| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) |
॥ নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স॥
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
দীঘনিকাযে
Dīghanikāye
পাথিকৰগ্গটীকা
Pāthikavaggaṭīkā
১. পাথিকসুত্তৰণ্ণনা
1. Pāthikasuttavaṇṇanā
সুনক্খত্তৰত্থুৰণ্ণনা
Sunakkhattavatthuvaṇṇanā
১. অপুব্বপদৰণ্ণনাতি অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স অভিনৰস্স পদস্স ৰণ্ণনা অত্থৰিভাৰনা। ‘‘হিত্ৰা পুনপ্পুনাগতমত্থ’’ন্তি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.গন্থারম্ভকথা) হি ৰুত্তং। মল্লেসূতি এত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ। ছাযূদকসম্পন্নে ৰনসণ্ডে ৰিহরতীতি অনুপিযসামন্তা কতস্স ৰিহারস্স অভাৰতো। যদি ন তাৰ পৰিট্ঠো, কস্মা ‘‘পাৰিসী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘পৰিসিস্সামী’’তিআদি, তেন অৰস্সং ভাৰিনি ভূতে ৰিয উপচারা হোন্তীতি দস্সেতি। ইদানি তমত্থং উপমায ৰিভাৰেন্তো ‘‘যথা কি’’ন্তিআদিমাহ। এতন্তি এতং ‘‘অতিপ্পগো খো’’তিআদিকং চিন্তনং অহোসি। অতিৰিয পগো খোতি অতিৰিয পাতোৰ। ছন্নকোপীনতায, পরিব্বাজকপব্বজ্জুপগমেন চ ছন্নপরিব্বাজকং, ন নগ্গপরিব্বাজকং।
1.Apubbapadavaṇṇanāti atthasaṃvaṇṇanāvasena heṭṭhā aggahitatāya apubbassa abhinavassa padassa vaṇṇanā atthavibhāvanā. ‘‘Hitvā punappunāgatamattha’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) hi vuttaṃ. Mallesūti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Chāyūdakasampanne vanasaṇḍe viharatīti anupiyasāmantā katassa vihārassa abhāvato. Yadi na tāva paviṭṭho, kasmā ‘‘pāvisī’’ti vuttanti āha ‘‘pavisissāmī’’tiādi, tena avassaṃ bhāvini bhūte viya upacārā hontīti dasseti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘yathā ki’’ntiādimāha. Etanti etaṃ ‘‘atippago kho’’tiādikaṃ cintanaṃ ahosi. Ativiyapago khoti ativiya pātova. Channakopīnatāya, paribbājakapabbajjupagamena ca channaparibbājakaṃ, na naggaparibbājakaṃ.
২. যস্মা ভগৰতো উচ্চাকুলপ্পসুততং, মহাভিনিক্খমননিক্খন্ততং, অনঞ্ঞসাধারণদুক্করচরণং, ৰিৰেকৰাসং, লোকসম্ভাৰিততং, ওৰাদানুসাসনীহি লোকস্স বহুপকারতং, পরপ্পৰাদমদ্দনং, মহিদ্ধিকতং , মহানুভাৰতন্তি এৰমাদিকং তংতংঅত্তপচ্চক্খগুণৰিসেসং নিস্সায যেভুয্যেন অঞ্ঞতিত্থিযাপি ভগৰন্তং দিস্ৰা আদরগারৰবহুমানং দস্সেন্তিযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভগৰন্তং দিস্ৰা মানথদ্ধতং অকত্ৰা’’তিআদি। লোকসমুদাচারৰসেনাতি লোকোপচারৰসেন। চিরস্সন্তি চিরকালেন। আদীনি ৰদন্তি উপচারৰসেন। তস্সাতি ভগ্গৰগোত্তস্স পরিব্বাজকস্স। গিহিসহাযোতি গিহিকালতো পট্ঠায সহাযো। পচ্চক্খাতোতি যেনাকারেন পচ্চক্খানা, তং দস্সেতুং ‘‘পচ্চক্খামী’’তিআদি ৰুত্তং।
2. Yasmā bhagavato uccākulappasutataṃ, mahābhinikkhamananikkhantataṃ, anaññasādhāraṇadukkaracaraṇaṃ, vivekavāsaṃ, lokasambhāvitataṃ, ovādānusāsanīhi lokassa bahupakārataṃ, parappavādamaddanaṃ, mahiddhikataṃ , mahānubhāvatanti evamādikaṃ taṃtaṃattapaccakkhaguṇavisesaṃ nissāya yebhuyyena aññatitthiyāpi bhagavantaṃ disvā ādaragāravabahumānaṃ dassentiyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavantaṃ disvā mānathaddhataṃ akatvā’’tiādi. Lokasamudācāravasenāti lokopacāravasena. Cirassanti cirakālena. Ādīni vadanti upacāravasena. Tassāti bhaggavagottassa paribbājakassa. Gihisahāyoti gihikālato paṭṭhāya sahāyo. Paccakkhātoti yenākārena paccakkhānā, taṃ dassetuṃ ‘‘paccakkhāmī’’tiādi vuttaṃ.
৩. উদ্দিস্সাতি সত্থুকারভাৰেন উদ্দিস্সাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি তং দস্সেন্তো ‘‘ভগৰা মে’’তিআদিমাহ। যদা সুনক্খত্তস্স ‘‘ভগৰন্তং পচ্চক্খামী’’তি চিত্তং উপ্পন্নং, ৰাচা ভিন্না, তদা এৰস্স ভগৰতা সদ্ধিং কোচি সম্বন্ধো নত্থি অসক্যপুত্তিযভাৰতো সাসনতো পরিবাহিরত্তা। অযং তাৰেত্থ সাসনযুত্তি, সা পনাযং ঠপেত্ৰা সাসনযুত্তিকোৰিদে অঞ্ঞেসং ন সম্মদেৰ ৰিসযোতি ভগৰা সব্বসাধারণৰসেনস্স অত্তনা সম্বন্ধাভাৰং দস্সেতুং ‘‘অপি নূ’’তি আদিং ৰত্ৰা সুনক্খত্তং ‘‘কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসী’’তি আহ। যস্মা মুখাগতোযং সম্বন্ধো, ন পূজাগতাদিকো, যো চ যাচকযাচিতব্বতাৰসেন হোতি, তদুভযঞ্চেত্থ নত্থীতি দস্সেন্তো ভগৰা সুনক্খত্তং ‘‘কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসী’’তি অৰোচ, তস্মা তমত্থং দস্সেতুং ‘‘যাচকো ৰা’’তিআদি ৰুত্তং। যাচিতকো ৰা যাচকং পচ্চাচিক্খেয্যাতি সম্বন্ধো। ত্ৰং পন নেৰ যাচকো ‘‘অহং ভন্তে ভগৰন্তং উদ্দিস্স ৰিহরিস্সামী’’তি এৰং মম সন্তিকং অনুপগতত্তা। ন যাচিতকো ‘‘এহি ত্ৰং সুনক্খত্ত মমং উদ্দিস্স ৰিহরাহী’’তি এৰং মযা অপত্থিতত্তা।
3.Uddissāti satthukārabhāvena uddissāti ayamettha adhippāyoti taṃ dassento ‘‘bhagavā me’’tiādimāha. Yadā sunakkhattassa ‘‘bhagavantaṃ paccakkhāmī’’ti cittaṃ uppannaṃ, vācā bhinnā, tadā evassa bhagavatā saddhiṃ koci sambandho natthi asakyaputtiyabhāvato sāsanato paribāhirattā. Ayaṃ tāvettha sāsanayutti, sā panāyaṃ ṭhapetvā sāsanayuttikovide aññesaṃ na sammadeva visayoti bhagavā sabbasādhāraṇavasenassa attanā sambandhābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘api nū’’ti ādiṃ vatvā sunakkhattaṃ ‘‘ko santo kaṃ paccācikkhasī’’ti āha. Yasmā mukhāgatoyaṃ sambandho, na pūjāgatādiko, yo ca yācakayācitabbatāvasena hoti, tadubhayañcettha natthīti dassento bhagavā sunakkhattaṃ ‘‘ko santo kaṃ paccācikkhasī’’ti avoca, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yācako vā’’tiādi vuttaṃ. Yācitako vā yācakaṃ paccācikkheyyāti sambandho. Tvaṃ pana neva yācako ‘‘ahaṃ bhante bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’’ti evaṃ mama santikaṃ anupagatattā. Na yācitako ‘‘ehi tvaṃ sunakkhatta mamaṃ uddissa viharāhī’’ti evaṃ mayā apatthitattā.
কো সমানোতি যাচকযাচিতকেসু কো নাম হোন্তো। কন্তি যাচকযাচিতকেসু এৰ কং নাম হোন্তং মং পচ্চাচিক্খসি। তুচ্ছপুরিসাতি ঝানমগ্গাদিউত্তরিমনুস্সধম্মেসু কস্সচিপি অভাৰা রিত্তপুরিসা। ননু চাযং সুনক্খত্তো লোকিযজ্ঝানানি, একচ্চাভিঞ্ঞঞ্চ উপ্পাদেসীতি? কিঞ্চাপি উপ্পাদেসি, ততো পন ভগৰতি আঘাতুপ্পাদনেন সহেৰ পরিহীনো অহোসি। অপরাধো নাম সুপ্পটিপত্তিযা ৰিরজ্ঝনহেতুভূতো কিলেসুপ্পাদোতি আহ ‘‘যত্তকো তে অপরাধো, তত্তকো দোসো’’তি। যাৰঞ্চাতি অৰধিপরিচ্ছেদভাৰদস্সনং ‘‘যাৰঞ্চ তেন ভগৰতা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ১.৩) ৰিয। তেতি তযা। ইদন্তি নিপাতমত্তং। অপরদ্ধন্তি অপরজ্ঝিতং। ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘পচ্চাচিক্খামিদানাহং ভন্তে ভগৰন্ত’’ন্তিআদীনি ৰদন্তেন তুচ্ছপুরিস তযা যাৰঞ্চিদং অপরদ্ধং, ন তস্স অপরাধস্স পমাণং অত্থীতি।
Ko samānoti yācakayācitakesu ko nāma honto. Kanti yācakayācitakesu eva kaṃ nāma hontaṃ maṃ paccācikkhasi. Tucchapurisāti jhānamaggādiuttarimanussadhammesu kassacipi abhāvā rittapurisā. Nanu cāyaṃ sunakkhatto lokiyajjhānāni, ekaccābhiññañca uppādesīti? Kiñcāpi uppādesi, tato pana bhagavati āghātuppādanena saheva parihīno ahosi. Aparādho nāma suppaṭipattiyā virajjhanahetubhūto kilesuppādoti āha ‘‘yattako te aparādho,tattako doso’’ti. Yāvañcāti avadhiparicchedabhāvadassanaṃ ‘‘yāvañca tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.3) viya. Teti tayā. Idanti nipātamattaṃ. Aparaddhanti aparajjhitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘paccācikkhāmidānāhaṃ bhante bhagavanta’’ntiādīni vadantena tucchapurisa tayā yāvañcidaṃ aparaddhaṃ, na tassa aparādhassa pamāṇaṃ atthīti.
৪. মনুস্সধম্মাতি ভাৰনানুযোগেন ৰিনা মনুস্সেহি অনুট্ঠাতব্বধম্মা। সো হি মনুস্সানং চিত্তাধিট্ঠানমত্তেন ইজ্ঝনতো তেসং সম্ভাৰিতধম্মো ৰিয ঠিতো তথা ৰুত্তো, মনুস্সগ্গহণঞ্চেত্থ তেসু বহুলং পৰত্তনতো। ইদ্ধিভূতং পাটিহারিযং, ন আদেসনানুসাসনীপাটিহারিযন্তি অধিপ্পাযো। কতেতি পৰত্তিতে। নিয্যাতীতি নিগ্গচ্ছতি, ৰট্টদুক্খতো নিগ্গমনৰসেন পৰত্ততীতি অত্থো। ধম্মে হি নিগ্গচ্ছন্তে তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘নিগ্গচ্ছতী’’তি ৰুচ্চতি, অট্ঠকথাযং পন নি-সদ্দো উপসগ্গমত্তং, যাতি ইচ্চেৰ অত্থোতি দস্সেতুং গচ্ছতীতি অত্থো ৰুত্তো। তত্রাতি পধানভাৰেন ৰুত্তস্স অত্থস্স ভুম্মৰসেন পটিনিদ্দেসোতি তস্মিং ধম্মে সম্মা দুক্খক্খযায নিয্যন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মিং…পে॰… সংৰত্তমানে’’তি।
4.Manussadhammāti bhāvanānuyogena vinā manussehi anuṭṭhātabbadhammā. So hi manussānaṃ cittādhiṭṭhānamattena ijjhanato tesaṃ sambhāvitadhammo viya ṭhito tathā vutto, manussaggahaṇañcettha tesu bahulaṃ pavattanato. Iddhibhūtaṃ pāṭihāriyaṃ, na ādesanānusāsanīpāṭihāriyanti adhippāyo. Kateti pavattite. Niyyātīti niggacchati, vaṭṭadukkhato niggamanavasena pavattatīti attho. Dhamme hi niggacchante taṃsamaṅgipuggalo ‘‘niggacchatī’’ti vuccati, aṭṭhakathāyaṃ pana ni-saddo upasaggamattaṃ, yāti icceva atthoti dassetuṃ gacchatīti attho vutto. Tatrāti padhānabhāvena vuttassa atthassa bhummavasena paṭiniddesoti tasmiṃ dhamme sammā dukkhakkhayāya niyyanteti ayamettha atthoti dassento āha ‘‘tasmiṃ…pe… saṃvattamāne’’ti.
৫. অগ্গন্তি ঞাযতীতি অগ্গঞ্ঞং। লোকপঞ্ঞত্তিন্তি লোকস্স পঞ্ঞাপনং। লোকস্স অগ্গন্তি লোকুপ্পত্তিসমযে ‘‘ইদং নাম লোকস্স অগ্গ’’ন্তি এৰং জানিতব্বং বুজ্ঝিতব্বং। অগ্গমরিযাদন্তি আদিমরিযাদং।
5. Agganti ñāyatīti aggaññaṃ. Lokapaññattinti lokassa paññāpanaṃ. Lokassa agganti lokuppattisamaye ‘‘idaṃ nāma lokassa agga’’nti evaṃ jānitabbaṃ bujjhitabbaṃ. Aggamariyādanti ādimariyādaṃ.
৬. এত্তকং ৰিপ্পলপিত্ৰাতি ‘‘ন দানাহং ভন্তে ভগৰন্তং উদ্দিস্স ৰিহরিস্সামী’’তি, ‘‘ন হি পন মে ভন্তে ভগৰা উত্তরিমনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহারিযং করোতী’’তি, ‘‘ন হি পন মে ভন্তে ভগৰা অগ্গঞ্ঞং পঞ্ঞপেতী’’তি চ এত্তকং ৰিপ্পলপিত্ৰা। ইদং কির সো ভগৰা সত্থুকিচ্চং ইদ্ধিপাটিহারিযং, অগ্গঞ্ঞপঞ্ঞাপনঞ্চ কাতুং ন সক্কোতীতি পকাসেন্তো কথেসি। তেনাহ ‘‘সুনক্খত্তো কিরা’’তিআদি। উত্তরৰচনৰসেন পতিট্ঠাভাৰতো অপ্পতিট্ঠো। ততো এৰ নিরৰো নিস্সদ্দো।
6.Ettakaṃ vippalapitvāti ‘‘na dānāhaṃ bhante bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’’ti, ‘‘na hi pana me bhante bhagavā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karotī’’ti, ‘‘na hi pana me bhante bhagavā aggaññaṃ paññapetī’’ti ca ettakaṃ vippalapitvā. Idaṃ kira so bhagavā satthukiccaṃ iddhipāṭihāriyaṃ, aggaññapaññāpanañca kātuṃ na sakkotīti pakāsento kathesi. Tenāha ‘‘sunakkhatto kirā’’tiādi. Uttaravacanavasena patiṭṭhābhāvato appatiṭṭho. Tato eva niravo nissaddo.
আদীনৰদস্সনত্থন্তি দিট্ঠধম্মিকস্স আদীনৰস্স দস্সনত্থং। তেনাহ ‘‘সযমেৰ গরহং পাপুণিস্সসী’’তি। সম্পরাযিকা পন আদীনৰা অনেকৰিধা, তে দস্সেন্তো সুনক্খত্তো ন সদ্দহেয্যাতি দিট্ঠধম্মিকস্সেৰ গহণং । অনেককারণেনাতি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহ’’ন্তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.১৫৭, ২৫৫) অনেকৰিধেন ৰণ্ণকারণেন। এৰং মে অৰণ্ণো ন ভৰিস্সতীতি অজ্ঝাসযেন অত্তনো বালতায ৰণ্ণারহানং অৰণ্ণং কথেত্ৰা। এৰং ভগৰা মক্খিভাৰে আদীনৰং দস্সেত্ৰা পুন তস্স কথনে কারণং ৰিভাৰেতুং ‘‘ইতি খো তে’’তিআদিমাহাতি তং দস্সেতুং ‘‘ততো’’তিআদি ৰুত্তং। এৰঞ্হি সুনক্খত্তস্স অপ্পকোপি ৰচনোকাসো ন ভৰিস্সতীতি। অপক্কমীতি অত্তনা যথাঠিতা ৰুট্ঠায অপসক্কি। অপক্কন্তো সাসনতো ভট্ঠো। তেনাহ ‘‘চুতো’’তি। এৰমেৰাতি অপক্কমন্তো চ ন যথা তথা অপক্কমি, যথা পন কাযস্স ভেদা অপাযে নিব্বত্তেয্য, এৰমেৰ অপক্কমি।
Ādīnavadassanatthanti diṭṭhadhammikassa ādīnavassa dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘sayameva garahaṃ pāpuṇissasī’’ti. Samparāyikā pana ādīnavā anekavidhā, te dassento sunakkhatto na saddaheyyāti diṭṭhadhammikasseva gahaṇaṃ . Anekakāraṇenāti ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (dī. ni. 1.157, 255) anekavidhena vaṇṇakāraṇena. Evaṃ me avaṇṇo na bhavissatīti ajjhāsayena attano bālatāya vaṇṇārahānaṃ avaṇṇaṃ kathetvā. Evaṃ bhagavā makkhibhāve ādīnavaṃ dassetvā puna tassa kathane kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘iti kho te’’tiādimāhāti taṃ dassetuṃ ‘‘tato’’tiādi vuttaṃ. Evañhi sunakkhattassa appakopi vacanokāso na bhavissatīti. Apakkamīti attanā yathāṭhitā vuṭṭhāya apasakki. Apakkanto sāsanato bhaṭṭho. Tenāha ‘‘cuto’’ti. Evamevāti apakkamanto ca na yathā tathā apakkami, yathā pana kāyassa bhedā apāye nibbatteyya, evameva apakkami.
কোরখত্তিযৰত্থুৰণ্ণনা
Korakhattiyavatthuvaṇṇanā
৭. দ্ৰীহি পদেহীতি দ্ৰীহি ৰাক্যেহি আরদ্ধং ব্যতিরেকৰসেন তদুভযত্থনিদ্দেসৰসেন উপরিদেসনায পৰত্তত্তা। অনুসন্ধিদস্সনৰসেনাতি যথানুসন্ধিসঙ্খাতঅনুসন্ধিদস্সনৰসেন।
7.Dvīhi padehīti dvīhi vākyehi āraddhaṃ byatirekavasena tadubhayatthaniddesavasena uparidesanāya pavattattā. Anusandhidassanavasenāti yathānusandhisaṅkhātaanusandhidassanavasena.
একং সমযন্তি চ ভুম্মত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘একস্মিং সমযে’’তি চ। থূলূ নাম জনপদোতি জনপদীনং রাজকুমারানং ৰসেন তথালদ্ধনামো। কুক্কুরৰতং সমাদানৰসেন এতস্মিং অত্থীতি কুক্কুরৰতিকোতি আহ ‘‘সমাদিন্নকুক্কুরৰতো’’তি। অঞ্ঞম্পীতি ‘‘চতুক্কোণ্ডিকস্সেৰ ৰিচরণং, তথা কত্ৰাৰ খাদনং, ভুঞ্জনং, ৰামপাদং উদ্ধরিত্ৰা মুত্তস্স ৰিস্সজ্জন’’ন্তি এৰমাদিকং অঞ্ঞম্পি সুনখেহি কাতব্বকিরিযং। চতূহি সরীরাৰযৰেহি কুণ্ডনং গমনং চতুক্কোণ্ডো, সো এতস্মিং অত্থীতি চতুক্কোণ্ডিকো। সো পন যস্মা চতূহি সরীরাৰযৰেহি সঙ্ঘট্টিতগমনো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চতুসঙ্ঘট্টিতো’’তি। তেনেৰাহ ‘‘দ্ৰে জণ্ণূনী’’তিআদি। ভক্খসন্তি ৰা ভক্খিতব্বং, অসিতব্বঞ্চ। তেনেৰাহ ‘‘যং কিঞ্চি খাদনীযং ভোজনীয’’ন্তি। কামং খাদনঞ্চ নাম মুখেন কাতব্বং, হত্থেন পন তত্থ উপনামনং নিৰারেতুং অৰধারণং কতন্তি আহ ‘‘হত্থেন অপরামসিত্ৰা’’তি, অগ্গহেত্ৰাতি অত্থো। সুন্দররূপোতি সুন্দরভাৰো। ৰতাতি পত্থনত্থে নিপাতো ‘‘অহো ৰতাহং লাভী অস্স’’ন্তিআদীসু ৰিয। ‘‘সমণেন নাম এৰরূপেন ভৰিতব্বং অহো ৰতাহং এদিসো ভৰেয্য’’ন্তি এৰং তস্স পত্থনা অহোসি। তেনাহ ‘‘এৰং কিরা’’তিআদি।
Ekaṃ samayanti ca bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti ca. Thūlū nāma janapadoti janapadīnaṃ rājakumārānaṃ vasena tathāladdhanāmo. Kukkuravataṃ samādānavasena etasmiṃ atthīti kukkuravatikoti āha ‘‘samādinnakukkuravato’’ti. Aññampīti ‘‘catukkoṇḍikasseva vicaraṇaṃ, tathā katvāva khādanaṃ, bhuñjanaṃ, vāmapādaṃ uddharitvā muttassa vissajjana’’nti evamādikaṃ aññampi sunakhehi kātabbakiriyaṃ. Catūhi sarīrāvayavehi kuṇḍanaṃ gamanaṃ catukkoṇḍo, so etasmiṃ atthīti catukkoṇḍiko. So pana yasmā catūhi sarīrāvayavehi saṅghaṭṭitagamano hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘catusaṅghaṭṭito’’ti. Tenevāha ‘‘dve jaṇṇūnī’’tiādi. Bhakkhasanti vā bhakkhitabbaṃ, asitabbañca. Tenevāha ‘‘yaṃ kiñci khādanīyaṃ bhojanīya’’nti. Kāmaṃ khādanañca nāma mukhena kātabbaṃ, hatthena pana tattha upanāmanaṃ nivāretuṃ avadhāraṇaṃ katanti āha ‘‘hatthena aparāmasitvā’’ti, aggahetvāti attho. Sundararūpoti sundarabhāvo. Vatāti patthanatthe nipāto ‘‘aho vatāhaṃ lābhī assa’’ntiādīsu viya. ‘‘Samaṇena nāma evarūpena bhavitabbaṃ aho vatāhaṃ ediso bhaveyya’’nti evaṃ tassa patthanā ahosi. Tenāha ‘‘evaṃ kirā’’tiādi.
গরহত্থে অপি-কারো ‘‘অপি সিঞ্চে পলণ্ডক’’ন্তিআদীসু ৰিয। অরহন্তে চ বুদ্ধে, বুদ্ধসাৰকে ‘‘অরহন্তো খীণাসৰা ন হোন্তী’’তি এৰং তস্স দিট্ঠি উপ্পন্না। যথাহ মহাসীহনাদসুত্তে ‘‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসা’’তি (ম॰ নি॰ ১.১৪৬)। সত্তমং দিৰসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং। অলসকেনাতি অজীরণেন আমরোগেন।
Garahattheapi-kāro ‘‘api siñce palaṇḍaka’’ntiādīsu viya. Arahante ca buddhe, buddhasāvake ‘‘arahanto khīṇāsavā na hontī’’ti evaṃ tassa diṭṭhi uppannā. Yathāha mahāsīhanādasutte ‘‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesā’’ti (ma. ni. 1.146). Sattamaṃdivasanti bhummatthe upayogavacanaṃ. Alasakenāti ajīraṇena āmarogena.
অট্ঠিতচমত্ততায পুরাণপণ্ণসদিসো। বীরণত্থম্বকন্তি বীরণগচ্ছা।
Aṭṭhitacamattatāya purāṇapaṇṇasadiso.Bīraṇatthambakanti bīraṇagacchā.
মত্তা এতস্স অত্থীতি মত্তং, ভোজনমত্তৰন্তন্তি অত্থো। তেনাহ ‘‘পমাণযুত্ত’’ন্তি। মন্তা মন্তাতি মন্তায মন্তায।
Mattā etassa atthīti mattaṃ, bhojanamattavantanti attho. Tenāha ‘‘pamāṇayutta’’nti. Mantā mantāti mantāya mantāya.
৮. একদ্ৰীহিকায গণনায। নিরাহারোৰ অহোসি ভগৰতো ৰচনং অঞ্ঞথা কাতুকামো, তথাভূতোপি সত্তমে দিৰসে উপট্ঠাকেন উপনীতং ভক্খসং দিস্ৰা ‘‘ধী’’তি উপট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তো ভোজনতণ্হায আকড্ঢিযমানহদযো তং কুচ্ছিপূরং ভুঞ্জিত্ৰা ভগৰতা ৰুত্তনিযামেনেৰ কালমকাসি। তেন ৰুত্তং ‘‘অথস্সা’’তিআদি। সচেপি…পে॰… চিন্তেয্যাতি যদি এসো অচেলো ‘‘ধী’’তি পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা ‘‘অজ্জপি অহং ন ভুঞ্জেয্য’’ন্তি চিন্তেয্য, তথাচিন্তনে সতিপি দেৰতাৰিগ্গহেন তং দিৰসং…পে॰… করেয্য। কস্মা? অদ্ৰেজ্ঝৰচনা হি তথাগতা, ন তেসং ৰচনং ৰিতথং হোতি।
8.Ekadvīhikāya gaṇanāya. Nirāhārova ahosi bhagavato vacanaṃ aññathā kātukāmo, tathābhūtopi sattame divase upaṭṭhākena upanītaṃ bhakkhasaṃ disvā ‘‘dhī’’ti upaṭṭhāpetuṃ asakkonto bhojanataṇhāya ākaḍḍhiyamānahadayo taṃ kucchipūraṃ bhuñjitvā bhagavatā vuttaniyāmeneva kālamakāsi. Tena vuttaṃ ‘‘athassā’’tiādi. Sacepi…pe… cinteyyāti yadi eso acelo ‘‘dhī’’ti paccupaṭṭhapetvā ‘‘ajjapi ahaṃ na bhuñjeyya’’nti cinteyya, tathācintane satipi devatāviggahena taṃ divasaṃ…pe… kareyya. Kasmā? Advejjhavacanā hi tathāgatā, na tesaṃ vacanaṃ vitathaṃ hoti.
গতগতট্ঠানং অঙ্গণমেৰ হোতীতি তেহি তং কড্ঢিত্ৰা গচ্ছন্তেহি গতগতপ্পদেসো উত্তরকসামন্তা ৰিৰটঙ্গণমেৰ হুত্ৰা উপট্ঠাতি। তেতি তিত্থিযা। সুসানংযেৰ গন্ত্ৰাতি ‘‘বীরণত্থম্বকং অতিক্কমিস্সামা’’তি গচ্ছন্তাপি অনেকৰারং তং অনুসংযাযিত্ৰা পুনপি তংযেৰ সুসানং উপগন্ত্ৰা।
Gatagataṭṭhānaṃ aṅgaṇameva hotīti tehi taṃ kaḍḍhitvā gacchantehi gatagatappadeso uttarakasāmantā vivaṭaṅgaṇameva hutvā upaṭṭhāti. Teti titthiyā. Susānaṃyeva gantvāti ‘‘bīraṇatthambakaṃ atikkamissāmā’’ti gacchantāpi anekavāraṃ taṃ anusaṃyāyitvā punapi taṃyeva susānaṃ upagantvā.
৯. ইদন্তি ইদং মতসরীরং। ‘‘তমেৰ ৰা সরীরং কথাপেসীতি তং সরীরং অধিট্ঠহিত্ৰা ঠিতপেতেন কথাপেসী’’তি কেচি। কোরখত্তিযং ৰা অসুরযোনিতো আনেত্ৰা কথাপেতু অঞ্ঞং ৰা পেতং, কো এত্থ ৰিসেসো। ‘‘অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধৰিসযো’’তি পন ৰচনতো তদেৰ সরীরং সুনক্খত্তেন পহতমত্তং বুদ্ধানুভাৰেন উট্ঠায তমত্থং ঞাপেসীতি দট্ঠব্বং। পুরিমোযেৰ পন অত্থো অট্ঠকথাসু ৰিনিচ্ছিতো। তথা হি ৰক্খতি ‘‘নিব্বত্তট্ঠানতো’’তিআদি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.১০)।
9.Idanti idaṃ matasarīraṃ. ‘‘Tameva vā sarīraṃ kathāpesīti taṃ sarīraṃ adhiṭṭhahitvā ṭhitapetena kathāpesī’’ti keci. Korakhattiyaṃ vā asurayonito ānetvā kathāpetu aññaṃ vā petaṃ, ko ettha viseso. ‘‘Acinteyyo hi buddhavisayo’’ti pana vacanato tadeva sarīraṃ sunakkhattena pahatamattaṃ buddhānubhāvena uṭṭhāya tamatthaṃ ñāpesīti daṭṭhabbaṃ. Purimoyeva pana attho aṭṭhakathāsu vinicchito. Tathā hi vakkhati ‘‘nibbattaṭṭhānato’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 3.10).
১০. ৰিপাকন্তি ফলং, অত্থনিব্বত্তীতি অত্থো।
10.Vipākanti phalaṃ, atthanibbattīti attho.
সমানেতব্বানীতি সম্মা আনেতব্বানি, সরূপতো আনেত্ৰা দস্সেতব্বানীতি অত্থো। পাটিহারিযানং পঠমাদিতা ভগৰতা ৰুত্তানুপুব্বিযা ৰেদিতব্বা। কেচি পনেত্থ ‘‘পরচিত্তৰিভাৰনং, আযুপরিচ্ছেদৰিভাৰনং, ব্যাধিৰিভাৰনং, গতিৰিভাৰনং, সরীরনিক্খেপৰিভাৰনং, সুনক্খত্তেন সদ্ধিং কথাৰিভাৰনঞ্চাতি ছ পাটিহারিযানী’’তি ৰদন্তি, তং যদি সুনক্খত্তস্স চিত্তৰিভাৰনং সন্ধায ৰুত্তং, এৰং সতি ‘‘সত্তা’’তি ৰত্তব্বং তস্স ভাৰিঅৰণ্ণৰিভাৰনায সদ্ধিং। অথ অচেলস্স মরণচিত্তৰিভাৰনং, তং ‘‘সত্তমং দিৰসং কালং করিস্সতী’’তি ইমিনা সঙ্গহিতন্তি ৰিসুং ন ৰত্তব্বং, তস্মা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং।
Samānetabbānīti sammā ānetabbāni, sarūpato ānetvā dassetabbānīti attho. Pāṭihāriyānaṃ paṭhamāditā bhagavatā vuttānupubbiyā veditabbā. Keci panettha ‘‘paracittavibhāvanaṃ, āyuparicchedavibhāvanaṃ, byādhivibhāvanaṃ, gativibhāvanaṃ, sarīranikkhepavibhāvanaṃ, sunakkhattena saddhiṃ kathāvibhāvanañcāti cha pāṭihāriyānī’’ti vadanti, taṃ yadi sunakkhattassa cittavibhāvanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ sati ‘‘sattā’’ti vattabbaṃ tassa bhāviavaṇṇavibhāvanāya saddhiṃ. Atha acelassa maraṇacittavibhāvanaṃ, taṃ ‘‘sattamaṃ divasaṃ kālaṃ karissatī’’ti iminā saṅgahitanti visuṃ na vattabbaṃ, tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva gahetabbaṃ.
অচেলকল়ারমট্টকৰত্থুৰণ্ণনা
Acelakaḷāramaṭṭakavatthuvaṇṇanā
১১. নিক্খন্তদন্তমট্টকোতি নিক্খন্তদন্তো মট্টকো। সো কির অচেলকভাৰতো পুব্বে মট্টকিতো হুত্ৰা ৰিচরি ৰিৰরদন্তো চ, তেন নং ‘‘কোরমট্টকো’’তি সঞ্জানন্তি। যং কিঞ্চি তস্স দেন্তো ‘‘সাধুরূপো অযং সমণো’’তি সম্ভাৰেন্তো অগ্গং সেট্ঠংযেৰ দেন্তি। তেন ৰুত্তং ‘‘লাভগ্গং পত্তো, অগ্গলাভং পত্তো’’তি। বহূ অচেলকা তং পরিৰারেত্ৰা ৰিচরন্তি, গহট্ঠা চ তং বহূ অড্ঢা ৰিভৰসম্পন্না কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পযিরুপাসন্তি। তেন ৰুত্তং ‘‘যসগ্গং অগ্গপরিৰারং পত্তো’’তি। ৰতানিযেৰ পজ্জিতব্বতো পদানি। অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্করতো ৰতকোট্ঠাসা ৰা। সমত্তানীতি সমং অত্তনি গহিতানি। পুরত্থিমেনাতি এন-সদ্দসম্বন্ধেন ‘‘ৰেসালি’’ন্তি উপযোগৰচনং, অৰিদূরত্থে চ এন-সদ্দো পঞ্চম্যন্তোতি আহ ‘‘ৰেসালিতো অৰিদূরে’’তি।
11.Nikkhantadantamaṭṭakoti nikkhantadanto maṭṭako. So kira acelakabhāvato pubbe maṭṭakito hutvā vicari vivaradanto ca, tena naṃ ‘‘koramaṭṭako’’ti sañjānanti. Yaṃ kiñci tassa dento ‘‘sādhurūpo ayaṃ samaṇo’’ti sambhāvento aggaṃ seṭṭhaṃyeva denti. Tena vuttaṃ ‘‘lābhaggaṃ patto, aggalābhaṃ patto’’ti. Bahū acelakā taṃ parivāretvā vicaranti, gahaṭṭhā ca taṃ bahū aḍḍhā vibhavasampannā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā payirupāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘yasaggaṃ aggaparivāraṃ patto’’ti. Vatāniyeva pajjitabbato padāni. Aññamaññaṃ asaṅkarato vatakoṭṭhāsā vā.Samattānīti samaṃ attani gahitāni. Puratthimenāti ena-saddasambandhena ‘‘vesāli’’nti upayogavacanaṃ, avidūratthe ca ena-saddo pañcamyantoti āha ‘‘vesālito avidūre’’ti.
১২. সাসনে পরিচযৰসেন তিলক্খণাহতং পঞ্হং পুচ্ছি। ন সম্পাযাসীতি নাৰবুজ্ঝি ন সম্পাদেসি। তেনাহ ‘‘সম্মা ঞাণগতিযা’’তিআদি। সম্পাযনং ৰা সম্পাদনং। পঞ্হং পুট্ঠস্স চ সম্পাদনং নাম সম্মদেৰ কথনন্তি তদভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ। কোপৰসেন তস্স অক্খীনি কম্পনভাৰং আপজ্জিংসূতি আহ ‘‘কম্পনক্খীনিপি পরিৰত্তেত্ৰা’’তি। কোপন্তি কোধং, সো পন চিত্তস্স পকুপ্পনৰসেন পৰত্ততীতি আহ ‘‘কুপ্পনাকার’’ন্তি । দোসন্তি আঘাতং, সো পন আরম্মণে দুস্সনৰসেন পৰত্তীতি আহ ‘‘দুস্সনাকার’’ন্তি। অতুট্ঠাকারন্তি তুট্ঠিযা পীতিযা পটিপক্খভূতপ্পৰত্তিআকারং। কাযৰচীৰিকারেহি পাকটমকাসি। মা ৰত নোতি এত্থ মাতি পটিক্খেপো, নোতি ময্হন্তি অত্থোতি আহ ‘‘অহো ৰত মে ন ভৰেয্যা’’তি। মং ৰত নোতি এত্থ পন নোতি সংসযেতি আহ ‘‘অহোসি ৰত নু মমা’’তি।
12. Sāsane paricayavasena tilakkhaṇāhataṃ pañhaṃ pucchi.Na sampāyāsīti nāvabujjhi na sampādesi. Tenāha ‘‘sammā ñāṇagatiyā’’tiādi. Sampāyanaṃ vā sampādanaṃ. Pañhaṃ puṭṭhassa ca sampādanaṃ nāma sammadeva kathananti tadabhāvaṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Kopavasena tassa akkhīni kampanabhāvaṃ āpajjiṃsūti āha ‘‘kampanakkhīnipi parivattetvā’’ti. Kopanti kodhaṃ, so pana cittassa pakuppanavasena pavattatīti āha ‘‘kuppanākāra’’nti . Dosanti āghātaṃ, so pana ārammaṇe dussanavasena pavattīti āha ‘‘dussanākāra’’nti. Atuṭṭhākāranti tuṭṭhiyā pītiyā paṭipakkhabhūtappavattiākāraṃ. Kāyavacīvikārehi pākaṭamakāsi. Mā vata noti ettha māti paṭikkhepo, noti mayhanti atthoti āha ‘‘aho vata me na bhaveyyā’’ti. Maṃ vata noti ettha pana noti saṃsayeti āha ‘‘ahosi vata nu mamā’’ti.
১৪. পরিপুব্বো দহিত-সদ্দো ৰত্থনিৰাসনং ৰদতীতি আহ ‘‘পরিদহিতো নিৰত্থৰত্থো’’তি। যসনিমিত্তকতায লাভস্স যসপরিহানিযাৰ লাভপরিহানি ৰুত্তা হোতীতি পাল়িযং ‘‘যসা নিহীনো’’তি ৰুত্তং।
14.Paripubbo dahita-saddo vatthanivāsanaṃ vadatīti āha ‘‘paridahito nivatthavattho’’ti. Yasanimittakatāya lābhassa yasaparihāniyāva lābhaparihāni vuttā hotīti pāḷiyaṃ ‘‘yasā nihīno’’ti vuttaṃ.
অচেলপাথিকপুত্তৰত্থুৰণ্ণনা
Acelapāthikaputtavatthuvaṇṇanā
১৫. ‘‘অহং সব্বং জানামী’’তি এৰং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰদতি পটিজানাতীতি ঞাণৰাদো, তেন মযা ঞাণৰাদেন সদ্ধিং। অতিক্কম্ম গচ্ছতোতি উপড্ঢভাগেন পরিচ্ছিন্নং পদেসং অতিক্কমিত্ৰা ইদ্ধিপাটিহারিযং কাতুং গচ্ছতো। কিং পনাযং অচেলো পাথিকপুত্তো অত্তনো পমাণং ন জানাতীতি? নো ন জানাতি। যদি এৰং, কস্মা সুক্খগজ্জিতং গজ্জীতি? ‘‘এৰাহং লোকে পাসংসো ভৰিস্সামী’’তি কোহঞ্ঞে কত্ৰা সুক্খগজ্জিতং গজ্জি। তেন ৰুত্তং ‘‘নগরৰাসিনো’’তিআদি। পট্ঠপেত্ৰাতি যুগগ্গাহং আরভিত্ৰা।
15. ‘‘Ahaṃ sabbaṃ jānāmī’’ti evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vadati paṭijānātīti ñāṇavādo, tena mayā ñāṇavādena saddhiṃ.Atikkamma gacchatoti upaḍḍhabhāgena paricchinnaṃ padesaṃ atikkamitvā iddhipāṭihāriyaṃ kātuṃ gacchato. Kiṃ panāyaṃ acelo pāthikaputto attano pamāṇaṃ na jānātīti? No na jānāti. Yadi evaṃ, kasmā sukkhagajjitaṃ gajjīti? ‘‘Evāhaṃ loke pāsaṃso bhavissāmī’’ti kohaññe katvā sukkhagajjitaṃ gajji. Tena vuttaṃ ‘‘nagaravāsino’’tiādi. Paṭṭhapetvāti yugaggāhaṃ ārabhitvā.
১৬. হীনজ্ঝাসযত্তা…পে॰… উদপাদি। ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘হীনাধিমুত্তিকা সত্তা হীনাধিমুত্তিকে এৰ সত্তে সেৰন্তি ভজন্তি পযিরুপাসন্তী’’তি (সং॰ নি॰ ২.৯৮)।
16.Hīnajjhāsayattā…pe… udapādi. Vuttañhetaṃ ‘‘hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike eva satte sevanti bhajanti payirupāsantī’’ti (saṃ. ni. 2.98).
যস্মা তথাৰুত্তা ৰাচা তথারূপচিত্তহেতুকা, তঞ্চ চিত্তং তথারূপদিট্ঠিচিত্তহেতুকং, তস্মা ‘‘তং ৰাচং অপ্পহাযা’’তি ৰত্ৰা যথা তস্সা অপ্পহানং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তং চিত্তং অপ্পহাযা’’তি আহ, তস্স চ যথা অপ্পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৰা’’তি অৰোচ। যস্মা ৰা তথারূপা ৰাচা মহাসাৰজ্জা, চিত্তং ততো মহাসাৰজ্জতরং তংসমুট্ঠাপকভাৰতো, দিট্ঠি পন ততো মহাসাৰজ্জতমা তদুভযস্স মূলভাৰতো, তস্মা তেসং মহাসাৰজ্জতায ইমং ৰিভাগং দস্সেত্ৰা অযং অনুক্কমো ঠপিতোতি ৰেদিতব্বো। তেসং পন যথা পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অহ’’ন্তিআদি ৰুত্তং। ‘‘নাহং বুদ্ধো’’তি ৰদন্তোতি সাঠেয্যেন ৰিনা উজুকমেৰ ‘‘অহং বুদ্ধো ন হোমী’’তি ৰদন্তো। চিত্তদিট্ঠিপ্পহানেপি এসেৰ নযো। ৰিপতেয্যাতি এত্থ ৰি-সদ্দো পঠমে ৰিকপ্পে উপসগ্গমত্তং, দুতিযে পন ৰিসরণত্থোতি আহ ‘‘সত্তধা ৰা পন ফলেয্যা’’তি।
Yasmā tathāvuttā vācā tathārūpacittahetukā, tañca cittaṃ tathārūpadiṭṭhicittahetukaṃ, tasmā ‘‘taṃ vācaṃ appahāyā’’ti vatvā yathā tassā appahānaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘taṃ cittaṃ appahāyā’’ti āha, tassa ca yathā appahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā’’ti avoca. Yasmā vā tathārūpā vācā mahāsāvajjā, cittaṃ tato mahāsāvajjataraṃ taṃsamuṭṭhāpakabhāvato, diṭṭhi pana tato mahāsāvajjatamā tadubhayassa mūlabhāvato, tasmā tesaṃ mahāsāvajjatāya imaṃ vibhāgaṃ dassetvā ayaṃ anukkamo ṭhapitoti veditabbo. Tesaṃ pana yathā pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aha’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Nāhaṃ buddho’’ti vadantoti sāṭheyyena vinā ujukameva ‘‘ahaṃ buddho na homī’’ti vadanto. Cittadiṭṭhippahānepi eseva nayo. Vipateyyāti ettha vi-saddo paṭhame vikappe upasaggamattaṃ, dutiye pana visaraṇatthoti āha ‘‘sattadhā vā pana phaleyyā’’ti.
১৭. একংসেনাতি একন্তেন, একন্তিকং পন ৰচনপরিযাযৰিনিমুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নিপ্পরিযাযেনা’’তি। ওধারিতাতি অৰধারিতা নিযমেত্ৰা ভাসিতা। ৰিগতরূপেনাতি অপগতসভাৰেন । তেনাহ ‘‘ৰিগচ্ছিতসভাৰেনা’’তি, ইদ্ধানুভাৰেন অপনীতসকভাৰেন। তেন ৰুত্তং ‘‘অত্তনো’’তিআদি।
17.Ekaṃsenāti ekantena, ekantikaṃ pana vacanapariyāyavinimuttaṃ hotīti āha ‘‘nippariyāyenā’’ti. Odhāritāti avadhāritā niyametvā bhāsitā. Vigatarūpenāti apagatasabhāvena . Tenāha ‘‘vigacchitasabhāvenā’’ti, iddhānubhāvena apanītasakabhāvena. Tena vuttaṃ ‘‘attano’’tiādi.
১৮. দ্ৰযং গচ্ছতীতি দ্ৰযগামিনী। কীদিসং দ্ৰযন্তি আহ ‘‘সরূপেনা’’তিআদি। অযঞ্হি সো গণ্ডস্সুপরিফোট্ঠব্বাদোসং।
18. Dvayaṃ gacchatīti dvayagāminī. Kīdisaṃ dvayanti āha ‘‘sarūpenā’’tiādi. Ayañhi so gaṇḍassupariphoṭṭhabbādosaṃ.
১৯. অজিতস্স লিচ্ছৰিসেনাপতিস্স মহানিরযে নিব্বত্তিত্ৰা ততো আগন্ত্ৰা অচেলস্স পাথিকপুত্তস্স সন্তিকে পরোদনং। অভাৰাতি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারস্স পাটিহারিযকরণস্স অভাৰা। ভগৰা পন সন্নিপতিতপরিসাযং পসাদজননত্থং তদনুরূপং পাটিহারিযমকাসিযেৰ। যথাহ ‘‘তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা’’তিআদি।
19. Ajitassa licchavisenāpatissa mahāniraye nibbattitvā tato āgantvā acelassa pāthikaputtassa santike parodanaṃ. Abhāvāti pubbe vuttappakārassa pāṭihāriyakaraṇassa abhāvā. Bhagavā pana sannipatitaparisāyaṃ pasādajananatthaṃ tadanurūpaṃ pāṭihāriyamakāsiyeva. Yathāha ‘‘tejodhātuṃ samāpajjitvā’’tiādi.
ইদ্ধিপাটিহারিযকথাৰণ্ণনা
Iddhipāṭihāriyakathāvaṇṇanā
২০. নিচযনং ধনধঞ্ঞানং সঞ্চযনং নিচযো, তত্থ নিযুত্তাতি নেচযিকা, গহপতি এৰ নেচযিকা গহপতিনেচযিকা। এত্তকানি জঙ্ঘসহস্সানীতি পরিমাণাভাৰতো সহস্সেহিপি অপরিমাণগণনা। তেনেৰাতি ইমস্স ৰসেন সন্নিপতিতায এৰং মহতিযা পরিসায বন্ধনমোক্খং কাতুং লব্ভতি, এতেনেৰ কারণেন।
20. Nicayanaṃ dhanadhaññānaṃ sañcayanaṃ nicayo, tattha niyuttāti necayikā, gahapati eva necayikā gahapatinecayikā. Ettakāni jaṅghasahassānīti parimāṇābhāvato sahassehipi aparimāṇagaṇanā. Tenevāti imassa vasena sannipatitāya evaṃ mahatiyā parisāya bandhanamokkhaṃ kātuṃ labbhati, eteneva kāraṇena.
২১. চিত্তুত্রাসভযন্তি চিত্তস্স উত্রাসনাকারেন পৰত্তভযং, ন ঞাণভযং, নাপি ‘‘ভাযতি এতস্মা’’তি এৰং ৰুত্তং আরম্মণভযং। ছম্ভিতত্তন্তি তেনেৰ চিত্তুত্রাসভযেন সকলসরীরস্স ছম্ভিতভাৰো। লোমহংসোতি তেনেৰ ভযেন, তেন চ ছম্ভিতত্তেন সকলসরীরে লোমানং হট্ঠভাৰো, সো পন তেসং ভিত্তিযং নাগদন্তানং ৰিয উদ্ধংমুখতাতি আহ ‘‘লোমানং উদ্ধগ্গভাৰো’’তি। অন্তন্তেন আৰিজ্ঝিত্ৰাতি অত্তনো নিসীদনত্থং নিগূল়্হট্ঠানং উপপরিক্খন্তো পরিব্বাজকারামং পরিযন্তেন অনুসংযাযিত্ৰা, কস্সচিদেৰ সুনক্খত্তস্স ৰা সুনক্খত্তসদিসস্স ৰা সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞং অপ্পহায সত্থু সম্মুখীভাৰে সত্তধা তস্স মুদ্ধাফলনং ধম্মতা। তেন ৰুত্তং ‘‘মা নস্সতু বালো’’তিআদি।
21.Cittutrāsabhayanti cittassa utrāsanākārena pavattabhayaṃ, na ñāṇabhayaṃ, nāpi ‘‘bhāyati etasmā’’ti evaṃ vuttaṃ ārammaṇabhayaṃ. Chambhitattanti teneva cittutrāsabhayena sakalasarīrassa chambhitabhāvo. Lomahaṃsoti teneva bhayena, tena ca chambhitattena sakalasarīre lomānaṃ haṭṭhabhāvo, so pana tesaṃ bhittiyaṃ nāgadantānaṃ viya uddhaṃmukhatāti āha ‘‘lomānaṃ uddhaggabhāvo’’ti. Antantena āvijjhitvāti attano nisīdanatthaṃ nigūḷhaṭṭhānaṃ upaparikkhanto paribbājakārāmaṃ pariyantena anusaṃyāyitvā, kassacideva sunakkhattassa vā sunakkhattasadisassa vā sabbaññupaṭiññaṃ appahāya satthu sammukhībhāve sattadhā tassa muddhāphalanaṃ dhammatā. Tena vuttaṃ ‘‘mā nassatu bālo’’tiādi.
২২. সংসপ্পতীতি তত্থেৰ পাসাণফলকে বালদারকো ৰিয উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো অৰসীদনৰসেন ইতো চিতো চ সংসপ্পতি। তেনাহ ‘‘ওসীদতী’’তি। তত্থেৰ সঞ্চরতীতি তস্মিংযেৰ পাসাণে আনিসদুপট্ঠিনো সঞ্চলনং নিসজ্জৰসেনেৰ সঞ্চরতি, ন উট্ঠায পদসা।
22.Saṃsappatīti tattheva pāsāṇaphalake bāladārako viya uṭṭhātuṃ asakkonto avasīdanavasena ito cito ca saṃsappati. Tenāha ‘‘osīdatī’’ti. Tattheva sañcaratīti tasmiṃyeva pāsāṇe ānisadupaṭṭhino sañcalanaṃ nisajjavaseneva sañcarati, na uṭṭhāya padasā.
২৩. ৰিনট্ঠরূপোতি সম্ভাৰনায ৰিনাসেন, লাভস্স ৰিনাসেন চ ৰিনট্ঠসভাৰো।
23.Vinaṭṭharūpoti sambhāvanāya vināsena, lābhassa vināsena ca vinaṭṭhasabhāvo.
পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
২৫. গোযুত্তেহীতি বলৰন্তবলীবদ্দযোজিতেহি।
25.Goyuttehīti balavantabalībaddayojitehi.
২৬. তস্সাতি জালিযস্স। অযঞ্হি মণ্ডিসেন পরিব্বাজকেন সদ্ধিং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুণি, ততো পুরেতরং ভগৰতো গুণানং অজাননকালে অযং পৰত্তি। তেনেৰাহ ‘‘তিট্ঠতু তাৰ পাটিহারিযং…পে॰… পরাজযো ভৰিস্সতী’’তি।
26.Tassāti jāliyassa. Ayañhi maṇḍisena paribbājakena saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇi, tato puretaraṃ bhagavato guṇānaṃ ajānanakāle ayaṃ pavatti. Tenevāha ‘‘tiṭṭhatu tāva pāṭihāriyaṃ…pe… parājayo bhavissatī’’ti.
২৭. তিণসীহোতি তিণসদিসহরিতৰণ্ণো সীহো। কাল়সীহোতি কাল়ৰণ্ণো সীহো। পণ্ডুসীহোতি পণ্ডুৰণ্ণো সীহো। কেসরসীহোতি কেসরৰন্তো সেতৰণ্ণো, লোহিতৰণ্ণো ৰা সীহো। মিগরঞ্ঞোতি এত্থ মিগ-সদ্দো কিঞ্চাপি পসদকুরুঙ্গাদীসু কেসুচিদেৰ চতুপ্পদেসু নিরুল়্হো, ইধ পন সব্বসাধারণৰসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘মিগরঞ্ঞোতি সব্বচতুপ্পদানং রঞ্ঞো’’তি ৰুত্তং। আগন্ত্ৰা সেতি এত্থাতি আসযো, নিৰাসনট্ঠানং। সীহনাদন্তি পরিস্সযানং সহনতো, পটিপক্খস্স চ হননতো ‘‘সীহো’’তি লদ্ধনামস্স মিগাধিপস্স ঘোসং, সো পন তেন যস্মা কুতোচিপি অভীতভাৰেন পৰত্তীযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অভীতনাদ’’ন্তি। তত্থ তত্থ তাসু তাসু দিসাসু গন্ত্ৰা চরিতব্বতায ভক্খিতব্বতায গোচরো ঘাসোতি আহ ‘‘গোচরাযাতি আহারত্থাযা’’তি। ৰরং ৰরন্তি মিগসঙ্ঘে মিগসমূহে মুদুমংসতায ৰরং ৰরং মহিংসৰনৰরাহাদিং ৰধিত্ৰাতি যোজনা। তেনাহ ‘‘থূলং থূল’’ন্তি। ৰরৰরভাৰেন হি তস্স ৰরভাৰো ইচ্ছিতো। সূরভাৰং সন্নিস্সিতং সূরভাৰসন্নিস্সিতং, তেন। সূরভাৰেনাপি হি ‘‘কিং ইমে পাণকে দুব্বলে হন্ত্ৰা’’তি অপ্পথামেসু পাণেসু কারুঞ্ঞং উপতিট্ঠতি।
27.Tiṇasīhoti tiṇasadisaharitavaṇṇo sīho. Kāḷasīhoti kāḷavaṇṇo sīho. Paṇḍusīhoti paṇḍuvaṇṇo sīho. Kesarasīhoti kesaravanto setavaṇṇo, lohitavaṇṇo vā sīho. Migaraññoti ettha miga-saddo kiñcāpi pasadakuruṅgādīsu kesucideva catuppadesu niruḷho, idha pana sabbasādhāraṇavasenāti dassento ‘‘migaraññoti sabbacatuppadānaṃ rañño’’ti vuttaṃ. Āgantvā seti etthāti āsayo, nivāsanaṭṭhānaṃ. Sīhanādanti parissayānaṃ sahanato, paṭipakkhassa ca hananato ‘‘sīho’’ti laddhanāmassa migādhipassa ghosaṃ, so pana tena yasmā kutocipi abhītabhāvena pavattīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘abhītanāda’’nti. Tattha tattha tāsu tāsu disāsu gantvā caritabbatāya bhakkhitabbatāya gocaro ghāsoti āha ‘‘gocarāyāti āhāratthāyā’’ti. Varaṃvaranti migasaṅghe migasamūhe mudumaṃsatāya varaṃ varaṃ mahiṃsavanavarāhādiṃ vadhitvāti yojanā. Tenāha ‘‘thūlaṃ thūla’’nti. Varavarabhāvena hi tassa varabhāvo icchito. Sūrabhāvaṃ sannissitaṃ sūrabhāvasannissitaṃ, tena. Sūrabhāvenāpi hi ‘‘kiṃ ime pāṇake dubbale hantvā’’ti appathāmesu pāṇesu kāruññaṃ upatiṭṭhati.
২৮. ৰিঘাসোতি পরস্স ভক্খিতসেসতায ৰিরূপো ঘাসো ৰিঘাসো, উচ্ছিট্ঠং। তেনাহ ‘‘ভক্খিতাতিরিত্তমংস’’ন্তি, তস্মিং ৰিঘাসে, ৰিঘাসনিমিত্তন্তি অত্থো। অস্মিমানদোসেনাতি অস্মিমানদোসহেতু, অহংকারনিমিত্তন্তি অত্থো। সো পনস্স অস্মিমানো যথা উপ্পজ্জি, তং দস্সেতুং ‘‘তত্রায’’ন্তিআদি ৰুত্তং।
28.Vighāsoti parassa bhakkhitasesatāya virūpo ghāso vighāso, ucchiṭṭhaṃ. Tenāha ‘‘bhakkhitātirittamaṃsa’’nti, tasmiṃ vighāse, vighāsanimittanti attho. Asmimānadosenāti asmimānadosahetu, ahaṃkāranimittanti attho. So panassa asmimāno yathā uppajji, taṃ dassetuṃ ‘‘tatrāya’’ntiādi vuttaṃ.
‘‘সেগালকংযেৰা’’তিপি পাঠো, যথাৰুত্তোৰ অত্থো। ভেরণ্ডকংযেৰাতি ভেরণ্ডসকুণরৰসদিসংযেৰ, ভেরণ্ডো নাম একো পক্খী দ্ৰিমুখো, তস্স কির সদ্দো অতিৰিয ৰিরূপো অমনাপো। তেনাহ ‘‘অপ্পিযঅমনাপসদ্দমেৰা’’তি। সম্মাপটিপত্তিযা ৰিসেসতো সুট্ঠু গতাতি সুগতা, সম্মাসম্বুদ্ধা। তে অপদাযন্তি সোধেন্তি সত্তসন্তানং এতেহীতি সুগতাপদানানি, তিস্সো সিক্খা। যস্মা তাহি তে ‘‘সুগতা’’তি লক্খীযন্তি, তা চ তেসং ওৰাদভূতা, তস্মা ‘‘সুগতলক্খণেসূ’’তিআদি ৰুত্তং। যদি তা সুগতস্স লক্খণভূতা, সাসনভূতা চ, কথং পনেস পাথিকপুত্তো তত্থ তাসু সিক্খাসু জীৰতি, কো তস্স তাহি সম্বন্ধোতি আহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি। সম্বুদ্ধানং দেমাতি দেন্তীতি বুদ্ধসঞ্ঞায দেন্তীতি অধিপ্পাযো। তেন এস…পে॰… জীৰতি নাম ন সুগতন্ৰযঅজ্ঝুপগমনতো। ‘‘তথাগতে’’তিআদি একত্তে পুথুৰচনন্তি আহ ‘‘তথাগত’’ন্তিআদি। বহুৰচনং এৰ গরুস্মিং একস্মিম্পি বহুৰচনপ্পযোগতো একৰচনং ৰিয ৰুত্তং ৰচনৰিপল্লাসেন।
‘‘Segālakaṃyevā’’tipi pāṭho, yathāvuttova attho. Bheraṇḍakaṃyevāti bheraṇḍasakuṇaravasadisaṃyeva, bheraṇḍo nāma eko pakkhī dvimukho, tassa kira saddo ativiya virūpo amanāpo. Tenāha ‘‘appiyaamanāpasaddamevā’’ti. Sammāpaṭipattiyā visesato suṭṭhu gatāti sugatā, sammāsambuddhā. Te apadāyanti sodhenti sattasantānaṃ etehīti sugatāpadānāni, tisso sikkhā. Yasmā tāhi te ‘‘sugatā’’ti lakkhīyanti, tā ca tesaṃ ovādabhūtā, tasmā ‘‘sugatalakkhaṇesū’’tiādi vuttaṃ. Yadi tā sugatassa lakkhaṇabhūtā, sāsanabhūtā ca, kathaṃ panesa pāthikaputto tattha tāsu sikkhāsu jīvati, ko tassa tāhi sambandhoti āha ‘‘etassa hī’’tiādi. Sambuddhānaṃ demāti dentīti buddhasaññāya dentīti adhippāyo. Tena esa…pe… jīvati nāma na sugatanvayaajjhupagamanato. ‘‘Tathāgate’’tiādi ekatte puthuvacananti āha ‘‘tathāgata’’ntiādi. Bahuvacanaṃ eva garusmiṃ ekasmimpi bahuvacanappayogato ekavacanaṃ viya vuttaṃ vacanavipallāsena.
২৯. সমেক্খিত্ৰাতি সমং কত্ৰা মিচ্ছাদস্সনেন অপেক্খিত্ৰা, তং পন অপেক্খনং তথা মঞ্ঞনমেৰাতি আহ ‘‘মঞ্ঞিত্ৰা’’তি। পুব্বে ৰুত্তং সমেক্খনম্পি মঞ্ঞনং এৰাতি ৰুত্তং ‘‘অমঞ্ঞীতি পুন অমঞ্ঞিত্থা’’তি, তেন অপরাপরং তস্স মঞ্ঞনপ্পৰত্তিং দস্সেতি। ভেরণ্ডকরৰং কোসতি ৰিক্কোসতীতি কোত্থু।
29.Samekkhitvāti samaṃ katvā micchādassanena apekkhitvā, taṃ pana apekkhanaṃ tathā maññanamevāti āha ‘‘maññitvā’’ti. Pubbe vuttaṃ samekkhanampi maññanaṃ evāti vuttaṃ ‘‘amaññīti puna amaññitthā’’ti, tena aparāparaṃ tassa maññanappavattiṃ dasseti. Bheraṇḍakaravaṃ kosati vikkosatīti kotthu.
৩০. তে তে পাণে ব্যাপাদেন্তো ঘসতীতি ব্যগ্ঘোতি ইমিনা নিব্বচনেন ‘‘ব্যগ্ঘো’’তি মিগরাজস্সপি সিযা নামন্তি আহ ‘‘ব্যগ্ঘোতি মঞ্ঞতীতি সীহোহমস্মীতি মঞ্ঞতী’’তি। যদিপি যথাৰুত্তনিব্বচনৰসেন সীহোপি ‘‘ব্যগ্ঘো’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, ব্যগ্ঘ-সদ্দো পন মিগরাজে এৰ নিরুল়্হোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহেন ৰা’’তিআদিমাহ।
30. Te te pāṇe byāpādento ghasatīti byagghoti iminā nibbacanena ‘‘byaggho’’ti migarājassapi siyā nāmanti āha ‘‘byagghoti maññatīti sīhohamasmīti maññatī’’ti. Yadipi yathāvuttanibbacanavasena sīhopi ‘‘byaggho’’ti vattabbataṃ arahati, byaggha-saddo pana migarāje eva niruḷhoti dassento ‘‘sīhena vā’’tiādimāha.
৩১. সীহেন ৰিচরিতৰনে সংৰড্ঢত্তা ৰুত্তং ‘‘মহাৰনে সুঞ্ঞৰনে ৰিৰড্ঢো’’তি।
31. Sīhena vicaritavane saṃvaḍḍhattā vuttaṃ ‘‘mahāvane suññavane vivaḍḍho’’ti.
৩৪. কিলেসবন্ধনাতি তণ্হাবন্ধনতো। তণ্হাবন্ধনঞ্হি থিরং দল়্হবন্ধনং দুম্মোচনীযং। যথাহ –
34.Kilesabandhanāti taṇhābandhanato. Taṇhābandhanañhi thiraṃ daḷhabandhanaṃ dummocanīyaṃ. Yathāha –
‘‘সারত্তরত্তা মণিকুণ্ডলেসু,
‘‘Sārattarattā maṇikuṇḍalesu,
পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা।
Puttesu dāresu ca yā apekkhā;
এতং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা,
Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā,
ওহারিনং সিথিলং দুপ্পমুঞ্চ’’ন্তি॥ (ধ॰ প॰ ৩৪৬; জা॰ ১.২.১০২)।
Ohārinaṃ sithilaṃ duppamuñca’’nti. (dha. pa. 346; jā. 1.2.102);
কিলেসবন্ধনাতি ৰা দসৰিধসংযোজনতো। মহাৰিদুগ্গং নাম চত্তারো ওঘা মহন্তং জলৰিদুগ্গং ৰিয অনুপচিতকুসলসম্ভারেহি দুগ্গমট্ঠেন।
Kilesabandhanāti vā dasavidhasaṃyojanato. Mahāviduggaṃ nāma cattāro oghā mahantaṃ jalaviduggaṃ viya anupacitakusalasambhārehi duggamaṭṭhena.
অগ্গঞ্ঞপঞ্ঞত্তিকথাৰণ্ণনা
Aggaññapaññattikathāvaṇṇanā
৩৬. ইমস্স পদস্স। ইদং নাম লোকস্স অগ্গন্তি জানিতব্বং, তং অগ্গঞ্ঞং, সো পন লোকস্স উপ্পত্তিক্কমো পৰত্তি পৰেণী চাতি আহ ‘‘লোকুপ্পত্তিচরিযৰংস’’ন্তি। সম্মাসম্বোধিতো উত্তরিতরং নাম কিঞ্চি নত্থি পজানিতব্বেসু, তং পন কোটিং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যাৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণা পজানামী’’তি আহ। ‘‘মম পজাননা’’তি অস্সাদেন্তো তণ্হাৰসেন, ‘‘অহং পজানামী’’তি অভিনিৰিসন্তো দিট্ঠিৰসেন, ‘‘সুট্ঠু পজানামি সম্মা পজানামী’’তি পগ্গণ্হন্তো মানৰসেন ন পরামসামীতি যোজনা। ‘‘পচ্চত্তঞ্ঞেৰা’’তি পদং ‘‘নিব্বুতি ৰিদিতা’’তি পদদ্ৰযেনাপি যোজেতব্বং ‘‘পচ্চত্তংযেৰ উপ্পাদিতা নিব্বুতি চ পচ্চত্তংযেৰ ৰিদিতা’’তি, সযম্ভুঞাণেন নিব্বত্তিতা নিব্বুতি সযমেৰ ৰিদিতাতি অত্থো। অট্ঠকথাযং পন ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি পদং ৰিৰিধৰিভত্তিকং হুত্ৰা আৰুত্তিনযেন আৰত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘অত্তনাযেৰ অত্তনী’’তি ৰুত্তং। অৰিদিতনিব্বানাতি অপ্পটিলদ্ধনিব্বানা মিচ্ছাপটিপন্নত্তা। পজাননম্পি হি তদধিগমৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং। এতি ইট্ঠভাৰেন পৰত্ততীতি অযো, সুখং। তপ্পটিক্খেপেন অনযো, দুক্খং। তদেৰ হিতসুখস্স ব্যসনতো ব্যসনং।
36.Imassa padassa. Idaṃ nāma lokassa agganti jānitabbaṃ, taṃ aggaññaṃ, so pana lokassa uppattikkamo pavatti paveṇī cāti āha ‘‘lokuppatticariyavaṃsa’’nti. Sammāsambodhito uttaritaraṃ nāma kiñci natthi pajānitabbesu, taṃ pana koṭiṃ katvā dassento ‘‘yāva sabbaññutaññāṇā pajānāmī’’ti āha. ‘‘Mama pajānanā’’ti assādento taṇhāvasena, ‘‘ahaṃ pajānāmī’’ti abhinivisanto diṭṭhivasena, ‘‘suṭṭhu pajānāmi sammā pajānāmī’’ti paggaṇhanto mānavasena na parāmasāmīti yojanā. ‘‘Paccattaññevā’’ti padaṃ ‘‘nibbuti viditā’’ti padadvayenāpi yojetabbaṃ ‘‘paccattaṃyeva uppāditā nibbuti ca paccattaṃyeva viditā’’ti, sayambhuñāṇena nibbattitā nibbuti sayameva viditāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘paccatta’’nti padaṃ vividhavibhattikaṃ hutvā āvuttinayena āvattatīti dassetuṃ ‘‘attanāyeva attanī’’ti vuttaṃ. Aviditanibbānāti appaṭiladdhanibbānā micchāpaṭipannattā. Pajānanampi hi tadadhigamavaseneva veditabbaṃ. Eti iṭṭhabhāvena pavattatīti ayo, sukhaṃ. Tappaṭikkhepena anayo, dukkhaṃ. Tadeva hitasukhassa byasanato byasanaṃ.
৩৭. তং দস্সেন্তোতি ভগৰাপি ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযো তত্থ সারসঞ্ঞী’’তি তং দস্সেন্তো। আধিপচ্চভাৰেনাতি আধিপচ্চসভাৰেন। যস্স আচরিযৰাদস্স ৰসেন পুরিসো ‘‘আচরিযো’’তি ৰুচ্চতি, সো আচরিযৰাদো আচরিযভাৰোতি আহ ‘‘আচরিযভাৰং আচরিযৰাদ’’ন্তি। এত্থাতি আচরিযৰাদে। ইতি কত্ৰাতি ইমিনা কারণেন। সোতি আচরিযৰাদো। ‘‘অগ্গঞ্ঞং’’ ত্ৰেৰ ৰুত্তো অগ্গঞ্ঞৰিসযত্তা। কেন ৰিহিতন্তি কেন পকারেন ৰিহিতং। তেনাহ ‘‘কেন ৰিহিতং কিন্তি ৰিহিত’’ন্তি। ব্রহ্মজালেতি ব্রহ্মজালসংৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.২৮)। তত্থ হি ৰিত্থারতো ৰুত্তৰিধিং ইধ অতিদিসতি, পাল়ি পন তত্থ চেৰ ইধ চ একসদিসা ৰাতি।
37.Taṃ dassentoti bhagavāpi ‘‘aññatitthiyo tattha sārasaññī’’ti taṃ dassento. Ādhipaccabhāvenāti ādhipaccasabhāvena. Yassa ācariyavādassa vasena puriso ‘‘ācariyo’’ti vuccati, so ācariyavādo ācariyabhāvoti āha ‘‘ācariyabhāvaṃ ācariyavāda’’nti. Etthāti ācariyavāde. Iti katvāti iminā kāraṇena. Soti ācariyavādo. ‘‘Aggaññaṃ’’ tveva vutto aggaññavisayattā. Kena vihitanti kena pakārena vihitaṃ. Tenāha ‘‘kena vihitaṃ kinti vihita’’nti. Brahmajāleti brahmajālasaṃvaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.28). Tattha hi vitthārato vuttavidhiṃ idha atidisati, pāḷi pana tattha ceva idha ca ekasadisā vāti.
৪১. খিড্ডা পদোসিকা মূলভূতা এত্থ সন্তীতি খিড্ডাপদোসিকং, আচরিযকং। তেনেৰাহ ‘‘খিড্ডাপদোসিকমূলক’’ন্তি। মনোপদোসিকন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো।
41. Khiḍḍā padosikā mūlabhūtā ettha santīti khiḍḍāpadosikaṃ, ācariyakaṃ. Tenevāha ‘‘khiḍḍāpadosikamūlaka’’nti. Manopadosikanti etthāpi eseva nayo.
৪৭. যেন ৰচনেন অব্ভাচিক্খন্তি, তস্স অৰিজ্জমানতা নাম অত্থৰসেনেৰাতি আহ ‘‘অসংৰিজ্জমানট্ঠেনা’’তি। তুচ্ছা, মুসাতি চ করণত্থে পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘তুচ্ছেন, মুসাৰাদেনা’’তি। ৰচনস্স অন্তোসারং নাম অৰিপরীতো অত্থোতি তদভাৰেনাহ ‘‘অন্তোসারৰিরহিতেনা’’তি। অভিআচিক্খন্তীতি অভিভৰিত্ৰা ঘট্টেন্তা কথেন্তি, অক্কোসন্তীতি অত্থো। ৰিপরীতসঞ্ঞোতি অযাথাৰসঞ্ঞো। সুভং ৰিমোক্খন্তি ‘‘সুভ’’ন্তি ৰুত্তৰিমোক্খং। ৰণ্ণকসিণন্তি সুনীলকসুপীতকাদিৰণ্ণকসিণং। সব্বন্তি যং সুভং, অসুভঞ্চ ৰণ্ণকসিণং, তঞ্চ সব্বং। ন অসুভন্তি অসুভম্পি ‘‘অসুভ’’ন্তি তস্মিং সমযে ন সঞ্জানাতি, অথ খো ‘‘সুভং’’ ত্ৰেৰ সঞ্জানাতীতি অত্থো। ৰিপরীতা অযাথাৰগাহিতায, অযাথাৰৰাদিতায চ।
47. Yena vacanena abbhācikkhanti, tassa avijjamānatā nāma atthavasenevāti āha ‘‘asaṃvijjamānaṭṭhenā’’ti. Tucchā, musāti ca karaṇatthe paccattavacananti āha ‘‘tucchena, musāvādenā’’ti. Vacanassa antosāraṃ nāma aviparīto atthoti tadabhāvenāha ‘‘antosāravirahitenā’’ti. Abhiācikkhantīti abhibhavitvā ghaṭṭentā kathenti, akkosantīti attho. Viparītasaññoti ayāthāvasañño. Subhaṃ vimokkhanti ‘‘subha’’nti vuttavimokkhaṃ. Vaṇṇakasiṇanti sunīlakasupītakādivaṇṇakasiṇaṃ. Sabbanti yaṃ subhaṃ, asubhañca vaṇṇakasiṇaṃ, tañca sabbaṃ. Na asubhanti asubhampi ‘‘asubha’’nti tasmiṃ samaye na sañjānāti, atha kho ‘‘subhaṃ’’ tveva sañjānātīti attho. Viparītā ayāthāvagāhitāya, ayāthāvavāditāya ca.
৪৮. যস্মা সো পরিব্বাজকো অৰিস্সট্ঠমিচ্ছাগাহিতায সম্মা অপ্পটিপজ্জিতুকামো সম্মাপটিপন্নং ৰিয মং সমণো গোতমো, ভিক্খৰো চ সঞ্জানন্তূতি অধিপ্পাযেন ‘‘তথা ধম্মং দেসেতু’’ন্তিআদিমাহ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘মযা এতস্স…পে॰… ৰট্টতী’’তি। মম্মন্তি মম্মপ্পদেসং পীল়াজননট্ঠানং। সুট্ঠূতি সক্কচ্চং। যথা ন ৰিনস্সতি, এৰং অনুরক্খ।
48. Yasmā so paribbājako avissaṭṭhamicchāgāhitāya sammā appaṭipajjitukāmo sammāpaṭipannaṃ viya maṃ samaṇo gotamo, bhikkhavo ca sañjānantūti adhippāyena ‘‘tathā dhammaṃ desetu’’ntiādimāha, tasmā vuttaṃ ‘‘mayā etassa…pe… vaṭṭatī’’ti. Mammanti mammappadesaṃ pīḷājananaṭṭhānaṃ. Suṭṭhūti sakkaccaṃ. Yathā na vinassati, evaṃ anurakkha.
ৰাসনাযাতি কিলেসক্খযাৰহায পটিপত্তিযা ৰাসনায। সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি।
Vāsanāyāti kilesakkhayāvahāya paṭipattiyā vāsanāya. Sesaṃ suviññeyyamevāti.
পাথিকসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।
Pāthikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ১. পাথিকসুত্তং • 1. Pāthikasuttaṃ
অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ১. পাথিকসুত্তৰণ্ণনা • 1. Pāthikasuttavaṇṇanā
