘ন উদ্ধ’’ন্তি আহ। আরম্মণৰিভাগেন হেত্থ সতিপট্ঠানৰিভাগোতি। তযো সতিপট্ঠানাতি সতিপট্ঠান-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারদস্সনং, ন ইধ পাল়িযং ৰুত্তস্স সতিপট্ঠান-সদ্দস্স অত্থদস্সনন্তি। আদীসু হি সতিগোচরোতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ফস্সসমুদযা ৰেদনানং সমুদযো, নামরূপসমুদযা চিত্তস্স সমুদযো, মনসিকারসমুদযা ধম্মানং সমুদযো’’তি (সং॰ নি॰ ৫.৪০৮) ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি ৰুত্তানং সভিগোচরানং পকাসকে সুত্তপ্পদেসে সঙ্গণ্হাতি। এৰং ‘‘পটিসম্ভিদাপাল়িয’’ম্পি (পটি॰ ম॰ ২.৩৪) অৰসেসপাল়িপ্পদেসদস্সনত্থো আদি-সদ্দো দট্ঠব্বো। সতিযা পট্ঠানন্তি সতিযা পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং। দানাদীনি করোন্তস্স রূপাদীনি সতিযা ঠানং হোন্তীতি তংনিৰারণত্থমাহ ‘‘পধানং ঠান’’ন্তি। -সদ্দো হি ইধ ‘‘পণীতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ॰ সং॰ মাতিকা ১৪) ৰিয পধানত্থদীপকোতি অধিপ্পাযো।

Na tato heṭṭhāti idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā, kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘na uddha’’nti āha. Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti. Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāradassanaṃ, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassananti. Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vuttānaṃ sabhigocarānaṃ pakāsake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ ‘‘paṭisambhidāpāḷiya’’mpi (paṭi. ma. 2.34) avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Satiyā paṭṭhānanti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ. Dānādīni karontassa rūpādīni satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘padhānaṃ ṭhāna’’nti. Pa-saddo hi idha ‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. saṃ. mātikā 14) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo.

অরিযোতি অরিযং সব্বসত্তসেট্ঠং সম্মাসম্বুদ্ধমাহ। এত্থাতি এতস্মিং সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তে।(ম॰ নি॰ ৩.৩১০) সুত্তেকদেসেন হি সুত্তং দস্সেতি। তত্থ হি –

Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte.(Ma. ni. 3.310) suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –

‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদরিযো…পে॰… অরহতীতি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং। ইধ, ভিক্খৰে, সত্থা সাৰকানং ধম্মং দেসেতি অনুকম্পকো হিতেসী অনুকম্পং উপাদায ‘ইদং ৰো হিতায ইদং ৰো সুখাযা’তি। তস্স সাৰকা ন সুস্সূসন্তি। ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ৰোক্কম্ম চ সত্থু সাসনা ৰত্তন্তি। তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো ন চেৰ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, অনৰস্সুতো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো। ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং সতিপট্ঠানং। যদরিযো সেৰতি…পে॰… অরহতি।

‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti. Na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo sevati…pe… arahati.

পুন চপরং, ভিক্খৰে, সত্থা…পে॰..ইদং ৰো সুখাযাতি । তস্স একচ্চে সাৰকা ন সুস্সূসন্তি…পে॰… ন চ ৰোক্কম্ম সত্থু সাসনা ৰত্তন্তি। তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো ন চেৰ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, ন চ অত্তমনো হোতি, ন চ অত্তমনতং পটিসংৰেদেতি, অনত্তমনতা চ অত্তমনতা চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো। ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুতিযং।

Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe...idaṃ vo sukhāyāti . Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti, anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ.

পুন চপরং, ভিক্খৰে…পে॰… সুখাযাতি, তস্স সাৰকা সুস্সূসন্তি…পে॰… ৰত্তন্তি। তত্র, ভিক্খৰে, তথাগতো অত্তমনো চেৰ হোতি, অত্তমনতঞ্চ পটিসংৰেদেতি, অনৰস্সুতো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো। ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ততিয’’ন্তি (ম॰ নি॰ ৩.৩১১)।

Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… sukhāyāti, tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311).

এৰং পটিঘানুনযেহি অনৰস্সুততা, নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতায তদুভযৰীতিৰত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা। বুদ্ধানংযেৰ হি নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতা হোতি আৰেণিকধম্মভাৰতো, ন পচ্চেকবুদ্ধাদীনং। -সদ্দো আরম্ভং জোতেতি, আরম্ভো চ পৰত্তীতি কত্ৰা আহ ‘‘পৰত্তযিতব্বতোতি অত্থো’’তি। সতিযা করণভূতায পট্ঠানং পট্ঠপেতব্বং সতিপট্ঠানং। অন-সদ্দো হি বহুলংৰচনেন কম্মত্থোপি হোতীতি। তথাস্স কত্তুঅত্থোপি লব্ভতীতি ‘‘পট্ঠাতীতি পট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং। পট্ঠাতীতি এত্থ -সদ্দো ভুসত্থৰিসিট্ঠং পক্খন্দনং দীপেতীতি ‘‘ওক্কন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পত্থরিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো’’তি আহ। পুন ভাৰত্থং সতি, সদ্দং, পট্ঠানসদ্দঞ্চ ৰণ্ণেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ, তেন পুরিমৰিকপ্পে সতি, সদ্দো, পট্ঠান-সদ্দো চ কত্তুঅত্থোতি ৰিঞ্ঞাযতি। সরণট্ঠেনাতি চিরকতস্স, চিরভাসিতস্স চ অনুস্সরণট্ঠেন। ইদন্তি যং ‘‘সতিযেৰ সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং, ইদং। ইধ ইমস্মিং সুত্তপদেসে অধিপ্পেতং।

Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato, na paccekabuddhādīnaṃ. Pa-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘pavattayitabbatoti attho’’ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ana-saddo hi bahulaṃvacanena kammatthopi hotīti. Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘paṭṭhātīti paṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Paṭṭhātīti ettha pa-saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho’’ti āha. Puna bhāvatthaṃ sati, saddaṃ, paṭṭhānasaddañca vaṇṇento ‘‘atha vā’’tiādimāha, tena purimavikappe sati, saddo, paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati. Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa, cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena. Idanti yaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, idaṃ. Idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ.

যদি এৰন্তি। যদি সতি এৰ সতিপট্ঠানং, সতি নাম একো ধম্মো, এৰং সন্তে কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৰচনন্তি আহ ‘‘সতিবহুত্তা’’তিআদি। যদি বহুকা তা সতিযো, অথ কস্মা ‘‘মগ্গো’’তি একৰচনন্তি যোজনা। মগ্গট্ঠেনাতি নিয্যানট্ঠেন। নিয্যানিকো হি মগ্গধম্মো, তেনেৰ নিয্যানিকভাৰেন একত্তূপগতো একন্ততো নিব্বানং গচ্ছতি, অত্থিকেহি চ তদত্থং মগ্গীযতীতি আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তি, অত্তনাৰ পুব্বে ৰুত্তং পচ্চাহরতি। তত্থ চতস্সোপি চেতাতি কাযানুপস্সনাদিৰসেন চতুব্বিধাপি চ এতা সতিযো। অপরভাগেতি অরিযমগ্গক্খণে। কিচ্চং সাধযমানাতি পুব্বভাগে কাযাদীসু সুভসঞ্ঞাদিৰিধমনৰসেন ৰিসুং ৰিসুং পৰত্তিত্ৰা মগ্গক্খণে সতিযেৰ তত্থ চতুব্বিধস্সপি ৰিপল্লাসস্স সমুচ্ছেদৰসেন পহানকিচ্চং সাধযমানা আরম্মণকরণৰসেন নিব্বানং গচ্ছতি। চতুকিচ্চসাধনেনেৰ হেত্থ বহুৰচননিদ্দেসো। এৰঞ্চ সতীতি এৰং মগ্গট্ঠেন একত্তং উপাদায ‘‘মগ্গো’’তি একৰচনেন, আরম্মণভেদেন চতুব্বিধতং উপাদায ‘‘চত্তারো’’তি চ ৰত্তব্বতায সতি ৰিজ্জমানত্তা। ৰচনানুসন্ধিনা ‘‘একাযনো অয’’ন্তিআদিকা দেসনা সানুসন্ধিকাৰ, ন অননুসন্ধিকাতি অধিপ্পাযো। ৰুত্তমেৰত্থং নিদস্সনেন পটিপাদেতুং ‘‘মারসেনপ্পমদ্দন’’ন্তি (সং॰ নি॰ ৫.২২৪) সুত্তপদং আনেত্ৰা ‘‘যথা’’তিআদিনা নিদস্সনং সংসন্দতি। ‘‘তস্মা’’তিআদি নিগমনং।

Yadi evanti. Yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ, sati nāma eko dhammo, evaṃ sante kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacananti āha ‘‘satibahuttā’’tiādi. Yadi bahukā tā satiyo, atha kasmā ‘‘maggo’’ti ekavacananti yojanā. Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena. Niyyāniko hi maggadhammo, teneva niyyānikabhāvena ekattūpagato ekantato nibbānaṃ gacchati, atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha ‘‘vuttañheta’’nti, attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati. Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo. Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe. Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe satiyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchati. Catukiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso. Evañca satīti evaṃ maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘maggo’’ti ekavacanena, ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘cattāro’’ti ca vattabbatāya sati vijjamānattā. Vacanānusandhinā ‘‘ekāyano aya’’ntiādikā desanā sānusandhikāva, na ananusandhikāti adhippāyo. Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘mārasenappamaddana’’nti (saṃ. ni. 5.224) suttapadaṃ ānetvā ‘‘yathā’’tiādinā nidassanaṃ saṃsandati. ‘‘Tasmā’’tiādi nigamanaṃ.

ৰিসেসতো কাযো, ৰেদনা চ অস্সাদস্স কারণন্তি তপ্পহানত্থং তেসু তণ্হাৰত্থূসু ওল়ারিকসুখুমেসু অসুভদুক্খভাৰদস্সনানি মন্দতিক্খপঞ্ঞেহি তণ্হাচরিতেহি সুকরানীতি তানি তেসং ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৰুত্তানি। তথা ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অভিনিৰেসৰত্থুতায দিট্ঠিযা ৰিসেসকারণেসু চিত্তধম্মেসু অনিচ্চানত্ততাদস্সনানি সরাগাদিৰসেন, সঞ্ঞাফস্সাদিৰসেন, নীৰরণাদিৰসেন চ নাতিপ্পভেদাতিপ্পভেদগতেসু তেসু তপ্পহানত্থং মন্দতিক্খপঞ্ঞানং দিট্ঠিচরিতানং সুকরানীতি তেসং তানি ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৰুত্তানি। এত্থ চ যথা চিত্তধম্মানম্পি তণ্হায ৰত্থুভাৰো সম্ভৰতি, তথা কাযৰেদনানম্পি দিট্ঠিযাতি সতিপি নেসং চতুন্নম্পি তণ্হাদিট্ঠিৰত্থুভাৰে যো যস্সা সাতিসযপচ্চযো, তং দস্সনত্থং ৰিসেসগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং। তিক্খপঞ্ঞসমথযানিকো ওল়ারিকারম্মণং পরিগ্গণ্হন্তো তত্থ অট্ঠত্ৰা ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা উট্ঠায ৰেদনং পরিগ্গণ্হাতীতি ৰুত্তং ‘‘ওল়ারিকারম্মণে অসণ্ঠহনতো’’তি। ৰিপস্সনাযানিকস্স পন সুখুমে চিত্তে, ধম্মেসু চ চিত্তং পক্খন্দতীতি চিত্তধম্মানুপস্সনানং মন্দতিক্খপঞ্ঞৰিপস্সনাযানিকানং ৰিসুদ্ধিমগ্গতা ৰুত্তা।

Visesato kāyo, vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Tathā ‘‘niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena, saññāphassādivasena, nīvaraṇādivasena ca nātippabhedātippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Ettha ca yathā cittadhammānampi taṇhāya vatthubhāvo sambhavati, tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhivatthubhāve yo yassā sātisayapaccayo, taṃ dassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ ‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’ti. Vipassanāyānikassa pana sukhume citte, dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññavipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā.

তেসং তত্থাতি এত্থ তত্থ-সদ্দস্স ‘‘পহানত্থ’’ন্তি এতেন যোজনা। পরতো তেসং তত্থাতি এত্থাপি এসেৰ নযো। পঞ্চ কামগুণা সৰিসেসা কাযে লব্ভন্তীতি ৰিসেসেন কাযো কামোঘস্স ৰত্থু, ভৰেসু সুখগ্গহণৰসেন ভৰস্সাদো হোতীতি ভৰোঘস্স ৰেদনা ৰত্থু, সন্ততিঘনগ্গহণৰসেন ৰিসেসতো চিত্তে অত্তাভিনিৰেসো হোতীতি দিট্ঠোঘস্স চিত্তং ৰত্থু, ধম্মেসু ৰিনিব্ভোগস্স দুক্করত্তা, ধম্মানং ধম্মমত্ততায দুপ্পটিৰিজ্ঝত্তা চ সম্মোহো হোতীতি অৰিজ্জোঘস্স ধম্মা ৰত্থু, তস্মা তেসু তেসং পহানত্থং চত্তারোৰ ৰুত্তা।

Tesaṃ tatthāti ettha tattha-saddassa ‘‘pahānattha’’nti etena yojanā. Parato tesaṃ tatthāti etthāpi eseva nayo. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā vatthu, santatighanaggahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu, dhammesu vinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā ca sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā.

এৰং কাযাদীনং কামোঘাদিৰত্থুভাৰকথনেনেৰ কামযোগকামাসৰাদীনম্পি ৰত্থুভাৰো দীপিতো হোতি ওঘেহি তেসং অত্থতো অনঞ্ঞত্তা। যদগ্গেন চ কাযো কামোঘাদীনং ৰত্থু, তদগ্গেন অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৰত্থু। ‘‘দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি দুক্খদুক্খৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খভূতা ৰেদনা ৰিসেসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৰত্থু। চিত্তে নিচ্চগ্গহণৰসেন সস্সতস্স অত্তনো সীলেন সুদ্ধীতি আদি পরামসনং হোতীতি সীলব্বতপরামাসস্স চিত্তং ৰত্থু। নামরূপপরিচ্ছেদেন ভূতং ভূততো অপস্সন্তস্স ভৰৰিভৰদিট্ঠিসঙ্খাতো ইদংসচ্চাভিনিৰেসো হোতীতি তস্স ধম্মা ৰত্থু। কাযস্স কামুপাদানৰত্থুতা ৰুত্তনযাৰ। যদগ্গেন হি কাযো কামোঘস্স ৰত্থু, তদগ্গেন কামুপাদানস্সপি ৰত্থু অত্থতো অভিন্নত্তা। সুখৰেদনস্সাদৰসেন পরলোকনিরপেক্খো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকং (দী॰ নি॰ ১.১৭১; ম॰ নি॰ ১.৪৪৫; ২.৯৫, ২২৫; ৩.৯১, ১১৬; সং॰ নি॰ ৩.২১০; ধ॰ স॰ ১২২১; ৰিভ॰ ৯৩৮) পরামাসং উপ্পাদেতীতি দিট্ঠুপাদানস্স ৰেদনা ৰত্থু । চিত্তধম্মানং ইতরুপাদানৰত্থুতা ততিযচতুত্থগন্থযোজনাযং ৰুত্তনযা এৰ। কাযৰেদনানং ছন্দদোসাগতিৰত্থুতা কামোঘব্যাপাদকাযগন্থযোজনাযং ৰুত্তনযা এৰ। সন্ততিঘনগ্গহণৰসেন সরাগাদিচিত্তে সম্মোহো হোতীতি মোহাগতিযা চিত্তং ৰত্থু। ধম্মসভাৰানৰবোধে ভযং হোতীতি ভযাগতিযা ধম্মা ৰত্থু।

Evaṃ kāyādīnaṃ kāmoghādivatthubhāvakathaneneva kāmayogakāmāsavādīnampi vatthubhāvo dīpito hoti oghehi tesaṃ atthato anaññattā. Yadaggena ca kāyo kāmoghādīnaṃ vatthu, tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu. ‘‘Dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu. Citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhīti ādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu. Nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu. Kāyassa kāmupādānavatthutā vuttanayāva. Yadaggena hi kāyo kāmoghassa vatthu, tadaggena kāmupādānassapi vatthu atthato abhinnattā. Sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādikaṃ (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.95, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthu . Cittadhammānaṃ itarupādānavatthutā tatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu. Dhammasabhāvānavabodhe bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu.

আহারসমুদযা কাযস্স সমুদযা, ফস্সসমুদযা ৰেদনানং সমুদযো, (সং॰ নি॰ ৫.৪০৮) সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি (ম॰ নি॰ ৩.১২৬; উদা॰ ১; ৰিভ॰ ২২৫) ৰচনতো কাযাদীনং সমুদযভূতা কবল়ীকারফস্সমনোসঞ্চেতনাৰিঞ্ঞাণাহারা কাযাদিপরিজাননেন পরিঞ্ঞাতা হোন্তীতি আহ ‘‘চতুব্বিধাহারপরিঞ্ঞত্থ’’ন্তি। পকরণনযোতি নেত্তিপকরণৰসেন সুত্তন্তসংৰণ্ণনানযো।

Āhārasamudayā kāyassa samudayā, phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, (saṃ. ni. 5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘catubbidhāhārapariññattha’’nti. Pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo.

সরণৰসেনাতি কাযাদীনং, কুসলাদিধম্মানঞ্চ উপধারণৰসেন। সরন্তি গচ্ছন্তি নিব্বানং এতাযাতি সতীতি ইমস্মিং অত্থে একত্তে একসভাৰে নিব্বানে সমোসরণং সমাগমো একত্তসমোসরণং। এতদেৰ হি দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৰুত্তং।

Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ, kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena. Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ. Etadeva hi dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.

একনিব্বানপৰেসহেতুভূতো ৰা সমানতায একো সতিপট্ঠানসভাৰো একত্তং, তত্থ সমোসরণং একত্তসমোসরণং, তংসভাগতাৰ, একনিব্বানপৰেসহেতুভাৰং পন দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদিমাহ। এতস্মিং অত্থে সরণেকত্তসমোসরণানি সহেৰ সতিপট্ঠানেকভাৰস্স কারণত্তেন ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বানি, পুরিমস্মিং ৰিসুং। সরণৰসেনাতি ৰা গমনৰসেনাতি অত্থে সতি তদেৰ গমনং সমোসরণন্তি, সমোসরণে ৰা সতি-সদ্দত্থৰসেন অৰুচ্চমানে ধারণতাৰ সতীতি সতি-সদ্দত্থন্তরাভাৰা পুরিমং সতিভাৰস্স কারণং, পচ্ছিমং একভাৰস্সাতি নিব্বানসমোসরণেপি সহিতানেৰ তানি সতিপট্ঠানেকভাৰস্স কারণানি ৰুত্তানি হোন্তি।

Ekanibbānapavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ ekattasamosaraṇaṃ, taṃsabhāgatāva, ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti, samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti.

‘‘চুদ্দসৰিধেন, নৰৰিধেন, সোল়সৰিধেন, পঞ্চৰিধেনা’’তি ইদং উপরি পাল়িযং (দী॰ নি॰ ২.৩৭৪) আগতানং আনাপানপব্বাদীনং ৰসেন ৰুত্তং, তেসং পন অনন্তরভেদৰসেন, তদনুগতভেদৰসেন চ ভাৰনায অনেকৰিধতা লব্ভতিযেৰ, চতূসু দিসাসু উট্ঠানকভণ্ডসদিসতা কাযানুপস্সনাদিতংতংসতিপট্ঠানভাৰনানুভাৰস্স দট্ঠব্বা।

‘‘Cuddasavidhena, navavidhena, soḷasavidhena, pañcavidhenā’’ti idaṃ upari pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.374) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ, tesaṃ pana anantarabhedavasena, tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva, catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā.

কথেতুকম্যতাপুচ্ছা ইতরাসং পুচ্ছানং ইধ অসম্ভৰতো, নিদ্দেসাদিৰসেন দেসেতুকম্যতায চ তথা ৰুত্তত্তা। ‘‘ইধা’’তি ৰুচ্চমানপটিপত্তিসম্পাদকস্স ভিক্খুনো সন্নিস্সযদস্সনং, সো চস্স সন্নিস্সযো সাসনতো অঞ্ঞো নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘ইধাতি ইমস্মিং সাসনে’’তি। ধম্ম…পে॰… লপনমেতং তেসং অত্তনো সম্মুখাভিমুখভাৰকরণত্থং, তঞ্চ ধম্মস্স সক্কচ্চসৰনত্থং। ‘‘গোচরে ভিক্খৰে চরথ সকে পেত্তিকে ৰিসযে’’তিআদি (দী॰ নি॰ ৩.৮০; সং॰ নি॰ ৫.৩৭২) ৰচনতো ভিক্খুগোচরা এতে ধম্মা, যদিদং কাযানুপস্সনাদযো। তত্থ যস্মা কাযানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা ভিক্খু হোতি, তস্মা ‘‘কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদিনা ভিক্খুং দস্সেতি ভিক্খুম্হি তংনিযমতোতি আহ ‘‘পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৰদস্সনতো’’তি। সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা, সকলসাসনসম্পটিগ্গাহকত্তা চ সব্বপ্পকারায অনুসাসনিযা ভাজনভাৰো। তস্মিং গহিতেতি ভিক্খুম্হি গহিতে। ভিক্খুপরিসায জেট্ঠভাৰতো রাজগমনঞাযেন ইতরা পরিসাপি অত্থতো গহিতাৰ হোন্তীতি আহ ‘‘সেসা’’তিআদি। এৰং পঠমং কারণং ৰিভজিত্ৰা ইতরম্পি ৰিভজিতুং ‘‘যো চ ইম’’ন্তিআদি ৰুত্তং।

Kathetukamyatāpucchā itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato, niddesādivasena desetukamyatāya ca tathā vuttattā. ‘‘Idhā’’ti vuccamānapaṭipattisampādakassa bhikkhuno sannissayadassanaṃ, so cassa sannissayo sāsanato añño natthīti vuttaṃ ‘‘idhāti imasmiṃ sāsane’’ti. Dhamma…pe… lapanametaṃ tesaṃ attano sammukhābhimukhabhāvakaraṇatthaṃ, tañca dhammassa sakkaccasavanatthaṃ. ‘‘Gocare bhikkhave caratha sake pettike visaye’’tiādi (dī. ni. 3.80; saṃ. ni. 5.372) vacanato bhikkhugocarā ete dhammā, yadidaṃ kāyānupassanādayo. Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti, tasmā ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā bhikkhuṃ dasseti bhikkhumhi taṃniyamatoti āha ‘‘paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato’’ti. Satthucariyānuvidhāyakattā, sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo. Tasmiṃ gahiteti bhikkhumhi gahite. Bhikkhuparisāya jeṭṭhabhāvato rājagamanañāyena itarā parisāpi atthato gahitāva hontīti āha ‘‘sesā’’tiādi. Evaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ vibhajitvā itarampi vibhajituṃ ‘‘yo ca ima’’ntiādi vuttaṃ.

সমং চরেয্যাতি কাযাদি ৰিসমচরিযং পহায কাযাদীহি সমং চরেয্য। রাগাদিৰূপসমেন সন্তো, ইন্দ্রিযদমেন দন্তো, চতুমগ্গনিযামেন নিযতো, সেট্ঠচরিতায ব্রহ্মচারী, সব্বত্থ কাযদণ্ডাদিওরোপনেন নিধায দণ্ডং। অরিযভাৰে ঠিতো সো এৰরূপো বাহিতপাপসমিতপাপভিন্নকিলেসতাহি ‘‘ব্রাহ্মণো, সমণো, ভিক্খূ’’তি চ ৰেদিতব্বো।

Samaṃ careyyāti kāyādi visamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena santo, indriyadamena danto, catumagganiyāmena niyato, seṭṭhacaritāya brahmacārī, sabbattha kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ. Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi ‘‘brāhmaṇo, samaṇo, bhikkhū’’ti ca veditabbo.

‘‘অযঞ্চেৰ কাযো, বহিদ্ধা চ নামরূপ’’ন্তিআদীসু খন্ধপঞ্চকং, তথা ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতী’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.২৭১, ২৮৭; পারা॰ ১১), ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স পস্সদ্ধি পটিপ্পস্সদ্ধী’’তিআদীসু চ ৰেদনাদযো চেতসিকা খন্ধা কাযোতি ৰুচ্চন্তীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘কাযেতি রূপকাযে’’তি আহ। কেসাদীনঞ্চ ধম্মানন্তি কেসাদিসঞ্ঞিতানং ভূতুপাদাধম্মানং। এৰং ‘‘চযট্ঠো সরীরট্ঠো কাযট্ঠো’’তি সদ্দনযেন কায-সদ্দং দস্সেত্ৰা ইদানি নিরুত্তিনযেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৰুত্তং। আযন্তীতি উপ্পজ্জন্তি।

‘‘Ayañceva kāyo, bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu khandhapañcakaṃ, tathā ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.271, 287; pārā. 11), ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī’’tiādīsu ca vedanādayo cetasikā khandhā kāyoti vuccantīti tato visesanatthaṃ ‘‘kāyeti rūpakāye’’ti āha. Kesādīnañca dhammānanti kesādisaññitānaṃ bhūtupādādhammānaṃ. Evaṃ ‘‘cayaṭṭho sarīraṭṭho kāyaṭṭho’’ti saddanayena kāya-saddaṃ dassetvā idāni niruttinayenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Āyantīti uppajjanti.

অসম্মিস্সতোতি ৰেদনাদযোপি এত্থ সিতা, এত্থ পটিবদ্ধাতি কাযে ৰেদনাদিঅনুপস্সনাপসঙ্গেপি আপন্নে ততো অসম্মিস্সতোতি অত্থো। সমূহৰিসযতায চস্স কায-সদ্দস্স, সমুদাযুপাদানতায চ অসুভাকারস্স ‘‘কাযে’’তি একৰচনং, তথা আরম্মণাদিৰিভাগেন অনেকভেদভিন্নম্পি চিত্তং চিত্তভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৰা ‘‘চিত্তে’’তি একৰচনং, ৰেদনা পন সুখাদিভেদভিন্না ৰিসুং ৰিসুং অনুপস্সিতব্বাতি দস্সেন্তেন ‘‘ৰেদনাসূ’’তি বহুৰচনেন ৰুত্তা, তথেৰ চ নিদ্দেসো পৰত্তিতো, ধম্মা চ পরোপণ্ণাসভেদা, অনুপস্সিতব্বাকারেন চ অনেকভেদা এৰাতি তেপি বহুৰচনৰসেনেৰ ৰুত্তা।

Asammissatoti vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho. Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa, samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ, tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ, vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘vedanāsū’’ti bahuvacanena vuttā, tatheva ca niddeso pavattito, dhammā ca paropaṇṇāsabhedā, anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā.

অৰযৰীগাহসমঞ্ঞাতিধাৰনসারাদানাভিনিৰেসনিসেধনত্থং কাযং অঙ্গপচ্চঙ্গেহি, তানি চ কেসাদীহি, কেসাদিকে চ ভূতুপাদাযরূপেহি ৰিনিব্ভুঞ্জন্তো ‘‘তথা ন কাযে’’তিআদিমাহ। পাসাদাদিনগরাৰযৰসমূহে অৰযৰীৰাদিনোপি অৰযৰীগাহং ন করোন্তি, ‘‘নগরং নাম কোচি অত্থো অত্থী’’তি পন কেসঞ্চি সমঞ্ঞাতিধাৰনং সিযাতি ইত্থিপুরিসাদিসমঞ্ঞাতিধাৰনে নগরনিদস্সনং ৰুত্তং। অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহো, কেসলোমাদিসমূহো, ভূতুপাদাযসমূহো চ যথাৰুত্তসমূহো, তব্বিনিমুত্তো কাযোপি নাম কোচি নত্থি, পগেৰ ইত্থিআদযোতি আহ ‘‘কাযো ৰা ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি ধম্মো দিস্সতী’’তি। ‘‘কোচি ধম্মো’’তি ইমিনা সত্তজীৰাদিং পটিক্খিপতি, অৰযৰী পন কাযপটিক্খেপেনেৰ পটিক্খিত্তোতি। যদি এৰং কথং কাযাদিসমঞ্ঞাতিধাৰনানীতি আহ ‘‘যথাৰুত্তধম্ম…পে॰… করোন্তী’’তি। তথা তথাতি কাযাদিআকারেন।

Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhuñjanto ‘‘tathā na kāye’’tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti, ‘‘nagaraṃ nāma koci attho atthī’’ti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. Aṅgapaccaṅgasamūho, kesalomādisamūho, bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūho, tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi, pageva itthiādayoti āha ‘‘kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissatī’’ti. ‘‘Koci dhammo’’ti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati, avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti. Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisamaññātidhāvanānīti āha ‘‘yathāvuttadhamma…pe… karontī’’ti. Tathā tathāti kāyādiākārena.

যং পস্সতীতি যং ইত্থিং, পুরিসং ৰা পস্সতি। ননু চক্খুনা ইত্থিপুরিসদস্সনং নত্থীতি? সচ্চমেতং, ‘‘ইত্থিং পস্সামি, পুরিসং পস্সামী’’তি পন পৰত্তসঞ্ঞায ৰসেন ‘‘যং পস্সতী’’তি ৰুত্তং মিচ্ছাদস্সনেন ৰা দিট্ঠিযা যং পস্সতি, ন তং দিট্ঠং তং রূপাযতনং ন হোতীতি অত্থো ৰিপরীতগ্গাহৰসেন মিচ্ছাপরিকপ্পিতরূপত্তা। অথ ৰা তং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং ন হোতি, অচক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যত্তা দিট্ঠং ৰা তং ন হোতি। যং দিট্ঠং, তং ন পস্সতীতি যং রূপাযতনং কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং দিট্ঠং, তং পঞ্ঞাচক্খুনা ভূততো ন পস্সতীতি অত্থো। অপস্সং বজ্ঝতেতি ইমং অত্তভাৰং যথাভূতং পঞ্ঞাচক্খুনা অপস্সন্তো ‘‘এতং মম, এসো হমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি কিলেসবন্ধনেন বজ্ঝতি।

Yaṃpassatīti yaṃ itthiṃ, purisaṃ vā passati. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccametaṃ, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti, acakkhuviññāṇaviññeyyattā diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti. Yaṃ diṭṭhaṃ, taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho. Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘etaṃ mama, eso hamasmi, eso me attā’’ti kilesabandhanena bajjhati.

ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সীতি ন অঞ্ঞসভাৰানুপস্সী, অসুভাদিতো অঞ্ঞাকারানুপস্সী ন হোতীতি অত্থো। ‘‘কিং ৰুত্তং হোতী’’তিআদিনা তং এৰত্থং পাকটং করোতি। পথৰীকাযন্তি কেসাদিকোট্ঠাসং পথৰিং ধম্মসমূহত্তা ‘‘কাযো’’তি ৰদতি, লক্খণপথৰিমেৰ ৰা অনেকপ্পভেদং সকলসরীরগতং, পুব্বাপরিযভাৰেন চ পৰত্তমানং সমূহৰসেন গহেত্ৰা ‘‘কাযো’’তি ৰদতি। ‘‘আপোকায’’ন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো।

Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādinā taṃ evatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Pathavīkāyanti kesādikoṭṭhāsaṃ pathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ, pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. ‘‘Āpokāya’’ntiādīsupi eseva nayo.

এৰং গহেতব্বস্সাতি ‘‘অহং মম’’ন্তি এৰং অত্তত্তনিযভাৰেন অন্ধবালেহি গহেতব্বস্স।

Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ahaṃ mama’’nti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa.

ইদানি সত্তন্নং অনুপস্সনাকারানম্পি ৰসেন কাযানুপস্সনং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং। তত্থ অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি চতুসমুট্ঠানিকং কাযং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সতি, এৰং পস্সন্তো এৰঞ্চস্স অনিচ্চাকারম্পি ‘‘অনুপস্সতী’’তি ৰুচ্চতি। তথাভূতস্স চস্স নিচ্চগ্গাহস্স লেসোপি ন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি। তথা হেস ‘‘নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি (পটি॰ ম॰ ৩.৩৫) ৰুত্তো। এত্থ চ ‘‘অনিচ্চতো এৰ অনুপস্সতী’’তি এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৰত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৰুত্তং। ন চেত্থ দুক্খতো অনুপস্সনাদিনিৰত্তনং আসঙ্কিতব্বং পটিযোগীনিৰত্তনপরত্তা এৰ-কারস্স, উপরি দেসনারুল়্হত্তা চ তাসং। ‘‘দুক্খতো অনুপস্সতী’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো। অযং পন ৰিসেসো – অনিচ্চস্স দুক্খত্তা তমেৰ চ কাযং দুক্খতো অনুপস্সতি, দুক্খস্স অনত্তত্তা অনত্ততো অনুপস্সতি। যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং, যঞ্চ ন অভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ রঞ্জিতব্বং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি। ৰিরজ্জতি, নো রজ্জতী’’তি। সো এৰং অরজ্জন্তো রাগং নিরোধেতি, নো সমুদেতি সমুদযং ন করোতীতি অত্থো। এৰং পটিপন্নো চ পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি। অযঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৰসেন সদ্ধিং কাযং তন্নিস্সযখন্ধাভিসঙ্খারেহি কিলেসানং পরিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন তব্বিপরীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো ‘‘পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৰ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চা’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু ৰুত্তনযেন কিলেসে পরিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি, তথাভূতো চ নিব্বত্তনৰসেন কিলেসে ন আদিযতি, নাপি অদোসদস্সিতাৰসেন সঙ্খতারম্মণং, তেন ৰুত্তং ‘‘পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতী’’তি। ইদানিস্স তাহি অনুপস্সনাহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ নিচ্চসঞ্ঞন্তি ‘‘সঙ্খারা নিচ্চা’’তি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতসঞ্ঞং। দিট্ঠিচিত্তৰিপল্লাসপ্পহানমুখেনেৰ সঞ্ঞাৰিপল্লাসপ্পহানন্তি সঞ্ঞাগ্গহণং, সঞ্ঞাসীসেন ৰা তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং। নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং। সেসং ৰুত্তনযমেৰ।

Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikaṃ kāyaṃ ‘‘anicca’’nti anupassati, evaṃ passanto evañcassa aniccākārampi ‘‘anupassatī’’ti vuccati. Tathābhūtassa cassa niccaggāhassa lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘no niccato’’ti. Tathā hesa ‘‘niccasaññaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.35) vutto. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanaṃ āsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa, upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ. ‘‘Dukkhato anupassatī’’tiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva ca kāyaṃ dukkhato anupassati, dukkhassa anattattā anattato anupassati. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rañjitabbaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjatī’’ti. So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti, no samudeti samudayaṃ na karotīti attho. Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati, no ādiyati. Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyaṃ tannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā’’ti vuccati, tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati, tathābhūto ca nibbattanavasena kilese na ādiyati, nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ, tena vuttaṃ ‘‘paṭinissajjati, no ādiyatī’’ti. Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha niccasaññanti ‘‘saṅkhārā niccā’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ. Diṭṭhicittavipallāsappahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāggahaṇaṃ, saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

‘‘ৰিহরতী’’তি ইমিনা কাযানুপস্সনাসমঙ্গিনো ইরিযাপথৰিহারো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ইরিযতী’’তি, ইরিযাপথং পৰত্তেতীতি অত্থো। আরম্মণকরণৰসেন অভিব্যাপনতো ‘‘তীসু ভৰেসূ’’তি ৰুত্তং, উপ্পজ্জনৰসেন পন কিলেসা পরিত্তভূমকা এৰাতি। যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনন্তি তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৰ, আতপ্প-সদ্দো ৰিয পন আতাপসদ্দো ৰীরিযেযেৰ নিরুল়্হোতি ৰুত্তং ‘‘ৰীরিযস্সেতং নাম’’ন্তি। অথ ৰা পটিপক্খপ্পহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৰসেন পৰত্তমানস্স ৰীরিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৰীরিযমেৰ তথা ৰুচ্চতি, ন অঞ্ঞে ধম্মা। আতাপীতি চাযমীকারো পসংসায, অতিসযস্স ৰা দীপকোতি আতাপীগহণেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতং দস্সেতি। সম্মা, সমন্ততো, সামঞ্চ পজানন্তো সম্পজানো, অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানে অঞ্ঞধম্মানুপস্সিতাভাৰেন সম্মা অৰিপরীতং, সব্বাকারপজাননেন সমন্ততো, উপরূপরি ৰিসেসাৰহভাৰেন পৰত্তিযা সামং পজানন্তোতি অত্থো । যদি পঞ্ঞায অনুপস্সতি, কথং সতিপট্ঠানতাতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি। সব্বত্থিকন্তি সব্বত্থ ভৰং সব্বত্থ লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্তা। সব্বে ৰা লীনে, উদ্ধতে চ ভাৰেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা। সতিযা লদ্ধুপকারায এৰ পঞ্ঞায এত্থ যথাৰুত্তে কাযে কম্মট্ঠানিকো ভিক্খু কাযানুপস্সী ৰিহরতি। অন্তো সঙ্খেপো অন্তোওলীযনো, কোসজ্জন্তি অত্থো। উপাযপরিগ্গহেতি এত্থ সীলৰিসোধনাদি, গণনাদি, উগ্গহকোসল্লাদি চ উপাযো, তব্বিপরিযাযতো অনুপাযো ৰেদিতব্বো। যস্মা চ উপট্ঠিতস্সতি যথাৰুত্তং উপাযং ন পরিচ্চজতি, অনুপাযঞ্চ ন উপাদিযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সতী …পে॰… অসমত্থো হোতী’’তি। তেনাতি উপাযানুপাযানং পরিগ্গহপরিৰজ্জনেসু, পরিচ্চাগাপরিগ্গহেসু চ অসমত্থভাৰেন। অস্স যোগিনো।

‘‘Viharatī’’ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘iriyatī’’ti, iriyāpathaṃ pavattetīti attho. Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘tīsu bhavesū’’ti vuttaṃ, uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappa-saddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Sammā, samantato, sāmañca pajānanto sampajāno, asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ, sabbākārapajānanena samantato, uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti attho . Yadi paññāya anupassati, kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘na hī’’tiādi. Sabbatthikanti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā. Sabbe vā līne, uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati. Anto saṅkhepo antoolīyano, kosajjanti attho. Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi, gaṇanādi, uggahakosallādi ca upāyo, tabbipariyāyato anupāyo veditabbo. Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati, anupāyañca na upādiyati, tasmā vuttaṃ ‘‘muṭṭhassatī…pe… asamattho hotī’’ti. Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu, pariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena. Assa yogino.

যস্মা সতিযেৰেত্থ সতিপট্ঠানং ৰুত্তং, তস্মাস্স সম্পযুত্তধম্মা ৰীরিযাদযো অঙ্গন্তি আহ ‘‘সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৰা’’তি। অঙ্গ-সদ্দো চেত্থ কারণপরিযাযো দট্ঠব্বো। সতিগ্গহণেনেৰ চেত্থ সমাধিস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং তস্সা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতত্তা। যস্মা ৰা সতিসীসেনাযং দেসনা। ন হি কেৰলায সতিযা কিলেসপ্পহানং সম্ভৰতি, নিব্বানাধিগমো ৰা, নাপি কেৰলা সতি পৰত্ততি, তস্মাস্স ঝানদেসনাযং সৰিতক্কাদিৰচনস্স ৰিয সম্পযোগঙ্গদস্সনতাতি অঙ্গ-সদ্দস্স অৰযৰপরিযাযতা দট্ঠব্বা। পহানঙ্গন্তি ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ১.২২৬; ম॰ নি॰ ১.২৭১, ২৮৭, ২৯৭; সং॰ নি॰ ২.১৫২; অ॰ নি॰ ৪.১২৩; পারা॰ ১১) ৰিয পহাতব্বঙ্গং দস্সেতুং। যস্মা এত্থ লোকিযমগ্গো অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তরমগ্গো, তস্মা পুব্বভাগিযমেৰ ৰিনযং দস্সেন্তো ‘‘তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা’’তি আহ। তেসং ধম্মানন্তি ৰেদনাদিধম্মানং। তেসঞ্হি তত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘অত্থুদ্ধারনযেনেতং ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং। তত্থাতি ৰিভঙ্গে। এত্থাতি ‘‘লোকে’’তি এতস্মিং পদে।

Yasmā satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ, tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘sampayogaṅgañcassa dassetvā’’ti. Aṅga-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Satiggahaṇeneva cettha samādhissāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā. Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā. Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati, nibbānādhigamo vā, nāpi kevalā sati pavattati, tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā. Pahānaṅganti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādīsu (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; pārā. 11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ. Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto, na lokuttaramaggo, tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā’’ti āha. Tesaṃ dhammānanti vedanādidhammānaṃ. Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘atthuddhāranayenetaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tatthāti vibhaṅge. Etthāti ‘‘loke’’ti etasmiṃ pade.

অৰিসেসেন দ্ৰীহিপি নীৰরণপ্পহানং ৰুত্তন্তি কত্ৰা পুন একেকেন ৰুত্তং পহানৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘ৰিসেসেনা’’তি আহ। অথ ৰা ‘‘ৰিনেয্য নীৰরণানী’’তি অৰত্ৰা অভিজ্ঝাদোমনস্সৰিনযৰচনস্স পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘ৰিসেসেনা’’তিআদিমাহ। কাযানুপস্সনাভাৰনায হি উজুৰিপচ্চনীকানং অনুরোধৰিরোধাদীনং পহানদস্সনং এতস্স পযোজনন্তি। কাযসম্পত্তিমূলকস্সাতি রূপবলযোব্বনারোগ্যাদিসরীরসম্পদানিমিত্তস্স। ৰুত্তৰিপরিযাযতো কাযৰিপত্তিমূলকো ৰিরোধো ৰেদিতব্বো। কাযভাৰনাযাতি কাযানুপস্সনাভাৰনায। সা হি ইধ কাযভাৰনাতি অধিপ্পেতা। সুভসুখভাৰাদীনন্তি আদি-সদ্দেন মনুঞ্ঞনিচ্চতাদিসঙ্গহো দট্ঠব্বো। অসুভাসুখভাৰাদীনন্তি এত্থ পন আদি-সদ্দেন অমনুঞ্ঞঅনিচ্চতাদীনং। তেনাতি অনুরোধাদিপ্পহানৰচনেন। ‘‘যোগানুভাৰো হী’’তিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটকরণং। যোগানুভাৰো হি ভাৰনানুভাৰো। যোগসমত্থোতি যোগমনুযুঞ্জিতুং সমত্থো। পুরিমেন হি ‘‘অনুরোধৰিরোধৰিপ্পমুত্তো’’তিআদিৰচনেন ভাৰনং অনুযুত্তস্স আনিসংসো ৰুত্তো, দুতিযেন ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্স পটিপত্তি। ন হি অনুরোধৰিরোধাদীহি উপদ্দুতস্স ভাৰনা ইজ্ঝতি।

Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘visesenā’’ti āha. Atha vā ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘visesenā’’tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanaṃ etassa payojananti. Kāyasampattimūlakassāti rūpabalayobbanārogyādisarīrasampadānimittassa. Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo. Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya. Sā hi idha kāyabhāvanāti adhippetā. Subhasukhabhāvādīnanti ādi-saddena manuññaniccatādisaṅgaho daṭṭhabbo. Asubhāsukhabhāvādīnanti ettha pana ādi-saddena amanuññaaniccatādīnaṃ. Tenāti anurodhādippahānavacanena. ‘‘Yogānubhāvo hī’’tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Yogānubhāvo hi bhāvanānubhāvo. Yogasamatthoti yogamanuyuñjituṃ samattho. Purimena hi ‘‘anurodhavirodhavippamutto’’tiādivacanena bhāvanaṃ anuyuttassa ānisaṃso vutto, dutiyena bhāvanaṃ anuyuñjantassa paṭipatti. Na hi anurodhavirodhādīhi upaddutassa bhāvanā ijjhati.

অনুপস্সীতি এত্থাতি ‘‘অনুপস্সী’’তি এতস্মিং পদে লব্ভমানায অনুপস্সনায অনুপস্সনাজোতনায কম্মট্ঠানং ৰুত্তন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো, অঞ্ঞথা ‘‘অনুপস্সনাযা’’তি করণৰচনং ন যুজ্জেয্য। অনুপস্সনা এৰ হি কম্মট্ঠানং, ন এত্থ আরম্মণং অধিপ্পেতং, যুজ্জতি ৰা। কাযপরিহরণং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো। কম্মট্ঠানপরিহরণস্স চেত্থ অত্থসিদ্ধত্তা ‘‘কাযপরিহরণ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং। কম্মট্ঠানিকস্স হি কাযপরিহরণং যাৰদেৰ কম্মট্ঠানং পরিহরণত্থন্তি। কম্মট্ঠানপরিহরণস্স ৰা ‘‘আতাপী’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ২.৩৭৩) ৰুচ্চমানত্তা ‘‘কাযপরিহরণ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং। কাযগ্গহণেন ৰা নামকাযস্সাপি গহণং, ন রূপকাযস্সেৰ, তেনেৰ কম্মট্ঠানপরিহরণম্পি সঙ্গহিতং হোতি, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘ৰিহরতীতি এত্থ ৰুত্তৰিহারেনা’’তি এত্থগ্গহণঞ্চ সমত্থিতং হোতি ‘‘কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি ৰিহারস্স ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তত্তা। ‘‘আতাপী’’তিআদি পন সঙ্খেপতো ৰুত্তস্স কম্মট্ঠানপরিহরণস্স সহ সাধনেন ৰিত্থারেত্ৰা দস্সনং। আতাপেনাতি আতাপগ্গহণেন। ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞেনা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো। সব্বত্থককম্মট্ঠানন্তি বুদ্ধানুস্সতি, মেত্তা, মরণস্সতি , অসুভভাৰনা চ। ইদঞ্হি চতুক্কং যোগিনা পরিহরিযমানং ‘‘সব্বত্থককম্মট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি, সব্বত্থ কম্মট্ঠানানুযোগস্সারক্খভূতত্তা সতিসম্পজঞ্ঞবলেন অৰিচ্ছিন্নস্স পরিহরিতব্বত্তা সতিসম্পজঞ্ঞগ্গহণেন তস্স ৰুত্ততা ৰুত্তা। সতিযা ৰা সমথো ৰুত্তো তস্সা সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতত্তা।

Anupassītietthāti ‘‘anupassī’’ti etasmiṃ pade labbhamānāya anupassanāya anupassanājotanāya kammaṭṭhānaṃ vuttanti evamattho daṭṭhabbo, aññathā ‘‘anupassanāyā’’ti karaṇavacanaṃ na yujjeyya. Anupassanā eva hi kammaṭṭhānaṃ, na ettha ārammaṇaṃ adhippetaṃ, yujjati vā. Kāyapariharaṇaṃ vuttanti sambandho. Kammaṭṭhānapariharaṇassa cettha atthasiddhattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kammaṭṭhānikassa hi kāyapariharaṇaṃ yāvadeva kammaṭṭhānaṃ pariharaṇatthanti. Kammaṭṭhānapariharaṇassa vā ‘‘ātāpī’’tiādinā (dī. ni. 2.373) vuccamānattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kāyaggahaṇena vā nāmakāyassāpi gahaṇaṃ, na rūpakāyasseva, teneva kammaṭṭhānapariharaṇampi saṅgahitaṃ hoti, evañca katvā ‘‘viharatīti ettha vuttavihārenā’’ti etthaggahaṇañca samatthitaṃ hoti ‘‘kāyānupassī viharatī’’ti vihārassa visesetvā vuttattā. ‘‘Ātāpī’’tiādi pana saṅkhepato vuttassa kammaṭṭhānapariharaṇassa saha sādhanena vitthāretvā dassanaṃ. Ātāpenāti ātāpaggahaṇena. ‘‘Satisampajaññenā’’tiādīsupi eseva nayo. Sabbatthakakammaṭṭhānanti buddhānussati, mettā, maraṇassati , asubhabhāvanā ca. Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘sabbatthakakammaṭṭhāna’’nti vuccati, sabbattha kammaṭṭhānānuyogassārakkhabhūtattā satisampajaññabalena avicchinnassa pariharitabbattā satisampajaññaggahaṇena tassa vuttatā vuttā. Satiyā vā samatho vutto tassā samādhikkhandhena saṅgahitattā.

ৰিভঙ্গে(ৰিভ॰ কাযানুপস্সনানিদ্দেসে) পন অত্থো ৰুত্তোতি যোজনা। তেনাতি সদ্দত্থং অনাদিযিত্ৰা ভাৰত্থস্সেৰ ৰিভজনৰসেন পৰত্তেন ৰিভঙ্গপাঠেন সহ। অট্ঠকথানযোতি সদ্দত্থস্সাপি ৰিৰরণৰসেন যথারহং ৰুত্তো অত্থসংৰণ্ণনানযো। যথা সংসন্দতীতি যথা অত্থতো, অধিপ্পাযতো চ অৰিলোমেন্তো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি, এৰং ৰেদিতব্বো।

Vibhaṅge(vibha. kāyānupassanāniddese) pana attho vuttoti yojanā. Tenāti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha. Aṭṭhakathānayoti saddatthassāpi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo. Yathā saṃsandatīti yathā atthato, adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti, evaṃ veditabbo.

ৰেদনাদীনং পুন ৰচনেতি এত্থ নিস্সযপচ্চযভাৰৰসেন চিত্তধম্মানং ৰেদনাসন্নিস্সিতত্তা, পঞ্চৰোকারভৰে অরূপধম্মানং রূপপটিবদ্ধৰুত্তিতো চ ৰেদনায কাযাদিঅনুপস্সনাপ্পসঙ্গেপি আপন্নে ততো অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সনত্থং, ঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থঞ্চ দুতিযং ৰেদনাগ্গহণং, তেন ন ৰেদনাযং কাযানুপস্সী, চিত্তধম্মানুপস্সী ৰা, অথ খো ৰেদনানুপস্সী এৰাতি ৰেদনাসঙ্খাতে ৰত্থুস্মিং ৰেদনানুপস্সনাকারস্সেৰ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি। তথা ‘‘যস্মিং সমযে সুখা ৰেদনা, ন তস্মিং সমযে দুক্খা, অদুক্খমসুখা ৰা ৰেদনা, যস্মিং ৰা পন সমযে দুক্খা, অদুক্খমসুখা ৰা ৰেদনা, ন তস্মিং সমযে ইতরা ৰেদনা’’তি ৰেদনাভাৰসামঞ্ঞে অৰত্ৰা তং তং ৰেদনং ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা দস্সনেন ঘনৰিনিব্ভোগো ধুৰভাৰৰিৰেকো দস্সিতো হোতি, তেন তাসং খণমত্তাৰট্ঠানদস্সনেন অনিচ্চতায , ততো এৰ দুক্খতায, অনত্ততায চ দস্সনং ৰিভাৰিতং হোতি। ঘনৰিনিব্ভোগাদীতি আদি-সদ্দেন অযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো। অযঞ্হি ৰেদনাযং ৰেদনানুপস্সী এৰ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী। কিং ৰুত্তং হোতি – যথা নাম বালো অমণিসভাৰেপি উদকপুব্বুল়কে মণিআকারানুপস্সী হোতি, ন এৰং অযং ঠিতিরমণীযেপি ৰেদযিতে, পগেৰ ইতরস্মিং মনুঞ্ঞাকারানুপস্সী, অথ খো খণপভঙ্গুরতায, অৰসৰত্তিতায কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতায চ অনিচ্চঅনত্তঅসুভাকারানুপস্সী, ৰিপরিণামদুক্খতায, সঙ্খারদুক্খতায চ ৰিসেসতো দুক্খানুপস্সী যেৰাতি। এৰং চিত্ত ধম্মেসুপি যথারহং পুনৰচনে পযোজনং ৰত্তব্বং। লোকিযা এৰ সম্মসনচারস্স অধিপ্পেতত্তা। ‘‘কেৰলং পনিধা’’তিআদিনা ‘‘ইধ এত্তকং ৰেদিতব্ব’’ন্তি ৰেদিতব্বপরিচ্ছেদং দস্সেতি। ‘‘এস নযো’’তি ইমিনা যথা চিত্তং, ধম্মা চ অনুপস্সিতব্বা, তথা তানি অনুপস্সন্তো চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি ৰেদিতব্বোতি ইমমত্থং অতিদিসতি। দুক্খতোতি দুক্খসভাৰতো, দুক্খন্তি অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো। সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো।

Vedanādīnaṃ puna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā, pañcavokārabhave arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāppasaṅgepi āpanne tato asammissato vavatthānaṃ dassanatthaṃ, ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyaṃ vedanāggahaṇaṃ, tena na vedanāyaṃ kāyānupassī, cittadhammānupassī vā, atha kho vedanānupassī evāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā ‘‘yasmiṃ samaye sukhā vedanā, na tasmiṃ samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, yasmiṃ vā pana samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, na tasmiṃ samaye itarā vedanā’’ti vedanābhāvasāmaññe avatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujjitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti, tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāya , tato eva dukkhatāya, anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti. Ghanavinibbhogādīti ādi-saddena ayampi attho veditabbo. Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassī eva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakapubbuḷake maṇiākārānupassī hoti, na evaṃ ayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite, pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī, atha kho khaṇapabhaṅguratāya, avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī, vipariṇāmadukkhatāya, saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassī yevāti. Evaṃ citta dhammesupi yathārahaṃ punavacane payojanaṃ vattabbaṃ. Lokiyā eva sammasanacārassa adhippetattā. ‘‘Kevalaṃ panidhā’’tiādinā ‘‘idha ettakaṃ veditabba’’nti veditabbaparicchedaṃ dasseti. ‘‘Esa nayo’’ti iminā yathā cittaṃ, dhammā ca anupassitabbā, tathā tāni anupassanto citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti veditabboti imamatthaṃ atidisati. Dukkhatoti dukkhasabhāvato, dukkhanti anupassitabbāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.

যো সুখং দুক্খতো অদ্দাতি যো ভিক্খু সুখং ৰেদনং ৰিপরিণামদুক্খতায ‘‘দুক্খা’’তি পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দক্খি। দুক্খং অদ্দক্খি সল্লতোতি দুক্খং ৰেদনং পীল়াজননতো, অন্তোতুদনতো, দুন্নীহরণতো চ সল্লতো অদ্দক্খি পস্সি। অদুক্খমসুখন্তি উপেক্খাৰেদনং। সন্তন্তি সুখদুক্খানি ৰিয অনোল়ারিকতায, পচ্চযৰসেন ৰূপসন্তসভাৰতায চ সন্তং। অনিচ্চতোতি হুত্ৰাঅভাৰতো, উদযৰযৰন্ততো, তাৰকালিকতো, নিচ্চপটিপক্খতো চ ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি যো অদ্দক্খি। স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু একংসেন, পরিব্যত্তং ৰা ৰেদনায সম্মাপস্সনকোতি অত্থো।

Yo sukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘dukkhā’’ti paññācakkhunā addakkhi. Dukkhaṃ addakkhi sallatoti dukkhaṃ vedanaṃ pīḷājananato, antotudanato, dunnīharaṇato ca sallato addakkhi passi. Adukkhamasukhanti upekkhāvedanaṃ. Santanti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya, paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ. Aniccatoti hutvāabhāvato, udayavayavantato, tāvakālikato, niccapaṭipakkhato ca ‘‘anicca’’nti yo addakkhi. Sa ve sammaddasobhikkhu ekaṃsena, paribyattaṃ vā vedanāya sammāpassanakoti attho.

দুক্খাতিপীতি সঙ্খারদুক্খতায দুক্খা ইতিপি। তং দুক্খস্মিন্তি সব্বং তং ৰেদযিতং দুক্খস্মিং অন্তোগধং পরিযাপন্নং ৰদামি সঙ্খারদুক্খতানতিৰত্তনতো। সুখদুক্খতোপি চাতি সুখাদীনং ঠিতিৰিপরিণামঞাণসুখতায, ৰিপরিণামঠিতিঅঞ্ঞাণদুক্খতায চ ৰুত্তত্তা তিস্সোপি চ সুখতো, তিস্সোপি চ দুক্খতো অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো। সত্ত অনুপস্সনা হেট্ঠা পকাসিতা এৰ। সেসন্তি যথাৰুত্তং সুখাদিৰিভাগতো সেসং সামিসনিরামিসাদিভেদং ৰেদনানুপস্সনাযং ৰত্তব্বং।

Dukkhātipīti saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi. Taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato. Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato, tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho. Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva. Sesanti yathāvuttaṃ sukhādivibhāgato sesaṃ sāmisanirāmisādibhedaṃ vedanānupassanāyaṃ vattabbaṃ.

আরম্মণ…পে॰… ভেদানন্তি রূপাদিআরম্মণনানত্তস্স নীলাদিতব্ভেদস্স, ছন্দাদিঅধিপতিনানত্তস্স হীনাদিতব্ভেদস্স, ঞাণঝানাদিসহজাতনানত্তস্স সসঙ্খারিকাসঙ্খারিকসৰিতক্কাদিতব্ভেদস্স, কামাৰচরাদিভূমিনানত্তস্স উক্কট্ঠমজ্ঝিমাদিতব্ভেদস্স, কুসলাদিকম্মনানত্তস্স দেৰগতিসংৰত্তনিযতাদিতব্ভেদস্স, কণ্হসুক্কৰিপাকনানত্তস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযতাদিতব্ভেদস্স, পরিত্তভূমকাদিকিরিযানানত্তস্স তিহেতুকাদিতব্ভেদস্স ৰসেন অনুপস্সিতব্বন্তি যোজনা। আদি-সদ্দেন সৰত্থুকাৰত্থুকাদিনানত্তস্স পুগ্গলত্তযসাধারণাদিতব্ভেদস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো। সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানন্তি ফুসনাদিতংতংলক্খণানঞ্চেৰ অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণানঞ্চ ৰসেনাতি যোজনা। সুঞ্ঞতধম্মস্সাতি অনত্ততাসঙ্খাতসুঞ্ঞতাসভাৰস্স। যং ৰিভাৰেতুং অভিধম্মে‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি, খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ॰ স॰ ১২১) সুঞ্ঞতাৰারদেসনা পৰত্তা, তং পহীনমেৰ পুব্বে পহীনত্তা, তস্মা তস্স তস্স পুন পহানং ন ৰত্তব্বং। ন হি কিলেসা পহীযমানা আরম্মণৰিভাগেন পহীযন্তি অনাগতানংযেৰ উপ্পজ্জনারহানং পহাতব্বত্তা, তস্মা অভিজ্ঝাদীনং একত্থ পহানং ৰত্ৰা ইতরত্থ ন ৰত্তব্বং এৰাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘কামঞ্চেত্থা’’তিআদিনা। অথ ৰা মগ্গচিত্তক্খণে একত্থ পহীনং সব্বত্থ পহীনমেৰ হোতীতি ৰিসুং ৰিসুং পহানং ন ৰত্তব্বং। মগ্গেন হি পহীনাতি ৰত্তব্বতং অরহন্তি। তত্থ পুরিমায চোদনায নানাপুগ্গলপরিহারো, ন হি একস্স পহীনং ততো অঞ্ঞস্স পহীনং নাম হোতি। পচ্ছিমায নানাচিত্তক্খণিকপরিহারো। নানাচিত্তক্খণেতি হি লোকিযমগ্গচিত্তক্খণেতি অধিপ্পাযো। পুব্বভাগমগ্গো হি ইধাধিপ্পেতো। লোকিযভাৰনায চ কাযে পহীনং ন ৰেদনাদীসু ৰিক্খম্ভিতং হোতি। যদিপি নপ্পৰত্তেয্য, পটিপক্খভাৰনায সুপ্পহীনত্তা তত্থ সা ‘‘অভিজ্ঝাদোমনস্সস্স অপ্পৰত্তী’’তি ন ৰত্তব্বা, তস্মা পুনপি তপ্পহানং ৰত্তব্বমেৰ। একত্থ পহীনং সেসেসুপি পহীনং হোতীতি লোকুত্তরসতিপট্ঠানভাৰনং, লোকিযভাৰনায ৰা সব্বত্থ অপ্পৰত্তিমত্তং সন্ধায ৰুত্তং। ‘‘পঞ্চপি খন্ধা উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি (ৰিভ॰ ৩৬২, ৩৬৪, ৩৬৬) হি ৰিভঙ্গেচতূসুপি ঠানেসু ৰুত্তন্তি।

Ārammaṇa…pe… bhedānanti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa, chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa, ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavitakkāditabbhedassa, kāmāvacarādibhūminānattassa ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa, kusalādikammanānattassa devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa, kaṇhasukkavipākanānattassa diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa, parittabhūmakādikiriyānānattassa tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā. Ādi-saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānanti phusanāditaṃtaṃlakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā. Suññatadhammassāti anattatāsaṅkhātasuññatāsabhāvassa. Yaṃ vibhāvetuṃ abhidhamme‘‘tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatāvāradesanā pavattā, taṃ pahīnameva pubbe pahīnattā, tasmā tassa tassa puna pahānaṃ na vattabbaṃ. Na hi kilesā pahīyamānā ārammaṇavibhāgena pahīyanti anāgatānaṃyeva uppajjanārahānaṃ pahātabbattā, tasmā abhijjhādīnaṃ ekattha pahānaṃ vatvā itarattha na vattabbaṃ evāti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāmañcetthā’’tiādinā. Atha vā maggacittakkhaṇe ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ pahānaṃ na vattabbaṃ. Maggena hi pahīnāti vattabbataṃ arahanti. Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro, na hi ekassa pahīnaṃ tato aññassa pahīnaṃ nāma hoti. Pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Nānācittakkhaṇeti hi lokiyamaggacittakkhaṇeti adhippāyo. Pubbabhāgamaggo hi idhādhippeto. Lokiyabhāvanāya ca kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ hoti. Yadipi nappavatteyya, paṭipakkhabhāvanāya suppahīnattā tattha sā ‘‘abhijjhādomanassassa appavattī’’ti na vattabbā, tasmā punapi tappahānaṃ vattabbameva. Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti lokuttarasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko’’ti (vibha. 362, 364, 366) hi vibhaṅgecatūsupi ṭhānesu vuttanti.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।

Uddesavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā.

কাযানুপস্সনা

Kāyānupassanā

আনাপানপব্বৰণ্ণনা

Ānāpānapabbavaṇṇanā

৩৭৪. আরম্মণৰসেনাতি অনুপস্সিতব্বকাযাদিআরম্মণৰসেন। চতুধা ভিন্দিত্ৰাতি উদ্দেসৰসেন চতুধা ভিন্দিত্ৰা। ততো চতুব্বিধসতিপট্ঠানতো একেকং সতিপট্ঠানং গহেত্ৰা কাযং ৰিভজন্তোতি পাঠসেসো।

374.Ārammaṇavasenāti anupassitabbakāyādiārammaṇavasena. Catudhā bhinditvāti uddesavasena catudhā bhinditvā. Tato catubbidhasatipaṭṭhānato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā kāyaṃ vibhajantoti pāṭhaseso.

কথঞ্চাতি এত্থ কথন্তি পকারপুচ্ছা, তেন নিদ্দিসিযমানে কাযানুপস্সনাপকারে পুচ্ছতি। -সদ্দো ব্যতিরেকো, তেন উদ্দেসৰারেন অপাকটং নিদ্দেসৰারেন ৰিভাৰিযমানং ৰিসেসং জোতেতি। বাহিরকেসুপি ইতো একদেসস্স সম্ভৰতো সব্বপ্পকারগ্গহণং কতং ‘‘সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্সা’’তি, তেন যে ইমে আনাপানপব্বাদিৰসেন আগতা চুদ্দসপ্পকারা, তদন্তোগধা চ অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনাপ্পকারা, তথা কাযগতাসতিসুত্তে (ম॰ নি॰ ৩.১৫৩) ৰুত্তা কেসাদিৰণ্ণসণ্ঠানকসিণারম্মণচতুক্কজ্ঝানপ্পকারা, লোকিযাদিপ্পকারা চ, তে সব্বেপি অনৰসেসতো সঙ্গণ্হাতি। ইমে চ পকারা ইমস্মিংযেৰ সাসনে, ন ইতো বহিদ্ধাতি ৰুত্তং ‘‘সব্বপ্পকার…পে॰… পটিসেধনো চা’’তি। তত্থ তথাভাৰপটিসেধনোতি সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স অঞ্ঞসাসনস্স নিস্সযভাৰপটিসেধনো, এতেন ইধ ভিক্খৰেতি এত্থ ইধ-সদ্দো অন্তোগধএৰসদ্দত্থোতি দস্সেতি। সন্তি হি একপদানিপি অৰধারণানি যথা ‘‘ৰাযুভক্খো’’তি। তেনাহ ‘‘ইধেৰ ভিক্খৰে সমণো’’তিআদি। পরিপুণ্ণসমণপ্পকরণধম্মো হি সো পুগ্গলো, যো সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকো। পরপ্পৰাদাতি পরেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকারা ৰাদা তিত্থাযতনানি।

Kathañcāti ettha kathanti pakārapucchā, tena niddisiyamāne kāyānupassanāpakāre pucchati. Ca-saddo byatireko, tena uddesavārena apākaṭaṃ niddesavārena vibhāviyamānaṃ visesaṃ joteti. Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato sabbappakāraggahaṇaṃ kataṃ ‘‘sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā’’ti, tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā, tadantogadhā ca ajjhattādianupassanāppakārā, tathā kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā ca, te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti. Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane, na ito bahiddhāti vuttaṃ ‘‘sabbappakāra…pe… paṭisedhano cā’’ti. Tattha tathābhāvapaṭisedhanoti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano, etena idha bhikkhaveti ettha idha-saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti. Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenāha ‘‘idheva bhikkhavesamaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇappakaraṇadhammo hi so puggalo, yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni.

অরঞ্ঞাদিকস্সেৰ ভাৰনানুরূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্সহী’’তিআদি ৰুত্তং। দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো। দোহনকালে যথা থনেহি অনৰসেসতো খীরং ন পগ্ঘরতি, এৰং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু। রূপ-সদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো রূপারম্মণাদিরসো। পুব্বে আচিণ্ণারম্মণন্তি পব্বজ্জতো পুব্বে, অনাদিমতি ৰা সংসারে পরিচিতারম্মণং। নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য। সতিযাতি সম্মদেৰ কম্মট্ঠানস্স সল্লক্খণৰসেন পৰত্তায সতিযা। আরম্মণেতি কম্মট্ঠানারম্মণে। দল়্হন্তি থিরং, যথা সতোকারিস্স উপচারপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৰাতি অত্থো।

Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassahī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpa-saddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ. Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.

ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৰকানঞ্চ ৰিসেসাধিগমস্স অঞ্ঞেন কম্মট্ঠানেন অধিগতৰিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স পদট্ঠানভূতং।

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa padaṭṭhānabhūtaṃ.

ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয ভগৰা যোগীনং অনুরূপনিৰাসট্ঠানুপদিসনতো। ভিক্খু দীপিসদিসো অরঞ্ঞে এককো ৰিহরিত্ৰা পটিপক্খনিম্মথনৰসেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলং সন্ধায ৰদতি। পরক্কমজৰযোগ্গভূমিন্তি ভাৰনুস্সাহজৰস্স যোগ্গকরণভূমিভূতং।

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato. Bhikkhu dīpisadiso araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanavasena icchitatthasādhanato phalamuttamanti sāmaññaphalaṃ sandhāya vadati. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.

অদ্ধানৰসেন পৰত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৰসেন দীঘং ৰা অস্সসন্তো, ইত্তরৰসেন পৰত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৰসেন রস্সং ৰা অস্সসন্তোতি যোজনা। এৰং সিক্খতোতি অস্সাসপস্সাসানং দীঘরস্সতাপজাননসব্বকাযপ্পটিসংৰেদনওল়ারিকোল়ারিকপটিপ্পস্সম্ভনৰসেন ভাৰনং সিক্খতো, তথাভূতো ৰা হুত্ৰা তিস্সো সিক্খা পৰত্তযতো। অস্সাসপস্সাসনিমিত্তেতি অস্সাসপস্সাসসন্নিস্সযেন উপট্ঠিতপটিভাগনিমিত্তে। অস্সাসপস্সাসে পরিগ্গণ্হাতি রূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো, যো ‘‘অস্সাসপস্সাসকম্মিকো’’তি ৰুত্তো। ঝানঙ্গানি পরিগ্গণ্হাতি অরূপমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসন্তো। ৰত্থু নাম করজকাযো চিত্তচেতসিকানং পৰত্তিট্ঠানভাৰতো। অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থীতি ৰিসুদ্ধিদিট্ঠি ‘‘তযিদং ধম্মমত্তং, ন অহেতুকং, নাপি ইস্সরাদিৰিসমহেতুকং, অথ খো অৰিজ্জাদিহেতুক’’ন্তি অদ্ধাত্তযেপি কঙ্খাৰিতরণেন ৰিতিণ্ণকঙ্খো। ‘‘যং কিঞ্চি ভিক্খু রূপ’’ন্তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯; পটি॰ ম॰ ১.৫৪) নযেন কলাপসম্মসনৰসেন তিলক্খণং আরোপেত্ৰা। উদযৰযানুপস্সনাদিৰসেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো। অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা।

Addhānavasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto, ittaravasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena rassaṃ vā assasantoti yojanā. Evaṃ sikkhatoti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānanasabbakāyappaṭisaṃvedanaoḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanaṃ sikkhato, tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato. Assāsapassāsanimitteti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte. Assāsapassāse pariggaṇhāti rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto, yo ‘‘assāsapassāsakammiko’’ti vutto. Jhānaṅgāni pariggaṇhāti arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto. Vatthu nāma karajakāyo cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato. Añño satto vā puggalo vā natthīti visuddhidiṭṭhi ‘‘tayidaṃ dhammamattaṃ, na ahetukaṃ, nāpi issarādivisamahetukaṃ, atha kho avijjādihetuka’’nti addhāttayepi kaṅkhāvitaraṇena vitiṇṇakaṅkho. ‘‘Yaṃ kiñci bhikkhu rūpa’’ntiādinā (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89; paṭi. ma. 1.54) nayena kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā. Udayavayānupassanādivasena vipassanaṃ vaḍḍhento. Anukkamena maggapaṭipāṭiyā.

‘‘পরস্স ৰা অস্সাসপস্সাসকাযে’’তি ইদং সম্মসনৰারৰসেনাযং পাল়ি পৰত্তাতি কত্ৰা ৰুত্তং, সমথৰসেন পন পরস্স অস্সাসপস্সাসকাযে অপ্পনানিমিত্তুপ্পত্তি এৰ নত্থি। অট্ঠপেত্ৰাতি অন্তরন্তরা ন ঠপেত্ৰা। অপরাপরং সঞ্চরণকালোতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মেসুপি নিরন্তরং ৰা ভাৰনায পৰত্তনকালো কথিতো। একস্মিং কালে পনিদং উভযং ন লব্ভতীতি ‘‘অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা’’তি চ ৰুত্তং ইদং ধম্মদ্ৰযং ঘটিতং একস্মিং কালে একতো আরম্মণভাৰেন ন লব্ভতি, একজ্ঝং আলম্বিতুং ন সক্কাতি অত্থো।

‘‘Parassa vā assāsapassāsakāye’’ti idaṃ sammasanavāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ, samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthi. Aṭṭhapetvāti antarantarā na ṭhapetvā. Aparāparaṃ sañcaraṇakāloti ajjhattabahiddhādhammesupi nirantaraṃ vā bhāvanāya pavattanakālo kathito. Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhatīti ‘‘ajjhattaṃ, bahiddhā’’ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaṃ ghaṭitaṃ ekasmiṃ kāle ekato ārammaṇabhāvena na labbhati, ekajjhaṃ ālambituṃ na sakkāti attho.

সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযো, সো এৰ কারণট্ঠেন ধম্মোতি সমুদযধম্মো। অস্সাসপস্সাসানং উপ্পত্তিহেতু করজকাযাদি, তস্স অনুপস্সনসীলো সমুদযধম্মানুপস্সী, তং পন সমুদযধম্মং উপমায দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ। তত্থ ভস্তন্তি রুত্তিং। গগ্গরনাল়িন্তি উক্কাপনাল়িং। তেতি করজকাযাদিকে। যথা অস্সাসপস্সাসকাযো করজকাযাদিসম্বন্ধী তংনিমিত্ততায, এৰং করজকাযাদযোপি অস্সাসপস্সাসকাযসম্বন্ধিনো তংনিমিত্তভাৰেনাতি ‘‘সমুদযধম্মা কাযস্মি’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সমুদয…পে॰… ৰুচ্চতী’’তি। পকতিৰাচী ৰা ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.১৩১; ৩.৩১০; পটি॰ ম॰ ১.৩৩) ৰিযাতি কাযস্স পচ্চযসমৰাযে উপ্পজ্জনকপকতিকাযানুপস্সী ৰা ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী’’তি ৰুত্তো। তেনাহ ‘‘করজকাযঞ্চা’’তিআদি। এৰঞ্চ কত্ৰা কাযস্মিন্তি ভুম্মৰচনং সুট্ঠুতরং যুজ্জতি।

Samudeti etasmāti samudayo, so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti samudayadhammo. Assāsapassāsānaṃ uppattihetu karajakāyādi, tassa anupassanasīlo samudayadhammānupassī, taṃ pana samudayadhammaṃ upamāya dassento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha bhastanti ruttiṃ. Gaggaranāḷinti ukkāpanāḷiṃ. Teti karajakāyādike. Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī taṃnimittatāya, evaṃ karajakāyādayopi assāsapassāsakāyasambandhino taṃnimittabhāvenāti ‘‘samudayadhammā kāyasmi’’nti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ ‘‘samudaya…pe… vuccatī’’ti. Pakativācī vā dhamma-saddo ‘‘jātidhammāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.310; paṭi. ma. 1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanakapakatikāyānupassī vā ‘‘samudayadhammānupassī’’ti vutto. Tenāha ‘‘karajakāyañcā’’tiādi. Evañca katvā kāyasminti bhummavacanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati.

ৰযধম্মানুপস্সীতি এত্থ অহেতুকত্তেপি ৰিনাসস্স যেসং হেতুধম্মানং অভাৰে যং ন হোতি, তদভাৰো তস্স অভাৰস্স হেতু ৰিয ৰোহরীযতীতি উপচারতো করজকাযাদিঅভাৰো অস্সাসপস্সাসকাযস্স ৰযকারণং ৰুত্তো। তেনাহ ‘‘যথা ভস্তাযা’’তিআদি । অযং তাৰেত্থ পঠমৰিকপ্পৰসেন অত্থৰিভাৰনা। দুতিযৰিকপ্পৰসেন উপচারেন ৰিনাযেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো।

Vayadhammānupassīti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃ abhāve yaṃ na hoti, tadabhāvo tassa abhāvassa hetu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto. Tenāha ‘‘yathā bhastāyā’’tiādi . Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā. Dutiyavikappavasena upacārena vināyeva attho veditabbo.

অজ্ঝত্তবহিদ্ধানুপস্সনা ৰিয ভিন্নৰত্থুৰিসযতায সমুদযৰযধম্মানুপস্সনাপি এককালে ন লব্ভতীতি আহ ‘‘কালেন সমুদযং কালেন ৰযং অনুপস্সন্তো’’তি। ‘‘অত্থি কাযো’’তি এৰ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ‘‘কাযোৰ অত্থী’’তি ৰত্ৰা অৰধারণেন নিৰত্তিতং দস্সেন্তো ‘‘ন সত্তো’’তিআদিমাহ। তস্সত্থো – যো রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায, পরেসঞ্চ সজ্জাপনট্ঠেন, সত্ৰগুণযোগতো ৰা ‘‘সত্তো’’তি পরেহি পরিকপ্পিতো, তস্স সত্তনিকাযস্স পূরণতো চ চৰনুপপজ্জনধম্মতায গলনতো চ ‘‘পুগ্গলো’’তি, থীযতি সংহঞ্ঞতি এত্থ গব্ভোতি ‘‘ইত্থী’’তি, পুরি পুরে ভাগে সেতি পৰত্ততীতি ‘‘পুরিসো’’তি, আহিতো অহং মানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি, অত্তনো সন্তকভাৰেন ‘‘অত্তনিয’’ন্তি, পরো ন হোতীতি কত্ৰা ‘‘অহ’’ন্তি, মম সন্তকন্তি কত্ৰা ‘‘মমা’’তি, ৰুত্তপ্পকারৰিনিমুত্তো অঞ্ঞোতি কত্ৰা ‘‘কোচী’’তি, তস্স সন্তকভাৰেন ‘‘কস্সচী’’তি, ৰিকপ্পেতব্বো কোচি নত্থি, কেৰলং ‘‘কাযো এৰ অত্থী’’তি। দসহিপি পদেহি অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতমেৰ কাযস্স ৰিভাৰেতি। এৰন্তি ‘‘কাযোৰ অত্থী’’তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেন।

Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha ‘‘kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto’’ti. ‘‘Atthi kāyo’’ti eva-saddo luttaniddiṭṭhoti ‘‘kāyova atthī’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitaṃ dassento ‘‘na satto’’tiādimāha. Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya, paresañca sajjāpanaṭṭhena, satvaguṇayogato vā ‘‘satto’’ti parehi parikappito, tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca ‘‘puggalo’’ti, thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti ‘‘itthī’’ti, puri pure bhāge seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti, āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘attā’’ti, attano santakabhāvena ‘‘attaniya’’nti, paro na hotīti katvā ‘‘aha’’nti, mama santakanti katvā ‘‘mamā’’ti, vuttappakāravinimutto aññoti katvā ‘‘kocī’’ti, tassa santakabhāvena ‘‘kassacī’’ti, vikappetabbo koci natthi, kevalaṃ ‘‘kāyo eva atthī’’ti. Dasahipi padehi attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti. Evanti ‘‘kāyova atthī’’tiādinā vuttappakārena.

ঞাণপমাণত্থাযাতি কাযানুপস্সনাঞাণং পরং পমাণং পাপনত্থায। সতিপমাণত্থাযাতি কাযপরিগ্গাহিকং সতিং পৰত্তনসতিং পরং পমাণং পাপনত্থায। ইমস্স হি ৰুত্তনযেন ‘‘অত্থি কাযো’’তি অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন পচ্চুপট্ঠিতা সতি ভিয্যোসো মত্তায তত্থ ঞাণস্স, সতিযা চ পরিব্রূহনায হোতি। তেনাহ ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞানং ৰুড্ঢত্থাযা’’তি। ইমিস্সা ভাৰনায তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহানং উজুপটিপক্খত্তা ৰুত্তং ‘‘তণ্হা…পে॰… ৰিহরতী’’তি। তথাভূতো চ লোকে কিঞ্চিপি ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং ন পস্সতি, কুতো গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘ন চ কিঞ্চী’’তিআদি। এৰম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠস্স তাদিসস্স অত্থস্স অভাৰতো অৰুত্তসমুচ্চযত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘উপরি অত্থং উপাদাযা’’তি আহ যথা ‘‘অন্তমসো তিরচ্ছানগতাযপি, অযম্পি পারাজিকো হোতী’’তি। (পারা॰ ৪২) এৰন্তি পন নিদ্দিট্ঠাকারস্স পচ্চামসনং নিগমনৰসেন কতন্তি আহ ‘‘ইমিনা পন…পে॰… দস্সেতী’’তি।

Ñāṇapamāṇatthāyāti kāyānupassanāñāṇaṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Satipamāṇatthāyāti kāyapariggāhikaṃ satiṃ pavattanasatiṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Imassa hi vuttanayena ‘‘atthi kāyo’’ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa, satiyā ca paribrūhanāya hoti. Tenāha ‘‘satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyā’’ti. Imissā bhāvanāya taṇhādiṭṭhiggāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ ‘‘taṇhā…pe… viharatī’’ti. Tathābhūto ca loke kiñcipi ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ na passati, kuto gaṇheyyāti āha ‘‘na ca kiñcī’’tiādi. Evampīti ettha pi-saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento ‘‘upari atthaṃ upādāyā’’ti āha yathā ‘‘antamaso tiracchānagatāyapi, ayampi pārājiko hotī’’ti. (Pārā. 42) evanti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha ‘‘iminā pana…pe… dassetī’’ti.

পুব্বভাগসতিপট্ঠানস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা ৰুত্তং ‘‘সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি। সা পন সতি যস্মিং অত্তভাৰে, তস্স সমুট্ঠাপিকা তণ্হা, তস্সাপি সমুট্ঠাপিকা এৰ নাম হোতি তদভাৰে অভাৰতোতি আহ ‘‘তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হা’’তি, যথা ‘‘সঙ্খারপচ্চযা’’তি (ম॰ নি॰ ৩.১২৬; উদা॰ ১; ৰিভ॰ ৪৮৪)। তংৰিঞ্ঞাণবীজতংসন্ততিসম্ভূতো সব্বোপি লোকিযো ৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি সুত্তন্তনযেন। অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং, উভিন্নং অপ্পৰত্তিযা নিমিত্তভূতোতি অত্থো। ন পৰত্ততি এত্থাতি ৰা অপ্পৰত্তি। ‘‘দুক্খপরিজাননো’’তিআদি একন্ততো চতুকিচ্চসাধনৰসেনেৰ অরিযমগ্গস্স পৰত্তীতি দস্সেতুং ৰুত্তং। অৰুত্তসিদ্ধো হি তস্স ভাৰনাপটিৰেধো। চতুসচ্চৰসেনাতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানৰসেন। উস্সক্কিত্ৰাতি ৰিসুদ্ধিপরম্পরায আরুহিত্ৰা, ভাৰনং উপরি নেত্ৰাতি অত্থো। নিয্যানমুখন্তি ৰট্টদুক্খতো নিস্সরণূপাযো।

Pubbabhāgasatipaṭṭhānassa idha adhippetattā vuttaṃ ‘‘sati dukkhasacca’’nti. Sā pana sati yasmiṃ attabhāve, tassa samuṭṭhāpikā taṇhā, tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha ‘‘tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā’’ti, yathā ‘‘saṅkhārapaccayā’’ti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 484). Taṃviññāṇabījataṃsantatisambhūto sabbopi lokiyo viññāṇappabandho ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ’’ tveva vuccati suttantanayena. Appavattīti appavattinimittaṃ, ubhinnaṃ appavattiyā nimittabhūtoti attho. Na pavattati etthāti vā appavatti. ‘‘Dukkhaparijānano’’tiādi ekantato catukiccasādhanavaseneva ariyamaggassa pavattīti dassetuṃ vuttaṃ. Avuttasiddho hi tassa bhāvanāpaṭivedho. Catusaccavasenāti catusaccakammaṭṭhānavasena. Ussakkitvāti visuddhiparamparāya āruhitvā, bhāvanaṃ upari netvāti attho. Niyyānamukhanti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo.

আনাপানপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

ইরিযাপথপব্বৰণ্ণনা

Iriyāpathapabbavaṇṇanā

৩৭৫. ইরিযাপথৰসেনাতি ইরিযনং ইরিযা, কিরিযা, ইধ পন কাযিকপযোগো ৰেদিতব্বো। ইরিযানং পথো পৰত্তিমগ্গোতি ইরিযাপথো, গমনাদিৰসেন পৰত্তা সরীরাৰত্থা। গচ্ছন্তো ৰা হি সত্তো কাযেন কাতব্বকিরিযং করোতি ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা নিপন্নো ৰাতি, তেসং ইরিযাপথানং ৰসেন, ইরিযাপথৰিভাগেনাতি অত্থো। পুন চপরন্তি পুন চ অপরং, যথাৰুত্তআনাপানকম্মট্ঠানতো ভিয্যোপি অঞ্ঞং কাযানুপস্সনাকম্মট্ঠানং কথেমি, সুণাথাতি ৰা অধিপ্পাযো । ‘‘গচ্ছন্তো ৰা’’তিআদি গমনাদিমত্তজাননস্স, গমনাদিগতৰিসেসজাননস্স চ সাধারণৰচনং, তত্থ গমনাদিমত্তজাননং ন ইধ নাধিপ্পেতং, গমনাদিগতৰিসেসজাননং পন অধিপ্পেতন্তি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কাম’’ন্তিআদি ৰুত্তং। সত্তূপলদ্ধিন্তি ‘‘সত্তো অত্থী’’তি উপলদ্ধিং সত্তগ্গাহং। ন পজহতি ন পরিচ্চজতি ‘‘অহং গচ্ছামি, মম গমন’’ন্তি গাহসব্ভাৰতো। ততো এৰ অত্তসঞ্ঞং ‘‘অত্থি অত্তা কারকো ৰেদকো’’তি এৰং পৰত্তং ৰিপরীতসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি নাপনেতি অপ্পটিপক্খভাৰতো, অননুব্রূহনতো ৰা। এৰং ভূতস্স চস্স কুতো কম্মট্ঠানাদিভাৰোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানং ৰা সতিপট্ঠানভাৰনা ৰা ন হোতী’’তি। ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি সুক্কপক্খো, তস্স ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো। তমেৰ হি অত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং।

375.Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā, kiriyā, idha pana kāyikapayogo veditabbo. Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho, gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā. Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti, tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena, iriyāpathavibhāgenāti attho. Puna caparanti puna ca aparaṃ, yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi, suṇāthāti vā adhippāyo . ‘‘Gacchanto vā’’tiādi gamanādimattajānanassa, gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ, tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ, gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tattha kāma’’ntiādi vuttaṃ. Sattūpaladdhinti ‘‘satto atthī’’ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ. Na pajahati na pariccajati ‘‘ahaṃ gacchāmi, mama gamana’’nti gāhasabbhāvato. Tato eva attasaññaṃ ‘‘atthi attā kārako vedako’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato, ananubrūhanato vā. Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī’’ti. ‘‘Imassa panā’’tiādi sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘idañhī’’tiādi vuttaṃ.

তত্থ কো গচ্ছতীতি সাধনং, কিরিযঞ্চ অৰিনিব্ভুত্তং কত্ৰা গমনকিরিযায কত্তুপুচ্ছা, সা কত্তুভাৰৰিসিট্ঠঅত্তপটিক্খেপত্থা ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিদস্সনতো। কস্স গমনন্তি তমেৰত্থং পরিযাযন্তরেন ৰদতি সাধনং, কিরিযঞ্চ ৰিনিব্ভুত্তং কত্ৰা গমনকিরিযায অকত্তুসম্বন্ধীভাৰৰিভাৰনতো। পটিক্খেপত্থঞ্হি অন্তোনীতং কত্ৰা উভযত্থং কিং-সদ্দো পৰত্তো। কিং কারণাতি পন পটিক্খিত্তকত্তুকায গমনকিরিযায অৰিপরীতকারণপুচ্ছা। ইদঞ্হি গমনং নাম অত্তা মনসা সংযুজ্জতি, মনো ইন্দ্রিযেহি, ইন্দ্রিযানি অত্তেহীতি এৰমাদি মিচ্ছাকারণৰিনিমুত্তঅনুরূপপচ্চযহেতুকো ধম্মানং পৰত্তিআকারৰিসেসো। তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি।

Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ, kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā, sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato. Kassa gamananti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ, kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato. Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto. Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāya gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā. Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati, mano indriyehi, indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

ন কোচি সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা গচ্ছতি ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিতো, তব্বিনিমুত্তস্স চ কস্সচি অভাৰতো। ইদানি ধম্মমত্তস্সেৰ গমনসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ চিত্তকিরিযা চ সা, ৰাযোধাতুযা ৰিপ্ফারো ৰিপ্ফন্দনঞ্চাতি চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারো, তেন। এত্থ চ চিত্তকিরিযগ্গহণেন অনিন্দ্রিযবদ্ধৰাযোধাতুৰিপ্ফারং নিৰত্তেতি, ৰাযোধাতুৰিপ্ফারগ্গহণেন চেতনাৰচীৰিঞ্ঞত্তিভেদং চিত্তকিরিযং নিৰত্তেতি, উভযেন পন কাযৰিঞ্ঞত্তিং ৰিভাৰেতি। ‘‘গচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা যথা পৰত্তমানে কাযে ‘‘গচ্ছতী’’তি ৰোহারো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং। ন্তি গন্তুকামতাৰসেন পৰত্তচিত্তং। ৰাযং জনেতীতি ৰাযোধাতুঅধিকং রূপকলাপং উপ্পাদেতি, অধিকতা চেত্থ সামত্থিযতো, ন পমাণতো। গমনচিত্তসমুট্ঠিতং সহজাতরূপকাযস্স থম্ভনসন্ধারণচলনানং পচ্চযভূতেন আকারৰিসেসেন পৰত্তমানং ৰাযোধাতুং সন্ধাযাহ ‘‘ৰাযো ৰিঞ্ঞত্তিং জনেতী’’তি। অধিপ্পাযসহভাৰী হি ৰিকারো ৰিঞ্ঞত্তি। যথাৰুত্তঅধিকভাৰেনেৰ চ ৰাযোগহণং , ন ৰাযোধাতুযা এৰ জনকভাৰতো, অঞ্ঞথা ৰিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযরূপভাৰো দুরুপপাদো সিযা। পুরতো অভিনীহারো পুরতোভাগেন কাযস্স পৰত্তনং, যো ‘‘অভিক্কমো’’তি ৰুচ্চতি।

Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito, tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato. Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittakiriyā ca sā, vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro, tena. Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti, vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti, ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti. ‘‘Gacchatī’’ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘gacchatī’’ti vohāro hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tanti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ. Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti, adhikatā cettha sāmatthiyato, na pamāṇato. Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘vāyo viññattiṃ janetī’’ti. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti. Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ , na vāyodhātuyā eva janakabhāvato, aññathā viññattiyā upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā. Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ, yo ‘‘abhikkamo’’ti vuccati.

‘‘এসেৰ নযো’’তি অতিদেসেন সঙ্খেপতো ৰত্ৰা তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘তত্রাপি হী’’তিআদি ৰুত্তং। কোটিতো পট্ঠাযাতি হেট্ঠিমকোটিতো পট্ঠায পাদতলতো পট্ঠায। উস্সিতভাৰোতি উব্বিদ্ধভাৰো।

‘‘Eseva nayo’’ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatrāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭito paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya. Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo.

এৰং পজানতোতি এৰং চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ গমনাদি হোতীতি পজানতো। তস্স এৰং পজাননায নিচ্ছযগমনত্থং ‘‘এৰং হোতী’’তি ৰিচারণা ৰুচ্চতি লোকে যথাভূতং অজানন্তেহি মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেন, লোকৰোহারৰসেন ৰা। অত্থি পনাতি অত্তনো এৰং ৰীমংসনৰসেন পুচ্ছাৰচনং। নত্থীতি নিচ্ছযৰসেন সত্তস্স পটিক্খেপৰচনং। ‘‘যথা পনা’’তিআদি তস্সেৰ অত্থস্স উপমায ৰিভাৰনং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।

Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato. Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘evaṃ hotī’’ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena, lokavohāravasena vā. Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ. Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ. ‘‘Yathā panā’’tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ, taṃ suviññeyyameva.

নাৰা মালুতৰেগেনাতি যথা অচেতনা নাৰা ৰাতৰেগেন দেসন্তরং যাতি, যথা চ অচেতনো তেজনং কণ্ডো জিযাৰেগেন দেসন্তরং যাতি, তথা অচেতনো কাযো ৰাতাহতো যথাৰুত্তৰাযুনা নীতো দেসন্তরং যাতীতি এৰং উপমাসংসন্দনং ৰেদিতব্বং। সচে পন কোচি ৰদেয্য ‘‘যথা নাৰাতেজনানং পেল্লকস্স পুরিসস্স ৰসেন দেসন্তরগমনং, এৰং কাযস্সাপী’’তি, হোতু, এৰং ইচ্ছিতো ৰাযমত্থো যথা হি নাৰাতেজনানং সংহতলক্খণস্সেৰ পুরিসস্স ৰসেন গমনং, ন অসংহতলক্খণস্স, এৰং কাযস্সাপীতি। কা নো হানি, ভিয্যোপি ধম্মমত্ততাৰ পতিট্ঠং লভতি, ন পুরিসৰাদো। তেনাহ ‘‘যন্তসুত্তৰসেনা’’তিআদি।

Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti, yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti, tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Sace pana koci vadeyya ‘‘yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ, evaṃ kāyassāpī’’ti, hotu, evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ, na asaṃhatalakkhaṇassa, evaṃ kāyassāpīti. Kā no hāni, bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati, na purisavādo. Tenāha ‘‘yantasuttavasenā’’tiādi.

তত্থ পযুত্তন্তি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন গমনাদিকিরিযাৰসেন পচ্চযেহি পযোজিতং। ঠাতীতি তিট্ঠতি। এত্থাতি ইমস্মিং লোকে। ৰিনা হেতুপচ্চযেতি গন্তুকামতাচিত্ততংসমুট্ঠানৰাযোধাতুআদিহেতুপচ্চযেহি ৰিনা। তিট্ঠেতি তিট্ঠেয্য। ৰজেতি ৰজেয্য গচ্ছেয্য কো নামাতি সম্বন্ধো। পটিক্খেপত্থো চেত্থ কিং-সদ্দোতি হেতুপচ্চযৰিরহেন ঠানগমনপটিক্খেপমুখেন সব্বাযপি ধম্মপ্পৰত্তিযা পচ্চযাধীনৰুত্তিতাৰিভাৰনেন অত্তসুঞ্ঞতা ৰিয অনিচ্চদুক্খতাপি ৰিভাৰিতাতি দট্ঠব্বা।

Tattha payuttanti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ. Ṭhātīti tiṭṭhati. Etthāti imasmiṃ loke. Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā. Tiṭṭheti tiṭṭheyya. Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho. Paṭikkhepattho cettha kiṃ-saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā.

পণিহিতোতি যথা যথা পচ্চযেহি পকারেহি নিহিতো ঠপিতো। সব্বসঙ্গাহিকৰচনন্তি সব্বেসম্পি চতুন্নং ইরিযাপথানং একজ্ঝং সঙ্গণ্হনৰচনং, পুব্বে ৰিসুং ৰিসুং ইরিযাপথানং ৰুত্তত্তা ইদং নেসং একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰচনন্তি অত্থো। পুরিমনযো ৰা ইরিযাপথপ্পধানো ৰুত্তোতি তত্থ কাযো অপ্পধানো অনুনিপ্ফাদীতি ইধ কাযং পধানং, অপধানঞ্চ ইরিযাপথং অনুনিপ্ফাদিং কত্ৰা দস্সেতুং দুতিযনযো ৰুত্তোতি এৰম্পেত্থ দ্ৰিন্নং নযানং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো। ঠিতোতি পৰত্তো।

Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihito ṭhapito. Sabbasaṅgāhikavacananti sabbesampi catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ, pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho. Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ, apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo. Ṭhitoti pavatto.

ইরিযাপথপরিগ্গণ্হনম্পি ইরিযাপথৰতো কাযস্সেৰ পরিগ্গণ্হনং তস্স অৰত্থাৰিসেসভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ইরিযাপথপরিগ্গণ্হনেন কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি। তেনেৰেত্থ রূপক্খন্ধৰসেনেৰ সমুদযাদযো উদ্ধটা। এস নযো সেসৰারেসুপি। আদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ‘‘তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযা আহারসমুদযা’’তি নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতীতি ইমে চত্তারো আকারা সঙ্গয্হন্তি, এৰং ‘‘অৰিজ্জানিরোধা’’তি আদযোপি পঞ্চ আকারা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা। সেসং ৰুত্তনযমেৰ।

Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī’’ti. Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā. Esa nayo sesavāresupi. Ādināti ettha ādi-saddena yathā ‘‘taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā’’ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti, evaṃ ‘‘avijjānirodhā’’ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

ইরিযাপথপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৰণ্ণনা

Catusampajaññapabbavaṇṇanā

৩৭৬. চতুসম্পজঞ্ঞৰসেনাতি সমন্ততো পকারেহি, পকট্ঠং ৰা সৰিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৰো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৰত্তং ঞাণং, হত্থৰিকারাদিভেদভিন্নত্তা চত্তারি সম্পজঞ্ঞানি সমাহটানি চতুসম্পজঞ্ঞং, তস্স ৰসেন। ‘‘অভিক্কন্তে’’তিআদীনি সামঞ্ঞফলে (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.২১৪; দী॰ নি॰ টী॰ ১.২১৪ ৰাক্যখন্ধেপি) ৰণ্ণিতানি, ন পুন ৰণ্ণেতব্বানি, তস্মা তংতংসংৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনাপি তত্থ ৰিহিতনযেনেৰ গহেতব্বা। ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতী’’তিআদি ৰচনতো অভিক্কমাদিগতচতুসম্পজঞ্ঞপরিগ্গণ্হনেন রূপকাযস্সেৰেত্থ সমুদযধম্মানুপস্সিতাদি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘রূপক্খন্ধস্সেৰ সমুদযো চ ৰযো চ নীহরিতব্বো’’তি। রূপধম্মানংযেৰ হি পৰত্তিআকারৰিসেসা অভিক্কমাদযোতি। সেসং ৰুত্তনযমেৰ।

376.Catusampajaññavasenāti samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattaṃ ñāṇaṃ, hatthavikārādibhedabhinnattā cattāri sampajaññāni samāhaṭāni catusampajaññaṃ, tassa vasena. ‘‘Abhikkante’’tiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.214; dī. ni. ṭī. 1.214 vākyakhandhepi) vaṇṇitāni, na puna vaṇṇetabbāni, tasmā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāya līnatthappakāsanāpi tattha vihitanayeneva gahetabbā. ‘‘Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādi vacanato abhikkamādigatacatusampajaññapariggaṇhanena rūpakāyassevettha samudayadhammānupassitādi adhippetoti āha ‘‘rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo canīharitabbo’’ti. Rūpadhammānaṃyeva hi pavattiākāravisesā abhikkamādayoti. Sesaṃ vuttanayameva.

চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

পটিক্কূলমনসিকারপব্বৰণ্ণনা

Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā

৩৭৭. পটিক্কূলমনসিকারৰসেনাতি জিগুচ্ছনীযতায পটিকূলমেৰ পটিক্কূলং, যো পটিক্কূলসভাৰো পটিক্কূলাকারো, তস্স মনসি করণৰসেন। অন্তরেনাপি হি ভাৰৰাচিনং সদ্দং ভাৰত্থো ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি। যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৮২) ৰুত্তং, তস্মা তত্থ, তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি॰ টী॰ ১.১৮২ আদযো) ৰুত্তনযেন ‘‘ইমমেৰ কায’’ন্তি আদীনমত্থো ৰেদিতব্বো।

377.Paṭikkūlamanasikāravasenāti jigucchanīyatāya paṭikūlameva paṭikkūlaṃ, yo paṭikkūlasabhāvo paṭikkūlākāro, tassa manasi karaṇavasena. Antarenāpi hi bhāvavācinaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti. Yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.182) vuttaṃ, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.182 ādayo) vuttanayena ‘‘imameva kāya’’nti ādīnamattho veditabbo.

ৰত্থাদীহি পসিব্বকাকারেন বন্ধিত্ৰা কতং আৰাটনং পুতোল়ি। নানাকারা একস্মিং ঠানে সম্মিস্সাতি এত্তাৰতা নানাৰণ্ণানং কেসাদীনঞ্চ উপমেয্যতা। ৰিভূতকালোতি পণ্ণত্তিং সমতিক্কমিত্ৰা কেসাদীনং অসুভাকারস্স উপট্ঠিতকালো। ইতি-সদ্দস্স আকারত্থতং দস্সেন্তো ‘‘এৰ’’ন্তি ৰত্ৰা তং আকারং সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘কেসাদিপরিগ্গণ্হনেনা’’তিআদিমাহ। কেসাদিসঞ্ঞিতানঞ্হি অসুচিভাৰানং পরমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলাকারস্স সমুদযতো অনুপস্সনা ইধ কাযানুপস্সনাতি। সেসং ৰুত্তনযমেৰ।

Vatthādīhi pasibbakākārena bandhitvā kataṃ āvāṭanaṃ putoḷi. Nānākārā ekasmiṃ ṭhāne sammissāti ettāvatā nānāvaṇṇānaṃ kesādīnañca upameyyatā. Vibhūtakāloti paṇṇattiṃ samatikkamitvā kesādīnaṃ asubhākārassa upaṭṭhitakālo. Iti-saddassa ākāratthataṃ dassento ‘‘eva’’nti vatvā taṃ ākāraṃ sarūpato dassento ‘‘kesādipariggaṇhanenā’’tiādimāha. Kesādisaññitānañhi asucibhāvānaṃ paramaduggandhajegucchapaṭikkūlākārassa samudayato anupassanā idha kāyānupassanāti. Sesaṃ vuttanayameva.

পটিক্কূলমনসিকারপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

ধাতুমনসিকারপব্বৰণ্ণনা

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā

৩৭৮. ধাতুমনসিকারৰসেনাতি পথৰীধাতুআদিকা চতস্সো ধাতুযো আরব্ভ পৰত্তভাৰনামনসিকারৰসেন, চতুধাতুৰৰত্থানৰসেনাতি অত্থো। ধাতুমনসিকারো, ধাতুকম্মট্ঠানং, চতুধাতুৰৰত্থানন্তি হি অত্থতো একং। গোঘাতকোতি জীৰিকত্থায গুন্নং ঘাতকো। অন্তেৰাসিকোতি কম্মকরণৰসেন তস্স সমীপৰাসী তং নিস্সায জীৰনকো । ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰাতি একস্মিং ঠানে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা। মহাপথানং ৰেমজ্ঝট্ঠানসঙ্খাতেতি চতুন্নং মহাপথানং তায এৰ ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠানতায ৰেমজ্ঝসঙ্খাতে। যস্মা তে চত্তারো মহাপথা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৰা তত্থ সমোহিতা ৰিয হোন্তি, তস্মা তং ঠানং চতুমহাপথং, তস্মিং চতুমহাপথে। ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৰা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ১.২৬৩; অ॰ নি॰ ৫.২৮) ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমঙ্গিতায, ঠা-সদ্দস্স ৰা গতিনিৰত্তিঅত্থতায অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৰা গমনং সেসইরিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইরিযাপথানং যেন কেনচি আকারেন ঠিতত্তা যথা ঠিত’’ন্তি। তত্থ আকারেনাতি ঠানাদিনা রূপকাযস্স পৰত্তিআকারেন। ঠানাদযো হি ইরিযাপথসঙ্খাতায কিরিযায পথো পৰত্তিমগ্গোতি ‘‘ইরিযাপথো’’তি ৰুচ্চন্তীতি ৰুত্তো ৰাযমত্থো। যথাঠিতন্তি যথাপৰত্তং, যথাৰুত্তং ঠানমেৰেত্থ পণিধানন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথা ঠিতত্তা চ যথাপণিহিত’’ন্তি। ‘‘ঠিত’’ন্তি ৰা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং, ‘‘পণিহিত’’ন্তি তদঞ্ঞইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং। ‘‘ঠিত’’ন্তি ৰা কাযসঙ্খাতানং রূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৰসেন অৰট্ঠানপরিদীপনং, পণিহিতন্তি পচ্চযৰসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকারতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো। পচ্চৰেক্খতীতি পতি পতি অৰেক্খতি, ঞাণচক্খুনা ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং পস্সতি।

378.Dhātumanasikāravasenāti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena, catudhātuvavatthānavasenāti attho. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsikoti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanako . Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (dī. ni. 1.263; a. ni. 5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhita’’nti. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘iriyāpatho’’ti vuccantīti vutto vāyamattho. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ, yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihita’’nti. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, ‘‘paṇihita’’nti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ, paṇihitanti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati, ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati.

ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং ভাৰত্থৰিভাৰনৰসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপরিব্রূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৰড্ঢেন্তস্স। ৰধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৰা মতং। মতন্তি চ মতমত্তং। তেনেৰাহ ‘‘তাৰদেৰা’’তি। গাৰীতি সঞ্ঞা ন অন্তরধাযতীতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি যথাসন্নিৰিট্ঠানি উপাদায গাৰীসমঞ্ঞা মতমত্তাযপি গাৰিযা তেসং তংসন্নিৰেসস্স অৰিনট্ঠত্তা। ৰিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৰিভুজ্জন্তীতি বীলা, ভাগা ৰ-কারস্স ব-কারং, ইকারস্স চ ঈকারং কত্ৰা। বীলসোতি বীলং বীলং কত্ৰা। ৰিভজিত্ৰাতি অট্ঠিসঙ্ঘাততো মংসং ৰিৰেচেত্ৰা, ততো ৰা ৰিৰেচিতং মংসং ভাগসো কত্ৰা। তেনেৰাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৰত্ততী’’তি। পব্বজিতস্সাপি অপরিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স। ঘনৰিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৰিনিব্ভুজ্জনং ৰিৰেচনং। ধাতুসো পচ্চৰেক্খতোতি ঘনৰিনিব্ভোগকরণেন ধাতুং ধাতুং পথৰীআদিধাতুং ৰিসুং ৰিসুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স। সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৰসেন পৰত্তা সত্তসঞ্ঞাতি ৰদন্তি, ৰোহারৰসেন পৰত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তরধানং যুত্তমেৰ যাথাৰতো ঘনৰিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো। এৰঞ্হি সতি যথাৰুত্তওপম্মত্থেন উপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি। তেনেৰাহ ‘‘ধাতুৰসেনেৰ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি। দক্খোতি ছেকো তংতংসমঞ্ঞায কুসলো ‘‘যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুরৰিসাণাদিৰন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমুদাযে অৰিভত্তে গাৰীসমঞ্ঞা, ন ৰিভত্তে। ৰিভত্তে পন অট্ঠিমংসাদিঅৰযৰসমঞ্ঞা’’তি জাননতো। চতুমহাপথো ৰিয চতুইরিযাপথোতি গাৰিযা ঠিতচতুমহাপথো ৰিয কাযস্স পৰত্তিমগ্গভূতো চতুব্বিধো ইরিযাপথো যস্মা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি॰ ১.৩০৫) ৰিত্থারিতা, তস্মা তত্থ, তংসংৰণ্ণনাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি॰ টী॰ ১.৩০৬) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো। সেসং ৰুত্তনযমেৰ।

Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyatīti yāni aṅgapaccaṅgāni yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā. Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā, bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ, ikārassa ca īkāraṃ katvā. Bīlasoti bīlaṃ bīlaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassāpi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ. Dhātusopaccavekkhatoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti. Dakkhoti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte. Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā’’ti jānanato. Catumahāpatho viya catuiriyāpathoti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.305) vitthāritā, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.306) vuttanayena veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

ধাতুমনসিকারপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

নৰসিৰথিকপব্বৰণ্ণনা

Navasivathikapabbavaṇṇanā

৩৭৯. সিৰথিকায অপৰিদ্ধউদ্ধুমাতকাদিপটিসংযুত্তানং ওধিসো পৰত্তানং কথানং, তদভিধেয্যানঞ্চ উদ্ধুমাতকাদিঅসুভভাগানং সিৰথিকপব্বানীতি সঙ্গীতিকারেহি গহিতসমঞ্ঞা । তেনাহ ‘‘সিৰথিকপব্বেহি ৰিভজিতু’’ন্তি। মরিত্ৰা একাহাতিক্কন্তং একাহমতং। উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানাতি জীৰিতক্খযতো উপরি মরণতো পরং। সমুগ্গতেনাতি সমুট্ঠিতেন। উদ্ধুমাতত্তাতি উদ্ধং উদ্ধং ধুমাতত্তা সূনত্তা। সেতরত্তেহি ৰিপরিভিন্নং ৰিমিস্সিতং নীলং ৰিনীলং, পুরিমৰণ্ণৰিপরিণামভূতং ৰা নীলং ৰিনীলং। ৰিনীলমেৰ ৰিনীলকন্তি ক-কারেন পদৰড্ঢনং অনত্থন্তরতো যথা ‘‘পীতকং লোহিতক’’ন্তি (ধ॰ স॰ ৬১৬)। পটিক্কূলত্তাতি জিগুচ্ছনীযত্তা। কুচ্ছিতং ৰিনীলন্তি ৰিনীলকন্তি কুচ্ছনত্থো ৰা অযং ক-কারোতি দস্সেতুং ৰুত্তং যথা ‘‘পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি। (দী॰ নি॰ ৩.৩১৬; অ॰ নি॰ ৫.২১৩; মহাৰ॰ ২৮৫) পরিভিন্নট্ঠানেহি কাককঙ্কাদীহি। ৰিস্সন্দমানপুব্বন্তি ৰিস্সৰন্তপুব্বং, তহং তহং পগ্ঘরন্তপুব্বন্তি অত্থো। তথাভাৰন্তি ৰিস্সন্দমানপুব্বভাৰং।

379. Sivathikāya apaviddhauddhumātakādipaṭisaṃyuttānaṃ odhiso pavattānaṃ kathānaṃ, tadabhidheyyānañca uddhumātakādiasubhabhāgānaṃ sivathikapabbānīti saṅgītikārehi gahitasamaññā . Tenāha ‘‘sivathikapabbehi vibhajitu’’nti. Maritvā ekāhātikkantaṃ ekāhamataṃ. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti samuṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanaṃ anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti (dha. sa. 616). Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlanti vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti. (Dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) paribhinnaṭṭhānehi kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbabhāvaṃ.

সো ভিক্খূতি যো ‘‘পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিত’’ন্তি ৰুত্তো, সো ভিক্খু। উপসংহরতি সদিসতং। ‘‘অযম্পি খো’’তিআদি উপসংহরণাকারদস্সনং। আযূতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং পনেত্থ ৰিঞ্ঞাণগতিকমেৰ। উস্মাতি কম্মজতেজো। এৰং পূতিকসভাৰোযেৰাতি এৰং অতিৰিয দুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলপূভিকসভাৰো এৰ, ন আযুআদীনং অৰিগমে ৰিয মত্তসোতি অধিপ্পাযো। এদিসো ভৰিস্সতীতি এৰংভাৰীতি আহ ‘‘এৰং উদ্ধুমাতাদিভেদো ভৰিস্সতী’’তি।

Sobhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. ‘‘Ayampi kho’’tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ, arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃ pūtikasabhāvoyevāti evaṃ ativiya duggandhajegucchapaṭikkūlapūbhikasabhāvo eva, na āyuādīnaṃ avigame viya mattasoti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti.

লুঞ্চিত্ৰা লুঞ্চিত্ৰাতি উপ্পাটেত্ৰা উপ্পাটেত্ৰা। সাৰসেসমংসলোহিতযুত্তন্তি সব্বসো অখাদিতত্তা তহং তহং সেসেন অপ্পাৰসেসেন মংসলোহিতেন যুত্তং। ‘‘অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিক’’ন্তি অৰিসেসেন হত্থট্ঠিকানং ৰিপ্পকিণ্ণতা জোতিতাতি অনৰসেসতো তেসং ৰিপ্পকিণ্ণতং দস্সেন্তো ‘‘চতুসট্ঠিভেদম্পী’’তিআদিমাহ ।

Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. ‘‘Aññena hatthaṭṭhika’’nti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha .

তেরোৰস্সিকানীতি তিরোৰস্সং গতানি, তানি পন সংৰচ্ছরং ৰীতিৰত্তানি হোন্তীতি আহ ‘‘অতিক্কন্তসংৰচ্ছরানী’’তি। পুরাণতায ঘনভাৰৰিগমেন ৰিচুণ্ণতা ইধ পূতিভাৰোতি সো যথা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অব্ভোকাসে’’তিআদিমাহ। তেরোৰস্সিকানেৰাতি সংৰচ্ছরমত্তাতিক্কন্তানি এৰ। খজ্জমানতাদিৰসেন দুতিযসিৰথিকপব্বাদীনং ৰৰত্থাপিতত্তা ৰুত্তং ‘‘খজ্জমানতাদীনং ৰসেন যোজনা কাতব্বা’’তি।

Terovassikānīti tirovassaṃ gatāni, tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvoti so yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Terovassikānevāti saṃvaccharamattātikkantāni eva. Khajjamānatādivasena dutiyasivathikapabbādīnaṃ vavatthāpitattā vuttaṃ ‘‘khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā’’ti.

নৰসিৰথিকপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

ইমানেৰ দ্ৰেতি অৰধারণেন অপ্পনাকম্মট্ঠানং তত্থ নিযমেতি অঞ্ঞপব্বেসু তদভাৰতো। যতো হি এৰ-কারো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমেতি, তেন পব্বদ্ৰযস্স ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানতাপি অপ্পটিসিদ্ধা দট্ঠব্বা অনিচ্চতাদিদস্সনতো। সঙ্খারেসু আদীনৰৰিভাৰনানি সিৰথিকপব্বানীতি আহ ‘‘সিৰথিকানং আদীনৰানুপস্সনাৰসেন ৰুত্তত্তা’’তি। ইরিযাপথপব্বাদীনং অপ্পনাৰহতা পাকটা এৰাতি ‘‘সেসানি দ্ৰাদসপী’’তি ৰুত্তং। যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং। তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।

Imāneva dveti avadhāraṇena appanākammaṭṭhānaṃ tattha niyameti aññapabbesu tadabhāvato. Yato hi eva-kāro, tato aññattha niyameti, tena pabbadvayassa vipassanākammaṭṭhānatāpi appaṭisiddhā daṭṭhabbā aniccatādidassanato. Saṅkhāresu ādīnavavibhāvanāni sivathikapabbānīti āha ‘‘sivathikānaṃ ādīnavānupassanāvasena vuttattā’’ti. Iriyāpathapabbādīnaṃ appanāvahatā pākaṭā evāti ‘‘sesāni dvādasapī’’ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

কাযানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Kāyānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ৰেদনানুপস্সনাৰণ্ণনা

Vedanānupassanāvaṇṇanā

৩৮০. সুখং ৰেদনন্তি এত্থ সুখযতীতি সুখা। সম্পযুত্তধম্মে, কাযঞ্চ লদ্ধস্সাদে করোতীতি অত্থো। সুট্ঠু ৰা খাদতি, খনতি ৰা কাযিকং, চেতসিকঞ্চাবাধন্তি সুখা। ‘‘সুকরং ওকাসদানং এতিস্সাতি সুখা’’তি অপরে। ৰেদযতি আরম্মণরসং অনুভৰতীতি ৰেদনা। ৰেদযমানোতি অনুভৰমানো। ‘‘কাম’’ন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ইরিযাপথপব্বে ৰুত্তনযমেৰ। সম্পজানস্স ৰেদিযনং সম্পজানৰেদিযনং।

380.Sukhaṃvedananti ettha sukhayatīti sukhā. Sampayuttadhamme, kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ, cetasikañcābādhanti sukhā. ‘‘Sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti sukhā’’ti apare. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā. Vedayamānoti anubhavamāno. ‘‘Kāma’’ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ iriyāpathapabbe vuttanayameva. Sampajānassa vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ.

ৰত্থুআরম্মণাতি রূপাদিআরম্মণা। রূপাদিআরম্মণঞ্হেত্থ ৰেদনায পৰত্তিট্ঠানতায ‘‘ৰত্থূ’’তি অধিপ্পেতং । অস্সাতি ভৰেয্য। ধম্মৰিনিমুত্তস্স কত্তু অভাৰতো ধম্মস্সেৰ কত্তুভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ৰেদনাৰ ৰেদযতী’’তি আহ। ‘‘ৰোহারমত্তং হোতী’’তি এতেন ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদযমানো সুখং ৰেদনং ৰেদযামী’’তি ইদং ৰোহারমত্তন্তি দস্সেতি।

Vatthuārammaṇāti rūpādiārammaṇā. Rūpādiārammaṇañhettha vedanāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘vatthū’’ti adhippetaṃ . Assāti bhaveyya. Dhammavinimuttassa kattu abhāvato dhammasseva kattubhāvaṃ dassento ‘‘vedanāva vedayatī’’ti āha. ‘‘Vohāramattaṃ hotī’’ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattanti dasseti.

নিত্থুনন্তোতি বলৰতো ৰেদনাৰেগস্স নিরোধনে আদীনৰং দিস্ৰা তস্স অৰসরদানৰসেন নিত্থুনন্তো । ৰেগসন্ধারণে হি অতিমহন্তং দুক্খং উপ্পজ্জতীতি অঞ্ঞম্পি ৰিকারং উপ্পাদেয্য, তেন থেরো অপরাপরং পরিৰত্ততি। ৰীরিযসমথং যোজেত্ৰাতি অধিৰাসনৰীরিযস্স অধিমত্তত্তা তস্স হাপনৰসেন সমাধিনা সমরসতাপাদনেন ৰীরিযসমথং যোজেত্ৰা। সহ পটিসম্ভিদাহীতি লোকুত্তরপটিসম্ভিদাহি সহ। অরিযমগ্গক্খণে হি পটিসম্ভিদানং অসম্মোহৰসেন অধিগমো, অত্থপটিসম্ভিদায পন আরম্মণকরণৰসেনপি। লোকিযানম্পি ৰা সতি উপ্পত্তিকালে তত্থ সমত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘সহ পটিসম্ভিদাহী’’তি। সমসীসীতি ৰারসমসীসী হুত্ৰা, পচ্চৰেক্খণৰারস্স অনন্তরৰারে পরিনিব্বাযীতি অত্থো।

Nitthunantoti balavato vedanāvegassa nirodhane ādīnavaṃ disvā tassa avasaradānavasena nitthunanto . Vegasandhāraṇe hi atimahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti aññampi vikāraṃ uppādeyya, tena thero aparāparaṃ parivattati. Vīriyasamathaṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamathaṃ yojetvā. Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Ariyamaggakkhaṇe hi paṭisambhidānaṃ asammohavasena adhigamo, atthapaṭisambhidāya pana ārammaṇakaraṇavasenapi. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāyāha ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti. Samasīsīti vārasamasīsī hutvā, paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti attho.

যথা চ সুখং, এৰং দুক্খন্তি যথা ‘‘সুখং কো ৰেদযতী’’তিআদিনা সম্পজানৰেদিযনং সন্ধায ৰুত্তং, এৰং দুক্খম্পি। তত্থ দুক্খযতীতি দুক্খা, সম্পযুত্তধম্মে, কাযঞ্চ পীল়েতি ৰিবাধতীতি অত্থো। দুট্ঠুং ৰা খাদতি, খনতি কাযিকং, চেতসিকঞ্চ সাতন্তি দুক্খা। ‘‘দুক্করং ওকাসদানং এতিস্সাতি দুক্খা’’তি অপরে। অরূপকম্মট্ঠানন্তি অরূপপরিগ্গহং, অরূপধম্মমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসনন্তি অত্থো। ন পাকটং হোতি ফস্সস্স, চিত্তস্স চ অৰিভূতাকারত্তা। তেনাহ ‘‘অন্ধকারং ৰিয খাযতী’’তি। ‘‘ন পাকটং হোতী’’তি চ ইদং তাদিসে পুগ্গলে সন্ধায ৰুত্তং, তেসং আদিতো ৰেদনাৰ ৰিভূততরা হুত্ৰা উপট্ঠাতি। এৰঞ্হি যং ৰুত্তং সক্কপঞ্হৰণ্ণনা দীসু ‘‘ফস্সো পাকটো হোতি, ৰিঞ্ঞাণং পাকটং হোতী’’তি, (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৫৯) তং অৰিরোধিতং হোতি। ৰেদনাৰসেন কথিযমানং কম্মট্ঠানং পাকটং হোতীতি যোজনা। ‘‘ৰেদনানং উপ্পত্তিপাকটতাযা’’তি চ ইদং সুখদুক্খৰেদনানং ৰসেন ৰুত্তং। তাসঞ্হি পৰত্তি ওল়ারিকা, ন ইতরায। তদুভযগ্গহণমুখেন ৰা গহেতব্বত্তা ইতরাযপি পৰত্তি ৰিঞ্ঞূনং পাকটা এৰাতি ‘‘ৰেদনান’’ন্তি অৰিসেসগ্গহণং দট্ঠব্বং। সক্কপঞ্হে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো, তস্মা তত্থ ৰত্তব্বো অত্থৰিসেসো তত্থ লীনত্থপ্পকাসনিযং ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বো।

Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhanti yathā ‘‘sukhaṃ ko vedayatī’’tiādinā sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ dukkhampi. Tattha dukkhayatīti dukkhā, sampayuttadhamme, kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhuṃ vā khādati, khanati kāyikaṃ, cetasikañca sātanti dukkhā. ‘‘Dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti dukkhā’’ti apare. Arūpakammaṭṭhānanti arūpapariggahaṃ, arūpadhammamukhena vipassanābhinivesananti attho. Na pākaṭaṃ hoti phassassa, cittassa ca avibhūtākārattā. Tenāha ‘‘andhakāraṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Na pākaṭaṃhotī’’ti ca idaṃ tādise puggale sandhāya vuttaṃ, tesaṃ ādito vedanāva vibhūtatarā hutvā upaṭṭhāti. Evañhi yaṃ vuttaṃ sakkapañhavaṇṇanā dīsu ‘‘phasso pākaṭo hoti, viññāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.359) taṃ avirodhitaṃ hoti. Vedanāvasena kathiyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yojanā. ‘‘Vedanānaṃ uppattipākaṭatāyā’’ti ca idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti ‘‘vedanāna’’nti avisesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo, tasmā tattha vattabbo atthaviseso tattha līnatthappakāsaniyaṃ vuttanayeneva gahetabbo.

পুব্বে ‘‘ৰত্থুং আরম্মণং কত্ৰা ৰেদনাৰ ৰেদযতী’’তি ৰেদনায আরম্মণাধীনৰুত্তিতায চ অনত্ততায চ পজাননং ৰুত্তং, ইদানি তস্সা অনিচ্চতাদিপজাননং দস্সেন্তো ‘‘অযং অপরোপি পজাননপরিযাযো’’তি আহ। যথা একস্মিং খণে চিত্তদ্ৰযস্স অসম্ভৰো একজ্ঝং অনেকন্তপচ্চযাভাৰতো, এৰং ৰেদনাদ্ৰযস্স ৰিসিট্ঠারম্মণৰুত্তিতো চাতি আহ ‘‘সুখৰেদনাক্খণে দুক্খায ৰেদনায অভাৰতো’’তি। নিদস্সনমত্তঞ্চেতং তদা উপেক্খাৰেদনাযপি অভাৰতো, তেন সুখৰেদনাক্খণে ভূতপুব্বানং ইতরৰেদনানং হুত্ৰাঅভাৰপজাননেন সুখৰেদনাযপি হুত্ৰা অভাৰো ঞাতো এৰ হোতীতি তস্সা পাকটভাৰমেৰ দস্সেন্তো ‘‘ইমিস্সা চ সুখায ৰেদনায ইতো পঠমং অভাৰতো’’তি আহ, এতেনেৰ চ তাসম্পি ৰেদনানং পাকটভাৰো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং। তেনাহ ‘‘ৰেদনা নাম অনিচ্চা অধুৰা ৰিপরিণামধম্মা’’তি। অনিচ্চগ্গহণেন হি ৰেদনানং ৰিদ্ধংসনভাৰো দস্সিতো ৰিদ্ধস্তে অনিচ্চতায সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা। অধুৰগ্গহণেন পাকটভাৰো তস্স অসদাভাৰিতাদিভাৰনতো। ৰিপরিণামগ্গহণেন দুক্খভাৰো তস্স অঞ্ঞথত্তদীপনতো, তেন সুখাপি ৰেদনা দুক্খা, পগেৰ ইতরাতি তিস্সন্নম্পি ৰেদনানং দুক্খতা দস্সিতা হোতি। ইতি ‘‘যদনিচ্চং দুক্খং, তং একন্ততো অনত্তা’’তি তীসুপি ৰেদনাসু লক্খণত্তযপজাননা জোতিতাতি দট্ঠব্বং। তেনাহ ‘‘ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতী’’তি।

Pubbe ‘‘vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatī’’ti vedanāya ārammaṇādhīnavuttitāya ca anattatāya ca pajānanaṃ vuttaṃ, idāni tassā aniccatādipajānanaṃ dassento ‘‘ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo’’ti āha. Yathā ekasmiṃ khaṇe cittadvayassa asambhavo ekajjhaṃ anekantapaccayābhāvato, evaṃ vedanādvayassa visiṭṭhārammaṇavuttito cāti āha ‘‘sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato’’ti. Nidassanamattañcetaṃ tadā upekkhāvedanāyapi abhāvato, tena sukhavedanākkhaṇe bhūtapubbānaṃ itaravedanānaṃ hutvāabhāvapajānanena sukhavedanāyapi hutvā abhāvo ñāto eva hotīti tassā pākaṭabhāvameva dassento ‘‘imissā casukhāya vedanāya ito paṭhamaṃabhāvato’’ti āha, eteneva ca tāsampi vedanānaṃ pākaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā’’ti. Aniccaggahaṇena hi vedanānaṃ viddhaṃsanabhāvo dassito viddhaste aniccatāya suviññeyyattā. Adhuvaggahaṇena pākaṭabhāvo tassa asadābhāvitādibhāvanato. Vipariṇāmaggahaṇena dukkhabhāvo tassa aññathattadīpanato, tena sukhāpi vedanā dukkhā, pageva itarāti tissannampi vedanānaṃ dukkhatā dassitā hoti. Iti ‘‘yadaniccaṃ dukkhaṃ, taṃ ekantato anattā’’ti tīsupi vedanāsu lakkhaṇattayapajānanā jotitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘itiha tattha sampajāno hotī’’ti.

ইদানি তমত্থং সুত্তেন (ম॰ নি॰ ২.২০৫) সাধেতুং ‘‘ৰুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ। তত্থ নেৰ তস্মিং সমযে দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতীতি তস্মিং সুখৰেদনাসমঙ্গিসমযে নেৰ দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতি নিরুদ্ধত্তা, অনুপ্পন্নত্তা চ যথাক্কমং অতীতানাগতানং। পচ্চুপ্পন্নায পন অসম্ভৰো ৰুত্তো এৰ। সকিচ্চক্খণমত্তাৰট্ঠানতো অনিচ্চা। সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতা। ৰত্থারম্মণাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা পটিচ্চসমুপ্পন্না। খযৰযপলুজ্জননিরুজ্ঝনপকতিতায খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মাতি দট্ঠব্বা।

Idāni tamatthaṃ suttena (ma. ni. 2.205) sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedetīti tasmiṃ sukhavedanāsamaṅgisamaye neva dukkhaṃ vedanaṃ vedeti niruddhattā, anuppannattā ca yathākkamaṃ atītānāgatānaṃ. Paccuppannāya pana asambhavo vutto eva. Sakiccakkhaṇamattāvaṭṭhānato aniccā. Samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhatā. Vatthārammaṇādipaccayaṃ paṭicca uppannattā paṭiccasamuppannā. Khayavayapalujjananirujjhanapakatitāya khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti daṭṭhabbā.

কিলেসেহি আমসিতব্বতো আমিসং নাম, পঞ্চ কামগুণা, আরম্মণকরণৰসেন সহ আমিসেহীতি সামিসং। তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণামিসনিস্সিতা’’তি।

Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ nāma, pañca kāmaguṇā, ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisaṃ. Tenāha ‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā’’ti.

ইতো পরন্তি ‘‘অত্থি ৰেদনা’’তি এৰমাদি পাল়িং সন্ধাযাহ ‘‘কাযানুপস্সনাযং ৰুত্তনযমেৰা’’তি।

Ito paranti ‘‘atthi vedanā’’ti evamādi pāḷiṃ sandhāyāha ‘‘kāyānupassanāyaṃ vuttanayamevā’’ti.

ৰেদনানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Vedanānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

চিত্তানুপস্সনাৰণ্ণনা

Cittānupassanāvaṇṇanā

৩৮১. সম্পযোগৰসেন পৰত্তমানেন সহ রাগেনাতি সরাগং। তেনাহ ‘‘লোভসহগত’’ন্তি। ৰীতরাগন্তি এত্থ কামং সরাগপদপটিযোগিনা ৰীতরাগপদেন ভৰিতব্বং, সম্মসনচারস্স পন অধিপ্পেতত্তা তেভূমকস্সেৰ গহণন্তি ‘‘লোকিযকুসলাব্যাকত’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ইদং পনা’’তিআদিনা তমেৰ অধিপ্পাযং ৰিৰরতি। সেসানি দ্ৰে দোসমূলানি, দ্ৰে মোহমূলানীতি চত্তারি অকুসলচিত্তানি। তেসঞ্হি রাগেন সম্পযোগাভাৰতো নত্থেৰ সরাগতা, তংনিমিত্তকতায পন সিযা তংসহিতকালে সোতি নত্থেৰ ৰীতরাগতাপীতি দুক্খৰিনিমুত্ততা এৰেত্থ লব্ভতীতি আহ ‘‘নেৰ পুরিমপদং ন পচ্ছিমপদং ভজন্তী’’তি। যদি এৰং পদেসিকং পজাননং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, দুকন্তরপরিযাপন্নত্তা তেসং। যে পন ‘‘পটিপক্খভাৰে অগয্হমানে সম্পযোগাভাৰো এৰেত্থ পমাণং একচ্চঅব্যাকতানং ৰিযা’’তি ইচ্ছন্তি, তেসং মতেন সেসাকুসলচিত্তানম্পি দুতিযপদসঙ্গহো ৰেদিতব্বো । দুতিযদুকেপি ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো। অকুসলমূলেসু সহ মোহেনেৰ ৰত্ততীতি সমোহন্তি আহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চেৰ উদ্ধচ্চসহগতঞ্চা’’তি। যস্মা চেত্থ ‘‘সহেৰ মোহেনাতি সমোহ’’ন্তি পুরিমপদাৰধারণম্পি লব্ভতিযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি। যথা পন অতিমূল়্হতায পাটিপুগ্গলিকনযেন সৰিসেসমোহৰন্ততায ‘‘মোমূহচিত্ত’’ন্তি ৰত্তব্বতো ৰিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চসহগতদ্ৰযং ৰিসেসতো ‘‘সমোহ’’ন্তি ৰুচ্চতি, ন তথা সেসাকুসলচিত্তানীতি ‘‘ৰট্টন্তিযেৰা’’তি সাসঙ্কং ৰদতি। সম্পযোগৰসেন থিনমিদ্ধেন অনুপতিতং অনুগতন্তি থিনমিদ্ধানুপতিতং, পঞ্চৰিধংসসঙ্খারিকাকুসলচিত্তং সঙ্কুচিতচিত্তং, সঙ্কুচিতচিত্তং নাম আরম্মণে সঙ্কোচনৰসেন পৰত্তনতো। পচ্চযৰিসেসৰসেন থামজাতেন উদ্ধচ্চেন সহগতং সংসট্ঠন্তি উদ্ধচ্চসহগতং, অঞ্ঞথা সব্বম্পি অকুসলচিত্তং উদ্ধচ্চসহগতমেৰাতি। পসটচিত্তং নাম আরম্মণে সৰিসেসং ৰিক্খেপৰসেন ৰিসটভাৰেন পৰত্তনতো।

381. Sampayogavasena pavattamānena saha rāgenāti sarāgaṃ. Tenāha ‘‘lobhasahagata’’nti. Vītarāganti ettha kāmaṃ sarāgapadapaṭiyoginā vītarāgapadena bhavitabbaṃ, sammasanacārassa pana adhippetattā tebhūmakasseva gahaṇanti ‘‘lokiyakusalābyākata’’nti vatvā ‘‘idaṃ panā’’tiādinā tameva adhippāyaṃ vivarati. Sesāni dve dosamūlāni, dve mohamūlānīti cattāri akusalacittāni. Tesañhi rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitakāle soti nattheva vītarāgatāpīti dukkhavinimuttatā evettha labbhatīti āha ‘‘neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajantī’’ti. Yadi evaṃ padesikaṃ pajānanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve agayhamāne sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti icchanti, tesaṃ matena sesākusalacittānampi dutiyapadasaṅgaho veditabbo . Dutiyadukepi vuttanayena attho veditabbo. Akusalamūlesu saha moheneva vattatīti samohanti āha ‘‘vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcā’’ti. Yasmā cettha ‘‘saheva mohenāti samoha’’nti purimapadāvadhāraṇampi labbhatiyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yathā pana atimūḷhatāya pāṭipuggalikanayena savisesamohavantatāya ‘‘momūhacitta’’nti vattabbato vicikicchāuddhaccasahagatadvayaṃ visesato ‘‘samoha’’nti vuccati, na tathā sesākusalacittānīti ‘‘vaṭṭantiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Sampayogavasena thinamiddhena anupatitaṃ anugatanti thinamiddhānupatitaṃ, pañcavidhaṃsasaṅkhārikākusalacittaṃ saṅkucitacittaṃ, saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Paccayavisesavasena thāmajātena uddhaccena sahagataṃ saṃsaṭṭhanti uddhaccasahagataṃ, aññathā sabbampi akusalacittaṃ uddhaccasahagatamevāti. Pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato.

কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায ৰিপুলফলতায চ দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতং, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দাদীহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং, তং পন রূপারূপভূমিগতং ততো মহন্তস্স লোকে অভাৰতো। তেনাহ ‘‘রূপারূপাৰচর’’ন্তি। তস্স চেত্থ পটিযোগী পরিত্তং এৰাতি আহ ‘‘অমহগ্গতন্তি কামাৰচর’’ন্তি। অত্তানং উত্তরিতুং সমত্থেহি সহ উত্তরেহীতি সউত্তরং। তপ্পটিপক্খেন অনুত্তরং। তদুভযং উপাদাযুপাদায ৰেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সউত্তরন্তি কামাৰচরন্তিআদি। পটিপক্খৰিক্খম্ভনসমত্থেন সমাধিনা সম্মদেৰ আহিতং সমাহিতং। তেনাহ ‘‘যস্সা’’তিআদি। যস্সাতি যস্স চিত্তস্স। যথাৰুত্তেন সমাধিনা ন সমাহিতন্তি অসমাহিতং। তেনাহ ‘‘উভযসমাধিরহিত’’ন্তি। তদঙ্গৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তং, কামাৰচরকুসলচিত্তং, ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তং, মহগ্গতচিত্তন্তি তদুভযং সন্ধাযাহ ‘‘তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰিমুত্তীহি ৰিমুত্ত’’ন্তি। যত্থ তদুভযৰিমুত্তি নত্থি, তং উভযৰিমুত্তিরহিতন্তি গয্হমানে লোকুত্তরচিত্তেপি সিযাসঙ্কাতি তং নিৰত্তনত্থং ‘‘সমুচ্ছেদ…পে॰… ওকাসোৰ নত্থী’’তি আহ। ওকাসভাৰো চ সম্মসনচারস্স অধিপ্পেতত্তা ৰেদিতব্বো। যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানমেৰ।

Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya ca dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ, taṃ pana rūpārūpabhūmigataṃ tato mahantassa loke abhāvato. Tenāha ‘‘rūpārūpāvacara’’nti. Tassa cettha paṭiyogī parittaṃ evāti āha ‘‘amahaggatanti kāmāvacara’’nti. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ. Tappaṭipakkhena anuttaraṃ. Tadubhayaṃ upādāyupādāya veditabbanti āha ‘‘sauttaranti kāmāvacarantiādi. Paṭipakkhavikkhambhanasamatthena samādhinā sammadeva āhitaṃ samāhitaṃ. Tenāha ‘‘yassā’’tiādi. Yassāti yassa cittassa. Yathāvuttena samādhinā na samāhitanti asamāhitaṃ. Tenāha ‘‘ubhayasamādhirahita’’nti. Tadaṅgavimuttiyā vimuttaṃ, kāmāvacarakusalacittaṃ, vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, mahaggatacittanti tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimutta’’nti. Yattha tadubhayavimutti natthi, taṃ ubhayavimuttirahitanti gayhamāne lokuttaracittepi siyāsaṅkāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘samuccheda…pe… okāsova natthī’’ti āha. Okāsabhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

চিত্তানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Cittānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ধম্মানুপস্সনা

Dhammānupassanā

নীৰরণপব্বৰণ্ণনা

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā

৩৮২. পহাতব্বাদিধম্মৰিভাগদস্সনৰসেন পঞ্চধা ধম্মানুপস্সনা নিদ্দিট্ঠাতি অযমত্থো পাল়িতো এৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি তমত্থং উল্লিঙ্গেন্তো ‘‘পঞ্চৰিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতু’’ন্তি আহ। যদি এৰং কস্মা নীৰরণাদিৰসেনেৰ নিদ্দিট্ঠন্তি? ৰিনেয্যজ্ঝাসযতো। যেসঞ্হি ৰেনেয্যানং পহাতব্বধম্মেসু পঠমং নীৰরণানি ৰিভাগেন ৰত্তব্বানি, তেসং ৰসেনেত্থ ভগৰতা পঠমং নীৰরণেসু ধম্মানুপস্সনা কথিতা। তথা হি কাযানুপস্সনাপি সমথপুব্বঙ্গমা দেসিতা, ততো পরিঞ্ঞেয্যেসু খন্ধেসু, আযতনেসু চ ভাৰেতব্বেসু বোজ্ঝঙ্গেসু, পরিঞ্ঞেয্যাদিৰিভাগেসু সচ্চেসু চ উত্তরা দেসনা, তস্মা চেত্থ সমথভাৰনাপি যাৰদেৰ ৰিপস্সনত্থা ইচ্ছিতা। ৰিপস্সনাপধানা, ৰিপস্সনাবহুলা চ সতিপট্ঠানদেসনাতি তস্সা ৰিপস্সনাভিনিৰেসৰিভাগেন দেসিতভাৰং ৰিভাৰেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ। তত্থ খন্ধাযতনদুক্খসচ্চৰসেন মিস্সকপরিগ্গহকথনং দট্ঠব্বং। সঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধপরিগ্গহম্পীতি পি-সদ্দেন সকলপঞ্চুপাদানক্খন্ধপরিগ্গহং সম্পিণ্ডেতি ইতরেসং তদন্তোগধত্তা।

382. Pahātabbādidhammavibhāgadassanavasena pañcadhā dhammānupassanā niddiṭṭhāti ayamattho pāḷito eva viññāyatīti tamatthaṃ ulliṅgento ‘‘pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetu’’nti āha. Yadi evaṃ kasmā nīvaraṇādivaseneva niddiṭṭhanti? Vineyyajjhāsayato. Yesañhi veneyyānaṃ pahātabbadhammesu paṭhamaṃ nīvaraṇāni vibhāgena vattabbāni, tesaṃ vasenettha bhagavatā paṭhamaṃ nīvaraṇesu dhammānupassanā kathitā. Tathā hi kāyānupassanāpi samathapubbaṅgamā desitā, tato pariññeyyesu khandhesu, āyatanesu ca bhāvetabbesu bojjhaṅgesu, pariññeyyādivibhāgesu saccesu ca uttarā desanā, tasmā cettha samathabhāvanāpi yāvadeva vipassanatthā icchitā. Vipassanāpadhānā, vipassanābahulā ca satipaṭṭhānadesanāti tassā vipassanābhinivesavibhāgena desitabhāvaṃ vibhāvento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha khandhāyatanadukkhasaccavasena missakapariggahakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampīti pi-saddena sakalapañcupādānakkhandhapariggahaṃ sampiṇḍeti itaresaṃ tadantogadhattā.

‘‘কণ্হসুক্কধম্মানং যুগনন্ধতা নত্থী’’তি পজাননকালে অভাৰা ‘‘অভিণ্হসমুদাচারৰসেনা’’তি ৰুত্তং। সংৰিজ্জমানন্তি অত্তনো সন্তানে উপলব্ভমানং। যথাতি যেনাকারেন, সো পন ‘‘কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদো হোতী’’তি ৰুত্তত্তা কামচ্ছন্দস্স কারণাকারোৰ, অত্থতো কারণমেৰাতি আহ ‘‘যেন কারণেনা’’তি। -সদ্দো ৰক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো।

‘‘Kaṇhasukkadhammānaṃ yuganandhatā natthī’’ti pajānanakāle abhāvā ‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’ti vuttaṃ. Saṃvijjamānanti attano santāne upalabbhamānaṃ. Yathāti yenākārena, so pana ‘‘kāmacchandassa uppādo hotī’’ti vuttattā kāmacchandassa kāraṇākārova, atthato kāraṇamevāti āha ‘‘yena kāraṇenā’’ti. Ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho.

তত্থাতি ‘‘যথা চা’’তিআদিনা ৰুত্তপদে। সুভম্পীতি কামচ্ছন্দোপি। সো হি অত্তনো গহণাকারেন ‘‘সুভ’’ন্তি ৰুত্তো, তেনাকারেন পৰত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি চ। ইট্ঠং, ইট্ঠাকারেন ৰা গয্হমানং রূপাদি সুভারম্মণং। আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স পত্তিযা অনুপাযভূতো মনসিকারো অনুপাযমনসিকারো। তন্তি অযোনিসোমনসিকারং । তত্থাতি তস্মিং সভাগহেতুভূতে, আরম্মণভূতে চ দুৰিধে সুভনিমিত্তে। আহারোতি পচ্চযো অত্তনো ফলং আহরতীতি কত্ৰা।

Tatthāti ‘‘yathā cā’’tiādinā vuttapade. Subhampīti kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena ‘‘subha’’nti vutto, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘nimitta’’nti ca. Iṭṭhaṃ, iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādi subhārammaṇaṃ. Ākaṅkhitassa hitasukhassa pattiyā anupāyabhūto manasikāro anupāyamanasikāro. Tanti ayonisomanasikāraṃ . Tatthāti tasmiṃ sabhāgahetubhūte, ārammaṇabhūte ca duvidhe subhanimitte. Āhāroti paccayo attano phalaṃ āharatīti katvā.

অসুভন্তি অসুভজ্ঝানং উত্তরপদলোপেন, তং পন দসসু অৰিঞ্ঞাণকঅসুভেসু চ কেসাদীসু সৰিঞ্ঞাণকঅসুভেসু চ পৰত্তং দট্ঠব্বং। কেসাদীসু হি সঞ্ঞা ‘‘অসুভসঞ্ঞা’’তি গিরিমানন্দসুত্তে (অ॰ নি॰ ১০.৬০) ৰুত্তা। এত্থ চ চতুব্বিধস্স অযোনিসোমনসিকারস্স, যোনিসোমনসিকারস্স চ গহণং নিরৰসেসদস্সনত্থং কতন্তি দট্ঠব্বং, তেসু পন অসুভেসু ‘‘সুভ’’ন্তি, ‘‘অসুভ’’ন্তি চ মনসিকারো ইধাধিপ্পেতো, তদনুকূলত্তা পন ইতরে পীতি।

Asubhanti asubhajjhānaṃ uttarapadalopena, taṃ pana dasasu aviññāṇakaasubhesu ca kesādīsu saviññāṇakaasubhesu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā ‘‘asubhasaññā’’ti girimānandasutte (a. ni. 10.60) vuttā. Ettha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa, yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, tesu pana asubhesu ‘‘subha’’nti, ‘‘asubha’’nti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā pana itare pīti.

একাদসসু অসুভেসু পটিক্কূলাকারস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৰা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা পটিপত্তি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো। উপচারপ্পনাৰহায অসুভভাৰনায অনুযুঞ্জনা অসুভভাৰনানুযোগো। ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো মিতাহারস্স থিনমিদ্ধাভিভৰাভাৰা ওতারং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতী’’তি ৰদন্তি, অযমেৰ চ অত্থো নিদ্দেসেপি ৰুচ্চতি। যো পন ভোজনস্স পটিক্কূলতং, তব্বিপরিণামস্স তদাধারস্স তস্স চ উপনিস্সযভূতস্স অতিৰিয জেগুচ্ছতং, কাযস্স চ আহারট্ঠিতিকত্তং সম্মদেৰ জানাতি, সো সব্বসো ভোজনে পমাণস্স জাননেন ভোজনেমত্তঞ্ঞূ নাম। তাদিসস্স হি কামচ্ছন্দো পহীযতেৰ।

Ekādasasu asubhesu paṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā asubhabhāvanānuyogo. ‘‘Bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatī’’ti vadanti, ayameva ca attho niddesepi vuccati. Yo pana bhojanassa paṭikkūlataṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa ativiya jegucchataṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikattaṃ sammadeva jānāti, so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena bhojanemattaññū nāma. Tādisassa hi kāmacchando pahīyateva.

অসুভকম্মিকতিস্সত্থেরো দন্তট্ঠিদস্সাৰী। পহীনস্সাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন পহীনস্স। ইতো পরেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু এসেৰ নযো। অভিধম্মপরিযাযেন (ধ॰ স॰ ১১৫৯, ১৫০৩) সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৰরণন্তি আহ ‘‘অরহত্তমগ্গেনা’’তি।

Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī. Pahīnassāti vikkhambhanavasena pahīnassa. Ito paresupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Abhidhammapariyāyena (dha. sa. 1159, 1503) sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ‘‘arahattamaggenā’’ti.

পটিঘম্পি পুরিমুপ্পন্নং পটিঘনিমিত্তং পরতো উপ্পজ্জনকস্স পটিঘস্স কারণন্তি কত্ৰা।

Paṭighampi purimuppannaṃ paṭighanimittaṃ parato uppajjanakassa paṭighassa kāraṇanti katvā.

মেজ্জতি সিনিয্হতীতি মিত্তো, হিতেসী পুগ্গলো, তস্মিং মিত্তে ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসাতি মেত্তা, হিতেসিতা, তস্সা মেত্তায। অপ্পনাপি উপচারোপি ৰট্টতি সাধারণৰচনভাৰতো। ‘‘চেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুত্তে অপ্পনাৰ ৰট্টতি অপ্পনং অপ্পত্তায পটিপক্খতো সুট্ঠু মুচ্চনস্স অভাৰতো। ন্তি যোনিসোমনসিকারং। তত্থাতি মেত্তায। বহুলং পৰত্তযতোতি বহুলীকারৰতো।

Mejjati siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā, tassā mettāya. Appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvato. ‘‘Cetovimuttī’’ti vutte appanāva vaṭṭati appanaṃ appattāya paṭipakkhato suṭṭhu muccanassa abhāvato. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti mettāya. Bahulaṃ pavattayatoti bahulīkāravato.

সত্তেসু মেত্তাযনস্স হিতূপসংহারস্স উপ্পাদনং পৰত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, পঠমুপ্পন্নো মেত্তামনসিকারো পরতো উপ্পজ্জনকস্স কারণভাৰতো মেত্তামনসিকারোৰ মেত্তানিমিত্তং। কম্মমেৰ সকং এতেসন্তি কম্মস্সকা, সত্তা, তব্ভাৰো কম্মস্সকতা, কম্মদাযাদতা। দোসমেত্তাসু যাথাৰতো আদীনৰানিসংসানং পটিসঙ্খানং ৰীমংসা ইধ পটিসঙ্খানং। মেত্তাৰিহারিকল্যাণমিত্তৰন্ততা ইধ কল্যাণমিত্ততা। ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফরণানন্তি (ওধিসকঅনোধিসকদিসাফরণানং ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১১৫) অত্তঅতিপিযসহাযমজ্ঝত্তৰেরিৰসেন ওদিস্সকতা, সীমাসম্ভেদে কতে অনোদিস্সকতা। একাদিদিসাফরণৰসেন দিসাফরণতা মেত্তায উগ্গহণে ৰেদিতব্বা। ৰিহাররচ্ছাগামাদিৰসেন ৰা ওদিস্সকদিসাফরণং। ৰিহারাদিউদ্দেসরহিতং পুরত্থিমাদিদিসাৰসেন অনোদিস্সকদিসাফরণন্তি এৰং দ্ৰিধা উগ্গহণং সন্ধায ‘‘ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফরণান’’ন্তি ৰুত্তং। উগ্গহোতি চ যাৰ উপচারা দট্ঠব্বো। উগ্গহিতায আসেৰনা ভাৰনা। তত্থ সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৰপরিযাপন্নাতি এতেসং ৰসেন পঞ্চৰিধা, একেকস্মিং অৰেরা হোন্তু , অব্যাপজ্ঝা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পরিহরন্তূতি চতুধা পৰত্তিতো ৰীসতিৰিধা অনোদিস্সকফরণা মেত্তা। সব্বা ইত্থিযো, পুরিসা, অরিযা, অনরিযা, দেৰা, মনুস্সা, ৰিনিপাতিকাতি সত্তোধিকরণৰসেন পৰত্তা সত্তৰিধা, অট্ঠৰীসতি ৰিধা ৰা, দসহি দিসাহি দিসোধিকরণৰসেন পৰত্তা দসৰিধা, একেকায ৰা দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৰেরাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিসো ফরণা ৰেদিতব্বা।

Sattesu mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho, paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ. Kammameva sakaṃ etesanti kammassakā, sattā, tabbhāvo kammassakatā, kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānaṃ vīmaṃsā idha paṭisaṅkhānaṃ. Mettāvihārikalyāṇamittavantatā idha kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇānanti (odhisakaanodhisakadisāpharaṇānaṃ ma. ni. aṭṭha. 1.115) attaatipiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā. Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya ‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇāna’’nti vuttaṃ. Uggahoti ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ averā hontu , abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodissakapharaṇā mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsati vidhā vā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā, ekekāya vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhiso pharaṇā veditabbā.

যেন অযোনিসোমনসিকারেন অরতিআদিকানি উপ্পজ্জন্তি, সো অরতিআদীসু অযোনিসোমনসিকারো। তেন নিপ্ফাদেতব্বে হি ইদং ভুম্মং। এস নযো ইতো পরেসুপি। উক্কণ্ঠিতা পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলধম্মেসু চ উপ্পজ্জনভাৰরিঞ্চনা। কাযৰিনমনাতি করজকাযস্স ৰিরূপেনাকারেন নমনা। লীনাকারোতি সঙ্কোচাপত্তি।

Yena ayonisomanasikārena aratiādikāni uppajjanti, so aratiādīsu ayonisomanasikāro. Tena nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Esa nayo ito paresupi. Ukkaṇṭhitā pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca uppajjanabhāvariñcanā. Kāyavinamanāti karajakāyassa virūpenākārena namanā. Līnākāroti saṅkocāpatti.

কুসলধম্মপটিপত্তিযা পট্ঠপনসভাৰতায, তপ্পটিপক্খানং ৰিসোসনসভাৰতায চ আরম্ভধাতুআদিতো পৰত্তৰীরিযন্তি আহ ‘‘পঠমারম্ভৰীরিয’’ন্তি। যস্মা পঠমারম্ভমত্তস্স কোসজ্জৰিধমনং, থামগমনঞ্চ নত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কোসজ্জতো নিক্খন্ততায ততো বলৰতর’’ন্তি । যস্মা পন অপরাপরুপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৰনং উপরূপরি ৰিসেসং আৰহন্তং অতিৰিয থামগতমেৰ হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পরং পরং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৰতর’’ন্তি।

Kusaladhammapaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya, tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātuādito pavattavīriyanti āha ‘‘paṭhamārambhavīriya’’nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ, thāmagamanañca natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kosajjato nikkhantatāya tato balavatara’’nti . Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti.

অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহোতি অতিভোজনে থিনমিদ্ধস্স নিমিত্তগ্গাহো , এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কারণং হোতি, এত্তকে ন হোতীতি থিনমিদ্ধস্স কারণাকারণগাহো হোতীতি অত্থো। ব্যতিরেকৰসেন চেতং ৰুত্তং, তস্মা ‘‘এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কারণং ন হোতী’’তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা চ অত্থতো দস্সিতাতি দট্ঠব্বং। তেনাহ ‘‘চতুপঞ্চ…পে॰… ন হোতী’’তি। দিৰা সূরিযালোকন্তি দিৰা গহিতনিমিত্তং সূরিযালোকং রত্তিযং মনসি করোন্তস্সাপীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো। ধুতঙ্গানং ৰীরিযনিস্সিতত্তা ৰুত্তং ‘‘ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপী’’তি।

Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho , ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotīti thinamiddhassa kāraṇākāraṇagāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotī’’ti bhojane mattaññutā ca atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘catupañca…pe… na hotī’’ti. Divā sūriyālokanti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasi karontassāpīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti.

কুক্কুচ্চম্পি কতাকতানুসোচনৰসেন পৰত্তমানং চেতসো অৰূপসমাৰহতায উদ্ধচ্চেন সমানলক্খণমেৰাতি ‘‘অৰূপসমো নাম অৰূপসন্তাকারো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৰেতং অত্থতো’’তি ৰুত্তং।

Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti ‘‘avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato’’ti vuttaṃ.

বহুস্সুতস্স গন্থতো, অত্থতো চ সুত্তাদীনি ৰিচারেন্তস্স তব্বহুলৰিহারিনো অত্থৰেদাদিপটিলাভসব্ভাৰতো ৰিক্খেপো ন হোতীতি, যথাৰিধিপটিপত্তিযা, যথানুরূপপতিকারপ্পৰত্তিযা চ কতাকতানুসোচনঞ্চ ন হোতীতি ‘‘বাহুসচ্চেনপি…পে॰… উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতী’’তি আহ। যদগ্গেন বাহুসচ্চেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, তদগ্গেন পরিপুচ্ছকতাৰিনযপকতঞ্ঞুতাহিপি তং পহীযতীতি দট্ঠব্বং। ৰুদ্ধসেৰিতা চ ৰুদ্ধসীলিতং আৰহতীতি চেতোৰূপসমকরত্তা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপ্পহানকারী ৰুত্তা। ৰুদ্ধত্তং পন অনপেক্খিত্ৰা কুক্কুচ্চৰিনোদকা ৰিনযধরা কল্যাণমিত্তা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা। ৰিক্খেপো চ পব্বজিতানং যেভুয্যেন কুক্কুচ্চহেতুকো হোতীতি ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযপরিপুচ্ছাবহুলস্সা’’তিআদিনা ৰিনযনযেনেৰ পরিপুচ্ছকতাদযো নিদ্দিট্ঠা। পহীনে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চেতি নিদ্ধারণে ভুম্মং। কুক্কুচ্চস্স দোমনস্সসহগতত্তা অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো ৰুত্তো।

Bahussutassa ganthato, atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādipaṭilābhasabbhāvato vikkhepo na hotīti, yathāvidhipaṭipattiyā, yathānurūpapatikārappavattiyā ca katākatānusocanañca na hotīti ‘‘bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakārī vuttā. Vuddhattaṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. Pahīne uddhaccakukkucceti niddhāraṇe bhummaṃ. Kukkuccassa domanassasahagatattā anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo vutto.

তিট্ঠতি পৰত্ততি এত্থাতি ঠানীযা ৰিচিকিচ্ছায ঠানীযা ৰিচিকিচ্ছাঠানীযা, ৰিচিকিচ্ছায কারণভূতা ধম্মা, তিট্ঠতীতি ৰা ঠানীযা, ৰিচিকিচ্ছা ঠানীযা এতিস্সাতি ৰিচিকিচ্ছাঠানীযা, অত্থতো ৰিচিকিচ্ছা এৰ। সা হি পুরিমুপ্পন্না পরতো উপ্পজ্জনকৰিচিকিচ্ছায সভাগহেতুতায অসাধারণং কারণং।

Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhānīyā vicikicchāya ṭhānīyā vicikicchāṭhānīyā, vicikicchāya kāraṇabhūtā dhammā, tiṭṭhatīti vā ṭhānīyā, vicikicchā ṭhānīyā etissāti vicikicchāṭhānīyā, atthato vicikicchā eva. Sā hi purimuppannā parato uppajjanakavicikicchāya sabhāgahetutāya asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ.

কুসলাকুসলাতি কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা। যে অকুসলা, তে সাৰজ্জা, অসেৰিতব্বা, হীনা চ। যে কুসলা, তে অনৰজ্জা, সেৰিতব্বা, পণীতা চ। কুসলা ৰা হীনেহি ছন্দাদীহি আরদ্ধা হীনা, পণীতেহি পণীতা। কণ্হাতি কাল়কা চিত্তস্স অপভস্সরভাৰকরণা। সুক্কাতি ওদাতা চিত্তস্স পভস্সরভাৰকরণা। কণ্হাভিজাতিহেতুতো ৰা কণ্হা। সুক্কাভিজাতিহেতুতো সুক্কা। তে এৰ সপ্পটিভাগা। কণ্হা হি উজুৰিপচ্চনীকতায সুক্কসপ্পটিভাগা, তথা সুক্কাপি ইতরেহি। অথ ৰা কণ্হসুক্কা চ সপ্পটিভাগা চ কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা। সুখা হি ৰেদনা দুক্খায ৰেদনায সপ্পটিভাগা, দুক্খা চ ৰেদনা সুখায ৰেদনায সপ্পটিভাগাতি।

Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā, asevitabbā, hīnā ca. Ye kusalā, te anavajjā, sevitabbā,paṇītā ca. Kusalā vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, paṇītehi paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā. Sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā. Sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkasappaṭibhāgā, tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhasukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya vedanāya sappaṭibhāgāti.

কামং বাহুসচ্চপরিপুচ্ছকতাহি সব্বাপি অট্ঠৰত্থুকা ৰিচিকিচ্ছা পহীযতি, তথাপি রতনত্তযৰিচিকিচ্ছামূলিকা সেসৰিচিকিচ্ছাতি কত্ৰা আহ ‘‘তীণি রতনানি আরব্ভা’’তি। রতনত্তযগুণাৰবোধে ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদি (ধ॰ স॰ ১০০৮, ১১২৩, ১১৬৭, ১২৪১, ১২৬৩, ১২৭০; ৰিভ॰ ৯১৫) ৰিচিকিচ্ছায অসম্ভৰোতি। ৰিনযে পকতঞ্ঞুতা ‘‘সিক্খায কঙ্খতী’’তি ৰুত্তায ৰিচিকিচ্ছায পহানং করোতীতি আহ ‘‘ৰিনযে চিণ্ণৰসীভাৰস্সাপী’’তি। ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাতি সদ্ধেয্যৰত্থুনো অনুপৰিসনসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খেন অধিমুচ্চনবহুলস্স, অধিমুচ্চনঞ্চ অধিমোক্খুপ্পাদনমেৰাতি দট্ঠব্বং, সদ্ধায ৰা নিন্নপোণতাঅধিমুত্তি অধিমোক্খো।

Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’ti. Ratanattayaguṇāvabodhe ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādi (dha. sa. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; vibha. 915) vicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassāpī’’ti. Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti saddheyyavatthuno anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa, adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ, saddhāya vā ninnapoṇatāadhimutti adhimokkho.

সমুদযৰযাতি সমুদযৰযধম্মা। সুভনিমিত্তঅসুভনিমিত্তাদীসূতি ‘‘সুভনিমিত্তাদীসু অসুভনিমিত্তাদীসূ’’তি আদি-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো। তত্থ পঠমেন আদি-সদ্দেন পটিঘনিমিত্তাদীনং সঙ্গহো, দুতিযেনমেত্তাচেতোৰিমুত্তিআদীনং। সেসমেত্থ যং ৰত্তব্বং, তং ৰুত্তনযমেৰ।

Samudayavayāti samudayavayadhammā. Subhanimittaasubhanimittādīsūti ‘‘subhanimittādīsu asubhanimittādīsū’’ti ādi-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha paṭhamena ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ saṅgaho, dutiyenamettācetovimuttiādīnaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttanayameva.

নীৰরণপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

খন্ধপব্বৰণ্ণনা

Khandhapabbavaṇṇanā

৩৮৩. উপাদানেহি আরম্মণকরণাদিৰসেন উপাদাতব্বা ৰা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা।

383. Upādānehi ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā upādānakkhandhā.

ইতি রূপন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো ইদং-সদ্দেন সমানত্থোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইদং রূপ’’ন্তি। তযিদং সরূপগ্গহণভাৰতো অনৰসেসপরিযাদানং হোতীতি আহ ‘‘এত্তকং রূপং, ন ইতো পরং রূপং অত্থী’’তি। ইতীতি ৰা পকারত্থে নিপাতো, তস্মা ‘‘ইতি রূপ’’ন্তি ইমিনা ভূতুপাদাদিৰসেন যত্তকো রূপস্স পভেদো, তেন সদ্ধিং রূপং অনৰসেসতো পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেতি। সভাৰতোতি রুপ্পনসভাৰতো, চক্খাদিৰণ্ণাদিসভাৰতো চ। ৰেদনাদীসুপীতি এত্থ ‘‘অযং ৰেদনা, এত্তকা ৰেদনা, ন ইতো পরং ৰেদনা অত্থীতি সভাৰতো ৰেদনং পজানাতী’’তিআদিনা, সভাৰতোতি চ ‘‘অনুভৰনসভাৰতো, সাতাদিসভাৰতো চা’’তি এৰমাদিনা যোজেতব্বং। সেসং ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।

Itirūpanti ettha iti-saddo idaṃ-saddena samānatthoti adhippāyenāha ‘‘idaṃ rūpa’’nti. Tayidaṃ sarūpaggahaṇabhāvato anavasesapariyādānaṃ hotīti āha ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthī’’ti. Itīti vā pakāratthe nipāto, tasmā ‘‘iti rūpa’’nti iminā bhūtupādādivasena yattako rūpassa pabhedo, tena saddhiṃ rūpaṃ anavasesato pariyādiyitvā dasseti. Sabhāvatoti ruppanasabhāvato, cakkhādivaṇṇādisabhāvato ca. Vedanādīsupīti ettha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, na ito paraṃ vedanā atthīti sabhāvato vedanaṃ pajānātī’’tiādinā, sabhāvatoti ca ‘‘anubhavanasabhāvato, sātādisabhāvato cā’’ti evamādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

খন্ধপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

আযতনপব্বৰণ্ণনা

Āyatanapabbavaṇṇanā

৩৮৪. ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিরেসূতি ‘‘ছসু অজ্ঝত্তিকেসু ছসু বাহিরেসূ’’তি ‘‘ছসূ’’তি পদং পচ্চেকং যোজেতব্বং। কস্মা পনেতানি উভযানি ছল়েৰ ৰুত্তানি? ছৰিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিদ্ৰারারম্মণৰৰত্থানতো। চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরিযাপন্নস্স হি ৰিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৰ উপ্পত্তিদ্ৰারং, রূপাযতনমেৰ চ আরম্মণং, তথা ইতরানি ইতরেসং, ছট্ঠস্স পন ভৰঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসো উপ্পত্তিদ্ৰারং, অসাধারণঞ্চ ধম্মাযতনং আরম্মণং। চক্খতীতি চক্খু, রূপং অস্সাদেতি, ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো। সুণাতীতি সোতং। ঘাযতীতি ঘানং। জীৰিতনিমিত্ততায রসো জীৰিতং, তং জীৰিতং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা। কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযো উপ্পত্তিদেসোতি কাযো। মুনাতি আরম্মণং ৰিজানাতীতি মনো। রূপযতি ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি রূপং। সপ্পতি অত্তনো পচ্চযেহি হরীযতি সোতৰিঞ্ঞেয্যভাৰং গমীযতীতি সদ্দো। গন্ধযতি অত্তনো ৰত্থুং সূচেতীতি গন্ধো । রসন্তি তং সত্তা অস্সাদেন্তীতি রসো। ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং। অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধম্মা। সব্বানি পন আযানং তননাদিঅত্থেন আযতনানি। অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি॰ ২.৫১০, ৫১১, ৫১২; ৰিসুদ্ধি॰ টী॰ ২.৫১০) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো।

384.Chasu ajjhattikabāhiresūti ‘‘chasu ajjhattikesu chasu bāhiresū’’ti ‘‘chasū’’ti padaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Kasmā panetāni ubhayāni chaḷeva vuttāni? Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato. Cakkhuviññāṇavīthiyā pariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva ca ārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ, chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadeso uppattidvāraṃ, asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇaṃ. Cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti, vibhāveti cāti attho. Suṇātīti sotaṃ. Ghāyatīti ghānaṃ. Jīvitanimittatāya raso jīvitaṃ, taṃ jīvitaṃ avhāyatīti jivhā. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattidesoti kāyo. Munāti ārammaṇaṃ vijānātīti mano. Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ. Sappati attano paccayehi harīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti saddo. Gandhayati attano vatthuṃ sūcetīti gandho. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Sabbāni pana āyānaṃ tananādiatthena āyatanāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 2.510, 511, 512; visuddhi. ṭī. 2.510) vuttanayeneva veditabbo.

চক্খুঞ্চ পজানাতীতি (দী॰ নি॰ ২.৩৮৪; ম॰ নি॰ ১.১১৭) এত্থ চক্খু নাম পসাদচক্খু, ন সসম্ভারচক্খু, নাপি দিব্বচক্খুআদিকন্তি আহ চক্খুপসাদন্তি। যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তি। (ধ॰ স॰ ৫৯৬) -সদ্দো ৰক্খমানত্থসমুচ্চযত্থো। যাথাৰসরসলক্খণৰসেনাতি অৰিপরীতস্স অত্তনো রসস্স চেৰ লক্খণস্স চ ৰসেন, রূপেসু আৰিঞ্ছনকিচ্চস্স চেৰ রূপাভিঘাতারহভূতপসাদলক্খণস্স চ দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপসাদলক্খণস্স চ ৰসেনাতি অত্থো। অথ ৰা যাথাৰসরসলক্খণৰসেনাতি যাথাৰসরসৰসেন চেৰ লক্খণৰসেন চ, যাথাৰসরসোতি চ অৰিপরীতসভাৰো ৰেদিতব্বো। সো হি রসীযতি অৰিরদ্ধপটিৰেধৰসেন অস্সাদীযতি রমীযতীতি ‘‘রসো’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা সলক্খণৰসেনাতি ৰুত্তং হোতি। লক্খণৰসেনাতি অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৰসেন।

Cakkhuñcapajānātīti (dī. ni. 2.384; ma. ni. 1.117) ettha cakkhu nāma pasādacakkhu, na sasambhāracakkhu, nāpi dibbacakkhuādikanti āha cakkhupasādanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’ti. (Dha. sa. 596) ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho. Yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti aviparītassa attano rasassa ceva lakkhaṇassa ca vasena, rūpesu āviñchanakiccassa ceva rūpābhighātārahabhūtapasādalakkhaṇassa ca daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇassa ca vasenāti attho. Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti yāthāvasarasavasena ceva lakkhaṇavasena ca, yāthāvasarasoti ca aviparītasabhāvo veditabbo. So hi rasīyati aviraddhapaṭivedhavasena assādīyati ramīyatīti ‘‘raso’’ti vuccati, tasmā salakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇavasenāti aniccādisāmaññalakkhaṇavasena.

‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.২০৪, ৪০০; ম॰ নি॰ ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং॰ নি॰ ২.৪৩, ৪৫; ২.৪.৬০) সমুদিতানিযেৰ রূপাযতনানি চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতু, ন ৰিসুং ৰিসুন্তি ইমস্স অত্থস্স জোতনত্থং ‘‘রূপে চা’’তি পুথুৰচনগ্গহণং, তায এৰ চ দেসনাগতিযা কামং ইধাপি ‘‘রূপে চ পজানাতী’’তি ৰুত্তং, রূপভাৰসামঞ্ঞেন পন সব্বং একজ্ঝং গহেত্ৰা বহিদ্ধা চতুসমুট্ঠানিকরূপঞ্চাতি একৰচনৰসেন অত্থো। সরসলক্খণ ৰসেনাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰকিচ্চস্স ৰসেন চেৰ চক্খুপটিহননলক্খণস্স ৰসেন চাতি যোজেতব্বং।

‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 45; 2.4.60) samuditāniyeva rūpāyatanāni cakkhuviññāṇuppattihetu, na visuṃ visunti imassa atthassa jotanatthaṃ ‘‘rūpe cā’’ti puthuvacanaggahaṇaṃ, tāya eva ca desanāgatiyā kāmaṃ idhāpi ‘‘rūpe ca pajānātī’’ti vuttaṃ, rūpabhāvasāmaññena pana sabbaṃ ekajjhaṃ gahetvā bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañcāti ekavacanavasena attho. Sarasalakkhaṇa vasenāti cakkhuviññāṇassa visayabhāvakiccassa vasena ceva cakkhupaṭihananalakkhaṇassa vasena cāti yojetabbaṃ.

উভযং পটিচ্চাতি চক্খুং উপনিস্সযপচ্চযৰসেন পচ্চযভূতং, রূপে আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযৰসেন পচ্চযভূতে চ পটিচ্চ। কামং অযং সুত্তন্তসংৰণ্ণনা, নিপ্পরিযাযকথা নাম অভিধম্মসন্নিস্সিতা এৰাতি অভিধম্মনযেনেৰ সংযোজনানি দস্সেন্তো ‘‘কামরাগ…পে॰… অৰিজ্জাসংযোজন’’ন্তি আহ। তত্থ কামেসু রাগো, কামো চ সো রাগো চাতি ৰা কামরাগো। সো এৰ বন্ধনট্ঠেন সংযোজনং। অযঞ্হি যস্স সংৰিজ্জতি, তং পুগ্গলং ৰট্টস্মিং সংযোজেতি বন্ধতি ইতি দুক্খেন সত্তং, ভৰাদিকে ৰা ভৰন্তরাদীহি, কম্মুনা ৰা ৰিপাকং সংযোজেতি বন্ধতীতি সংযোজনং। এৰং পটিঘসংযোজংআদীনম্পি যথারহমত্থো ৰত্তব্বো। সরসলক্খণৰসেনাতি এত্থ পন সত্তস্স ৰট্টতো অনিস্সজ্জনসঙ্খাতস্স অত্তনো কিচ্চস্স চেৰ যথাৰুত্তবন্ধনসঙ্খাতস্স লক্খণস্স চ ৰসেনাতি যোজেতব্বং।

Ubhayaṃ paṭiccāti cakkhuṃ upanissayapaccayavasena paccayabhūtaṃ, rūpe ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasena paccayabhūte ca paṭicca. Kāmaṃ ayaṃ suttantasaṃvaṇṇanā, nippariyāyakathā nāma abhidhammasannissitā evāti abhidhammanayeneva saṃyojanāni dassento ‘‘kāmarāga…pe… avijjāsaṃyojana’’nti āha. Tattha kāmesu rāgo, kāmo ca so rāgo cāti vā kāmarāgo. So eva bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Ayañhi yassa saṃvijjati, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojeti bandhati iti dukkhena sattaṃ, bhavādike vā bhavantarādīhi, kammunā vā vipākaṃ saṃyojeti bandhatīti saṃyojanaṃ. Evaṃ paṭighasaṃyojaṃādīnampi yathārahamattho vattabbo. Sarasalakkhaṇavasenāti ettha pana sattassa vaṭṭato anissajjanasaṅkhātassa attano kiccassa ceva yathāvuttabandhanasaṅkhātassa lakkhaṇassa ca vasenāti yojetabbaṃ.

ভৰস্সাদদিট্ঠিস্সাদনিৰত্তনত্থং কামস্সাদগ্গহণং। অস্সাদযতোতি অভিরমন্তস্স। অভিনন্দতোতি সপ্পীতিকতণ্হাৰসেন নন্দন্তস্স। পদদ্ৰযেনাপি বলৰতো কামরাগস্স পচ্চযভূতা কামরাগুপ্পত্তি ৰুত্তা। এস নযো সেসেসুপি। অনিট্ঠারম্মণেতি এত্থ ‘‘আপাথগতে’’তি ৰিভত্তিৰিপরিণামনৰসেন ‘‘আপাথগত’’ন্তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং। এতং আরম্মণন্তি এতং এৰংসুখুমং এৰংদুব্বিভাগং আরম্মণং। ‘‘নিচ্চং ধুৰ’’ন্তি ইদং নিদস্সনমত্তং। ‘‘উচ্ছিজ্জিস্সতি ৰিনস্সিস্সতীতি গণ্হতো’’তি এৰমাদীনম্পি সঙ্গহো ইচ্ছিতব্বো। পঠমায সক্কাযদিট্ঠিযা অনুরোধৰসেন ‘‘সত্তো নু খো’’তি, ইতরায অনুরোধৰসেন ‘‘সত্তস্স নু খো’’তি ৰিচিকিচ্ছতো। অত্তত্তনিযাদিগাহানুগতা হি ৰিচিকিচ্ছা দিট্ঠিযা অসতি অভাৰতো। ভৰং পত্থেন্তস্সাতি ‘‘ঈদিসে সম্পত্তিভৰে যস্মা অম্হাকং ইদং ইট্ঠং রূপারম্মণং সুলভং জাতং, তস্মা আযতিম্পি এদিসো, ইতো ৰা উত্তরিতরো সম্পত্তিভৰো ভৰেয্যা’’তি ভৰং নিকামেন্তস্স। এৰরূপন্তি এৰরূপং রূপং। তংসদিসে হি তব্বোহারৰসেনেৰং ৰুত্তং। ভৰতি হি তংসদিসেসু তব্বোহারো যথা ‘‘সা এৰ তিত্তিরী, তানি এৰ ওসধানী’’তি। উসূযতোতি উসূযং ইস্সং উপ্পাদযতো। অঞ্ঞস্স মচ্ছরাযতোতি অঞ্ঞেন অসাধারণভাৰকরণেন মচ্ছরিযং করোতো। সব্বেহেৰ যথাৰুত্তেহি নৰহি সংযোজনেহি।

Bhavassādadiṭṭhissādanivattanatthaṃ kāmassādaggahaṇaṃ. Assādayatoti abhiramantassa. Abhinandatoti sappītikataṇhāvasena nandantassa. Padadvayenāpi balavato kāmarāgassa paccayabhūtā kāmarāguppatti vuttā. Esa nayo sesesupi. Aniṭṭhārammaṇeti ettha ‘‘āpāthagate’’ti vibhattivipariṇāmanavasena ‘‘āpāthagata’’nti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Etaṃ ārammaṇanti etaṃ evaṃsukhumaṃ evaṃdubbibhāgaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Niccaṃ dhuva’’nti idaṃ nidassanamattaṃ. ‘‘Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhato’’ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo. Paṭhamāya sakkāyadiṭṭhiyā anurodhavasena ‘‘satto nu kho’’ti, itarāya anurodhavasena ‘‘sattassa nu kho’’ti vicikicchato. Attattaniyādigāhānugatā hi vicikicchā diṭṭhiyā asati abhāvato. Bhavaṃ patthentassāti ‘‘īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ, tasmā āyatimpi ediso, ito vā uttaritaro sampattibhavo bhaveyyā’’ti bhavaṃ nikāmentassa. Evarūpanti evarūpaṃ rūpaṃ. Taṃsadise hi tabbohāravasenevaṃ vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’ti. Usūyatoti usūyaṃ issaṃ uppādayato. Aññassa maccharāyatoti aññena asādhāraṇabhāvakaraṇena macchariyaṃ karoto. Sabbeheva yathāvuttehi navahi saṃyojanehi.

তঞ্চ কারণন্তি সুভনিমিত্তপটিঘনিমিত্তাদিৰিভাগং ইট্ঠানিট্ঠাদিরূপারম্মণঞ্চেৰ তজ্জাযোনিসোমনসিকারঞ্চাতি তস্স তস্স সংযোজনস্স কারণং। অৰিক্খম্ভিতাসমূহতভূমিলদ্ধুপ্পন্নং তং সন্ধায ‘‘অপ্পহীনট্ঠেন উপ্পন্নস্সা’’তি ৰুত্তং। ৰত্তমানুপ্পন্নতা সমুদাচারগ্গহণেনেৰ গহিতা। যেন কারণেনাতি যেন ৰিপস্সনাসমথভাৰনাসঙ্খাতেন কারণেন । তঞ্হি তস্স তদঙ্গৰসেন চেৰ ৰিক্খম্ভনৰসেন চ পহানকারণং। ইস্সামচ্ছরিযানং অপাযগমনীযতায পঠমমগ্গৰজ্ঝতা ৰুত্তা। যদি এৰং ‘‘তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো হোতী’’তি (অ॰ নি॰ ৪.২৪১) সুত্তপদং কথন্তি? তং সুত্তন্তপরিযাযেন ৰুত্তং। যথানুলোমসাসনা হি সুত্তন্তদেসনা, অযং পন অভিধম্মনযেন সংৰণ্ণনাতি নাযং দোসোতি। ওল়ারিকস্সাতি থূলস্স, যতো অভিণ্হসমুপ্পত্তিপরিযুট্ঠানতিব্বতাৰ হোতি। অণুসহগতস্সাতি ৰুত্তপ্পকারাভাৰেন অণুভাৰং সুখুমভাৰং গতস্স। উদ্ধচ্চসংযোজনস্সপেত্থ অনুপ্পাদো ৰুত্তোযেৰাতি দট্ঠব্বো যথাৰুত্তসংযোজনেহি অৰিনাভাৰতো। একত্থতায সোতাদীনং সভাৰসরসলক্খণৰসেন পজাননা, তপ্পচ্চযানং সংযোজনানং উপ্পাদাদিপজাননা চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘এসেৰ নযো’’তি অতিদিসতি।

Tañca kāraṇanti subhanimittapaṭighanimittādivibhāgaṃ iṭṭhāniṭṭhādirūpārammaṇañceva tajjāyonisomanasikārañcāti tassa tassa saṃyojanassa kāraṇaṃ. Avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ taṃ sandhāya ‘‘appahīnaṭṭhena uppannassā’’ti vuttaṃ. Vattamānuppannatā samudācāraggahaṇeneva gahitā. Yena kāraṇenāti yena vipassanāsamathabhāvanāsaṅkhātena kāraṇena . Tañhi tassa tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca pahānakāraṇaṃ. Issāmacchariyānaṃ apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhatā vuttā. Yadi evaṃ ‘‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’ti (a. ni. 4.241) suttapadaṃ kathanti? Taṃ suttantapariyāyena vuttaṃ. Yathānulomasāsanā hi suttantadesanā, ayaṃ pana abhidhammanayena saṃvaṇṇanāti nāyaṃ dosoti. Oḷārikassāti thūlassa, yato abhiṇhasamuppattipariyuṭṭhānatibbatāva hoti. Aṇusahagatassāti vuttappakārābhāvena aṇubhāvaṃ sukhumabhāvaṃ gatassa. Uddhaccasaṃyojanassapettha anuppādo vuttoyevāti daṭṭhabbo yathāvuttasaṃyojanehi avinābhāvato. Ekatthatāya sotādīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇavasena pajānanā, tappaccayānaṃ saṃyojanānaṃ uppādādipajānanā ca vuttanayeneva veditabbāti dassento ‘‘eseva nayo’’ti atidisati.

অত্তনো ৰা ধম্মেসূতি অত্তনো অজ্ঝত্তিকাযতনধম্মেসু, অত্তনো উভযধম্মেসু ৰা। ইমস্মিং পক্খে অজ্ঝত্তিকাযতনপরিগ্গণ্হনেনাতি অজ্ঝত্তিকাযতনপরিগ্গণ্হনমুখেনাতি অত্থো। এৰঞ্চ অনৰসেসতো সপরসন্তানেসু আযতনানং পরিগ্গহো সিদ্ধো হোতি। পরস্স ৰা ধম্মেসূতি এত্থাপি এসেৰ নযো। রূপাযতনস্সাতি অড্ঢেকাদসপ্পভেদস্স রূপসভাৰস্স আযতনস্স রূপক্খন্ধে ‘‘ৰুত্তনযেন নীহরিতব্বো’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং। সেসক্খন্ধেসূতি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধেসু। ৰুত্তনযেনাতি ইমিনা অতিদেসেন রূপক্খন্ধে ‘‘আহারসমুদযা’’তি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে ‘‘নামরূপসমুদযা’’তি সেসখন্ধেসু ‘‘ফস্সসমুদযা’’তি ইমং ৰিসেসং ৰিভাৰেতি, ইতরং পন সব্বত্থ সমানন্তি খন্ধপব্বে ৰিয আযতনপব্বেপি লোকুত্তরনিৰত্তনং পাল়িযং গহিতং নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘লোকুত্তরধম্মা ন গহেতব্বা’’তি। সেসং ৰুত্তনযমেৰ।

Attano vā dhammesūti attano ajjhattikāyatanadhammesu, attano ubhayadhammesu vā. Imasmiṃ pakkhe ajjhattikāyatanapariggaṇhanenāti ajjhattikāyatanapariggaṇhanamukhenāti attho. Evañca anavasesato saparasantānesu āyatanānaṃ pariggaho siddho hoti. Parassavā dhammesūti etthāpi eseva nayo. Rūpāyatanassāti aḍḍhekādasappabhedassa rūpasabhāvassa āyatanassa rūpakkhandhe ‘‘vuttanayena nīharitabbo’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Sesakkhandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. Vuttanayenāti iminā atidesena rūpakkhandhe ‘‘āhārasamudayā’’ti viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti sesakhandhesu ‘‘phassasamudayā’’ti imaṃ visesaṃ vibhāveti, itaraṃ pana sabbattha samānanti khandhapabbe viya āyatanapabbepi lokuttaranivattanaṃ pāḷiyaṃ gahitaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘lokuttaradhammā na gahetabbā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.

আযতনপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

বোজ্ঝঙ্গপব্বৰণ্ণনা

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

৩৮৫. বুজ্ঝনকসত্তস্সাতি কিলেসনিদ্দায পটিবুজ্ঝনকসত্তস্স, অরিযসচ্চানং ৰা পটিৰিজ্ঝনকসত্তস্স। অঙ্গেসূতি কারণেসু, অৰযৰেসু ৰা । উদযৰযঞাণুপ্পত্তিতো পট্ঠায সম্বোধিপটিপদাযং ঠিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘আরদ্ধৰিপস্সকতো পট্ঠায যোগাৰচরোতি সম্বোধী’’তি। সুত্তন্তদেসনা নাম পরিযাযকথা, অযঞ্চ সতিপট্ঠানদেসনা লোকিযমগ্গৰসেন পৰত্তাতি ৰুত্তং ‘‘যোগাৰচরোতি সম্বোধী’’তি, অঞ্ঞথা ‘‘অরিযসাৰকো’’তি ৰদেয্য।

385.Bujjhanakasattassāti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa, ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa. Aṅgesūti kāraṇesu, avayavesu vā . Udayavayañāṇuppattito paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha ‘‘āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī’’ti. Suttantadesanā nāma pariyāyakathā, ayañca satipaṭṭhānadesanā lokiyamaggavasena pavattāti vuttaṃ ‘‘yogāvacaroti sambodhī’’ti, aññathā ‘‘ariyasāvako’’ti vadeyya.

‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা’’তি পদস্স অত্থো ‘‘ৰিচিকিচ্ছাট্ঠানীযা’’তি এত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো। ন্তি যোনিসোমনসিকারং। তত্থাতি সতিযং, নিপ্ফাদেতব্বে চেতং ভুম্মং।

‘‘Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā’’ti padassa attho ‘‘vicikicchāṭṭhānīyā’’ti ettha vuttanayena veditabbo. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti satiyaṃ, nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ.

সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সতিসম্পজঞ্ঞং। অথ ৰা সতিপ্পধানং অভিক্কন্তাদিসাত্থকভাৰপরিগ্গণ্হনঞাণং সতিসম্পজঞ্ঞং। তং সব্বত্থ সতোকারীভাৰাৰহত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতি। যথা পচ্চনীকধম্মপ্পহানং, অনুরূপধম্মসেৰনা চ অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায হোতি, এৰং সতিরহিতপুগ্গলৰিৰজ্জনা, সতোকারীপুগ্গলসেৰনা, তত্থ চ যুত্তপ্পযুত্ততা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা। তিস্সদত্তত্থেরো নাম, যো বোধিমণ্ডে সুৰণ্ণসলাকং গহেত্ৰা ‘‘অট্ঠারসসু ভাসাসু কতরভাসায ধম্মং কথেমী’’তি পরিসং পৰারেসি। অভযত্থেরোতি দত্তাভযত্থেরমাহ।

Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ. Atha vā satippadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ satisampajaññaṃ. Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammappahānaṃ, anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjanā, satokārīpuggalasevanā, tattha ca yuttappayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘satisampajañña’’ntiādinā. Tissadattatthero nāma, yo bodhimaṇḍe suvaṇṇasalākaṃ gahetvā ‘‘aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī’’ti parisaṃ pavāresi. Abhayattheroti dattābhayattheramāha.

ধম্মানং, ধম্মেসু ৰা ৰিচযো ধম্মৰিচযো, সো এৰ সম্বোজ্ঝঙ্গো, তস্স ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স। ‘‘কুসলাকুসলা ধম্মা’’তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ। তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারোতি কুসলাদীনং তংতংসভাৰসরসলক্খণআদিকস্স যাথাৰতো অৰবুজ্ঝনৰসেন উপ্পন্নো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো। সো হি অৰিপরীতমনসিকারতায ‘‘যোনিসোমনসিকারো’’তি ৰুত্তো, তদাভোগতায আৰজ্জনাপি তগ্গতিকা এৰ, তস্স অভিণ্হং পৰত্তনং বহুলীকারো। ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনং ভাৰায। ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায। পারিপূরিযাতি পরিব্রূহনায।

Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, so eva sambojjhaṅgo, tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa. ‘‘Kusalākusalā dhammā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvasarasalakkhaṇaādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto, tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikā eva, tassa abhiṇhaṃ pavattanaṃ bahulīkāro. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Pāripūriyāti paribrūhanāya.

পরিপুচ্ছকতাতি পরিযোগাহেত্ৰা পুচ্ছকভাৰো। আচরিযে পযিরুপাসিত্ৰা পঞ্চপি নিকাযে সহ অট্ঠকথায পরিযোগাহেত্ৰা যং যং তত্থ গণ্ঠিট্ঠানভূতং, তং তং ‘‘ইদং ভন্তে কথং, ইমস্স কো অত্থো’’তি খন্ধাযতনাদিঅত্থং পুচ্ছন্তস্স ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি। তেনাহ ‘‘খন্ধধাতু…পে॰… বহুলতা’’তি। ৰত্থূনং ৰিসদভাৰকরণন্তি এত্থ চিত্তচেতসিকানং পৰত্তিট্ঠানভাৰতো সরীরং, তপ্পটিবদ্ধানি চীৰরানি চ ‘‘ৰত্থূনী’’তি অধিপ্পেতানি, তানি যথা চিত্তস্স সুখাৰহানি হোন্তি, তথা করণং তেসং ৰিসদভাৰকরণং। তেন ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিরান’’ন্তিআদি। উস্সন্নদোসন্তি ৰাতাদিউস্সন্নদোসং। সেদমলমক্খিতন্তি সেদেন চেৰ জল্লিকাসঙ্খাতেন সরীরমলেন চ মক্খিতং। -সদ্দেন অঞ্ঞম্পি সরীরস্স, চিত্তস্স চ পীল়াৰহং সঙ্গণ্হাতি। সেনাসনং ৰাতি ৰা-সদ্দেন পত্তাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো। অৰিসদে সতি, ৰিসযভূতে ৰা। কথং ভাৰনমনুযুত্তস্স তানি ৰিসযো? অন্তরন্তরা পৰত্তনকচিত্তুপ্পাদৰসেনেৰং ৰুত্তং। তে হি চিত্তুপ্পাদা চিত্তেকগ্গতায অপরিসুদ্ধভাৰায সংৰত্তন্তি। চিত্তচেতসিকেসু নিস্সযাদিপচ্চযভূতেসু। ঞাণম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন ন কেৰলং তং ৰত্থুযেৰ, অথ খো তস্মিং অপরিসুদ্ধে ঞাণম্পি অপরিসুদ্ধং হোতীতি নিস্সযাপরিসুদ্ধিযা তংনিস্সিতাপরিসুদ্ধি ৰিয ৰিসযস্স অপরিসুদ্ধতায ৰিসযিনো অপরিসুদ্ধিং দস্সেতি।

Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ bhante kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha ‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’ti. Vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇanti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarāni ca ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni, tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Ussannadosanti vātādiussannadosaṃ. Sedamalamakkhitanti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. Ca-saddena aññampi sarīrassa, cittassa ca pīḷāvahaṃ saṅgaṇhāti. Senāsanaṃ vāti -saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti.

সমভাৰকরণন্তি কিচ্চতো অনূনাধিকভাৰকরণং। সদ্ধেয্যৰত্থুস্মিং পচ্চযৰসেন অধিমোক্খকিচ্চস্স পটুতরভাৰেন, পঞ্ঞায অৰিসদতায, ৰীরিযাদীনঞ্চ সিথিলতাদিনা সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং হোতি। তেনাহ ‘‘ইতরানি মন্দানী’’তি। ততোতি তস্মা সদ্ধিন্দ্রিযস্স বলৰভাৰতো , ইতরেসঞ্চ মন্দত্তা। কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৰা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গণ্হনং অনুবলপ্পদানং পগ্গহো, পগ্গহোৰ কিচ্চং পগ্গহকিচ্চং, ‘‘কাতুং ন সক্কোতী’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং। আরম্মণং উপগন্ত্ৰা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৰা উপট্ঠানং। ৰিক্খেপপটিক্খেপো, যেন ৰা সম্পযুত্তা অৰিক্খিত্তা হোন্তি, সো অৰিক্খেপো। রূপগতং ৰিয চক্খুনা যেন যাথাৰতো ৰিসযসভাৰং পস্সতি, তং দস্সনকিচ্চং। কাতুং ন সক্কোতি বলৰতা সদ্ধিন্দ্রিযেন অভিভূতত্তা। সহজাতধম্মেসু হি ইন্দট্ঠং কারেন্তানং সহপৰত্তমানানং ধম্মানং একরসতাৰসেনেৰ অত্থসিদ্ধি, ন অঞ্ঞথা। তস্মাতি ৰুত্তমেৰত্থং কারণভাৰেন পচ্চামসতি। ন্তি সদ্ধিন্দ্রিযং । ধম্মসভাৰপচ্চৰেক্খণেনাতি যস্স সদ্ধেয্যস্স ৰত্থুনো উল়ারতাদিগুণে অধিমুচ্চনস্স সাতিসযপ্পৰত্তিযা সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং জাতং, তস্স পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাদিৰিভাগতো যাথাৰতো ৰীমংসনেন। এৰঞ্হি এৰংধম্মতানযেন সভাৰসরসতো পরিগ্গয্হমানে সৰিপ্ফারো অধিমোক্খো ন হোতি ‘‘অযং ইমেসং ধম্মানং সভাৰো’’তি পরিজাননৰসেন পঞ্ঞাব্যাপারস্স সাতিসযত্তা। ধুরিযধম্মেসু হি যথা সদ্ধায বলৰভাৰে পঞ্ঞায মন্দভাৰো হোতি, এৰং পঞ্ঞায বলৰভাৰে সদ্ধায মন্দভাৰো হোতীতি। তেন ৰুত্তং ‘‘তং ধম্মসভাৰপচ্চৰেক্খণেন ৰা, যথা ৰা মনসিকরোতো বলৰং জাতং, তথা অমনসিকারেন হাপেতব্ব’’ন্তি। তথা অমনসিকারেনাতি যেনাকারেন ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তস্স সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং জাতং, তেনাকারেন ভাৰনায অননুযুঞ্জনতোতি ৰুত্তং হোতি। ইধ দুৰিধেন সদ্ধিন্দ্রিযস্স বলৰভাৰো অত্তনো ৰা পচ্চযৰিসেসেন কিচ্চুত্তরিযতো, ৰীরিযাদীনং ৰা মন্দকিচ্চতায। তত্থ পঠমৰিকপ্পে হাপনৰিধি দস্সিতো। দুতিযকপ্পে পন যথা মনসি করোতো ৰীরিযাদীনং মন্দকিচ্চতায সদ্ধিন্দ্রিযং বলৰং জাতং, তথা অমনসিকারেন, ৰীরিযাদীনং পটুকিচ্চভাৰাৰহেন মনসিকারেন সদ্ধিন্দ্রিযং তেহি সমরসং করোন্তেন হাপেতব্বং। ইমিনা নযেন সেসিন্দ্রিযেসুপি হাপনৰিধি ৰেদিতব্বো।

Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato , itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ, ‘‘kātuṃ na sakkotī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Vikkhepapaṭikkhepo, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ. Kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Tanti saddhindriyaṃ . Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabba’’nti. Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito. Dutiyakappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena, vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.

ৰক্কলিত্থেরৰত্থূতি। সো হি আযস্মা সদ্ধাধিমুত্ততায কতাধিকারো সত্থু রূপকাযদস্সনপ্পসুতো এৰ হুত্ৰা ৰিহরন্তো সত্থারা ‘‘কিং তে ৰক্কলি ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো ৰক্কলি ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তিআদিনা (সং॰ নি॰ ৩.৮৭; দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১.২০৮; ধ॰ প॰ অট্ঠ॰ ২.৩৮০; পটি॰ ম॰ অট্ঠ॰ ২.২.১৩০; ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ১০০৭; থেরগা॰ অট্ঠ॰ ২.ৰক্কলিত্থেরগাথাৰণ্ণনা) ওৰদিত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজিতোপি তং অননুযুঞ্জন্তো পণামিতো অত্তানং ৰিনিপাতেতুং পপাতট্ঠানং অভিরুহি, অথ নং সত্থা যথানিসিন্নোৰ ওভাসং ৰিস্সজ্জনেন অত্তানং দস্সেত্ৰা –

Vakkalittheravatthūti. So hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.208; dha. pa. aṭṭha. 2.380; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.130; dha. sa. aṭṭha. 1007; theragā. aṭṭha. 2.vakkalittheragāthāvaṇṇanā) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi, atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ vissajjanena attānaṃ dassetvā –

‘‘পামোজ্জবহুলো ভিক্খু, পসন্নো বুদ্ধসাসনে।

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

অধিগচ্ছে পদং সন্তং, সঙ্খারূপসমং সুখ’’ন্তি॥ (ধ॰ প॰ ৩৮১) –

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –

গাথং ৰত্ৰা ‘‘এহি ৰক্কলী’’তি আহ। সো তেন অমতেনেৰ অভিসিত্তো হট্ঠতুট্ঠো হুত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেসি। সদ্ধায বলৰভাৰতো ৰিপস্সনাৰীথিং ন ওতরতি, তং ঞত্ৰা ভগৰা তস্স ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনায কম্মট্ঠানং সোধেত্ৰা অদাসি। সো সত্থারা দিন্ননযে ঠত্ৰা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপ্পটিপাটিযা অরহত্তং পাপুণি। তেনেতং ৰুত্তং ‘‘ৰক্কলিত্থেরৰত্থু চেত্থ নিদস্সন’’ন্তি। এত্থাতি সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমত্তভাৰে সেসিন্দ্রিযানং সকিচ্চাকরণে।

Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati, taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe.

ইতরকিচ্চভেদন্তি উপট্ঠানাদিকিচ্চৰিসেসং। পস্সদ্ধাদীতি আদি-সদ্দেন সমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো। হাপেতব্বন্তি যথা সদ্ধিন্দ্রিযস্স বলৰভাৰো ধম্মসভাৰপচ্চৰেক্খণেন হাযতি, এৰং ৰীরিযিন্দ্রিযস্স অধিমত্ততা পস্সদ্ধিআদিভাৰনায হাযতি সমাধিপক্খিযত্তা তস্সা। তথা হি সমাধিন্দ্রিযস্স অধিমত্ততং কোসজ্জপাততো রক্খন্তী ৰীরিযাদিভাৰনা ৰিয ৰীরিযিন্দ্রিযস্স অধিমত্ততং উদ্ধচ্চপাততো রক্খন্তী একংসতো হাপেতি। তেন ৰুত্তং ‘‘পস্সদ্ধআদিভাৰনায হাপেতব্ব’’ন্তি। সোণত্থেরস্স ৰত্থূতি সুকুমারসোণত্থেরস্স ৰত্থু। (মহাৰ॰ ২৪২; অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১.২০৫) সো হি আযস্মা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সীতৰনে ৰিহরন্তো ‘‘মম সরীরং সুখুমালং, ন চ সক্কা সুখেনেৰ সুখং অধিগন্তুং, কিলমেত্ৰাপি সমণধম্মো কাতব্বো’’তি তং ঠানচঙ্কমমেৰ অধিট্ঠায পধানং অনুযুঞ্জন্তো পাদতলেসু ফোটেসু উট্ঠিতেসুপি ৰেদনং অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা দল়্হং ৰীরিযং করোন্তো অচ্চারদ্ধৰীরিযতায ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি। সত্থা তত্থ গন্ত্ৰা ৰীণূপমোৰাদেন ওৰদিত্ৰা ৰীরিযসমতাযোজনৰীথিং দস্সেন্তো কম্মট্ঠানং সোধেত্ৰা গিজ্ঝকূটং গতো। থেরোপি সত্থারা দিন্ননযেন ৰীরিযসমতং যোজেত্ৰা ভাৰেন্তো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাসি। তেন ৰুত্তং ‘‘সোণত্থেরস্স ৰত্থু দস্সেতব্ব’’ন্তি। সেসেসুপীতি সতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্রিযেসুপি।

Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhaādibhāvanāya hāpetabba’’nti. Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu. (Mahāva. 242; a. ni. aṭṭha. 1.1.205) so hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti taṃ ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānaṃ anuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavīthiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi.

সমতন্তি সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনূনানধিকভাৰং, তথা সমাধিৰীরিযানং। যথা হি সদ্ধাপঞ্ঞানং ৰিসুং ৰিসুং ধুরিযধম্মভূতানং কিচ্চতো অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৰত্তনং ৰিসেসতো ইচ্ছিতব্বং, যতো নেসং সমধুরতায অপ্পনা সম্পজ্জতি, এৰং সমাধিৰীরিযানং কোসজ্জুদ্ধচ্চপক্খিকানং সমরসতায সতি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভনতো সম্পযুত্তধম্মানং অন্তদ্ৰযপাতাভাৰেন সম্মদেৰ অপ্পনা ইজ্ঝতি। ‘‘বলৰসদ্ধো’’তিআদি ব্যতিরেকমুখেন ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স সমত্থনং। তস্সত্থো যো বলৰতিযা সদ্ধায সমন্নাগতো অৰিসদঞাণো, সো মুধপ্পসন্নো হোতি, ন অৰেচ্চপ্পসন্নো। তথা হি অৰত্থুস্মিং পসীদতি সেয্যথাপি তিত্থিযসাৰকা। কেরাটিকপক্খন্তি সাঠেয্যপক্খং ভজতি। সদ্ধাহীনায পঞ্ঞায অতিধাৰন্তো ‘‘দেয্যৰত্থুপরিচ্চাগেন ৰিনা চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি দানমযং পুঞ্ঞং হোতী’’তিআদীনি পরিকপ্পেতি হেতুপতিরূপকেহি ৰঞ্চিতো, এৰংভূতো চ সুক্খতক্কৰিলুত্তচিত্তো পণ্ডিতানং ৰচনং নাদিযতি সঞ্ঞত্তিং ন গচ্ছতি। তেনাহ ‘‘ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৰিয রোগো অতেকিচ্ছো হোতী’’তি। যথা চেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসমভাৰো ন অত্থাৰহো, অনত্থাৰহোৰ, এৰং, সমাধিৰীরিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসমভাৰো ন অত্থাৰহো, অনত্থাৰহোৰ, তথা ন অৰিক্খেপাৰহো, ৰিক্খেপাৰহোৰাতি। কোসজ্জং অভিভৰতি, তেন অপ্পনং ন পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো। উদ্ধচ্চং অভিভৰতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো। তদুভযন্তি সদ্ধাপঞ্ঞাদ্ৰযং, সমাধিৰীরিযদ্ৰযঞ্চ। সমং কাতব্বন্তি সমরসং কাতব্বং ।

Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññaṃ nātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. ‘‘Balavasaddho’’tiādi byatirekamukhena vuttasseva atthassa samatthanaṃ. Tassattho yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito, evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, evaṃ, samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, tathā na avikkhepāvaho, vikkhepāvahovāti. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ .

সমাধিকম্মিকস্সাতি সমথকম্মট্ঠানিকস্স। এৰন্তি এৰং সন্তে, সদ্ধায থোকং বলৰভাৰে সতীতি অত্থো। সদ্দহন্তোতি ‘‘পথৰী পথৰীতি মনসিকরণমত্তেন কথং ঝানুপ্পত্তী’’তি অচিন্তেত্ৰা ‘‘অদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰুত্তৰিধি ইজ্ঝিস্সতী’’তি সদ্দহন্তো সদ্ধং জনেন্তো। ওকপ্পেন্তোতি আরম্মণং অনুপৰিসিত্ৰা ৰিয অধিমুচ্চনৰসেন অৰকপ্পেন্তো পক্খন্দন্তো। একগ্গতা বলৰতী ৰট্টতি সমাধিপ্পধানত্তা ঝানস্স। উভিন্নন্তি সমাধিপঞ্ঞানং। সমাধিকম্মিকস্স সমাধিনো অধিমত্ততায পঞ্ঞায অধিমত্ততাপি ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘সমতাযপী’’তি, সমভাৰেনাপীতি অত্থো। অপ্পনাতি লোকিযপ্পনা। তথা হি ‘‘হোতিযেৰা’’তি সাসঙ্কং ৰদতি। লোকুত্তরপ্পনা পন তেসং সমভাৰেনেৰ ইচ্ছিতা। যথাহ ‘‘সমথৰিপস্সনং যুগনন্ধং ভাৰেতী’’তি (অ॰ নি॰ ৪.১৭০; পটি॰ ম॰ ২.৫)।

Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavīti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti lokiyappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha ‘‘samathavipassanaṃ yuganandhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5).

যদি ৰিসেসতো সদ্ধাপঞ্ঞানং, সমাধিৰীরিযানঞ্চ সমতাৰ ইচ্ছিতা, কথং সতীতি আহ ‘‘সতি পন সব্বত্থ বলৰতী ৰট্টতী’’তি। সব্বত্থাতি লীনুদ্ধচ্চপক্খিকেসু পঞ্চসু ইন্দ্রিযেসু। উদ্ধচ্চপক্খিকেকদেসে গণ্হন্তো ‘‘সদ্ধাৰীরিযপঞ্ঞান’’ন্তি আহ। অঞ্ঞথা পীতি চ গহেতব্বা সিযা। তথা হি ‘‘কোসজ্জপক্খিকেন সমাধিনা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং, ন ‘‘পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাহী’’তি। সাতি সতি। সব্বেসু রাজকম্মেসু নিযুত্তো সব্বকম্মিকো। তেনাতি তেন সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বট্ঠেন কারণেন। আহ অট্ঠকথাযং। সব্বত্থ নিযুত্তা সব্বত্থিকা সব্বত্থ লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্তা, সব্বে ৰা লীনে, উদ্ধতে চ চিত্তে ভাৰেতব্বা বোজ্ঝঙ্গা অত্থিকা এতাযাতি সব্বত্থিকা। চিত্তন্তি কুসলং চিত্তং। তস্স হি সতি পটিসরণং পরাযণং অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায। তেনাহ ‘‘আরক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তিআদি।

Yadi visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatāva icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathā pīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhikena samādhinā’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. ti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tenāti tena sabbattha icchitabbaṭṭhena kāraṇena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā, sabbe vā līne, uddhate ca citte bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Cittanti kusalaṃ cittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.

খন্ধাদিভেদে অনোগাল়্হপঞ্ঞানন্তি পরিযত্তিবাহুসচ্চৰসেনপি খন্ধাযতনাদীসু অপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধীনং। বহুস্সুতসেৰনা হি সুতমযঞাণাৰহা। তরুণৰিপস্সনাসমঙ্গীপি ভাৰনামযঞাণে ঠিতত্তা একংসতো পঞ্ঞৰা এৰ নাম হোতীতি আহ ‘‘সমপঞ্ঞাস লক্খণপরিগ্গাহিকায উদযব্বযপঞ্ঞায সমন্নাগতপুগ্গলসেৰনা’’তি। ঞেয্যধম্মস্স গম্ভীরভাৰৰসেন তপ্পরিচ্ছেদকঞাণস্স গম্ভীরভাৰগ্গহণন্তি আহ ‘‘গম্ভীরেসু খন্ধাদীসু পৰত্তায গম্ভীরপঞ্ঞাযা’’তি। তঞ্হি ঞেয্যং তাদিসায পঞ্ঞায চরিতব্বতো গম্ভীরঞাণচরিযং, তস্সা ৰা পঞ্ঞায তত্থ পভেদতো পৰত্তি গম্ভীরঞাণচরিযা, তস্সা পচ্চৰেক্খণাতি আহ ‘‘গম্ভীরপঞ্ঞায পভেদপচ্চৰেক্খণা’’তি। যথা সতিৰেপুল্লপ্পত্তো নাম অরহা এৰ, এৰং পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তোতিপি সো এৰাতি আহ ‘‘অরহত্তমগ্গেন ভাৰনাপারিপূরী হোতী’’তি। ৰীরিযাদীসুপি এসেৰ নযো।

Khandhādibhede anogāḷhapaññānanti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha ‘‘samapaññāsa lakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā’’ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha ‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ, tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’ti. Yathā sativepullappatto nāma arahā eva, evaṃ paññāvepullappattotipi so evāti āha ‘‘arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī’’ti. Vīriyādīsupi eseva nayo.

‘‘তত্তং অযোখিলং হত্থে গমেন্তী’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ৩.২৫০, ২৬৭; অ॰ নি॰ ৩.৩৬) ৰুত্তপঞ্চৰিধবন্ধনকম্মকারণা নিরযে নিব্বত্তসত্তস্স যেভুয্যেন সব্বপঠমং করোন্তীতি, দেৰদূতসুত্তাদীসু তস্স আদিতো ৰুত্তত্তা চ আহ ‘‘পঞ্চৰিধবন্ধনকম্মকারণতো পট্ঠাযা’’তি। সকটৰহনাদিকালেতি আদি-সদ্দেন তদঞ্ঞমনুস্সেহি, তিরচ্ছানেহি চ ৰিবাধিযমানকালং সঙ্গণ্হাতি। ‘‘একং বুদ্ধন্তর’’ন্তি ইদং অপরাপরং পেতেসু এৰ উপ্পজ্জনকসত্তৰসেন ৰুত্তং, একচ্চানং ৰা পেতানং একচ্চতিরচ্ছানানং ৰিয তথা দীঘাযুকতাপি সিযাতি তথা ৰুত্তং। তথা হি ‘‘কালো নাগরাজা চতুন্নং বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰং লভিত্ৰা ঠিতো মেত্তেয্যস্সপি ভগৰতো সম্মুখীভাৰং লভিস্সতী’’তি ৰদন্তি, যং তস্স কপ্পাযুকতা ৰুত্তা।

‘‘Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādinā (ma. ni. 3.250, 267; a. ni. 3.36) vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti, devadūtasuttādīsu tassa ādito vuttattā ca āha ‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’ti. Sakaṭavahanādikāleti ādi-saddena tadaññamanussehi, tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ekaṃ buddhantara’’nti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi ‘‘kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhito metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatī’’ti vadanti, yaṃ tassa kappāyukatā vuttā.

আনিসংসদস্সাৰিনোতি ‘‘ৰীরিযাযত্তো এৰ সব্বো লোকুত্তরো, লোকিযো চ ৰিসেসাধিগমো’’তি এৰং ৰীরিযে আনিসংসদস্সনসীলস্স। গমনৰীথিন্তি সপুব্বভাগং নিব্বানগামিনিং পটিপদং, সহ ৰিপস্সনায অরিযমগ্গপটিপাটি , সত্তৰিসুদ্ধিপরম্পরা ৰা। সা হি ভিক্খুনো ৰট্টনিয্যানায গন্তব্বা পটিপদাতি কত্ৰা গমনৰীথি নাম। কাযদল়্হীবহুলোতি যথা তথা কাযস্স দল়্হীকম্মপ্পসুতো। পিণ্ডন্তি রট্ঠপিণ্ডং। পচ্চযদাযকানং অত্তনি কারস্স অত্তনো সম্মাপটিপত্তিযা মহপ্ফলভাৰস্স করণেন পিণ্ডস্স ভিক্খায পটিপূজনা পিণ্ডাপচাযনং।

Ānisaṃsadassāvinoti ‘‘vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro, lokiyo ca visesādhigamo’’ti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. Gamanavīthinti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ, saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi , sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma. Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto. Piṇḍanti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanaṃ.

নীহরন্তোতি পত্তথৰিকতো নীহরন্তো। তং সদ্দং সুত্ৰাতি তং উপাসিকায ৰচনং অত্তনো ৰসনপণ্ণসালদ্ৰারে ঠিতোৰ পঞ্চাভিঞ্ঞতায দিব্বসোতেন সুত্ৰা। মনুস্সসম্পত্তি, দিব্বসম্পত্তি, নিব্বানসম্পত্তীতি ইমা তিস্সো সম্পত্তিযো। দাতুং সক্খিস্সসীতি ‘‘তযি কতেন দানমযেন, ৰেয্যাৰচ্চমযেন চ পুঞ্ঞকম্মেন খেত্তৰিসেসভাৰূপগমনেন অপরাপরং দেৰমনুস্সসম্পত্তিযো, অন্তে নিব্বানসম্পত্তিঞ্চ দাতুং সক্খিস্সসী’’তি থেরো অত্তানং পুচ্ছতি। সিতং করোন্তো ৰাতি ‘‘অকিচ্ছেনেৰ মযা ৰট্টদুক্খং সমতিক্কন্ত’’ন্তি পচ্চৰেক্খণাৰসানে সঞ্জাতপামোজ্জৰসেন সিতং করোন্তো এৰ।

Nīharantoti pattathavikato nīharanto. Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ attano vasanapaṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasīti ‘‘tayi katena dānamayena, veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo, ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī’’ti thero attānaṃ pucchati. Sitaṃ karonto vāti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva.

ৰিপ্পটিপন্নন্তি জাতিধম্মকুলধম্মাদিলঙ্ঘনেন অসম্মাপটিপন্নং। এৰং যথা অসম্মাপটিপন্নো পুত্তো তায এৰ অসম্মাপটিপত্তিযা কুলসন্তানতো বাহিরো হুত্ৰা পিতু সন্তিকা দাযজ্জস্স ন ভাগী, এৰং। কুসীতোপি তেন কুসীতভাৰেন অসম্মাপটিপন্নো সত্থু সন্তিকা লদ্ধব্বঅরিযধনদাযজ্জস্স ন ভাগী। আরদ্ধৰীরিযোৰ লভতি সম্মাপটিপজ্জনতো। উপ্পজ্জতি ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গোতি যোজনা, এৰং সব্বত্থ।

Vippaṭipannanti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. Evaṃ yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, evaṃ. Kusītopi tena kusītabhāvena asammāpaṭipanno satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā, evaṃ sabbattha.

মহাতি সীলাদীহি গুণেহি মহন্তো ৰিপুলো অনঞ্ঞসাধারণো। তং পনস্স গুণমহত্তং দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনেন লোকে পাকটন্তি দস্সেন্তো ‘‘সত্থুনো হী’’তিআদিমাহ।

Mahāti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘satthuno hī’’tiādimāha.

যস্মা সত্থুসাসনে পব্বজিতস্স পব্বজ্জূপগমেন সক্যপুত্তস্সভাৰো সম্পজাযতি, তস্মা বুদ্ধপুত্তভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অসম্ভিন্নাযা’’তিআদিমাহ।

Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamena sakyaputtassabhāvo sampajāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘asambhinnāyā’’tiādimāha.

অলসানং ভাৰনায নামমত্তম্পি অজানন্তানং কাযদল়্হীবহুলানং যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখাদিঅনুযুঞ্জনকানং তিরচ্ছানকথিকানং পুগ্গলানং দূরতো ৰজ্জনা কুসীতপুগ্গলপরিৰজ্জনা। ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জাযা’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.৪২৩; ৩.৬৫; সং॰ নি॰ ৪.১২০; মহানি॰ ১৬১) ভাৰনারদ্ধৰসেন আরদ্ধৰীরিযানং দল়্হপরক্কমানং কালেন কালং উপসঙ্কমনা আরদ্ধৰীরিযপুগ্গলসেৰনা। তেনাহ ‘‘কুচ্ছিং পূরেত্ৰা’’তিআদি। ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি॰ ১.৬৪) পন জাতিমহত্তপচ্চৰেক্খণা, সব্রহ্মচারীমহত্তপচ্চৰেক্খণাতি ইদং দ্ৰযং ন গহিতং, থিনমিদ্ধৰিনোদনতা, সম্মপ্পধানপচ্চৰেক্খণতাতি ইদং দ্ৰযং গহিতং। তত্থ আনিসংসদস্সাৰিতায এৰ সম্মপ্পধানপচ্চৰেক্খণা গহিতা হোতি লোকিযলোকুত্তরৰিসেসাধিগমস্স ৰীরিযাযত্ততাদস্সনভাৰতো। থিনমিদ্ধৰিনোদনং তদধিমুত্ততায এৰ গহিতং হোতি, ৰীরিযুপ্পাদনে যুত্তপ্পযুত্তস্স থিনমিদ্ধৰিনোদনং অত্থসিদ্ধমেৰ। তত্থ থিনমিদ্ধৰিনোদনকুসীতপুগ্গলপরিৰজ্জনআরদ্ধৰীরিযপুগ্গলসেৰন- তদধিমুত্ততাপটিপক্খৰিধমনপচ্চযূপসংহারৰসেন, অপাযভযপচ্চৰেক্খণাদযো সমুত্তেজনৰসেন ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদকা দট্ঠব্বা।

Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanā. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.423; 3.65; saṃ. ni. 4.120; mahāni. 161) bhāvanāraddhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā. Tenāha ‘‘kucchiṃ pūretvā’’tiādi. Visuddhimagge (visuddhi. 1.64) pana jātimahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatāti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato. Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti, vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva. Tattha thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.

পুরিমুপ্পন্না পীতি পরতো উপ্পজ্জনকপীতিযা ৰিসেসকারণসভাগহেতুভাৰতো ‘‘পীতিযেৰ পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মা’’তি ৰুত্তা, তস্সা পন বহুসো পৰত্তিযা পুথুত্তং উপাদায বহুৰচননিদ্দেসো। যথা সা উপ্পজ্জতি, এৰং পটিপত্তি তস্সা উপ্পাদকমনসিকারো।

Purimuppannā pīti parato uppajjanakapītiyā visesakāraṇasabhāgahetubhāvato ‘‘pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā’’ti vuttā, tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso. Yathā sā uppajjati, evaṃ paṭipatti tassā uppādakamanasikāro.

‘‘বুদ্ধানুস্সতী’’তিআদীসু ৰত্তব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১২৩) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং।

‘‘Buddhānussatī’’tiādīsu vattabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.123) vuttanayeneva veditabbaṃ.

বুদ্ধানুস্সতিযা উপচারসমাধিনিট্ঠত্তা ৰুত্তং ‘‘যাৰ উপচারা’’তি। সকলসরীরং ফরমানোতি পীতিসমুট্ঠানেহি পণীতরূপেহি সকলসরীরং ফরমানো। ধম্মগুণে অনুস্সরন্তস্সাপি যাৰ উপচারা সকলসরীরং ফরমানো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতীতি যোজনা, এৰং সেসঅনুস্সতীসু। পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৰেক্খণাযঞ্চ যোজেতব্বং তস্সাপি ৰিমুত্তাযতনভাৰেন তগ্গতিকত্তা। সঙ্খারানং সপ্পদেসৰূপসমেপি নিপ্পদেসৰূপসমে ৰিয তথা পঞ্ঞায পৰত্তিতো ভাৰনামনসিকারো কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থো হুত্ৰা উপচারসমাধিং আৰহন্তো তথারূপপীতিসোমনস্সসমন্নাগতো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতীতি আহ ‘‘সমাপত্তিযা…পে॰… পচ্চৰেক্খন্তস্সাপী’’তি। তত্থ ‘‘ৰিক্খম্ভিতা কিলেসা’’তি পাঠো। তে হি ন সমুদাচরন্তীতি। ইতি-সদ্দো কারণত্থো, যস্মা ন সমুদাচরন্তি, তস্মা তং নেসং অসমুদাচারং পচ্চৰেক্খন্তস্সাতি যোজনা । ন হি কিলেসে পচ্চৰেক্খন্তস্স বোজ্ঝঙ্গুপ্পত্তি যুত্তা। পসাদনীযেসু ঠানেসু পসাদসিনেহাভাৰেন থূসসমহদযতা লূখতা, সা তত্থ আদরগারৰাকরণেন ৰিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অসক্কচ্চকিরিযায সংসূচিতলূখভাৰে’’তি।

Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘yāva upacārā’’ti. Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno. Dhammaguṇe anussarantassāpi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā, evaṃ sesaanussatīsu. Pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Saṅkhārānaṃ sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti āha ‘‘samāpattiyā…pe… paccavekkhantassāpī’’ti. Tattha ‘‘vikkhambhitā kilesā’’ti pāṭho. Te hi na samudācarantīti. Iti-saddo kāraṇattho, yasmā na samudācaranti, tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā . Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā. Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thūsasamahadayatā lūkhatā, sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’ti.

কাযচিত্তদরথৰূপসমলক্খণা পস্সদ্ধি এৰ যথাৰুত্তবোধিঅঙ্গভূতো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তস্স পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স এৰং উপ্পাদো হোতীতি যোজনা।

Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa evaṃ uppādo hotīti yojanā.

পণীতভোজনসেৰনতাতি পণীতসপ্পাযভোজনসেৰ নতা । উতুইরিযাপথসুখগ্গহণেন সপ্পাযউতুইরিযাপথগ্গহণং দট্ঠব্বং। তঞ্হি তিৰিধম্পি সপ্পাযং সেৰিযমানং কাযস্স কল্লতাপাদনৰসেন চিত্তস্স কল্লতং আৰহন্তং দুৰিধাযপি পস্সদ্ধিযা কারণং হোতি। অহেতুকং সত্তেসু লব্ভমানং সুখদুক্খন্তি অযমেকো অন্তো, ইস্সরাদিৰিসমহেতুকন্তি পন অযং দুতিযো। এতে উভো অন্তে অনুপগম্ম যথাসকং কম্মুনা হোতীতি অযং মজ্ঝিমা পটিপত্তি। মজ্ঝত্তো পযোগো যস্স সো মজ্ঝত্তপযোগো, তস্স ভাৰো মজ্ঝত্তপযোগতা। অযঞ্হি পহায সারদ্ধকাযতং পস্সদ্ধকাযতায কারণং হোন্তী পস্সদ্ধিদ্ৰযং আৰহতি, এতেনেৰ সারদ্ধকাযপুগ্গলপরিৰজ্জনপস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৰনানং তদাৰহনতা সংৰণ্ণিতাতি দট্ঠব্বং।

Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanaseva natā . Utuiriyāpathasukhaggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo. Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo majjhattapayogatā. Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati, eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.

যথাসমাহিতাকারসল্লক্খণৰসেন গয্হমানো পুরিমুপ্পন্নো সমথো এৰ সমথনিমিত্তং। নানারম্মণে পরিব্ভমনেন ৰিৰিধং অগ্গং এতস্সাতি ব্যগ্গো, ৰিক্খেপো। তথা হি সো অনৰট্ঠানরসো, ভন্ততাপচ্চুপট্ঠানো চ ৰুত্তো, একগ্গতাভাৰতো ব্যগ্গপটিপক্খোতি অব্যগ্গো, সমাধি। সো এৰ নিমিত্তন্তি পুব্বে ৰিয ৰত্তব্বং। তেনাহ ‘‘অৰিক্খেপট্ঠেন চ অব্যগ্গনিমিত্ত’’ন্তি।

Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva samathanimittaṃ. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto, ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca abyagganimitta’’nti.

ৰত্থুৰিসদকিরিযা, ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনা চ পঞ্ঞাৰহা ৰুত্তা, সমাধানাৰহাপি তা হোন্তি সমাধানাৰহভাৰেনেৰ পঞ্ঞাৰহভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ৰত্থুৰিসদ…পে॰… ৰেদিতব্বা’’তি।

Vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vatthuvisada…pe… veditabbā’’ti.

করণভাৰনাকোসল্লানং অৰিনাভাৰতো, রক্খনকোসল্লস্স চ তংমূলকত্তা ‘‘নিমিত্তকুসলতা নাম কসিণনিমিত্তস্স উগ্গহণকুসলতা’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং। কসিণনিমিত্তস্সাতি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং। অসুভনিমিত্তস্সাপি হি যস্স কস্সচি ঝানুপ্পত্তিনিমিত্তস্স উগ্গহণকোসল্লং নিমিত্তকুসলতা এৰাতি। অতিসিথিলৰীরিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পঞ্ঞাপযোগমন্দতং , পমোদৰেকল্লঞ্চ সঙ্গণ্হাতি। তস্স পগ্গণ্হনন্তি তস্স লীনস্স চিত্তস্স ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদিসমুট্ঠাপনেন লযাপত্তিতো সমুদ্ধরণং। ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato, rakkhanakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā’’ icceva vuttaṃ. Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittassāpi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogamandataṃ , pamodavekallañca saṅgaṇhāti. Tassa paggaṇhananti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৰে, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায। তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৰে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি সুসমুট্ঠাপযং হোতি। সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো পরিত্তং অগ্গিং উজ্জালিতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৰাতঞ্চ দদেয্য, ন চ পংসুকেন ওকিরেয্য, ভব্বো নু খো সো পুরিসো পরিত্তং অগ্গিং উজ্জালিতুন্তি। এৰং ভন্তে’’তি (সং॰ নি॰ ৫.২৩৪)।

‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

এত্থ চ যথাসকং আহারৰসেন ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৰনাসমুট্ঠাপনাতি ৰেদিতব্বা, সা অনন্তরং ৰিভাৰিতা এৰ। আরদ্ধৰীরিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পঞ্ঞাপযোগবলৰতং, পমোদুব্বিলাৰনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি। তস্স নিগ্গণ্হনন্তি তস্স উদ্ধতস্স চিত্তস্স সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদিসমুট্ঠাপনেন উদ্ধতাপত্তিতো নিসেধনং। ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা –

Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva. Āraddhavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogabalavataṃ, pamodubbilāvanañca saṅgaṇhāti. Tassa niggaṇhananti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৰে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায। তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৰে, চিত্তং তং এতেহি ধম্মেহি সুৰূপসমযং হোতি। সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৰ তিণানি…পে॰… পংসুকেন চ ওকিরেয্য, ভব্বো নু খো সো পুরিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুন্তি। এৰং ভন্তে’’তি (সং॰ নি॰ ৫.২৩৪)।

‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

এত্থাপি যথাসকং আহারৰসেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৰনাসমুট্ঠাপনাতি ৰেদিতব্বা, তত্থ পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনা ৰুত্তা এৰ। সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অনন্তরং ৰক্খতি। পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযাতি পঞ্ঞাব্যাপারস্স অপ্পভাৰেন। যথা হি দানং অলোভপধানং, সীলং অদোসপধানং, এৰং ভাৰনা অমোহপধানা। তত্থ যদা পঞ্ঞা ন বলৰতী হোতি, তদা ভাৰনা পুব্বেনাপরং ৰিসেসাৰহা ন হোতি, অনভিসঙ্খতো ৰিয আহারো পুরিসস্স যোগিনো চিত্তস্স অভিরুচিং ন জনেতি, তেন তং নিরস্সাদং হোতি, তথা ভাৰনায সম্মদেৰ অৰীথিপটিপত্তিযা উপসমসুখং ন ৰিন্দতি, তেনাপি চিত্তং নিরস্সাদং হোতি। তেন ৰুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপযোগ…পে॰… নিরস্সাদং হোতী’’তি। তস্স সংৰেগুপ্পাদনং, পসাদুপ্পাদনঞ্চ তিকিচ্ছনন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠ সংৰেগৰত্থূনী’’তিআদিমাহ। তত্থ জাতিজরাব্যাধিমরণানি যথারহং সুগতিযং, দুগ্গতিযঞ্চ হোন্তীতি তদঞ্ঞমেৰ পঞ্চৰিধবন্ধনাদিখুপ্পিপাসাদি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিবাধনাদিহেতুকং অপাযদুক্খং দট্ঠব্বং, তযিদং সব্বং তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নভৰনিস্সিতং গহিতন্তি অতীতে অনাগতে চ কালে ৰট্টমূলকদুক্খানি ৰিসুং গহিতানি। যে পন সত্তা আহারূপজীৰিনো, তত্থ চ উট্ঠানফলূপজীৰিনো, তেসং অঞ্ঞেহি অসাধারণং জীৰিকাদুক্খং অট্ঠমং সংৰেগৰত্থু গহিতন্তি দট্ঠব্বং। অযং ৰুচ্চতি সমযে সম্পহংসনাতি অযং ভাৰনাচিত্তস্স সম্পহংসিতব্বসমযে ৰুত্তনযেন সংৰেগজননৰসেন চেৰ পসাদুপ্পাদনৰসেন চ সম্মদেৰ পহংসনা, সংৰেগজননপুব্বকপসাদুপ্পাদনেন তোসনাতি অত্থো।

Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva. Samādhisambojjhaṅgassa anantaraṃ vakkhati. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhapadhānaṃ, sīlaṃ adosapadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohapadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti, anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti, tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘paññāpayoga…pe… nirassādaṃ hotī’’ti. Tassa saṃveguppādanaṃ, pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādi aññamaññaṃ vibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvikādukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti attho.

সম্মাপটিপত্তিং আগম্মাতি লীনুদ্ধচ্চৰিরহেন, সমথৰীথিপটিপত্তিযা চ সম্মা অৰিসমং সম্মদেৰ ভাৰনাপটিপত্তিং আগম্ম। ‘‘অলীন’’ন্তিআদীসু কোসজ্জপক্খিকানং ধম্মানং অনধিমত্ততায অলীনং, উদ্ধচ্চপক্খিকানং অনধিমত্ততায অনুদ্ধতং, পঞ্ঞাপযোগসম্পত্তিযা, উপসমসুখাধিগমেন চ অনিরস্সাদং, ততো এৰ আরম্মণে সমপ্পৰত্তং সমথৰীথিপটিপন্নং। তত্থ অলীনতায পগ্গহে, অনুদ্ধততায নিগ্গহে, অনিরস্সাদতায সম্পহংসনে ন ব্যাপারং আপজ্জতি। অলীনানুদ্ধততা হি আরম্মণে সমপ্পৰত্তং, অনিরস্সাদতায সমথৰীথিপটিপন্নং, সমপ্পৰত্তিযা ৰা অলীনং অনুদ্ধতং। সমথৰীথিপটিপত্তিযা অনিরস্সাদন্তি দট্ঠব্বং। অযং ৰুচ্চতি সমযে অজ্ঝুপেক্খনতাতি অযং অজ্ঝুপেক্খিতব্বসমযে ভাৰনাচিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৰটতাসঙ্খাতং পটিপক্খং অভিভুয্য পেক্খনা ৰুচ্চতি। পটিপক্খৰিক্খম্ভনতো, ৰিপস্সনায অধিট্ঠানভাৰূপগমনতো চ উপচারজ্ঝানম্পি সমাধান কিচ্চনিপ্ফত্তিযা পুগ্গলস্স সমাহিতভাৰসাধনং এৰাতি তত্থ সমধুরভাৰেনাহ ‘‘উপচারং ৰা অপ্পনং ৰা’’তি।

Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. ‘‘Alīna’’ntiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ, uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ, paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ, tato eva ārammaṇe samappavattaṃsamathavīthipaṭipannaṃ. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatā hi ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ, samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ. Samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāsaṅkhātaṃ paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato, vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhāna kiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanaṃ evāti tattha samadhurabhāvenāha ‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’ti.

উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা ধম্মাতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং। অনুরোধৰিরোধৰিপ্পহানৰসেন মজ্ঝত্তভাৰো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স কারণং তস্মিং সতি সিজ্ঝনতো, অসতি চ অসিজ্ঝনতো। সো চ মজ্ঝত্তভাৰো ৰিসযৰসেন দুৰিধোতি আহ ‘‘সত্তমজ্ঝত্ততা সঙ্খারমজ্ঝত্ততা’’তি। তদুভযে চ ৰিরুজ্ঝনং পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনায এৰ দূরীকতন্তি অনুরুজ্ঝনস্সেৰ পহানৰিধিং দস্সেতুং ‘‘সত্তমজ্ঝত্ততা’’তিআদি ৰুত্তং। তেনাহ ‘‘সত্তসঙ্খারকেলাযনপুগ্গলপরিৰজ্জনতা’’তি। উপেক্খায হি ৰিসেসতো রাগো পটিপক্খো। তথা চাহ ‘‘উপেক্খা রাগবহুলস্স ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তি (ৰিসুদ্ধি॰ ১.২৬৭)। দ্ৰীহাকারেহীতি কম্মস্সকতাপচ্চৰেক্খণং, অত্তসুঞ্ঞতাপচ্চৰেক্খণন্তি ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি। দ্ৰীহেৰাতি অৰধারণং সঙ্খ্যাসমানতাদস্সনত্থং। সঙ্খ্যা এৰেত্থ সমানা, ন সঙ্খ্যেয্যং সব্বথা সমানন্তি। অস্সামিকভাৰো অনত্তনিযতা। সতি হি অত্তনি তস্স কিঞ্চনভাৰেন চীৰরং, অঞ্ঞং ৰা কিঞ্চি অত্তনিযং নাম সিযা, সো পন কোচি নত্থেৰাতি অধিপ্পাযো। অনদ্ধনিযন্তি ন অদ্ধানক্খমং ন চিরট্ঠাযি, ইত্তরং অনিচ্চন্তি অত্থো। তাৰকালিকন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং।

Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato. So ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’ti. Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sattamajjhattatā’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha ‘‘upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.267). Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ, attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi. Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ. Saṅkhyā evettha samānā, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. Assāmikabhāvo anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ, aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so pana koci natthevāti adhippāyo. Anaddhaniyanti na addhānakkhamaṃ na ciraṭṭhāyi, ittaraṃ aniccanti attho. Tāvakālikanti tasseva vevacanaṃ.

মমাযতীতি মমত্তং করোতি ‘‘মমা’’তি তণ্হায পরিগ্গয্হ তিট্ঠতি।

Mamāyatīti mamattaṃ karoti ‘‘mamā’’ti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati.

মমাযন্তাতি মানং দব্বং করোন্তা।

Mamāyantāti mānaṃ dabbaṃ karontā.

অযং সতিপট্ঠানদেসনা পুব্বভাগমগ্গৰসেন দেসিতাতি পুব্বভাগিযবোজ্ঝঙ্গে সন্ধাযাহ ‘‘বোজ্ঝঙ্গপরিগ্গাহিকা সতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি। সেসং ৰুত্তনযত্তা সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।

Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha ‘‘bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasacca’’nti. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

বোজ্ঝঙ্গপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

চতুসচ্চপব্বৰণ্ণনা

Catusaccapabbavaṇṇanā

৩৮৬. যথাসভাৰতোতি অৰিপরীতসভাৰতো। বাধনক্খণতো যো যো ৰা সভাৰো যথাসভাৰো, ততো, রুপ্পনাদি কক্খল়াদিসভাৰতোতি অত্থো। জনিকং সমুট্ঠাপিকন্তি পৰত্তলক্খণস্স দুক্খস্স জনিকং নিমিত্তলক্খণস্স সমুট্ঠাপিকং। পুরিমতণ্হন্তি যথাপরিগ্গহিতস্স দুক্খস্স নিব্বত্তিতো পুরেতরং সিদ্ধং তণ্হং। সিদ্ধে হি কারণে তস্স ফলুপ্পত্তি। অযং দুক্খসমুদযোতি পজানাতীতি যোজনা। অযং দুক্খনিরোধোতি এত্থাপি এসেৰ নযো। উভিন্নং অপ্পৰত্তিন্তি দুক্খং, সমুদযো চাতি দ্ৰিন্নং অপ্পৰত্তিনিমিত্তং, তদুভযং ন পৰত্তি এতাযাতি অপ্পৰত্তি, অসঙ্খতা ধাতু। দুক্খং দুক্খসচ্চং পরিজানাতি পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পরিচ্ছিন্দতীতি দুক্খপরিজাননো, অরিযমগ্গো, তং দুক্খপরিজাননং। সেসপদদ্ৰযেপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো।

386.Yathāsabhāvatoti aviparītasabhāvato. Bādhanakkhaṇato yo yo vā sabhāvo yathāsabhāvo, tato, ruppanādi kakkhaḷādisabhāvatoti attho. Janikaṃ samuṭṭhāpikanti pavattalakkhaṇassa dukkhassa janikaṃ nimittalakkhaṇassa samuṭṭhāpikaṃ. Purimataṇhanti yathāpariggahitassa dukkhassa nibbattito puretaraṃ siddhaṃ taṇhaṃ. Siddhe hi kāraṇe tassa phaluppatti. Ayaṃ dukkhasamudayoti pajānātīti yojanā. Ayaṃ dukkhanirodhoti etthāpi eseva nayo. Ubhinnaṃ appavattinti dukkhaṃ, samudayo cāti dvinnaṃ appavattinimittaṃ, tadubhayaṃ na pavatti etāyāti appavatti, asaṅkhatā dhātu. Dukkhaṃ dukkhasaccaṃ parijānāti pariññābhisamayavasena paricchindatīti dukkhaparijānano, ariyamaggo, taṃ dukkhaparijānanaṃ. Sesapadadvayepi iminā nayena attho veditabbo.

দুক্খসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā

৩৮৮. এৰং ৰুত্তাতি এৰং উদ্দেসৰসেন ৰুত্তা। সব্বসত্তানং পরিযাদানৰচনং ব্যাপনিচ্ছাৰসেন আমেডিতনিদ্দেসভাৰতো। সত্তনিকাযেতি সত্তানং নিকাযে, সত্তঘটে সত্তসমূহেতি অত্থো। দেৰমনুস্সাদিভেদাসু হি গতীসু ভুম্মদেৰাদিখত্তিযাদিহত্থিআদিখুপ্পিপাসিকাদিতংতংজাতিৰিসিট্ঠো সত্তসমূহো সত্তনিকাযো। নিপ্পরিযাযতো খন্ধানং পঠমাভিনিব্বত্তি জাতীতি কত্ৰা ‘‘জননং জাতী’’তি ৰত্ৰা স্ৰাযং উপ্পাদৰিকারো অপরিনিপ্ফন্নো যেসু খন্ধেসু ইচ্ছিতব্বো, তে তেনেৰ সদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘সৰিকারান’’ন্তিআদি ৰুত্তং। সৰিকারানন্তি উপ্পাদসঙ্খাতেন ৰিকারেন সৰিকারানং। জাতিআদীনি হি তীণি লক্খণানি ধম্মানং ৰিকারৰিসেসাতি। ‘‘উপসগ্গমণ্ডিতৰেৰচন’’ন্তি ইমিনা কেৰলং উপসগ্গেন পদৰড্ঢনং কতন্তি দস্সেতি। অনুপৰিট্ঠাকারেনাতি অণ্ডকোসং, ৰত্থিকোসঞ্চ ওগাহনাকারেন। নিব্বত্তিসঙ্খাতেনাতি আযতনানং পারিপূরিসংসিদ্ধিসঙ্খাতেন।

388.Evaṃ vuttāti evaṃ uddesavasena vuttā. Sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ byāpanicchāvasena āmeḍitaniddesabhāvato. Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye, sattaghaṭe sattasamūheti attho. Devamanussādibhedāsu hi gatīsu bhummadevādikhattiyādihatthiādikhuppipāsikāditaṃtaṃjātivisiṭṭho sattasamūho sattanikāyo. Nippariyāyato khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jātīti katvā ‘‘jananaṃ jātī’’ti vatvā svāyaṃ uppādavikāro aparinipphanno yesu khandhesu icchitabbo, te teneva saddhiṃ dassetuṃ ‘‘savikārāna’’ntiādi vuttaṃ. Savikārānanti uppādasaṅkhātena vikārena savikārānaṃ. Jātiādīni hi tīṇi lakkhaṇāni dhammānaṃ vikāravisesāti. ‘‘Upasaggamaṇḍitavevacana’’nti iminā kevalaṃ upasaggena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti. Anupaviṭṭhākārenāti aṇḍakosaṃ, vatthikosañca ogāhanākārena. Nibbattisaṅkhātenāti āyatanānaṃ pāripūrisaṃsiddhisaṅkhātena.

অথ ৰা জননং জাতীতি অপরিপুণ্ণাযতনং জাতিমাহ। সঞ্জাতীতি সম্পুণ্ণাযতনং। সম্পুণ্ণা হি জাতি সঞ্জাতি। ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তীতি অণ্ডজজলাবুজৰসেন জাতি। তে হি অণ্ডকোসং, ৰত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তা পৰিসন্তা ৰিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি। অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তীতি সংসেদজওপপাতিকৰসেন। তে হি পাকটা এৰ হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি। অভিব্যত্তা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি। ‘‘জননং জাতী’’তিআদি আযতনৰসেন, যোনিৰসেন চ দ্ৰীহি দ্ৰীহি পদেহি সব্বসত্তে পরিযাদিযিত্ৰা জাতিং দস্সেতুং ৰুত্তং। ‘‘তেসং তেসং সত্তানং…পে॰… অভিনিব্বত্তী’’তি সত্তৰসেন ৰুত্তত্তা সম্মুতিকথা। পাতুভাৰোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা, তেন ‘‘আযতনানং পটিলাভো’’তি ইমস্স পদস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো। অযম্পি হি পরমত্থকথাতি। একৰোকারভৰাদীসূতি একচতুপঞ্চৰোকারভৰেসু। তস্মিং খন্ধানং পাতুভাৰে সতি। আযতনানং পটিলাভোতি একচতুৰোকারভৰেসু দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং আযতনানং ৰসেন, সেসেসু রূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৰিকলাৰিকলিন্দ্রিযানং ৰসেন সত্তন্নং, নৰন্নং, দসন্নং, পুনদসন্নং, একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৰসেন সঙ্গহো দট্ঠব্বো। পাতুভৰন্তানেৰ, ন কুতোচি আগতানি। পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি সত্তসন্তানস্স তস্স সংৰিজ্জমানত্তা। আযতনানং পটিলাভোতি ৰা আযতনানং অত্তলাভো ৰেদিতব্বো।

Atha vā jananaṃ jātīti aparipuṇṇāyatanaṃ jātimāha. Sañjātīti sampuṇṇāyatanaṃ. Sampuṇṇā hi jāti sañjāti. Okkamanaṭṭhena okkantīti aṇḍajajalābujavasena jāti. Te hi aṇḍakosaṃ, vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbattīti saṃsedajaopapātikavasena. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti. Abhibyattā nibbatti abhinibbatti. ‘‘Jananaṃ jātī’’tiādi āyatanavasena, yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī’’ti sattavasena vuttattā sammutikathā. Pātubhāvoti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena ‘‘āyatanānaṃ paṭilābho’’ti imassa padassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ayampi hi paramatthakathāti. Ekavokārabhavādīsūti ekacatupañcavokārabhavesu. Tasmiṃ khandhānaṃ pātubhāve sati. Āyatanānaṃ paṭilābhoti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ āyatanānaṃ vasena, sesesu rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ, navannaṃ, dasannaṃ, punadasannaṃ, ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho daṭṭhabbo. Pātubhavantāneva, na kutoci āgatāni. Paṭiladdhāni nāma honti sattasantānassa tassa saṃvijjamānattā. Āyatanānaṃ paṭilābhoti vā āyatanānaṃ attalābho veditabbo.

৩৮৯. সভাৰনিদ্দেসোতি সরূপনিদ্দেসো। সরূপঞ্হেতং জিণ্ণতায, যদিদং ‘‘জরা’’তি, ‘‘ৰযোহানীতি ৰা। জীরণমেৰ জীরণতা, জীরন্তস্স ৰা আকারো তা-সদ্দেন ৰুত্তোতি আহ ‘‘আকারভাৰনিদ্দেসো’’তি। খণ্ডিতদন্তা খণ্ডিতা নাম উত্তরপদলোপেন। যস্স ৰিকারস্স ৰসেন সত্তো ‘‘খণ্ডিতো’’তি ৰুচ্চতি, তং খণ্ডিচ্চং। তথা পলিতানি অস্স সন্তীতি ‘‘পলিতো’’তি ৰুচ্চতি, তং পালিচ্চং। ৰলিত্তচতায ৰা ৰলি তচো অস্সাতি ৰলিত্তচো।

389.Sabhāvaniddesoti sarūpaniddeso. Sarūpañhetaṃ jiṇṇatāya, yadidaṃ ‘‘jarā’’ti, ‘‘vayohānīti vā. Jīraṇameva jīraṇatā, jīrantassa vā ākāro -saddena vuttoti āha ‘‘ākārabhāvaniddeso’’ti. Khaṇḍitadantā khaṇḍitā nāma uttarapadalopena. Yassa vikārassa vasena satto ‘‘khaṇḍito’’ti vuccati, taṃ khaṇḍiccaṃ. Tathā palitāni assa santīti ‘‘palito’’ti vuccati, taṃ pāliccaṃ. Valittacatāya vā vali taco assāti valittaco.

ফলূপচারেনাতি ফলৰোহারেন।

Phalūpacārenāti phalavohārena.

৩৯০. চৰনমেৰ চৰনতা, চৰন্তস্স ৰা আকারো তা-সদ্দেন ৰুত্তো। খন্ধা ভিজ্জন্তীতি একভৰপরিযাপন্নস্স খন্ধসন্তানস্স পরিযোসানভূতা খন্ধা ভিজ্জন্তি, তেনেৰ ভেদেন নিরোধনং অদস্সনং গচ্ছন্তি, তস্মা ভেদো অন্তরধানং মরণং। মচ্চুমরণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং একভৰপরিযাপন্নজীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদভূতং মরণং। তেনাহ ‘‘ন খণিকমরণ’’ন্তি। ‘‘মচ্চু মরণ’’ন্তি সমাসং অকত্ৰা যো ‘‘মচ্চূ’’তি ৰুচ্চতি ভেদো, যঞ্চ মরণং পাণচাগো, ইদং ৰুচ্চতি মরণন্তি ৰিসুং সম্বন্ধো ন ন যুজ্জতি। কালকিরিযাতি মরণকালো, অনতিক্কমনীযত্তা ৰিসেসেন ‘‘কালো’’তি ৰুত্তোতি তস্স কিরিযা, অত্থতো চুতিখন্ধানং ভেদপ্পত্তিযেৰ, কালস্স ৰা অন্তকস্স কিরিযাতি যা লোকে ৰুচ্চতি, সা চুতি, মরণন্তি অত্থো। অযং সব্বাপি সম্মুতিকথাৰ ‘‘যং তেসং তেসং সত্তান’’ন্তিআদিনা সত্তৰসেন ৰুত্তত্তা। অযং পরমত্থকথা পরমত্থতো লব্ভমানানং রুপ্পনাদিসভাৰানং ধম্মানং ৰিনস্সনজোতনাভাৰতো।

390. Cavanameva cavanatā, cavantassa vā ākāro -saddena vutto. Khandhā bhijjantīti ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa pariyosānabhūtā khandhā bhijjanti, teneva bhedena nirodhanaṃ adassanaṃ gacchanti, tasmā bhedo antaradhānaṃ maraṇaṃ. Maccumaraṇanti maccusaṅkhātaṃ ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Tenāha ‘‘na khaṇikamaraṇa’’nti. ‘‘Maccu maraṇa’’nti samāsaṃ akatvā yo ‘‘maccū’’ti vuccati bhedo, yañca maraṇaṃ pāṇacāgo, idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati. Kālakiriyāti maraṇakālo, anatikkamanīyattā visesena ‘‘kālo’’ti vuttoti tassa kiriyā, atthato cutikhandhānaṃ bhedappattiyeva, kālassa vā antakassa kiriyāti yā loke vuccati, sā cuti, maraṇanti attho. Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva ‘‘yaṃ tesaṃ tesaṃ sattāna’’ntiādinā sattavasena vuttattā. Ayaṃ paramatthakathā paramatthato labbhamānānaṃ ruppanādisabhāvānaṃ dhammānaṃ vinassanajotanābhāvato.

অত্তাতি ভৰতি এত্থ চিত্তন্তি অত্তভাৰো, খন্ধসমূহো, তস্স নিক্খেপো নিক্খিপনং, পাতনং ৰিনাসোতি অত্থো। অট্ঠকথাযংপন ‘‘মরণং পত্তস্সা’’তিআদিনা নিক্খেপহেতুতায পতনং ‘‘নিক্খেপো’’তি ফলূপচারেন ৰুত্তন্তি দস্সেতি। ‘‘খন্ধানং ভেদো’’তি পবন্ধৰসেন পৰত্তমানস্স ধম্মসমূহস্স ৰিনাসজোতনাতি একদেসতো পরমত্থকথা, ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদো’’তি পনেত্থ ন কোচি ৰোহারলেসো পীতি আহ ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদো পন সব্বাকারতো পরমত্থতো মরণ’’ন্তি। এৰং সন্তেপি যস্স খন্ধভেদস্স পৰত্তত্তা ‘‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’’তি ৰোহারো হোতি, সো ভেদো খন্ধপ্পবন্ধস্স অনুপচ্ছিন্নতায ‘‘সম্মুতিমরণ’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতীতি আহ ‘‘এতদেৰ সম্মুতিমরণন্তিপি ৰুচ্চতী’’তি। তেনাহ ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদমেৰ হী’’তিআদি। সব্বসো পবন্ধসমুচ্ছেদো হি সমুচ্ছেদমরণন্তি।

Attāti bhavati ettha cittanti attabhāvo, khandhasamūho, tassa nikkhepo nikkhipanaṃ, pātanaṃ vināsoti attho. Aṭṭhakathāyaṃpana ‘‘maraṇaṃ pattassā’’tiādinā nikkhepahetutāya patanaṃ ‘‘nikkhepo’’ti phalūpacārena vuttanti dasseti. ‘‘Khandhānaṃ bhedo’’ti pabandhavasena pavattamānassa dhammasamūhassa vināsajotanāti ekadesato paramatthakathā, ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti panettha na koci vohāraleso pīti āha ‘‘jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇa’’nti. Evaṃ santepi yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vohāro hoti, so bhedo khandhappabandhassa anupacchinnatāya ‘‘sammutimaraṇa’’nti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘etadeva sammutimaraṇantipi vuccatī’’ti. Tenāha ‘‘jīvitindriyupacchedameva hī’’tiādi. Sabbaso pabandhasamucchedo hi samucchedamaraṇanti.

৩৯১. ব্যসনেনাতি অনত্থেন। ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ॰ ৭২১) ৰিয ধম্ম-সদ্দো হেতুপরিযাযোতি আহ ‘‘দুক্খকারণেনা’’তি। সোচনন্তি লক্খিতব্বতায সোচনলক্খণো। সোচিতস্স সোচনকস্স পুগ্গলস্স, চিত্তস্স ৰা ভাৰো সোচিতভাৰো। অব্ভন্তরেতি অত্তভাৰস্স অন্তো। অত্তনো লূখসভাৰতায সোসেন্তো। থামগমনেন সমন্ততো সোসনৰসেন পরিসোসেন্তো।

391.Byasanenāti anatthena. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 721) viya dhamma-saddo hetupariyāyoti āha ‘‘dukkhakāraṇenā’’ti. Socananti lakkhitabbatāya socanalakkhaṇo. Socitassa socanakassa puggalassa, cittassa vā bhāvo socitabhāvo. Abbhantareti attabhāvassa anto. Attano lūkhasabhāvatāya sosento. Thāmagamanena samantato sosanavasena parisosento.

৩৯২. ‘‘আদিস্স আদিস্স দেৰন্তি পরিদেৰন্তি এতেনাতি আদেৰো’’তি আদেৰন-সদ্দং কত্ৰা অস্সুমোচনাদিৰিকারং আপজ্জন্তানং তব্বিকারাপত্তিযা সো সদ্দো কারণভাৰেন ৰুত্তো। তং তং ৰণ্ণন্তি তং তং গুণং। তস্সেৰাতি আদেৰপরিদেৰস্সেৰ। ভাৰনিদ্দেসাতি ‘‘আদেৰিতত্তং পরিদেৰিতত্ত’’ন্তি ভাৰনিদ্দেসা।

392.‘‘Ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo’’ti ādevana-saddaṃ katvā assumocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā so saddo kāraṇabhāvena vutto. Taṃtaṃ vaṇṇanti taṃ taṃ guṇaṃ. Tassevāti ādevaparidevasseva. Bhāvaniddesāti ‘‘ādevitattaṃ paridevitatta’’nti bhāvaniddesā.

৩৯৩. নিস্সযভূতো কাযো এতস্স অত্থীতি কাযিকং। তেনাহ ‘‘কাযপসাদৰত্থুক’’ন্তি। দুক্করং খমনং এতস্সাতি দুক্খমনং, সো এৰ অত্থো সভাৰোতি দুক্খমনট্ঠো, তেন। সাতৰিধুরতায অসাতং।

393. Nissayabhūto kāyo etassa atthīti kāyikaṃ. Tenāha ‘‘kāyapasādavatthuka’’nti. Dukkaraṃ khamanaṃ etassāti dukkhamanaṃ, so eva attho sabhāvoti dukkhamanaṭṭho, tena. Sātavidhuratāya asātaṃ.

৩৯৪. চেতসি ভৰন্তি চেতসিকং, তং পন যস্মা চিত্তেন সমং পকারেহি যুত্তং, তস্মা আহ ‘‘চিত্তসম্পযুত্ত’’ন্তি।

394. Cetasi bhavanti cetasikaṃ, taṃ pana yasmā cittena samaṃ pakārehi yuttaṃ, tasmā āha ‘‘cittasampayutta’’nti.

৩৯৫. সব্বৰিসযপটিপত্তিনিৰারণৰসেন সমন্ততো সীদনং সংসীদনং। উট্ঠাতুম্পি অসক্কুণেয্যতাকরণৰসেন অতিবলৰং, ৰিরূপং ৰা সীদনং ৰিসীদনং। চিত্তকিলমথোতি ৰিসীদনাকারেন চিত্তস্স পরিখেদো। উপাযাসো, সযং ন দুক্খো দোসত্তা, সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নধম্মন্তরত্তা ৰা। যে পন দোমনস্সমেৰ ‘‘উপাযাসো’’তি ৰদেয্যুং, তে ‘‘উপাযাসো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সম্পযুত্তো, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তো’’তি (ধাতু॰ ২৪৯)। ইমায পাল়িযা পটিক্খিপিতব্বা। উপ-সদ্দো ভুসত্থোতি আহ ‘‘বলৰতরং আযাসো উপাযাসো’’তি। ধম্মমত্ততাদীপনো ভাৰনিদ্দেসো ধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তুঅভাৰজোতনো, অসতি চ কত্তরি তেন কত্তব্বস্স, পরিগ্গহেতব্বস্স চ অভাৰো এৰাতি আহ ‘‘অত্তত্তনিযাভাৰদীপকাভাৰনিদ্দেসা’’তি।

395. Sabbavisayapaṭipattinivāraṇavasena samantato sīdanaṃ saṃsīdanaṃ. Uṭṭhātumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ, virūpaṃ vā sīdanaṃ visīdanaṃ. Cittakilamathoti visīdanākārena cittassa parikhedo. Upāyāso, sayaṃ na dukkho dosattā, saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā. Ye pana domanassameva ‘‘upāyāso’’ti vadeyyuṃ, te ‘‘upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 249). Imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā. Upa-saddo bhusatthoti āha ‘‘balavataraṃ āyāso upāyāso’’ti. Dhammamattatādīpano bhāvaniddeso dhammato aññassa kattuabhāvajotano, asati ca kattari tena kattabbassa, pariggahetabbassa ca abhāvo evāti āha ‘‘attattaniyābhāvadīpakābhāvaniddesā’’ti.

৩৯৮. জাতিধম্মানন্তি এত্থ ধম্ম-সদ্দো পকতিপরিযাযোতি আহ ‘‘জাতিসভাৰান’’ন্তি, জাযনপকতিকানন্তি ৰুত্তং হোতি। মগ্গভাৰনায মগ্গভাৰনিচ্ছাহেতুকতা ইচ্ছিতব্বাতি তাদিসং ইচ্ছং নিৰত্তেন্তো ‘‘ৰিনা মগ্গভাৰন’’ন্তি আহ। অপরো নযো ন খো পনেতন্তি যমেতং ‘‘অহো ৰত মযং ন জাতিধম্মা অস্সাম, ন চ ৰত নো জাতি আগচ্ছেয্যা’’তি এৰং পহীনসমুদযেসু অরিযেসু ৰিজ্জমানং অজাতিধম্মত্তং, পরিনিব্বুতেসু চ ৰিজ্জমানং জাতিযা অনাগমনং ইচ্ছিতং, তং ইচ্ছন্তস্সাপি মগ্গভাৰনায ৰিনা অপ্পত্তব্বতো , অনিচ্ছন্তস্সাপি ভাৰনায পত্তব্বতো ন ইচ্ছায পত্তব্বং নাম হোতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো। ৰক্খমানত্থসম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দোতি আহ ‘‘উপরি সেসানি উপাদায পি-কারো’’তি। ন্তি হেতুঅত্থে করণে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘যেনপি ধম্মেনা’’তি। হেতুঅত্থো হি অযং ধম্ম-সদ্দো , অলব্ভনেয্যভাৰো এত্থ হেতু ৰেদিতব্বো। ন্তি ৰা ইচ্ছিতস্স ৰত্থুনো অলব্ভনং, এৰমেত্থ ‘‘যম্পীতি যেনপী’’তি ৰিভত্তিৰিপল্লাসেন অত্থো ৰুত্তো। যদা পন যং-সদ্দো ‘‘ইচ্ছ’’ন্তি এতং অপেক্খতি, তদা অলাভৰিসিট্ঠা ইচ্ছা ৰুত্তা হোতি। যদা পন ‘‘ন লভতী’’তি এতং অপেক্খতি, তদা ইচ্ছাৰিসিট্ঠো অলাভো ৰুত্তো হোতি, সো পন অত্থতো অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি, তথাপি অলব্ভনেয্যৰত্থুগতা ইচ্ছাৰ ৰুত্তা হোতি। সব্বত্থাতি ‘‘জরাধম্মান’’ন্তিআদিনা আগতেসু সব্বৰারেসু।

398.Jātidhammānanti ettha dhamma-saddo pakatipariyāyoti āha ‘‘jātisabhāvāna’’nti, jāyanapakatikānanti vuttaṃ hoti. Maggabhāvanāya maggabhāvanicchāhetukatā icchitabbāti tādisaṃ icchaṃ nivattento ‘‘vinā maggabhāvana’’nti āha. Aparo nayo na kho panetanti yametaṃ ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’’ti evaṃ pahīnasamudayesu ariyesu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ, parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ, taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā appattabbato , anicchantassāpi bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Vakkhamānatthasampiṇḍanattho pi-saddoti āha ‘‘upari sesāni upādāya pi-kāro’’ti. Yanti hetuatthe karaṇe paccattavacananti āha ‘‘yenapi dhammenā’’ti. Hetuattho hi ayaṃ dhamma-saddo , alabbhaneyyabhāvo ettha hetu veditabbo. Tanti vā icchitassa vatthuno alabbhanaṃ, evamettha ‘‘yampīti yenapī’’ti vibhattivipallāsena attho vutto. Yadā pana yaṃ-saddo ‘‘iccha’’nti etaṃ apekkhati, tadā alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti. Yadā pana ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti, so pana atthato añño dhammo natthi, tathāpi alabbhaneyyavatthugatā icchāva vuttā hoti. Sabbatthāti ‘‘jarādhammāna’’ntiādinā āgatesu sabbavāresu.

সমুদযসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

Samudayasaccaniddesavaṇṇanā

৪০০. পুনব্ভৰকরণং পুনোব্ভৰো উত্তরপদলোপং কত্ৰা মনো-সদ্দস্স ৰিয পুরিমপদস্স ও-কারন্ততা দট্ঠব্বা। অথ ৰা সীলনট্ঠেন ইক-সদ্দেন গমিতত্থত্তা কিরিযাৰাচকস্স সদ্দস্স অদস্সনং দট্ঠব্বং যথা ‘‘অসূপভক্খনসীলো অসূপিকো’’তি। সম্মোহৰিনোদনিযং পন ‘‘পুনব্ভৰং দেতি, পুনব্ভৰায সংৰত্ততি, পুনপ্পুনং ভৰে নিব্বত্তেতীতি পোনোব্ভৰিকা’’তি (ৰিভ॰ অট্ঠ॰ ২০৩) অত্থো ৰুত্তো সো ‘‘তদ্ধিতা’’ ইতি বহুৰচননিদ্দেসতো, ৰিচিত্তত্তা ৰা তদ্ধিতৰুত্তিযা, অভিধানলক্খণত্তা ৰা তদ্ধিতানং তেসুপি অত্থেসু পোনোব্ভৰিকসদ্দসিদ্ধি সম্ভৰেয্যাতি কত্ৰা ৰুত্তো। তত্থ কম্মুনা সহজাতা পুনব্ভৰং দেতি, অসহজাতা কম্মসহাযভূতা পুনব্ভৰায সংৰত্ততি, দুৰিধাপি পুনপ্পুনং ভৰে নিব্বত্তেতীতি দট্ঠব্বা। নন্দনট্ঠেন, রঞ্জনট্ঠেন চ নন্দীরাগো, যো চ নন্দীরাগো, যা চ তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, উভযমেতং একত্থং, ব্যঞ্জনমেৰ নানন্তি তণ্হা ‘‘নন্দীরাগেন সদ্ধিং অত্থতো একত্তমেৰ গতা’’তি ৰুত্তা। তব্ভাৰত্থো হেত্থ সহ-সদ্দো ‘‘সনিদস্সনা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ॰ স॰ দুকমাতিকা ৯) ৰিয। তস্মা নন্দীরাগসহগতাতি নন্দীরাগভাৰং গতা সব্বাসুপি অৰত্থাসু নন্দীরাগভাৰস্স অপচ্চক্খায ৰত্তনতোতি অত্থো। রাগসম্বন্ধেন উপ্পন্নস্সাতি ৰুত্তং। রূপারূপভৰরাগস্স ৰিসুং ৰুচ্চমানত্তা কামভৰে এৰ ভৰপত্থনুপ্পত্তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা।

400.Punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo uttarapadalopaṃ katvā mano-saddassa viya purimapadassa o-kārantatā daṭṭhabbā. Atha vā sīlanaṭṭhena ika-saddena gamitatthattā kiriyāvācakassa saddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘asūpabhakkhanasīlo asūpiko’’ti. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘punabbhavaṃ deti, punabbhavāya saṃvattati, punappunaṃ bhave nibbattetīti ponobbhavikā’’ti (vibha. aṭṭha. 203) attho vutto so ‘‘taddhitā’’ iti bahuvacananiddesato, vicittattā vā taddhitavuttiyā, abhidhānalakkhaṇattā vā taddhitānaṃ tesupi atthesu ponobbhavikasaddasiddhi sambhaveyyāti katvā vutto. Tattha kammunā sahajātā punabbhavaṃ deti, asahajātā kammasahāyabhūtā punabbhavāya saṃvattati, duvidhāpi punappunaṃ bhave nibbattetīti daṭṭhabbā. Nandanaṭṭhena, rañjanaṭṭhena ca nandīrāgo, yo ca nandīrāgo, yā ca taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, ubhayametaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānanti taṇhā ‘‘nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatā’’ti vuttā. Tabbhāvattho hettha saha-saddo ‘‘sanidassanā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 9) viya. Tasmā nandīrāgasahagatāti nandīrāgabhāvaṃ gatā sabbāsupi avatthāsu nandīrāgabhāvassa apaccakkhāya vattanatoti attho. Rāgasambandhena uppannassāti vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgassa visuṃ vuccamānattā kāmabhave eva bhavapatthanuppatti vuttāti veditabbā.

তস্মিং তস্মিং পিযরূপে পঠমুপ্পত্তিৰসেন ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং, পুনপ্পুনং পৰত্তিৰসেন ‘‘নিৰিসতী’’তি। পরিযুট্ঠানানুসযৰসেন ৰা উপ্পত্তিনিৰেসা যোজেতব্বা। সম্পত্তিযন্তি মনুস্সসোভগ্গে, দেৰত্তে চ। অত্তনো চক্খুন্তি সৰত্থুকং চক্খুং ৰদতি, সপসাদং ৰা মংসপিণ্ডং। ৰিপ্পসন্নং পঞ্চপসাদন্তি পরিসুদ্ধসুপ্পসন্ননীলপীতলোহিতকণ্হওদাতৰণ্ণৰন্তং। রজতপনাল়িকং ৰিয ছিদ্দং অব্ভন্তরে ওদাতত্তা। পামঙ্গসুত্তং ৰিয আলম্বকণ্ণবদ্ধং। তুঙ্গা উচ্চা দীঘা নাসিকা তুঙ্গনাসা, এৰং লদ্ধৰোহারং অত্তনো ঘানং। ‘‘লদ্ধৰোহারা’’তি ৰা পাঠো, তস্মিং সতি তুঙ্গা নাসা যেসং তে তুঙ্গনাসা, এৰং লদ্ধৰোহারা সত্তা অত্তনো ঘানন্তি যোজনা কাতব্বা। জিৰ্হং…পে॰… মঞ্ঞন্তি ৰণ্ণসণ্ঠানতো, কিচ্চতো চ। কাযং…পে॰… মঞ্ঞন্তি আরোহপরিণাহসম্পত্তিযা। মনং…পে॰… মঞ্ঞন্তি অতীতাদিঅত্থচিন্তনসমত্থং। অত্তনা পটিলদ্ধানি অজ্ঝত্তঞ্চ সরীরগন্ধাদীনি, বহিদ্ধা চ ৰিলেপনগন্ধাদীনি। উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতীতি যদা উপ্পজ্জমানা হোতি, তদা এত্থ উপ্পজ্জতীতি সামঞ্ঞেন গহিতা উপ্পাদকিরিযা লক্খণভাৰেন ৰুত্তা, ৰিসযৰিসিট্ঠা চ লক্খিতব্বভাৰেন। ন হি সামঞ্ঞৰিসেসেহি নানত্তৰোহারো ন হোতীতি। উপ্পজ্জমানাতি ৰা অনিচ্ছিতো উপ্পাদো হেতুভাৰেন ৰুত্তো, উপ্পজ্জতীতি নিচ্ছিতো ফলভাৰেন যদি উপ্পজ্জমানা হোতি, এত্থ উপ্পজ্জতীতি।

Tasmiṃ tasmiṃ piyarūpe paṭhamuppattivasena ‘‘uppajjatī’’ti vuttaṃ, punappunaṃ pavattivasena ‘‘nivisatī’’ti. Pariyuṭṭhānānusayavasena vā uppattinivesā yojetabbā. Sampattiyanti manussasobhagge, devatte ca. Attano cakkhunti savatthukaṃ cakkhuṃ vadati, sapasādaṃ vā maṃsapiṇḍaṃ. Vippasannaṃ pañcapasādanti parisuddhasuppasannanīlapītalohitakaṇhaodātavaṇṇavantaṃ. Rajatapanāḷikaṃ viya chiddaṃ abbhantare odātattā. Pāmaṅgasuttaṃ viya ālambakaṇṇabaddhaṃ. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā tuṅganāsā, evaṃ laddhavohāraṃ attano ghānaṃ. ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho, tasmiṃ sati tuṅgā nāsā yesaṃ te tuṅganāsā, evaṃ laddhavohārā sattā attano ghānanti yojanā kātabbā. Jivhaṃ…pe… maññanti vaṇṇasaṇṭhānato, kiccato ca. Kāyaṃ…pe… maññanti ārohapariṇāhasampattiyā. Manaṃ…pe… maññanti atītādiatthacintanasamatthaṃ. Attanā paṭiladdhāni ajjhattañca sarīragandhādīni, bahiddhā ca vilepanagandhādīni. Uppajjamānā uppajjatīti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti sāmaññena gahitā uppādakiriyā lakkhaṇabhāvena vuttā, visayavisiṭṭhā ca lakkhitabbabhāvena. Na hi sāmaññavisesehi nānattavohāro na hotīti. Uppajjamānāti vā anicchito uppādo hetubhāvena vutto, uppajjatīti nicchito phalabhāvena yadi uppajjamānā hoti, ettha uppajjatīti.

নিরোধসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā

৪০১. ‘‘সব্বানি নিব্বানৰেৰচনানেৰা’’তি ৰত্ৰা তমত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘নিব্বানঞ্হী’’তিআদি আরদ্ধং। তত্থ আগম্মাতি নিমিত্তং কত্ৰা। নিব্বানহেতুকো হি তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো। খযগমনৰসেন ৰিরজ্জতি। অপ্পৰত্তিগমনৰসেন নিরুজ্ঝতি। অনপেক্খতায চজনৰসেন, হানিৰসেন ৰা চজীযতি। পুন যথা নপ্পৰত্ততি, তথা দূর খিপনৰসেন পটিনিস্সজ্জীযতি। বন্ধনভূতায মোচনৰসেন মুচ্চতি। অসংকিলেসৰসেন ন অল্লীযতি। কস্মা পনেতং নিব্বানং একমেৰ সমানং নানানামেহি ৰুচ্চতীতি? পটিপক্খনানতাযাতি দস্সেন্তো ‘‘একমেৰ হী’’তিআদিমাহ। সঙ্খতধম্মৰিধুরসভাৰত্তা নিব্বানস্স নামানিপি গুণনেমিত্তিকত্তা সঙ্খতধম্মৰিধুরানেৰ হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সব্বসঙ্খতানং নামপটিপক্খৰসেনা’’তি। অসেসং ৰিরজ্জতি তণ্হা এত্থাতি অসেসৰিরাগোতি। এস নযো সেসেসুপি। অযং পন ৰিসেসো – নত্থি এতস্স উপ্পাদো, ন ৰা এতস্মিং অধিগতে পুগ্গলস্স উপ্পাদোতি অনুপ্পাদো, অসঙ্খতধম্মো। ‘‘অপ্পৰত্ত’’ন্তিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো। আযূহনং সমুদযো, তপ্পটিপক্খৰসেন অনাযূহনং।

401. ‘‘Sabbāni nibbānavevacanānevā’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘nibbānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha āgammāti nimittaṃ katvā. Nibbānahetuko hi taṇhāya asesavirāganirodho. Khayagamanavasena virajjati. Appavattigamanavasena nirujjhati. Anapekkhatāya cajanavasena, hānivasena vā cajīyati. Puna yathā nappavattati, tathā dūra khipanavasena paṭinissajjīyati. Bandhanabhūtāya mocanavasena muccati. Asaṃkilesavasena na allīyati. Kasmā panetaṃ nibbānaṃ ekameva samānaṃ nānānāmehi vuccatīti? Paṭipakkhanānatāyāti dassento ‘‘ekameva hī’’tiādimāha. Saṅkhatadhammavidhurasabhāvattā nibbānassa nāmānipi guṇanemittikattā saṅkhatadhammavidhurāneva hontīti vuttaṃ ‘‘sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasenā’’ti. Asesaṃ virajjati taṇhā etthāti asesavirāgoti. Esa nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso – natthi etassa uppādo, na vā etasmiṃ adhigate puggalassa uppādoti anuppādo, asaṅkhatadhammo. ‘‘Appavatta’’ntiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Āyūhanaṃ samudayo, tappaṭipakkhavasena anāyūhanaṃ.

তণ্হা অপ্পহীনে সতি যত্থ উপ্পজ্জতি, পহানে পন সতি তত্থ তত্থেৰস্সা অভাৰো সুদস্সিতোতি আহ ‘‘তত্থেৰ অভাৰং দস্সেতু’’ন্তি। অপঞ্ঞত্তিন্তি অপঞ্ঞাপনং, ‘‘তিত্ত অলাবু অত্থী’’তি ৰোহারাভাৰং ৰা। তিত্তঅলাবুৰল্লিযা অপ্পৰত্তিং ইচ্ছন্তো পুরিসো ৰিয অরিযমগ্গো, তস্স তস্সা অপ্পৰত্তিনিন্নচিত্তস্স মূলচ্ছেদনং ৰিয মগ্গস্স নিব্বানারম্মণস্স তণ্হায পহানং, তদপ্পৰত্তি ৰিয তণ্হায অপ্পৰত্তিভূতং নিব্বানং দট্ঠব্বং।

Taṇhā appahīne sati yattha uppajjati, pahāne pana sati tattha tatthevassā abhāvo sudassitoti āha ‘‘tattheva abhāvaṃ dassetu’’nti. Apaññattinti apaññāpanaṃ, ‘‘titta alābu atthī’’ti vohārābhāvaṃ vā. Tittaalābuvalliyā appavattiṃ icchanto puriso viya ariyamaggo, tassa tassā appavattininnacittassa mūlacchedanaṃ viya maggassa nibbānārammaṇassa taṇhāya pahānaṃ, tadappavatti viya taṇhāya appavattibhūtaṃ nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ.

দুতিযউপমাযং দক্খিণদ্ৰারং ৰিয নিব্বানং, চোরঘাতকা ৰিয মগ্গো। দক্খিণদ্ৰারে ঘাতিতাপি চোরা পচ্ছা ‘‘অটৰিযং চোরা ঘাতিতা’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং নিব্বানং আগম্ম নিরুদ্ধাপি তণ্হা ‘‘চক্খাদীসু নিরুদ্ধা’’তি ৰুচ্চতি তত্থ কিচ্চকরণাভাৰতোতি দট্ঠব্বং। পুরিমা ৰা উপমা মগ্গেন নিরুদ্ধায ‘‘পিযরূপসাতরূপেসু নিরুদ্ধা’’তি ৰত্তব্বতাদস্সনত্থং ৰুত্তা, পচ্ছিমা নিব্বানং আগম্ম নিরুদ্ধায ‘‘পিযরূপসাতরূপেসু নিরুদ্ধা’’তি ৰত্তব্বতাদস্সনত্থং ৰুত্তাতি অযং এতাসং ৰিসেসো।

Dutiyaupamāyaṃ dakkhiṇadvāraṃ viya nibbānaṃ, coraghātakā viya maggo. Dakkhiṇadvāre ghātitāpi corā pacchā ‘‘aṭaviyaṃ corā ghātitā’’ti vuccanti, evaṃ nibbānaṃ āgamma niruddhāpi taṇhā ‘‘cakkhādīsu niruddhā’’ti vuccati tattha kiccakaraṇābhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Purimā vā upamā maggena niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttā, pacchimā nibbānaṃ āgamma niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttāti ayaṃ etāsaṃ viseso.

মগ্গসচ্চনিদ্দেসৰণ্ণনা

Maggasaccaniddesavaṇṇanā

৪০২. অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপনত্থন্তি তিত্থিযেহি পরিকপ্পিতস্স মগ্গস্স দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদাভাৰপটিক্খেপনত্থং, অঞ্ঞস্স ৰা মগ্গভাৰপটিক্খেপো অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপো, তদত্থং। ‘‘অয’’ন্তি পন অত্তনো, তেসু চ ভিক্খূসু একচ্চানং পচ্চক্খভাৰতো আসন্নপচ্চক্খৰচনং। আরকত্তাতি নিরুত্তিনযেন অরিযসদ্দসিদ্ধিমাহ। অরিযভাৰকরত্তাতি অরিযকরণো অরিযোতি উত্তরপদলোপেন, পুগ্গলস্স অরিযভাৰকরত্তা অরিযং করোতীতি ৰা অরিযো, অরিযফলপটিলাভকরত্তা ৰা অরিযং ফলং লভাপেতি জনেতীতি অরিযো। পুরিমেন চেত্থ অত্তনো কিচ্চৰসেন, পচ্ছিমেন ফলৰসেন অরিযনামলাভো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো। চতুসচ্চপটিৰেধাৰহং কম্মট্ঠানং চতুসচ্চকম্মট্ঠানং , চতুসচ্চং ৰা উদ্দিস্স পৰত্তং ভাৰনাকম্মং যোগিনো সুখৰিসেসানং ঠানভূতন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং। পুরিমানি দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং পৰত্তিহেতুভাৰতো। পচ্ছিমানি ৰিৰট্টং নিৰত্তিতদধিগমুপাযভাৰতো। ৰট্টে কম্মট্ঠানাভিনিৰেসো সরূপতো পরিগ্গহসব্ভাৰতো। ৰিৰট্টে নত্থি অৰিসযত্তা, ৰিসযত্তে চ পযোজনাভাৰতো। পুরিমানি দ্ৰে সচ্চানি উগ্গণ্হিত্ৰাতি সম্বন্ধো। কম্মট্ঠানপাল়িযা হি তদত্থসল্লক্খণেন ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো। তেনাহ ‘‘ৰাচায পুনপ্পুনং পরিৰত্তেন্তো’’তি। ইট্ঠং কন্তন্তি নিরোধমগ্গেসু নিন্নভাৰং দস্সেতি, ন অভিনন্দনং, তন্নিন্নভাৰোযেৰ চ তত্থ কম্মকরণং দট্ঠব্বং।

402.Aññamaggapaṭikkhepanatthanti titthiyehi parikappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvapaṭikkhepanatthaṃ, aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo aññamaggapaṭikkhepo, tadatthaṃ. ‘‘Aya’’nti pana attano, tesu ca bhikkhūsu ekaccānaṃ paccakkhabhāvato āsannapaccakkhavacanaṃ. Ārakattāti niruttinayena ariyasaddasiddhimāha. Ariyabhāvakarattāti ariyakaraṇo ariyoti uttarapadalopena, puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti vā ariyo, ariyaphalapaṭilābhakarattā vā ariyaṃ phalaṃ labhāpeti janetīti ariyo. Purimena cettha attano kiccavasena, pacchimena phalavasena ariyanāmalābho vuttoti daṭṭhabbo. Catusaccapaṭivedhāvahaṃ kammaṭṭhānaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ, catusaccaṃ vā uddissa pavattaṃ bhāvanākammaṃ yogino sukhavisesānaṃ ṭhānabhūtanti catusaccakammaṭṭhānaṃ. Purimāni dve saccānivaṭṭaṃ pavattihetubhāvato. Pacchimāni vivaṭṭaṃ nivattitadadhigamupāyabhāvato. Vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso sarūpato pariggahasabbhāvato. Vivaṭṭe natthi avisayattā, visayatte ca payojanābhāvato. Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. Kammaṭṭhānapāḷiyā hi tadatthasallakkhaṇena vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Tenāha ‘‘vācāya punappunaṃ parivattento’’ti. Iṭṭhaṃ kantanti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

একপটিৰেধেনেৰাতি একঞাণেনেৰ পটিৰিজ্ঝনেন। পটিৰেধো পটিঘাতাভাৰেন ৰিসযে নিস্সঙ্গচারসঙ্খাতং নিব্বিজ্ঝনং। অভিসমযো অৰিরজ্ঝিত্ৰা ৰিসযস্স অধিগমসঙ্খাতো অৰবোধো। ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা জাননমেৰ ৰুত্তনযেন পটিৰেধোতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধো, তেন। ইদঞ্চ যথা তস্মিং ঞাণে পৰত্তে পচ্ছা দুক্খস্স সরূপাদিপরিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৰত্তিং গহেত্ৰা ৰুত্তং, ন পন মগ্গঞাণস্স ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা (ম॰ নি॰ ২.৪৮৪; ৩.১০৪) পৰত্তনতো। পহীনস্স পুন অপ্পহাতব্বতায পকট্ঠং হানং চজনং সমুচ্ছিন্দনং, পহানমেৰ ৰুত্তনযেন পটিৰেধোতি পহানপটিৰেধো, তেন। অযম্পি যস্মিং কিলেসে অপ্পহীযমানে মগ্গভাৰনায ন ভৰিতব্বং, অসতি চ মগ্গভাৰনায যো উপ্পজ্জেয্য, তস্স কিলেসস্স পটিঘাতং করোন্তস্স অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তস্স ঞাণস্স তথাপৰত্তিযং পটিঘাতাভাৰেন নিস্সঙ্গচারং উপাদায এৰং ৰুত্তো। সচ্ছিকিরিযা পচ্চক্খকরণং অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কাদিকে মুঞ্চিত্ৰা সরূপতো আরম্মণকরণং ‘‘ইদং ত’’ন্তি যথাসভাৰতো গহণং, সা এৰ ৰুত্তনযেন পটিৰেধোতি সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধো, তেন। অযং পনস্স আৰরণস্স অসমুচ্ছিন্দনতো ঞাণং নিরোধং আলম্বিতুং ন সক্কোতি, তস্স সমুচ্ছিন্দনতো তং সরূপতো ৰিভাৰেন্তমেৰ পৰত্ততীতি এৰং ৰুত্তো। ভাৰনা উপ্পাদনা, ৰড্ঢনা চ। তত্থ পঠমমগ্গে উপ্পাদনট্ঠেন, দুতিযাদীসু ৰড্ঢনট্ঠেন, উভযত্থাপি ৰা উভযথাপি ৰেদিতব্বং। পঠমমগ্গেপি হি যথারহং ৰুট্ঠানগামিনিযং পৰত্তং পরিজাননাদিং ৰড্ঢেন্তো পৰত্তোতি ৰড্ঢনট্ঠেন ভাৰনা সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং। দুতিযাদীসুপি অপ্পহীনকিলেসপ্পহানতো, পুগ্গলন্তরভাৰসাধনতো চ উপ্পাদনট্ঠেন ভাৰনা সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, সা এৰ ৰুত্তনযেন পটিৰেধোতি ভাৰনাপটিৰেধো, তেন। অযম্পি হি যথা ঞাণে পৰত্তে পচ্ছা মগ্গধম্মানং সরূপপরিচ্ছেদে সম্মোহো ন হোতি, তথা পৰত্তিমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তো।

Ekapaṭivedhenevāti ekañāṇeneva paṭivijjhanena. Paṭivedho paṭighātābhāvena visaye nissaṅgacārasaṅkhātaṃ nibbijjhanaṃ. Abhisamayo avirajjhitvā visayassa adhigamasaṅkhāto avabodho. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti paricchinditvā jānanameva vuttanayena paṭivedhoti pariññāpaṭivedho, tena. Idañca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavattiṃ gahetvā vuttaṃ, na pana maggañāṇassa ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā (ma. ni. 2.484; 3.104) pavattanato. Pahīnassa puna appahātabbatāya pakaṭṭhaṃ hānaṃ cajanaṃ samucchindanaṃ, pahānameva vuttanayena paṭivedhoti pahānapaṭivedho, tena. Ayampi yasmiṃ kilese appahīyamāne maggabhāvanāya na bhavitabbaṃ, asati ca maggabhāvanāya yo uppajjeyya, tassa kilesassa paṭighātaṃ karontassa anuppattidhammataṃ āpādentassa ñāṇassa tathāpavattiyaṃ paṭighātābhāvena nissaṅgacāraṃ upādāya evaṃ vutto. Sacchikiriyā paccakkhakaraṇaṃ anussavākāraparivitakkādike muñcitvā sarūpato ārammaṇakaraṇaṃ ‘‘idaṃ ta’’nti yathāsabhāvato gahaṇaṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedho, tena. Ayaṃ panassa āvaraṇassa asamucchindanato ñāṇaṃ nirodhaṃ ālambituṃ na sakkoti, tassa samucchindanato taṃ sarūpato vibhāventameva pavattatīti evaṃ vutto. Bhāvanā uppādanā, vaḍḍhanā ca. Tattha paṭhamamagge uppādanaṭṭhena, dutiyādīsu vaḍḍhanaṭṭhena, ubhayatthāpi vā ubhayathāpi veditabbaṃ. Paṭhamamaggepi hi yathārahaṃ vuṭṭhānagāminiyaṃ pavattaṃ parijānanādiṃ vaḍḍhento pavattoti vaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ. Dutiyādīsupi appahīnakilesappahānato, puggalantarabhāvasādhanato ca uppādanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti bhāvanāpaṭivedho, tena. Ayampi hi yathā ñāṇe pavatte pacchā maggadhammānaṃ sarūpaparicchede sammoho na hoti, tathā pavattimeva gahetvā vutto.

তিট্ঠন্তু তাৰ যথাধিগতা মগ্গধম্মা, যথাপৰত্তেসু ফলধম্মেসুপি অযং যথাধিগতসচ্চধম্মেসু ৰিয ৰিগতসম্মোহোৰ হোতি। তেনেৰাহ ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো পরিযোগাল়্হধম্মো’’তি (মহাৰ॰ ১৮; দী॰ নি॰ ১.২৯৯; ম॰ নি॰ ২.৬৯) যতো সচস্স ধম্মতাসঞ্চোদিতা যথাধিগতসচ্চধম্মালম্বনিযো মগ্গৰীথিতো পরতো মগ্গফলপহীনাৰসিট্ঠকিলেসনিব্বানানং পচ্চৰেক্খণা পৰত্তন্তি, দুক্খসচ্চম্মোপি সক্কাযদিট্ঠিআদযো। অযঞ্চ অত্থৰণ্ণনা ‘‘পরিঞ্ঞাভিসমযেনা’’তিআদীসুপি ৰিভাৰেতব্বা। একাভিসমযেন অভিসমেতীতি এত্থাহ ৰিতণ্ডৰাদী ‘‘অরিযমগ্গঞাণং চতূসু সচ্চেসু নানাভিসমযৰসেন কিচ্চকর’’ন্তি, সো অভিধম্মে (কথা॰ ২৭৪) ওধিসোকথায সঞ্ঞাপেতব্বো। ইদানি তমেৰ একাভিসমযং ৰিত্থারৰসেন ৰিভাৰেতুং ‘‘এৰমস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। ‘‘পুব্বভাগে…পে॰… পটিৰেধো হোতী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু পটিৰেধো পুব্বভাগিযো ন হোতীতি? সচ্চমেতং নিপ্পরিযাযতো, ইধ পন উগ্গহাদিৰসেন পৰত্তো অৰবোধো পরিযাযতো তথা ৰুত্তো। পটিৰেধনিমিত্তত্তা ৰা উগ্গহাদিৰসেন পৰত্তং দুক্খাদীসু পুব্বভাগে ঞাণং ‘‘পটিৰেধো’’তি ৰুত্তং, ন পটিৰিজ্ঝনসভাৰং। কিচ্চতোতি পুব্বভাগেহি দুক্খাদিঞাণেহি কাতব্বকিচ্চস্স ইধ নিপ্ফত্তিতো, ইমস্সেৰ ৰা ঞাণস্স দুক্খাদিপ্পকাসনকিচ্চতো, পরিঞ্ঞাদিতোতি অত্থো। আরম্মণপটিৰেধোতি সচ্ছিকিরিযাপটিৰেধমাহ। সাতি পচ্চৰেক্খণা। ইধাতি ইমস্মিং ঠানে। উগ্গহাদীসু ৰুচ্চমানেসু ন ৰুত্তা অনৰসরত্তা। অধিগমে হি সতি তস্সা সিযা অৰসরো।

Tiṭṭhantu tāva yathādhigatā maggadhammā, yathāpavattesu phaladhammesupi ayaṃ yathādhigatasaccadhammesu viya vigatasammohova hoti. Tenevāha ‘‘diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo’’ti (mahāva. 18; dī. ni. 1.299; ma. ni. 2.69) yato sacassa dhammatāsañcoditā yathādhigatasaccadhammālambaniyo maggavīthito parato maggaphalapahīnāvasiṭṭhakilesanibbānānaṃ paccavekkhaṇā pavattanti, dukkhasaccammopi sakkāyadiṭṭhiādayo. Ayañca atthavaṇṇanā ‘‘pariññābhisamayenā’’tiādīsupi vibhāvetabbā. Ekābhisamayena abhisametīti etthāha vitaṇḍavādī ‘‘ariyamaggañāṇaṃ catūsu saccesu nānābhisamayavasena kiccakara’’nti, so abhidhamme (kathā. 274) odhisokathāya saññāpetabbo. Idāni tameva ekābhisamayaṃ vitthāravasena vibhāvetuṃ ‘‘evamassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Pubbabhāge…pe… paṭivedho hotī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu paṭivedho pubbabhāgiyo na hotīti? Saccametaṃ nippariyāyato, idha pana uggahādivasena pavatto avabodho pariyāyato tathā vutto. Paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ, na paṭivijjhanasabhāvaṃ. Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato, pariññāditoti attho. Ārammaṇapaṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. ti paccavekkhaṇā. Idhāti imasmiṃ ṭhāne. Uggahādīsu vuccamānesu na vuttā anavasarattā. Adhigame hi sati tassā siyā avasaro.

তংযেৰ হি অনৰসরং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স চা’’তিআদি ৰুত্তং। পুব্বে পরিগ্গহতোতি কম্মট্ঠানপরিগ্গহতো পুব্বে। উগ্গহাদিৰসেন সচ্চানং পরিগ্গণ্হনঞ্হি পরিগ্গহো। তথা তানি পরিগ্গণ্হনতো মনসিকারদল়্হতায পুব্বভাগিযা দুক্খপরিঞ্ঞাদযো হোন্তি যেৰাতি আহ ‘‘পরিগ্গহতো পট্ঠায হোতী’’তি। অপরভাগেতি মগ্গক্খণে। দুদ্দসত্তাতি অত্তনো পৰত্তিক্খণৰসেন পাকটানিপি পকতিঞাণেন সভাৰরসতো দট্ঠুং অসক্কুণেয্যত্তা। গম্ভীরেনেৰ চ ভাৰনাঞাণেন, তথাপি মত্থকপ্পত্তেন অরিযমগ্গঞাণেনেৰ যাথাৰতো পস্সিতব্বত্তা গম্ভীরানি । তেনাহ ‘‘লক্খণপটিৰেধতো পন উভযম্পি গম্ভীর’’ন্তি। ইতরানি অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকতায অচ্চন্তসুখপ্পত্তায অনুপ্পত্তিভৰতায, অনুপ্পন্নপুব্বতায চ পৰত্তিৰসেন অপাকটত্তা চ পরমগম্ভীরত্তা, তথা পরমগম্ভীরঞাণেনেৰ পস্সিতব্বতায পকতিঞাণেন দট্ঠুং ন সক্কুণেয্যানীতি দুদ্দসানি। তেনাহ ‘‘ইতরেসং পনা’’তিআদি। পযোগোতি কিরিযা, ৰাযামো ৰা। তস্স মহন্ততরস্স ইচ্ছিতব্বতং, দুক্করতরতঞ্চ উপমাহি দস্সেতি ‘‘ভৰগ্গগ্গহণত্থ’’ন্তিআদিনা। পটিৰেধক্খণেতি অরিযস্স মগ্গস্স চতুসচ্চসম্পটিৰেধক্খণে। একমেৰ তং ঞাণন্তি দুক্খাদীসু পরিঞ্ঞাদিকিচ্চসাধনৰসেন একমেৰ তং মগ্গঞাণং হোতি।

Taṃyeva hi anavasaraṃ dassetuṃ ‘‘imassa cā’’tiādi vuttaṃ. Pubbe pariggahatoti kammaṭṭhānapariggahato pubbe. Uggahādivasena saccānaṃ pariggaṇhanañhi pariggaho. Tathā tāni pariggaṇhanato manasikāradaḷhatāya pubbabhāgiyā dukkhapariññādayo honti yevāti āha ‘‘pariggahato paṭṭhāya hotī’’ti. Aparabhāgeti maggakkhaṇe. Duddasattāti attano pavattikkhaṇavasena pākaṭānipi pakatiñāṇena sabhāvarasato daṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā. Gambhīreneva ca bhāvanāñāṇena, tathāpi matthakappattena ariyamaggañāṇeneva yāthāvato passitabbattā gambhīrāni. Tenāha ‘‘lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīra’’nti. Itarāni asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikatāya accantasukhappattāya anuppattibhavatāya, anuppannapubbatāya ca pavattivasena apākaṭattā ca paramagambhīrattā, tathā paramagambhīrañāṇeneva passitabbatāya pakatiñāṇena daṭṭhuṃ na sakkuṇeyyānīti duddasāni. Tenāha ‘‘itaresaṃ panā’’tiādi. Payogoti kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ, dukkarataratañca upamāhi dasseti ‘‘bhavaggaggahaṇattha’’ntiādinā. Paṭivedhakkhaṇeti ariyassa maggassa catusaccasampaṭivedhakkhaṇe. Ekameva taṃ ñāṇanti dukkhādīsu pariññādikiccasādhanavasena ekameva taṃ maggañāṇaṃ hoti.

ইমেসু তীসু ঠানেসূতি ইমেসু ৰিরমিতব্বতাৰসেন জোতিতেসু তীসু কামব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কৰত্থূসু। ৰিসুং ৰিসুং উপ্পন্নস্স তিৰিধঅকুসলসঙ্কপ্পস্স। পদপচ্ছেদতোতি এত্থ গতমগ্গো ‘‘পদ’’ন্তি ৰুচ্চতি, যেন চ উপাযেন কারণেন কামৰিতক্কো উপ্পজ্জতি, সো তস্স গতমগ্গোতি তস্স পচ্ছেদো ঘাতো পদপচ্ছেদো, ততো পদপচ্ছেদতো। অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং অনুপ্পত্তিসাধনং, তস্স ৰসেন। মগ্গকিচ্চসাধনেন মগ্গঙ্গং পূরযমানো একোৰ তিৰিধকিচ্চসাধনো কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি। তিৰিধাকুসলসঙ্কপ্পসমুচ্ছেদনমেৰ হেত্থ তিৰিধকিচ্চসাধনং দট্ঠব্বং। ইমিনা নযেন ‘‘ইমেসু চতূসু ঠানেসূ’’তিআদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো।

Imesu tīsu ṭhānesūti imesu viramitabbatāvasena jotitesu tīsu kāmabyāpādavihiṃsāvitakkavatthūsu. Visuṃ visuṃ uppannassa tividhaakusalasaṅkappassa. Padapacchedatoti ettha gatamaggo ‘‘pada’’nti vuccati, yena ca upāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati, so tassa gatamaggoti tassa pacchedo ghāto padapacchedo, tato padapacchedato. Anuppattidhammatāpādanaṃ anuppattisādhanaṃ, tassa vasena. Maggakiccasādhanena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova tividhakiccasādhano kusalasaṅkappo uppajjati. Tividhākusalasaṅkappasamucchedanameva hettha tividhakiccasādhanaṃ daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘imesu catūsu ṭhānesū’’tiādīsupi attho veditabbo.

মুসাৰাদাৰেরমণিআদযোতি এত্থ যস্মা সিক্খাপদৰিভঙ্গে (ৰিভ॰ ৭০৩) ৰিরতিচেতনা, সব্বে সম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদানীতি আগতানীতি তত্থ পধানানং ৰিরতিচেতনানং ৰসেন ‘‘ৰিরতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপী’’তি (ৰিভ॰ অট্ঠ॰ ৭০৩) সম্মোহৰিনোদনিযং ৰুত্তং, তস্মা কেচি ‘‘আদি-সদ্দেন ন কেৰলং পিসুণৰাচা ৰেরমণিআদীনংযেৰ সঙ্গহো, অথ খো তাদিসানং চেতনানম্পি সঙ্গহো’’তি ৰদন্তি, তং পুব্বভাগৰসেন ৰুচ্চমানত্তা যুজ্জেয্য, মুসাৰাদাদীহি ৰিরমণকালে ৰা ৰিরতিযো, সুভাসিতাদিৰাচাভাসনাদিকালে চ চেতনাযো যোজেতব্বা, মগ্গক্খণে পন ৰিরতিযোৰ ইচ্ছিতব্বা চেতনানং অমগ্গঙ্গত্তা। একস্স ঞাণস্স দুক্খাদিঞাণতা ৰিয, একায ৰিরতিযা মুসাৰাদাদিৰিরতিভাৰো ৰিয চ একায চেতনায সম্মাৰাচাদিকিচ্চত্তযসাধনসভাৰাভাৰা সম্মাৰাচাদিভাৰাসিদ্ধিতো, তংসিদ্ধিযং অঙ্গত্তযতাসিদ্ধিতো চ।

Musāvādāveramaṇiādayoti ettha yasmā sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703) viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānīti āgatānīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’ti (vibha. aṭṭha. 703) sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ, tasmā keci ‘‘ādi-saddena na kevalaṃ pisuṇavācā veramaṇiādīnaṃyeva saṅgaho, atha kho tādisānaṃ cetanānampi saṅgaho’’ti vadanti, taṃ pubbabhāgavasena vuccamānattā yujjeyya, musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā, maggakkhaṇe pana viratiyova icchitabbā cetanānaṃ amaggaṅgattā. Ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya, ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyaṃ aṅgattayatāsiddhito ca.

ভিক্খুস্স আজীৰহেতুকং কাযৰচীদুচ্চরিতং নাম অযোনিসো আহারপরিযেসনহেতুকমেৰ সিযাতি আহ ‘‘খাদনীয…পে॰… দুচ্চরিত’’ন্তি। কাযৰচীদুচ্চরিতগ্গহণঞ্চ কাযৰচীদ্ৰারেযেৰ আজীৰপকোপো, ন মনোদ্ৰারেতি দস্সনত্থং। তেনাহ ‘‘ইমেসুযেৰ সত্তসু ঠানেসূ’’তি।

Bhikkhussa ājīvahetukaṃ kāyavacīduccaritaṃ nāma ayoniso āhārapariyesanahetukameva siyāti āha ‘‘khādanīya…pe… duccarita’’nti. Kāyavacīduccaritaggahaṇañca kāyavacīdvāreyeva ājīvapakopo, na manodvāreti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘imesuyeva sattasu ṭhānesū’’ti.

অনুপ্পন্নানন্তি অসমুদাচারৰসেন ৰা অননুভূতারম্মণৰসেন ৰা অনুপ্পন্নানং। অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসারে অনুপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা নাম ন সন্তি। তেনাহ ‘‘একস্মিং ভৰে’’তিআদি। যস্মিং ভৰে অযং ইমং ৰীরিযং আরভতি, তস্মিং একস্মিং ভৰে। জনেতীতি উপ্পাদেতি। তাদিসং ছন্দং কুরুমানো এৰং ছন্দং জনেতি নাম। ৰাযামং করোতীতি পযোগং পরক্কমং করোতি। ৰীরিযং পৰত্তেতীতি কাযিকচেতসিকৰীরিযং পকারতো ৰত্তেতি। ৰীরিযেন চিত্তং পগ্গহিতং করোতীতি তেনেৰ সহজাতৰীরিযেন চিত্তং উক্খিপেন্তো কোসজ্জপাততো নিসেধনেন পগ্গহিতং করোতি। পদহনং পৰত্তেতীতি পধানং ৰীরিযং করোতি। পটিপাটিযা পনেতানি চত্তারি পদানি আসেৰনাভাৰনাবহুলীকম্মসাতচ্চকিরিযাহি যোজেতব্বানি।

Anuppannānanti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma na santi. Tenāha ‘‘ekasmiṃ bhave’’tiādi. Yasmiṃ bhave ayaṃ imaṃ vīriyaṃ ārabhati, tasmiṃ ekasmiṃ bhave.Janetīti uppādeti. Tādisaṃ chandaṃ kurumāno evaṃ chandaṃ janeti nāma. Vāyāmaṃ karotīti payogaṃ parakkamaṃ karoti. Vīriyaṃpavattetīti kāyikacetasikavīriyaṃ pakārato vatteti. Vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karotīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipento kosajjapātato nisedhanena paggahitaṃ karoti. Padahanaṃ pavattetīti padhānaṃ vīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni.

উপ্পন্নপুব্বানন্তি সদিসৰোহারেন ৰুত্তং। ভৰতি হি তংসদিসেসু তব্বোহারো যথা ‘‘সা এৰ তিত্তিরি, তানি এৰ ওসধানী’’তি। তেনাহ ‘‘ইদানি তাদিসে’’তি। উপ্পন্নানন্তি ‘‘অনুপ্পন্না’’তি অৰত্তব্বতং আপন্নানং। পহানাযাতি পজহনত্থায। অনুপ্পন্নানং কুসলানন্তি এত্থ কুসলাতি উত্তরিমনুস্সধম্মা অধিপ্পেতা, তেসঞ্চ উপ্পাদো নাম অধিগমো পটিলাভো, তপ্পটিক্খেপেন অনুপ্পাদো অপ্পটিলাভোতি আহ ‘‘অপ্পটিলদ্ধানং পঠমজ্ঝানাদীন’’ন্তি। ‘‘ঠিতিযা ৰীরিযং আরভতী’’তি ৰুত্তে ন খণঠিতি অধিপ্পেতা তদত্থং ৰীরিযারব্ভেন পযোজনাভাৰতো, অথ খো পবন্ধঠিতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পত্তিপবন্ধৰসেন ঠিতত্থ’’ন্তি। সম্মুস্সনং পটিপক্খধম্মৰসেন অদস্সনমুপগমনন্তি তপ্পটিক্খেপেন অসম্মুস্সনং অসম্মোসোতি আহ ‘‘অসম্মোসাযাতি অৰিনাসনত্থ’’ন্তি। ভিয্যোভাৰো পুনপ্পুনং ভৰনং, সো পন উপরূপরি উপ্পত্তীতি আহ ‘‘উপরিভাৰাযা’’তি। ৰেপুল্লং অভিণ্হপ্পৰত্তিযা পগুণবলৰভাৰাপত্তীতি ৰুত্তং ‘‘ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰাযা’’তি, মহন্তভাৰাযাতি অত্থো। ভাৰনায পরিপূরণত্থন্তি ঝানাদিভাৰনাপরিব্রূহনত্থং।

Uppannapubbānanti sadisavohārena vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittiri, tāni eva osadhānī’’ti. Tenāha ‘‘idāni tādise’’ti. Uppannānanti ‘‘anuppannā’’ti avattabbataṃ āpannānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānanti ettha kusalāti uttarimanussadhammā adhippetā, tesañca uppādo nāma adhigamo paṭilābho, tappaṭikkhepena anuppādo appaṭilābhoti āha ‘‘appaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīna’’nti. ‘‘Ṭhitiyā vīriyaṃ ārabhatī’’ti vutte na khaṇaṭhiti adhippetā tadatthaṃ vīriyārabbhena payojanābhāvato, atha kho pabandhaṭhiti adhippetāti āha ‘‘punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitattha’’nti. Sammussanaṃ paṭipakkhadhammavasena adassanamupagamananti tappaṭikkhepena asammussanaṃ asammosoti āha ‘‘asammosāyāti avināsanattha’’nti. Bhiyyobhāvo punappunaṃ bhavanaṃ, so pana uparūpari uppattīti āha ‘‘uparibhāvāyā’’ti. Vepullaṃ abhiṇhappavattiyā paguṇabalavabhāvāpattīti vuttaṃ ‘‘vepullāyāti vipulabhāvāyā’’ti, mahantabhāvāyāti attho. Bhāvanāya paripūraṇatthanti jhānādibhāvanāparibrūhanatthaṃ.

চতূসু ঠানেসূতি অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদীসু চতূসু ঠানেসু। কিচ্চসাধনৰসেনাতি চতুব্বিধস্সপি কিচ্চস্স একজ্ঝং নিপ্ফাদনৰসেন।

Catūsuṭhānesūti anuppannākusalānuppādanādīsu catūsu ṭhānesu. Kiccasādhanavasenāti catubbidhassapi kiccassa ekajjhaṃ nipphādanavasena.

ঝানানি পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি নানাতি যদিপি সমাধিউপকারকেহি অভিনিরোপনানুমজ্জনসম্পিযাযনব্রূহনসন্তসুখসভাৰেহি ৰিতক্কাদীহি সম্পযোগভেদতো ভাৰনাতিসযপ্পৰত্তানং চতুন্নং ঝানানং ৰসেন সম্মাসমাধি ৰিভত্তো, তথাপি ৰাযামো ৰিয অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুৰাযামকিচ্চং, সতি ৰিয চ অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু কাযাদীসু সুভাদিসঞ্ঞাপ্পহানচতুসতিকিচ্চং, একো সমাধি চতুঝানসমাধিকিচ্চং ন সাধেতীতি পুব্বভাগেপি পঠমজ্ঝানসমাধি এৰ মগ্গক্খণেপি, তথা পুব্বভাগেপি চতুত্থজ্ঝানসমাধি এৰ মগ্গক্খণে পীতি অত্থো। নানামগ্গৰসেনাতি পঠমমগ্গাদিনানামগ্গৰসেন ঝানানি নানা। দুতিযাদযোপি মগ্গা দুতিযাদীনং ঝানানং। অযং পনস্সাতি এত্থ মগ্গভাৰেন চতুব্বিধম্পি একত্তেন গহেত্ৰা ‘‘অস্সা’’তি ৰুত্তং, অস্স মগ্গস্সাতি অত্থো। অযন্তি পন অযং ঝানৰসেন সব্বসদিসসব্বাসদিসেকচ্চসদিসতা ৰিসেসো।

Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānāti yadipi samādhiupakārakehi abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhasabhāvehi vitakkādīhi sampayogabhedato bhāvanātisayappavattānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāppahānacatusatikiccaṃ, eko samādhi catujhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇe pīti attho. Nānāmaggavasenāti paṭhamamaggādinānāmaggavasena jhānāni nānā. Dutiyādayopi maggā dutiyādīnaṃ jhānānaṃ. Ayaṃ panassāti ettha maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā ‘‘assā’’ti vuttaṃ, assa maggassāti attho. Ayanti pana ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisekaccasadisatā viseso.

পাদকজ্ঝাননিযমেন হোতীতি ইধ পাদকজ্ঝাননিযমং ধুরং কত্ৰা ৰুত্তং, যথা চেত্থ, এৰং সম্মোহৰিনোদনিযম্পি (ৰিভ॰ অট্ঠ॰ ২০৫)। অট্ঠসালিনিযং (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ৩৫০) পন ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তো সব্বৰাদাৰিরোধতো, ইধ পন সম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযৰাদনিৰত্তনতো পাদকজ্ঝাননিযমো ৰুত্তো। ৰিপস্সনানিযমো পন সাধারণত্তা ইধাপি ন পটিক্খিত্তোতি দট্ঠব্বো। অঞ্ঞে চ আচরিযৰাদা পরতো ৰক্খমানা ৰিভজিতব্বাতি যথাৰুত্তমেৰ তাৰ পাদকজ্ঝাননিযমং ৰিভজন্তো আহ ‘‘পাদকজ্ঝাননিযমেন তাৰা’’তি। পঠমজ্ঝানিকো হোতি, যস্মা আসন্নপদেসে ৰুট্ঠিতসমাপত্তি মগ্গস্স অত্তনো সদিসভাৰং করোতি ভূমিৰণ্ণো ৰিয গোধাৰণ্ণস্স। পরিপুণ্ণানেৰ হোন্তীতি অট্ঠ সত্ত চ হোন্তীতি অত্থো। সত্ত হোন্তি সম্মাসঙ্কপ্পস্স অভাৰতো। ছ হোন্তি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অভাৰতো। মগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গানং সত্তছভাৰং অতিদিসতি ‘‘এস নযো’’তি। অরূপে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং…পে॰… ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযন্তি অধিপ্পাযো। ননু তত্থ ‘‘অরূপে তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পজ্জতী’’তি (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ৩৫০) ৰুত্তং , ন ‘‘চতুক্কপঞ্চকজ্ঝান’’ন্তি? সচ্চমেতং, যেসু পন সংসযো অত্থি, তেসং উপ্পত্তিদস্সনেন , তেন অত্থতো ‘‘চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তমেৰ হোতীতি এৰমাহাতি ৰেদিতব্বং। সমুদাযঞ্চ অপেক্খিত্ৰা ‘‘তঞ্চ লোকুত্তরং, ন লোকিয’’ন্তি আহ ‘‘অৰযৰেকত্তং লিঙ্গসমুদাযস্স ৰিসেসকং হোতী’’তি। চতুত্থজ্ঝানমেৰ হি তত্থ লোকিযং উপ্পজ্জতি, ন চতুক্কং, পঞ্চকং ৰাতি। এত্থ কথন্তি পাদকজ্ঝানস্স অভাৰা কথং দট্ঠব্বন্তি অত্থো। তংঝানিকাৰস্স তত্থ তযো মগ্গা উপ্পজ্জন্তি, তজ্ঝানিকংপঠমফলাদিং পাদকং কত্ৰা উপরিমগ্গভাৰনাযাতি অধিপ্পাযো। তিকচতুক্কজ্ঝানিকং পন মগ্গং ভাৰেত্ৰা তত্থ উপ্পন্নস্স অরূপচতুত্থজ্ঝানং, তজ্ঝানিকং ফলঞ্চ পাদকং কত্ৰা উপরিমগ্গভাৰনায অঞ্ঞঝানিকাপি উপ্পজ্জন্তীতি, ঝানঙ্গাদিনিযামিকা পুব্বাভিসঙ্খারসমাপত্তিপাদকং, ন সম্মসিতব্বাতি ফলস্সাপি পাদকতা দট্ঠব্বা।

Pādakajjhānaniyamena hotīti idha pādakajjhānaniyamaṃ dhuraṃ katvā vuttaṃ, yathā cettha, evaṃ sammohavinodaniyampi (vibha. aṭṭha. 205). Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350) pana vipassanāniyamo vutto sabbavādāvirodhato, idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyamo vutto. Vipassanāniyamo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo. Aññe ca ācariyavādā parato vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyamaṃ vibhajanto āha ‘‘pādakajjhānaniyamena tāvā’’ti. Paṭhamajjhāniko hoti, yasmā āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti maggassa attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa. Paripuṇṇāneva hontīti aṭṭha satta ca hontīti attho. Satta honti sammāsaṅkappassa abhāvato. Cha honti pītisambojjhaṅgassa abhāvato. Maggaṅgabojjhaṅgānaṃ sattachabhāvaṃ atidisati ‘‘esa nayo’’ti. Arūpe catukkapañcakajjhānaṃ…pe… vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo. Nanu tattha ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ , na ‘‘catukkapañcakajjhāna’’nti? Saccametaṃ, yesu pana saṃsayo atthi, tesaṃ uppattidassanena , tena atthato ‘‘catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatī’’ti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ. Samudāyañca apekkhitvā ‘‘tañca lokuttaraṃ, na lokiya’’nti āha ‘‘avayavekattaṃ liṅgasamudāyassa visesakaṃ hotī’’ti. Catutthajjhānameva hi tattha lokiyaṃ uppajjati, na catukkaṃ, pañcakaṃ vāti. Ettha kathanti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho. Taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti, tajjhānikaṃpaṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo. Tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tattha uppannassa arūpacatutthajjhānaṃ, tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti, jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpattipādakaṃ, na sammasitabbāti phalassāpi pādakatā daṭṭhabbā.

কেচি পনাতি মোরৰাপীমহাদত্তত্থেরং সন্ধাযাহ। পুন কেচীতি তিপিটকচূল়াভযত্থেরং । ততিযৰারে কেচীতি ‘‘পাদকজ্ঝানমেৰ নিযমেতী’’তি এৰং ৰাদিনং তিপিটকচূল়নাগত্থেরঞ্চেৰ অনন্তরং ৰুত্তে দ্ৰে চ থেরে ঠপেত্ৰা ইতরে থেরে সন্ধায ৰদতি।

Keci panāti moravāpīmahādattattheraṃ sandhāyāha. Puna kecīti tipiṭakacūḷābhayattheraṃ . Tatiyavāre kecīti ‘‘pādakajjhānameva niyametī’’ti evaṃ vādinaṃ tipiṭakacūḷanāgattherañceva anantaraṃ vutte dve ca there ṭhapetvā itare there sandhāya vadati.

৪০৩. সসন্ততিপরিযাপন্নানং দুক্খসমুদযানং অপ্পৰত্তিভাৰেন পরিগ্গয্হমানো নিরোধোপি সসন্ততিপরিযাপন্নো ৰিয হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অত্তনো ৰা চত্তারি সচ্চানী’’তি। পরস্স ৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো। তেনাহ ভগৰা ‘‘ইমস্মিংযেৰ ব্যামমত্তে কল়েৰরে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞাপেমি, লোকসমুদযঞ্চ পঞ্ঞাপেমি, লোকনিরোধঞ্চ পঞ্ঞাপেমি, লোকনিরোধগামিনিপটিপদঞ্চ পঞ্ঞাপেমী’’তি (সং॰ নি॰ ১.১০৭; অ॰ নি॰ ৪.৪৫) কথং পন আদিকম্মিকো নিরোধমগ্গসচ্চানি পরিগ্গণ্হাতীতি? অনুস্সৰাদিসিদ্ধমাকারং পরিগ্গণ্হাতি। এৰঞ্চ কত্ৰা লোকুত্তরবোজ্ঝঙ্গে উদ্দিস্সাপি পরিগ্গহো ন ৰিরুজ্ঝতি। যথাসম্ভৰতোতি সম্ভৰানুরূপং, ঠপেত্ৰা নিরোধসচ্চং সেসসচ্চৰসেন সমুদযৰযাতি ৰেদিতব্বাতি অত্থো।

403. Sasantatipariyāpannānaṃ dukkhasamudayānaṃ appavattibhāvena pariggayhamāno nirodhopi sasantatipariyāpanno viya hotīti katvā vuttaṃ ‘‘attano vā cattāri saccānī’’ti. Parassa vāti etthāpi eseva nayo. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññāpemi, lokasamudayañca paññāpemi, lokanirodhañca paññāpemi, lokanirodhagāminipaṭipadañca paññāpemī’’ti (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) kathaṃ pana ādikammiko nirodhamaggasaccāni pariggaṇhātīti? Anussavādisiddhamākāraṃ pariggaṇhāti. Evañca katvā lokuttarabojjhaṅge uddissāpi pariggaho na virujjhati. Yathāsambhavatoti sambhavānurūpaṃ, ṭhapetvā nirodhasaccaṃ sesasaccavasena samudayavayāti veditabbāti attho.

চতুসচ্চপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

ধম্মানুপস্সনাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Dhammānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

৪০৪. ‘‘অট্ঠিকসঙ্খলিকং সমংস’’ন্তিআদিকা সত্ত সিৰথিকা অট্ঠিককম্মট্ঠানতায ইতরাসং উদ্ধুমাতকাদীনং সভাৰেনেৰাতি নৰন্নং সিৰথিকানং অপ্পনাকম্মট্ঠানতা ৰুত্তা। দ্ৰেযেৰাতি আনাপানং, দ্ৰত্তিংসাকারোতি ইমানি দ্ৰেযেৰ। অভিনিৰেসোতি ৰিপস্সনাভিনিৰেসো, সো পন সম্মসনিযধম্মপরিগ্গহো। ইরিযাপথা, আলোকিতাদযো চ রূপধম্মানং অৰত্থাৰিসেসমত্ততায ন সম্মসনুপগা ৰিঞ্ঞত্তিআদযো ৰিয। নীৰরণবোজ্ঝঙ্গা আদিতো ন পরিগ্গহেতব্বাতি ৰুত্তং ‘‘ইরিযাপথ…পে॰… ন জাযতী’’তি। কেসাদিঅপদেসেন তদুপাদানধম্মা ৰিয ইরিযাপথাদিঅপদেসেন তদৰত্থা রূপধম্মা পরিগ্গয্হন্তি, নীৰরণাদিমুখেন চ তংসম্পযুত্তা, তংনিস্সযধম্মাতি অধিপ্পাযেন মহাসিৰত্থেরো চ ইরিযাপথাদীসুপি ‘‘অভিনিৰেসো জাযতী’’তি অৰোচ। ‘‘অত্থি নু খো মে’’তিআদি পন সভাৰতো ইরিযাপথাদীনং আদিকম্মিকস্স অনিচ্ছিতভাৰদস্সনং। অপরিঞ্ঞাপুব্বিকা হি পরিঞ্ঞাতি।

404. ‘‘Aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsa’’ntiādikā satta sivathikā aṭṭhikakammaṭṭhānatāya itarāsaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvenevāti navannaṃ sivathikānaṃ appanākammaṭṭhānatā vuttā. Dveyevāti ānāpānaṃ, dvattiṃsākāroti imāni dveyeva. Abhinivesoti vipassanābhiniveso, so pana sammasaniyadhammapariggaho. Iriyāpathā, ālokitādayo ca rūpadhammānaṃ avatthāvisesamattatāya na sammasanupagā viññattiādayo viya. Nīvaraṇabojjhaṅgā ādito na pariggahetabbāti vuttaṃ ‘‘iriyāpatha…pe… na jāyatī’’ti. Kesādiapadesena tadupādānadhammā viya iriyāpathādiapadesena tadavatthā rūpadhammā pariggayhanti, nīvaraṇādimukhena ca taṃsampayuttā, taṃnissayadhammāti adhippāyena mahāsivatthero ca iriyāpathādīsupi ‘‘abhiniveso jāyatī’’ti avoca. ‘‘Atthi nu kho me’’tiādi pana sabhāvato iriyāpathādīnaṃ ādikammikassa anicchitabhāvadassanaṃ. Apariññāpubbikā hi pariññāti.

কামং ‘‘ইধ ভিক্খৰে ভিক্খূ’’তিআদিনা উদ্দেসনিদ্দেসেসু তত্থ তত্থ ভিক্খুগ্গহণং কতং তংপটিপত্তিযা ভিক্খুভাৰদস্সনত্থং, দেসনা পন সব্বসাধারণাতি দস্সেতুং ‘‘যো হি কোচি ভিক্খৰে’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং, ন ভিক্খু যেৰাতি দস্সেন্তো ‘‘যো হি কোচি ভিক্খু ৰা’’তিআদিমাহ। দস্সনমগ্গেন ঞাতমরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰা জানন্তী সিখাপ্পত্তা অগ্গমগ্গপঞ্ঞা অঞ্ঞা নাম, তস্স ফলভাৰতো অগ্গফলং পীতি আহ ‘‘অঞ্ঞাতি অরহত্ত’’ন্তি।

Kāmaṃ ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādinā uddesaniddesesu tattha tattha bhikkhuggahaṇaṃ kataṃ taṃpaṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatthaṃ, desanā pana sabbasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yo hi koci bhikkhave’’ icceva vuttaṃ, na bhikkhu yevāti dassento ‘‘yo hi koci bhikkhu vā’’tiādimāha. Dassanamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānantī sikhāppattā aggamaggapaññā aññā nāma, tassa phalabhāvato aggaphalaṃ pīti āha ‘‘aññāti arahatta’’nti.

অপ্পতরেপি কালে সাসনস্স নিয্যানিকভাৰং দস্সেন্তোতি যোজনা। নিয্যাতেন্তোতি নিগমেন্তো।

Appatarepi kāle sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassentoti yojanā. Niyyātentoti nigamento.

মহাসতিপট্ঠানসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।

Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৯. মহাসতিপট্ঠানসুত্তং • 9. Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ

অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৯. মহাসতিপট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা • 9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact