| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā |
៥. បញ្ចកនិបាតោ
5. Pañcakanipāto
១. រាជទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា
1. Rājadattattheragāthāvaṇṇanā
បញ្ចកនិបាតេ ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វាតិអាទិកា អាយស្មតោ រាជទត្តត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ, តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ, ឥតោ ចតុទ្ទសេ កប្បេ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ, ឯកទិវសំ កេនចិទេវ ករណីយេន វនន្តំ ឧបគតោ តត្ថ អញ្ញតរំ បច្ចេកពុទ្ធំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សុបរិសុទ្ធំ អម្ពាដកផលំ អទាសិ។ សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សត្ថវាហកុលេ និព្ពត្តិ។ តស្ស មហារាជំ វេស្សវណំ អារាធេត្វា បដិលទ្ធភាវតោ មាតាបិតរោ រាជទត្តោតិ នាមំ អកំសុ។ សោ វយប្បត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ភណ្ឌំ អាទាយ វាណិជ្ជវសេន រាជគហំ អគមាសិ។ តេន ច សមយេន រាជគហេ អញ្ញតរា គណិកា អភិរូបា ទស្សនីយា បរមសោភគ្គយោគតោ ទិវសេ ទិវសេ សហស្សំ លភតិ។ អថ សោ សត្ថវាហបុត្តោ ទិវសេ ទិវសេ តស្សា គណិកាយ សហស្សំ ទត្វា សំវាសំ កប្បេន្តោ នចិរស្សេវ សព្ពំ ធនំ ខេបេត្វា ទុគ្គតោ ហុត្វា ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តោ ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមន្តោ សំវេគប្បត្តោ អហោសិ។ សោ ឯកទិវសំ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនំ អគមាសិ។
Pañcakanipāte bhikkhu sivathikaṃ gantvātiādikā āyasmato rājadattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro, tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto, ito catuddase kappe buddhasuññe loke kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto, ekadivasaṃ kenacideva karaṇīyena vanantaṃ upagato tattha aññataraṃ paccekabuddhaṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā pasannamānaso suparisuddhaṃ ambāṭakaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ satthavāhakule nibbatti. Tassa mahārājaṃ vessavaṇaṃ ārādhetvā paṭiladdhabhāvato mātāpitaro rājadattoti nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya vāṇijjavasena rājagahaṃ agamāsi. Tena ca samayena rājagahe aññatarā gaṇikā abhirūpā dassanīyā paramasobhaggayogato divase divase sahassaṃ labhati. Atha so satthavāhaputto divase divase tassā gaṇikāya sahassaṃ datvā saṃvāsaṃ kappento nacirasseva sabbaṃ dhanaṃ khepetvā duggato hutvā ghāsacchādanamattampi alabhanto ito cito ca paribbhamanto saṃvegappatto ahosi. So ekadivasaṃ upāsakehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamāsi.
តេន ច សមយេន សត្ថា មហតិយា បរិសាយ បរិវុតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ។ សោ បរិសបរិយន្តេ និសីទិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ធុតង្គានិ សមាទិយិត្វា សុសានេ វសតិ។ តទា អញ្ញតរោបិ សត្ថវាហបុត្តោ សហស្សំ ទត្វា តាយ គណិកាយ សហ វសតិ។ សា ច គណិកា តស្ស ហត្ថេ មហគ្ឃរតនំ ទិស្វា លោភំ ឧប្បាទេត្វា អញ្ញេហិ ធុត្តបុរិសេហិ តំ មារាបេត្វា តំ រតនំ គណ្ហិ។ អថ តស្ស សត្ថវាហបុត្តស្ស មនុស្សា តំ បវត្តិំ សុត្វា ឱចរកមនុស្សេ បេសេសុំ។ តេ រត្តិយំ តស្សា គណិកាយ ឃរំ បវិសិត្វា ឆវិអាទីនិ អនុបហច្ចេវ តំ មារេត្វា សិវថិកាយ ឆឌ្ឌេសុំ។ រាជទត្តត្ថេរោ អសុភនិមិត្តំ គហេតុំ សុសានេ វិចរន្តោ តស្សា គណិកាយ កឡេវរំ បដិក្កុលតោ មនសិ កាតុំ ឧបគតោ កតិបយវារេ យោនិសោ មនសិ កត្វា អចិរមតភាវតោ សោណសិង្គាលាទីហិ អនុបហតឆវិតាយ វិសភាគវត្ថុតាយ ច អយោនិសោ មនសិករោន្តោ, តត្ថ កាមរាគំ ឧប្បាទេត្វា សំវិគ្គតរមានសោ អត្តនោ ចិត្តំ បរិភាសិត្វា មុហុត្តំ ឯកមន្តំ អបសក្កិត្វា អាទិតោ ឧបដ្ឋិតំ អសុភនិមិត្តមេវ គហេត្វា យោនិសោ មនសិករោន្តោ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា តាវទេវ អរហត្តំ បាបុណិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៤.៥៥-៥៩) –
Tena ca samayena satthā mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ desento nisinno hoti. So parisapariyante nisīditvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā dhutaṅgāni samādiyitvā susāne vasati. Tadā aññataropi satthavāhaputto sahassaṃ datvā tāya gaṇikāya saha vasati. Sā ca gaṇikā tassa hatthe mahaggharatanaṃ disvā lobhaṃ uppādetvā aññehi dhuttapurisehi taṃ mārāpetvā taṃ ratanaṃ gaṇhi. Atha tassa satthavāhaputtassa manussā taṃ pavattiṃ sutvā ocarakamanusse pesesuṃ. Te rattiyaṃ tassā gaṇikāya gharaṃ pavisitvā chaviādīni anupahacceva taṃ māretvā sivathikāya chaḍḍesuṃ. Rājadattatthero asubhanimittaṃ gahetuṃ susāne vicaranto tassā gaṇikāya kaḷevaraṃ paṭikkulato manasi kātuṃ upagato katipayavāre yoniso manasi katvā aciramatabhāvato soṇasiṅgālādīhi anupahatachavitāya visabhāgavatthutāya ca ayoniso manasikaronto, tattha kāmarāgaṃ uppādetvā saṃviggataramānaso attano cittaṃ paribhāsitvā muhuttaṃ ekamantaṃ apasakkitvā ādito upaṭṭhitaṃ asubhanimittameva gahetvā yoniso manasikaronto jhānaṃ uppādetvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā tāvadeva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.55-59) –
‘‘វិបិនេ ពុទ្ធំ ទិស្វាន, សយម្ភុំ អបរាជិតំ;
‘‘Vipine buddhaṃ disvāna, sayambhuṃ aparājitaṃ;
អម្ពាដកំ គហេត្វាន, សយម្ភុស្ស អទាសហំ។
Ambāṭakaṃ gahetvāna, sayambhussa adāsahaṃ.
‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលមទទិំ តទា;
‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā;
ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ។
Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ.
‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិសោមនស្សជាតោ –
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajāto –
៣១៥.
315.
‘‘ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វា, អទ្ទស ឥត្ថិមុជ្ឈិតំ;
‘‘Bhikkhu sivathikaṃ gantvā, addasa itthimujjhitaṃ;
អបវិទ្ធំ សុសានស្មិំ, ខជ្ជន្តិំ កិមិហី ផុដំ។
Apaviddhaṃ susānasmiṃ, khajjantiṃ kimihī phuṭaṃ.
៣១៦.
316.
‘‘យញ្ហិ ឯកេ ជិគុច្ឆន្តិ, មតំ ទិស្វាន បាបកំ;
‘‘Yañhi eke jigucchanti, mataṃ disvāna pāpakaṃ;
កាមរាគោ បាតុរហុ, អន្ធោវ សវតី អហុំ។
Kāmarāgo pāturahu, andhova savatī ahuṃ.
៣១៧.
317.
‘‘ឱរំ ឱទនបាកម្ហា, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ;
‘‘Oraṃ odanapākamhā, tamhā ṭhānā apakkamiṃ;
សតិមា សម្បជានោហំ, ឯកមន្តំ ឧបាវិសិំ។
Satimā sampajānohaṃ, ekamantaṃ upāvisiṃ.
៣១៨.
318.
‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;
‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;
អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ។
Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.
៣១៩.
319.
‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;
‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;
តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។ –
Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ។
Imā pañca gāthā abhāsi.
តត្ថ ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វាតិ សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតោ ភិក្ខុ, អសុភកម្មដ្ឋានត្ថំ អាមកសុសានំ ឧបគន្ត្វា។ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ ចេតំ អត្តានំ សន្ធាយ ថេរោ សយំ វទតិ។ ឥត្ថិន្តិ ថីយតិ ឯត្ថ សុក្កសោណិតំ សត្តសន្តានភាវេន សំហញ្ញតីតិ ថី, មាតុគាមោ។ ឯវញ្ច សភាវនិរុត្តិវសេន ‘‘ឥត្ថី’’តិបិ វុច្ចតិ។ វញ្ឈាទីសុ បន តំសទិសតាយ តំសភាវានតិវត្តនតោ ច តព្ពោហារោ។ ‘‘ឥត្ថី’’តិ ឥត្ថិកឡេវរំ វទតិ។ ឧជ្ឈិតន្តិ បរិច្ចត្តំ ឧជ្ឈនិយត្តា ឯវ អបវិទ្ធំ អនបេក្ខភាវេន ខិត្តំ។ ខជ្ជន្តិំ កិមិហី ផុដន្តិ កិមីហិ បូរិតំ ហុត្វា ខជ្ជមានំ។
Tattha bhikkhu sivathikaṃ gantvāti saṃsāre bhayassa ikkhanato bhikkhu, asubhakammaṭṭhānatthaṃ āmakasusānaṃ upagantvā. ‘‘Bhikkhū’’ti cetaṃ attānaṃ sandhāya thero sayaṃ vadati. Itthinti thīyati ettha sukkasoṇitaṃ sattasantānabhāvena saṃhaññatīti thī, mātugāmo. Evañca sabhāvaniruttivasena ‘‘itthī’’tipi vuccati. Vañjhādīsu pana taṃsadisatāya taṃsabhāvānativattanato ca tabbohāro. ‘‘Itthī’’ti itthikaḷevaraṃ vadati. Ujjhitanti pariccattaṃ ujjhaniyattā eva apaviddhaṃ anapekkhabhāvena khittaṃ. Khajjantiṃ kimihī phuṭanti kimīhi pūritaṃ hutvā khajjamānaṃ.
យញ្ហិ ឯកេ ជិគុច្ឆន្តិ, មតំ ទិស្វាន បាបកន្តិ យំ អបគតាយុឧស្មាវិញ្ញាណតាយ មតំ កឡេវរំ បាបកំ និហីនំ លាមកំ ឯកេ ចោក្ខជាតិកា ជិគុច្ឆន្តិ, ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆន្តិ។ កាមរាគោ បាតុរហូតិ តស្មិំ កុណបេ អយោនិសោមនសិការស្ស ពលវតាយ កាមរាគោ មយ្ហំ បាតុរហោសិ ឧប្បជ្ជិ។ អន្ធោវ សវតី អហុន្តិ តស្មិំ កឡេវរេ នវហិ ទ្វារេហិ អសុចិំ សវតិ សន្ទន្តេ អសុចិភាវស្ស អទស្សនេន អន្ធោ វិយ អហោសិំ។ តេនាហ –
Yañhi eke jigucchanti, mataṃ disvāna pāpakanti yaṃ apagatāyuusmāviññāṇatāya mataṃ kaḷevaraṃ pāpakaṃ nihīnaṃ lāmakaṃ eke cokkhajātikā jigucchanti, oloketumpi na icchanti. Kāmarāgo pāturahūti tasmiṃ kuṇape ayonisomanasikārassa balavatāya kāmarāgo mayhaṃ pāturahosi uppajji. Andhova savatī ahunti tasmiṃ kaḷevare navahi dvārehi asuciṃ savati sandante asucibhāvassa adassanena andho viya ahosiṃ. Tenāha –
‘‘រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតិ, រត្តោ ធម្មំ ន បស្សតិ;
‘‘Ratto atthaṃ na jānāti, ratto dhammaṃ na passati;
អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ រាគោ សហតេ នរ’’ន្តិ ច។
Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti ca.
‘‘កាមច្ឆន្ទោ ខោ, ព្រាហ្មណ, អន្ធករណោ អចក្ខុករណោ’’តិ ច អាទិ។ កេចិ បនេត្ថ តការាគមំ កត្វា ‘‘កិលេសបរិយុដ្ឋានេន អវសវត្តិ កិលេសស្ស វា វសវត្តី’’តិ អត្ថំ វទន្តិ។ អបរេ ‘‘អន្ធោវ អសតិ អហុ’’ន្តិ បាឡិំ វត្វា ‘‘កាមរាគេន អន្ធោ ឯវ ហុត្វា សតិរហិតោ អហោសិ’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ។ តទុភយំ បន បាឡិយំ នត្ថិ។
‘‘Kāmacchando kho, brāhmaṇa, andhakaraṇo acakkhukaraṇo’’ti ca ādi. Keci panettha takārāgamaṃ katvā ‘‘kilesapariyuṭṭhānena avasavatti kilesassa vā vasavattī’’ti atthaṃ vadanti. Apare ‘‘andhova asati ahu’’nti pāḷiṃ vatvā ‘‘kāmarāgena andho eva hutvā satirahito ahosi’’nti atthaṃ vadanti. Tadubhayaṃ pana pāḷiyaṃ natthi.
ឱរំ ឱទនបាកម្ហាតិ ឱទនបាកតោ ឱរំ, យាវតា កាលេន សុបរិធោតតិន្តតណ្ឌុលនាឡិយា ឱទនំ បចតិ, តតោ ឱរមេវ កាលំ, តតោបិ លហុកាលេន រាគំ វិនោទេន្តោ, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ យស្មិំ ឋានេ ឋិតស្ស មេ រាគោ ឧប្បជ្ជិ, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ អបសក្កិំ។ អបក្កន្តោវ សតិមា សម្បជានោហំ សមណសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា សតិបដ្ឋានមនសិការវសេន សតិមា, សម្មទេវ ធម្មសភាវជាននេន សម្បជានោ ច ហុត្វា ឯកមន្តំ ឧបាវិសិំ, បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិំ។ និសិន្នស្ស ច តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថាតិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ។
Oraṃ odanapākamhāti odanapākato oraṃ, yāvatā kālena suparidhotatintataṇḍulanāḷiyā odanaṃ pacati, tato orameva kālaṃ, tatopi lahukālena rāgaṃ vinodento, tamhā ṭhānā apakkamiṃ yasmiṃ ṭhāne ṭhitassa me rāgo uppajji, tamhā ṭhānā apakkamiṃ apasakkiṃ. Apakkantova satimā sampajānohaṃ samaṇasaññaṃ upaṭṭhapetvā satipaṭṭhānamanasikāravasena satimā, sammadeva dhammasabhāvajānanena sampajāno ca hutvā ekamantaṃ upāvisiṃ, pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdiṃ. Nisinnassa ca tato me manasīkāro, yoniso udapajjathātiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.
រាជទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Rājadattattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ១. រាជទត្តត្ថេរគាថា • 1. Rājadattattheragāthā
