| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / จูฬนิเทฺทสปาฬิ • Cūḷaniddesapāḷi |
๑๗. ปารายนตฺถุติคาถานิเทฺทโส
17. Pārāyanatthutigāthāniddeso
๙๓. อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรโนฺต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ 1 พฺราหฺมณานํ อชฺฌิโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปญฺหํ พฺยากาสิฯ
93.Idamavocabhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ2brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi.
อิทมโวจ ภควาติ อิทํ ปารายนํ อโวจฯ ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อิทมโวจ ภควาฯ มคเธสุ วิหรโนฺตติ มคธนามเก ชนปเท วิหรโนฺต อิริยโนฺต วเตฺตโนฺต ปาเลโนฺต ยเปโนฺต ยาเปโนฺตฯ ปาสาณเก เจติเยติ ปาสาณกเจติยํ วุจฺจติ พุทฺธาสนนฺติ – มคเธสุ วิหรโนฺต ปาสาณเก เจติเยฯ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานนฺติ ปิงฺคิโย 3 พฺราหฺมโณ พาวริสฺส พฺราหฺมณสฺส ปโทฺธ ปทฺธจโร ปริจารโก 4 สิโสฺสฯ ปิงฺคิเยน 5 เต โสฬสาติ – เอวมฺปิ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํฯ อถ วา, เต โสฬส พฺราหฺมณา พุทฺธสฺส ภควโต ปทฺธา ปทฺธจรา ปริจารกา สิสฺสาติ – เอวมฺปิ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํฯ
Idamavoca bhagavāti idaṃ pārāyanaṃ avoca. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – idamavoca bhagavā. Magadhesu viharantoti magadhanāmake janapade viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento. Pāsāṇake cetiyeti pāsāṇakacetiyaṃ vuccati buddhāsananti – magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye. Paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānanti piṅgiyo 6 brāhmaṇo bāvarissa brāhmaṇassa paddho paddhacaro paricārako 7 sisso. Piṅgiyena 8 te soḷasāti – evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ. Atha vā, te soḷasa brāhmaṇā buddhassa bhagavato paddhā paddhacarā paricārakā sissāti – evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ.
อชฺฌิโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปญฺหํ พฺยากาสีติฯ อชฺฌิโฎฺฐติ อชฺฌิโฎฺฐ อเชฺฌสิโตฯ ปุโฎฺฐ ปุโฎฺฐติ ปุโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปุจฺฉิโต ปุจฺฉิโต ยาจิโต ยาจิโต อเชฺฌสิโต อเชฺฌสิโต ปสาทิโต ปสาทิโตฯ ปญฺหํ พฺยากาสีติ ปญฺหํ พฺยากาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฎฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอากาสิ ปกาเสสีติ – อชฺฌิโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปญฺหํ พฺยากาสิฯ เตเนตํ วุจฺจติ –
Ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsīti. Ajjhiṭṭhoti ajjhiṭṭho ajjhesito. Puṭṭho puṭṭhoti puṭṭho puṭṭho pucchito pucchito yācito yācito ajjhesito ajjhesito pasādito pasādito. Pañhaṃ byākāsīti pañhaṃ byākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīākāsi pakāsesīti – ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi. Tenetaṃ vuccati –
‘‘อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรโนฺต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปุโฎฺฐ ปญฺหํ พฺยากาสี’’ติฯ
‘‘Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsī’’ti.
๙๔. เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฎิปเชฺชยฺย, คเจฺฉเยฺยว ชรามรณสฺส ปารํฯ ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติฯ ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘‘ปารายน’’เนฺตว อธิวจนํฯ
94.Ekamekassacepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti. Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘‘pārāyana’’nteva adhivacanaṃ.
เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺสาติ เอกเมกสฺส เจปิ อชิตปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ติสฺสเมเตฺตยฺยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ปุณฺณกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ เมตฺตคูปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โธตกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ อุปสีวปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ นนฺทกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ เหมกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โตเทยฺยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ กปฺปปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ชตุกณฺณิปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ภทฺราวุธปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ อุทยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โปสาลปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โมฆราชปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ปิงฺคิยปญฺหสฺสาติ – เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺสฯ
Ekamekassa cepi pañhassāti ekamekassa cepi ajitapañhassa, ekamekassa cepi tissametteyyapañhassa, ekamekassa cepi puṇṇakapañhassa, ekamekassa cepi mettagūpañhassa, ekamekassa cepi dhotakapañhassa, ekamekassa cepi upasīvapañhassa, ekamekassa cepi nandakapañhassa, ekamekassa cepi hemakapañhassa, ekamekassa cepi todeyyapañhassa, ekamekassa cepi kappapañhassa, ekamekassa cepi jatukaṇṇipañhassa, ekamekassa cepi bhadrāvudhapañhassa, ekamekassa cepi udayapañhassa, ekamekassa cepi posālapañhassa, ekamekassa cepi mogharājapañhassa, ekamekassa cepi piṅgiyapañhassāti – ekamekassa cepi pañhassa.
อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ เสฺวว ปโญฺห ธโมฺม, วิสชฺชนํ 9 อโตฺถติ อตฺถํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อตฺถมญฺญายฯ ธมฺมมญฺญายาติ ธมฺมํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – ธมฺมมญฺญายาติ – อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายฯ ธมฺมานุธมฺมํ ปฎิปเชฺชยฺยาติ สมฺมาปฎิปทํ อนุโลมปฎิปทํ อปจฺจนีกปฎิปทํ อนฺวตฺถปฎิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฎิปทํ ปฎิปเชฺชยฺยาติ – ธมฺมานุธมฺมํ ปฎิปเชฺชยฺยฯ คเจฺฉเยฺยว ชรามรณสฺส ปารนฺติ ชรามรณสฺส ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํฯ โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฺปฎินิสฺสโคฺค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํฯ คเจฺฉเยฺยว ชรามรณสฺส ปารนฺติ ชรามรณสฺส ปารํ คเจฺฉยฺย, ปารํ อธิคเจฺฉยฺย, ปารํ อธิผเสฺสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – คเจฺฉเยฺยว ชรามรณสฺส ปารํฯ ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ อิเม ธมฺมา ปารงฺคมนียาฯ ปารํ ปาเปนฺติ ปารํ สมฺปาเปนฺติ ปารํ สมนุปาเปนฺติ, ชรามณสฺส ตรณาย 10 สํวตฺตนฺตีติ – ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติฯ
Atthamaññāya dhammamaññāyāti sveva pañho dhammo, visajjanaṃ 11 atthoti atthaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – atthamaññāya. Dhammamaññāyāti dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – dhammamaññāyāti – atthamaññāya dhammamaññāya. Dhammānudhammaṃ paṭipajjeyyāti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti – dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya. Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāranti jarāmaraṇassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhippaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāranti jarāmaraṇassa pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ adhiphasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti ime dhammā pāraṅgamanīyā. Pāraṃ pāpenti pāraṃ sampāpenti pāraṃ samanupāpenti, jarāmaṇassa taraṇāya 12 saṃvattantīti – pāraṅgamanīyā ime dhammāti.
ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสาติฯ ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานาติ – ตสฺมาฯ อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสาติ อิมสฺส ปารายนสฺสาติ – ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสฯ ปารายนเนฺตว อธิวจนนฺติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป.… นิโรโธ นิพฺพานํฯ อยนํ วุจฺจติ มโคฺค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฎฺฐิ…เป.… สมฺมาสมาธิฯ อธิวจนนฺติ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – ปารายนเนฺตว อธิวจนํฯ เตเนตํ วุจฺจติ –
Tasmā imassa dhammapariyāyassāti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānāti – tasmā. Imassa dhammapariyāyassāti imassa pārāyanassāti – tasmā imassa dhammapariyāyassa. Pārāyananteva adhivacananti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ. Ayanaṃ vuccati maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Adhivacananti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – pārāyananteva adhivacanaṃ. Tenetaṃ vuccati –
‘‘เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฎิปเชฺชยฺย, คเจฺฉเยฺยว ชรามรณสฺส ปารํฯ ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติฯ ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘ปารายน’เนฺตว อธิวจน’’นฺติฯ
‘‘Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti. Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘pārāyana’nteva adhivacana’’nti.
๙๕.
95.
อชิโต ติสฺสเมเตฺตโยฺย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู;
Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū;
โธตโก อุปสีโว จ, นโนฺท จ อถ เหมโกฯ
Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako.
๙๖.
96.
โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต;
Todeyyakappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito;
ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;
Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;
โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิฯ
Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.
๙๗.
97.
เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสิํ;
Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;
ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺห, พุทฺธเสฎฺฐํ อุปาคมุํฯ
Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ.
เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุนฺติฯ เอเตติ โสฬส ปารายนิยา พฺราหฺมณาฯ พุโทฺธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุเพฺพ อนนุสฺสุเตสุ ธเมฺมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปโตฺต พเลสุ จ วสีภาวํฯ พุโทฺธติ เกนเฎฺฐน พุโทฺธ? พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุโทฺธ, โพเธตา ปชายาติ พุโทฺธ, สพฺพญฺญุตาย พุโทฺธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุโทฺธ, อภิเญฺญยฺยตาย พุโทฺธ, วิสวิตาย พุโทฺธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุโทฺธ, นิรุปเลปสงฺขาเตน พุโทฺธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุโทฺธ, เอกนฺตวีตโทโสติ พุโทฺธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุโทฺธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุโทฺธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุโทฺธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสโมฺพธิํ อภิสมฺพุโทฺธติ พุโทฺธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฎิลาภาติ พุโทฺธฯ พุโทฺธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ น ปิตรา กตํ น ภาตรา กตํ น ภคินิยา กตํ น มิตฺตามเจฺจหิ กตํ น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ น เทวตาหิ กตํฯ วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฎิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ , ยทิทํ พุโทฺธติฯ เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุนฺติ เอเต พุทฺธํ อุปาคมิํสุ อุปสงฺกมิํสุ ปยิรุปาสิํสุ ปริปุจฺฉิํสุ ปริปญฺหิํสูติ – เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํฯ
Ete buddhaṃ upāgacchunti. Eteti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, abhiññeyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti , yadidaṃ buddhoti. Ete buddhaṃ upāgacchunti ete buddhaṃ upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti – ete buddhaṃ upāgacchuṃ.
สมฺปนฺนจรณํ อิสินฺติ จรณํ วุจฺจติ สีลาจารนิพฺพตฺติฯ สีลสํวโรปิ จรณํ, อินฺทฺริยสํวโรปิ จรณํ, โภชเน มตฺตญฺญุตาปิ จรณํ, ชาคริยานุโยโคปิ จรณํ, สตฺตปิ สทฺธมฺมา จรณํ, จตฺตาริปิ ฌานานิ จรณํฯ สมฺปนฺนจรณนฺติ สมฺปนฺนจรณํ เสฎฺฐจรณํ วิเสฎฺฐจรณํ 13 ปาโมกฺขจรณํ อุตฺตมจรณํ ปวรจรณํฯ อิสีติ อิสิ ภควา มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ อิสิ…เป.… มเหสเกฺขหิ วา สเตฺตหิ เอสิโต คเวสิโต ปริเยสิโต – ‘‘กหํ พุโทฺธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว กหํ นราสโภ’’ติ – อิสีติ – สมฺปนฺนจรณํ อิสิํฯ
Sampannacaraṇaṃisinti caraṇaṃ vuccati sīlācāranibbatti. Sīlasaṃvaropi caraṇaṃ, indriyasaṃvaropi caraṇaṃ, bhojane mattaññutāpi caraṇaṃ, jāgariyānuyogopi caraṇaṃ, sattapi saddhammā caraṇaṃ, cattāripi jhānāni caraṇaṃ. Sampannacaraṇanti sampannacaraṇaṃ seṭṭhacaraṇaṃ viseṭṭhacaraṇaṃ 14 pāmokkhacaraṇaṃ uttamacaraṇaṃ pavaracaraṇaṃ. Isīti isi bhagavā mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti isi…pe… mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito – ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo kahaṃ narāsabho’’ti – isīti – sampannacaraṇaṃ isiṃ.
ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺหติฯ ปุจฺฉนฺตาติ ปุจฺฉนฺตา ยาจนฺตา อเชฺฌสนฺตา ปสาเทนฺตาฯ นิปุเณ ปเญฺหติ คมฺภีเร ทุทฺทเส ทุรนุโพเธ สเนฺต ปณีเต อตกฺกาวจเร นิปุเณ ปณฺฑิตเวทนีเย ปเญฺหติ – ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺหฯ
Pucchantā nipuṇe pañheti. Pucchantāti pucchantā yācantā ajjhesantā pasādentā. Nipuṇe pañheti gambhīre duddase duranubodhe sante paṇīte atakkāvacare nipuṇe paṇḍitavedanīye pañheti – pucchantā nipuṇe pañhe.
พุทฺธเสฎฺฐํ อุปาคมุนฺติฯ พุโทฺธติ โย โส ภควา…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุโทฺธติฯ เสฎฺฐนฺติ อคฺคํ เสฎฺฐํ วิเสฎฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ พุทฺธํ อุปาคมุํ อุปาคมิํสุ อุปสงฺกมิํสุ ปยิรุปาสิํสุ ปริปุจฺฉิํสุ ปริปญฺหิํสูติ – พุทฺธเสฎฺฐํ อุปาคมุํฯ เตเนตํ วุจฺจติ –
Buddhaseṭṭhaṃ upāgamunti. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. Seṭṭhanti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ buddhaṃ upāgamuṃ upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti – buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ. Tenetaṃ vuccati –
‘‘เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสิํ;
‘‘Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;
ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺห, พุทฺธเสฎฺฐํ อุปาคมุ’’นฺติฯ
Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamu’’nti.
๙๘.
98.
เตสํ พุโทฺธ ปพฺยากาสิ, ปญฺหํ ปุโฎฺฐ ยถาตถํ;
Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;
ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิฯ
Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe muni.
เตสํ พุโทฺธ ปพฺยากาสีติฯ เตสนฺติ โสฬสานํ ปารายนิยานํ พฺราหฺมณานํฯ พุโทฺธติ โย โส ภควา…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุโทฺธติฯ ปพฺยากาสีติ เตสํ พุโทฺธ ปพฺยากาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฎฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – เตสํ พุโทฺธ ปพฺยากาสิฯ
Tesaṃ buddho pabyākāsīti. Tesanti soḷasānaṃ pārāyaniyānaṃ brāhmaṇānaṃ. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. Pabyākāsīti tesaṃ buddho pabyākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – tesaṃ buddho pabyākāsi.
ปญฺหํ ปุโฎฺฐ ยถาตถนฺติฯ ปญฺหํ ปุโฎฺฐติ ปญฺหํ ปุโฎฺฐ ปุจฺฉิโต ยาจิโต อเชฺฌสิโต ปสาทิโตฯ ยถาตถนฺติ ยถา อาจิกฺขิตพฺพํ ตถา อาจิกฺขิ , ยถา เทสิตพฺพํ ตถา เทเสสิ, ยถา ปญฺญเปตพฺพํ ตถา ปญฺญเปสิ, ยถา ปฎฺฐเปตพฺพํ ตถา ปฎฺฐเปสิ, ยถา วิวริตพฺพํ ตถา วิวริ , ยถา วิภชิตพฺพํ ตถา วิภชิ, ยถา อุตฺตานีกาตพฺพํ ตถา อุตฺตานีอกาสิ, ยถา ปกาสิตพฺพํ ตถา ปกาเสสีติ – ปญฺหํ ปุโฎฺฐ ยถาตถํฯ
Pañhaṃ puṭṭho yathātathanti. Pañhaṃ puṭṭhoti pañhaṃ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito. Yathātathanti yathā ācikkhitabbaṃ tathā ācikkhi , yathā desitabbaṃ tathā desesi, yathā paññapetabbaṃ tathā paññapesi, yathā paṭṭhapetabbaṃ tathā paṭṭhapesi, yathā vivaritabbaṃ tathā vivari , yathā vibhajitabbaṃ tathā vibhaji, yathā uttānīkātabbaṃ tathā uttānīakāsi, yathā pakāsitabbaṃ tathā pakāsesīti – pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ.
ปญฺหานํ เวยฺยากรเณนาติ ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน อาจิกฺขเนน เทสเนน ปญฺญปเนน ปฎฺฐปเนน วิวรเณน วิภชเนน อุตฺตานีกเมฺมน ปกาสเนนาติ – ปญฺหานํ เวยฺยากรเณนฯ
Pañhānaṃ veyyākaraṇenāti pañhānaṃ veyyākaraṇena ācikkhanena desanena paññapanena paṭṭhapanena vivaraṇena vibhajanena uttānīkammena pakāsanenāti – pañhānaṃ veyyākaraṇena.
โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนีติฯ โตเสสีติ โตเสสิ วิโตเสสิ ปสาเทสิ อาราเธสิ อตฺตมเน อกาสิฯ พฺราหฺมเณติ โสฬส ปารายนิเย พฺราหฺมเณฯ มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป.… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนีติ – โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิฯ เตเนตํ วุจฺจติ –
Tosesi brāhmaṇe munīti. Tosesīti tosesi vitosesi pasādesi ārādhesi attamane akāsi. Brāhmaṇeti soḷasa pārāyaniye brāhmaṇe. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so munīti – tosesi brāhmaṇe muni. Tenetaṃ vuccati –
‘‘เตสํ พุโทฺธ ปพฺยากาสิ, ปญฺหํ ปุโฎฺฐ ยถาตถํ;
‘‘Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;
ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนี’’ติฯ
Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe munī’’ti.
๙๙.
99.
เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุเทฺธนาทิจฺจพนฺธุนา;
Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;
พฺรหฺมจริยมจริํสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเกฯ
Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike.
เต โตสิตา จกฺขุมตาติฯ เตติ โสฬส ปารายนิยา พฺราหฺมณาฯ โตสิตาติ โตสิตา วิโตสิตา ปสาทิตา อาราธิตา อตฺตมนา กตาติ – เต โตสิตาฯ จกฺขุมตาติ ภควา ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา – มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ทิพฺพจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมาฯ กถํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา…เป.… เอวํ ภควา สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมาติ – เต โตสิตา จกฺขุมตาฯ
Te tositā cakkhumatāti. Teti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. Tositāti tositā vitositā pasāditā ārādhitā attamanā katāti – te tositā. Cakkhumatāti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā – maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā. Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā…pe… evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti – te tositā cakkhumatā.
พุเทฺธนาทิจฺจพนฺธุนาติฯ พุโทฺธติ โย โส ภควา…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุโทฺธติฯ อาทิจฺจพนฺธุนาติ อาทิโจฺจ วุจฺจติ สูริโยฯ โส โคตโม โคเตฺตน, ภควาปิ โคตโม โคเตฺตน, ภควา สูริยสฺส โคตฺตญาตโก โคตฺตพนฺธุฯ ตสฺมา พุโทฺธ อาทิจฺจพนฺธูติ – พุเทฺธนาทิจฺจพนฺธุนาฯ
Buddhenādiccabandhunāti. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. Ādiccabandhunāti ādicco vuccati sūriyo. So gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu. Tasmā buddho ādiccabandhūti – buddhenādiccabandhunā.
พฺรหฺมจริยมจริํสูติ พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อสทฺธมฺมสมาปตฺติยา อารติ วิรติ ปฎิวิรติ เวรมณี วิรมณํ อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโตฯ อปิ จ, นิปฺปริยายวเสน พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฎฺฐิ, สมฺมาสงฺกโปฺป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมโนฺต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิฯ พฺรหฺมจริยมจริํสูติ พฺรหฺมจริยํ จริํสุ อจริํสุ สมาทาย วตฺติํสูติ – พฺรหฺมจริยมจริํสุฯ
Brahmacariyamacariṃsūti brahmacariyaṃ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī viramaṇaṃ akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto. Api ca, nippariyāyavasena brahmacariyaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Brahmacariyamacariṃsūti brahmacariyaṃ cariṃsu acariṃsu samādāya vattiṃsūti – brahmacariyamacariṃsu.
วรปญฺญสฺส สนฺติเกติ วรปญฺญสฺส อคฺคปญฺญสฺส เสฎฺฐปญฺญสฺส วิเสฎฺฐปญฺญสฺส ปาโมกฺขปญฺญสฺส อุตฺตมปญฺญสฺส ปวรปญฺญสฺสฯ สนฺติเกติ สนฺติเก สามนฺตา อาสเนฺน อวิทูเร อุปกเฎฺฐติ – วรปญฺญสฺส สนฺติเกฯ เตเนตํ วุจฺจติ –
Varapaññassa santiketi varapaññassa aggapaññassa seṭṭhapaññassa viseṭṭhapaññassa pāmokkhapaññassa uttamapaññassa pavarapaññassa. Santiketi santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti – varapaññassa santike. Tenetaṃ vuccati –
‘‘เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุเทฺธนาทิจฺจพนฺธุนา;
‘‘Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;
พฺรหฺมจริยมจริํสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก’’ติฯ
Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike’’ti.
๑๐๐.
100.
เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุเทฺธน เทสิตํ;
Ekamekassa pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;
ตถา โย ปฎิปเชฺชยฺย, คเจฺฉ ปารํ อปารโตฯ
Tathāyo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato.
เอกเมกสฺส ปญฺหสฺสาติ เอกเมกสฺส อชิตปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส ติสฺสเมเตฺตยฺยปญฺหสฺส…เป.… เอกเมกสฺส ปิงฺคิยปญฺหสฺสาติ – เอกเมกสฺส ปญฺหสฺสฯ
Ekamekassa pañhassāti ekamekassa ajitapañhassa, ekamekassa tissametteyyapañhassa…pe… ekamekassa piṅgiyapañhassāti – ekamekassa pañhassa.
ยถา พุเทฺธน เทสิตนฺติฯ พุโทฺธติ โย โส ภควา สยมฺภู…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุโทฺธติฯ ยถา พุเทฺธน เทสิตนฺติ ยถา พุเทฺธน อาจิกฺขิตํ เทสิตํ ปญฺญปิตํ ปฎฺฐปิตํ วิวริตํ วิภชิตํ 15 อุตฺตานีกตํ ปกาสิตนฺติ – ยถา พุเทฺธน เทสิตํฯ
Yathā buddhena desitanti. Buddhoti yo so bhagavā sayambhū…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. Yathā buddhena desitanti yathā buddhena ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhajitaṃ 16 uttānīkataṃ pakāsitanti – yathā buddhena desitaṃ.
ตถา โย ปฎิปเชฺชยฺยาติ สมฺมาปฎิปทํ อนุโลมปฎิปทํ อปจฺจนีกปฎิปทํ อนฺวตฺถปฎิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฎิปทํ ปฎิปเชฺชยฺยาติ – ตถา โย ปฎิปเชฺชยฺยฯ
Tathā yo paṭipajjeyyāti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti – tathā yo paṭipajjeyya.
คเจฺฉ ปารํ อปารโตติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป.… นิโรโธ นิพฺพานํ; อปารํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จฯ คเจฺฉ ปารํ อปารโตติ อปารโต ปารํ คเจฺฉยฺย, ปารํ อธิคเจฺฉยฺย, ปารํ ผเสฺสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – คเจฺฉ ปารํ อปารโตฯ เตเนตํ วุจฺจติ –
Gacche pāraṃ apāratoti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ; apāraṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Gacche pāraṃ apāratoti apārato pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – gacche pāraṃ apārato. Tenetaṃ vuccati –
‘‘เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุเทฺธน เทสิตํ;
‘‘Ekamekassa pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;
ตถา โย ปฎิปเชฺชยฺย, คเจฺฉ ปารํ อปารโต’’ติฯ
Tathā yo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato’’ti.
๑๐๑.
101.
อปารา ปารํ คเจฺฉยฺย, ภาเวโนฺต มคฺคมุตฺตมํ;
Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;
มโคฺค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิติฯ
Maggoso pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ iti.
อปารา ปารํ คเจฺฉยฺยาติ อปารํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ; ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป.… ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํฯ อปารา ปารํ คเจฺฉยฺยาติ อปารา ปารํ คเจฺฉยฺย, ปารํ อธิคเจฺฉยฺย, ปารํ ผเสฺสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – อปารา ปารํ คเจฺฉยฺยฯ
Apārā pāraṃ gaccheyyāti apāraṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca; pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Apārā pāraṃ gaccheyyāti apārā pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – apārā pāraṃ gaccheyya.
ภาเวโนฺต มคฺคมุตฺตมนฺติ มคฺคมุตฺตมํ วุจฺจติ อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฎฺฐิ…เป.… สมฺมาสมาธิฯ มคฺคมุตฺตมนฺติ มคฺคํ อคฺคํ เสฎฺฐํ วิเสฎฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํฯ ภาเวโนฺตติ ภาเวโนฺต อาเสวโนฺต พหุลีกโรโนฺตติ – ภาเวโนฺต มคฺคมุตฺตมํฯ
Bhāvento maggamuttamanti maggamuttamaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Maggamuttamanti maggaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ. Bhāventoti bhāvento āsevanto bahulīkarontoti – bhāvento maggamuttamaṃ.
มโคฺค โส ปารํ คมนายาติ –
Maggo so pāraṃ gamanāyāti –
ปารํ คมนายาติ ปารํ คมนาย ปารํ สมฺปาปนาย ปารํ สมนุปาปนาย ชรามรณสฺส ตรณายาติ – มโคฺค โส ปารํ คมนายฯ
Pāraṃ gamanāyāti pāraṃ gamanāya pāraṃ sampāpanāya pāraṃ samanupāpanāya jarāmaraṇassa taraṇāyāti – maggo so pāraṃ gamanāya.
ตสฺมา ปารายนํ อิตีติฯ ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานาฯ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป.… นิโรโธ นิพฺพานํฯ อยนํ วุจฺจติ มโคฺคฯ อิตีติ ปทสนฺธิ…เป.… ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ – ตสฺมา ปารายนํ อิติฯ เตเนตํ วุจฺจติ –
Tasmā pārāyanaṃ itīti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ. Ayanaṃ vuccati maggo. Itīti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ itīti – tasmā pārāyanaṃ iti. Tenetaṃ vuccati –
‘‘อปารา ปารํ คเจฺฉยฺย, ภาเวโนฺต มคฺคมุตฺตมํ;
‘‘Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;
มโคฺค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิตี’’ติฯ
Maggo so pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ itī’’ti.
ปารายนตฺถุติคาถานิเทฺทโส สตฺตรสโมฯ
Pārāyanatthutigāthāniddeso sattarasamo.
Footnotes:
Related texts:
อฎฺฐกถา • Aṭṭhakathā / สุตฺตปิฎก (อฎฺฐกถา) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ขุทฺทกนิกาย (อฎฺฐกถา) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā / ๑๗. ปารายนตฺถุติคาถานิเทฺทสวณฺณนา • 17. Pārāyanatthutigāthāniddesavaṇṇanā
