Only Dharma. Since 1992

Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / จูฬนิเทฺทสปาฬิ • Cūḷaniddesapāḷi

๑๘. ปารายนานุคีติคาถานิเทฺทโส

18. Pārāyanānugītigāthāniddeso

๑๐๒.

102.

ปารายนมนุคายิสฺสํ , [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]

Pārāyanamanugāyissaṃ, [iccāyasmā piṅgiyo]

ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ, วิมโล ภูริเมธโส;

Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค, กิสฺส เหตุ มุสา ภเณฯ

Nikkāmo nibbano nāgo, kissa hetu musā bhaṇe.

ปารายนมนุคายิสฺสนฺติ คีตมนุคายิสฺสํ กถิตมนุกถยิสฺสํ ¹ ภณิตมนุภณิสฺสํ ลปิตมนุลปิสฺสํ ภาสิตมนุภาสิสฺสนฺติ – ปารายนมนุคายิสฺสํฯ อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโยติฯ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป.… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติฯ อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ – อายสฺมาติฯ ปิงฺคิโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโยฯ

Pārāyanamanugāyissanti gītamanugāyissaṃ kathitamanukathayissaṃ ² bhaṇitamanubhaṇissaṃ lapitamanulapissaṃ bhāsitamanubhāsissanti – pārāyanamanugāyissaṃ. Iccāyasmā piṅgiyoti. Iccāti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ – āyasmāti. Piṅgiyoti tassa therassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – iccāyasmā piṅgiyo.

ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสีติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฎฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสิฯ ‘‘สเพฺพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฎฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสิฯ ‘‘สเพฺพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป.… ‘‘สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฎฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิฯ

Yathāddakkhi tathākkhāsīti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yathāddakkhi tathākkhāsi.

วิมโล ภูริเมธโสติฯ วิมโลติ ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มลํ, โกโธ… อุปนาโห…เป.… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา มลาฯ เต มลา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ อมโล พุโทฺธ วิมโล นิมฺมโล มลาปคโต มลวิปฺปหีโน มลวิมุโตฺต สพฺพมลวีติวโตฺตฯ ภูริ วุจฺจติ ปถวีฯ ภควา ตาย ³ ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตฯ เมธา วุจฺจติ ปญฺญาฯ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป.… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฎฺฐิฯ ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปโนฺน สมุปปโนฺน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุโทฺธ สุเมธโสติ – วิมโล ภูริเมธโสฯ

Vimalo bhūrimedhasoti. Vimaloti rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ, kodho… upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā malā. Te malā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Amalo buddho vimalo nimmalo malāpagato malavippahīno malavimutto sabbamalavītivatto. Bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya ⁴ pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti – vimalo bhūrimedhaso.

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโคติฯ กามาติ อุทฺทานโต เทฺว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป.… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป.… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามาฯ พุทฺธสฺส ภควโต วตฺถุกามา ปริญฺญาตา กิเลสกามา ปหีนา วตฺถุกามานํ ปริญฺญาตตฺตา กิเลสกามานํ ปหีนตฺตาฯ ภควา น กาเม กาเมติ น กาเม อิจฺฉติ น กาเม ปเตฺถติ น กาเม ปิเหติ น กาเม อภิชปฺปติฯ เย กาเม กาเมนฺติ กาเม อิจฺฉนฺติ กาเม ปเตฺถนฺติ กาเม ปิเหนฺติ กาเม อภิชปฺปนฺติ เต กามกามิโน ราคราคิโน สญฺญสญฺญิโนฯ ภควา น กาเม กาเมติ น กาเม อิจฺฉติ น กาเม ปเตฺถติ น กาเม ปิเหติ น กาเม อภิชปฺปติฯ ตสฺมา พุโทฺธ อกาโม นิกฺกาโม จตฺตกาโม วนฺตกาโม มุตฺตกาโม ปหีนกาโม ปฎินิสฺสฎฺฐกาโม วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฎินิสฺสฎฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฎิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรตีติ – นิกฺกาโมฯ

Nikkāmonibbano nāgoti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā kilesakāmā pahīnā vatthukāmānaṃ pariññātattā kilesakāmānaṃ pahīnattā. Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati. Ye kāme kāmenti kāme icchanti kāme patthenti kāme pihenti kāme abhijappanti te kāmakāmino rāgarāgino saññasaññino. Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati. Tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – nikkāmo.

นิพฺพโนติ ราโค วนํ, โทโส วนํ, โมโห วนํ, โกโธ วนํ, อุปนาโห วนํ…เป.… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา วนาฯ เต วนา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ ตสฺมา พุโทฺธ อวโน วิวโน นิพฺพโน วนาปคโต วนวิปฺปหีโน วนวิมุโตฺต สพฺพวนวีติวโตฺตติ – นิพฺพโนฯ นาโคติ นาโค; ภควา อาคุํ น กโรตีติ นาโค, น คจฺฉตีติ นาโค, น อาคจฺฉตีติ นาโค…เป.… เอวํ ภควา น อาคจฺฉตีติ นาโคติ – นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโคฯ

Nibbanoti rāgo vanaṃ, doso vanaṃ, moho vanaṃ, kodho vanaṃ, upanāho vanaṃ…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā vanā. Te vanā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho avano vivano nibbano vanāpagato vanavippahīno vanavimutto sabbavanavītivattoti – nibbano. Nāgoti nāgo; bhagavā āguṃ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo…pe… evaṃ bhagavā na āgacchatīti nāgoti – nikkāmo nibbano nāgo.

กิสฺส เหตุ มุสา ภเณติฯ กิสฺส เหตูติ กิสฺส เหตุ กิํเหตุ กิํการณา กิํนิทานา กิํปจฺจยาติ – กิสฺส เหตุฯ มุสา ภเณติ มุสา ภเณยฺย กเถยฺย ทีเปยฺย โวหเรยฺย; มุสา ภเณติ โมสวชฺชํ ภเณยฺย, มุสาวาทํ ภเณยฺย, อนริยวาทํ ภเณยฺยฯ อิเธกโจฺจ สภาคโต ⁵ วา ปริสาคโต ⁶ วา ญาติมชฺฌคโต วา ปูคมชฺฌคโต วา ราชกุลมชฺฌคโต วา อภินีโต สกฺขิปุโฎฺฐ – ‘‘เอหโมฺภ ⁷ ปุริส, ยํ ชานาสิ ตํ วเทหี’’ติ, โส อชานํ วา อาห – ‘‘ชานามี’’ติ , ชานํ วา อาห – ‘‘น ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห – ‘‘ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห – ‘‘น ปสฺสามี’’ติฯ อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา สมฺปชานมุสา ภาสติ, อิทํ วุจฺจติ โมสวชฺชํฯ

Kissa hetu musā bhaṇeti. Kissa hetūti kissa hetu kiṃhetu kiṃkāraṇā kiṃnidānā kiṃpaccayāti – kissa hetu. Musā bhaṇeti musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyya; musā bhaṇeti mosavajjaṃ bhaṇeyya, musāvādaṃ bhaṇeyya, anariyavādaṃ bhaṇeyya. Idhekacco sabhāgato ⁸ vā parisāgato ⁹ vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho ¹⁰ purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti , jānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati, idaṃ vuccati mosavajjaṃ.

อปิ จ, ตีหากาเรหิ มุสาวาโท โหติฯ ปุเพฺพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ – อิเมหิ ตีหากาเรหิ มุสาวาโท โหติฯ อปิ จ, จตูหากาเรหิ มุสาวาโท โหติฯ ปุเพฺพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ, วินิธาย ทิฎฺฐิํ – อิเมหิ จตูหากาเรหิ มุสาวาโท โหติฯ อปิ จ, ปญฺจหากาเรหิ…เป.… ฉหากาเรหิ… สตฺตหากาเรหิ… อฎฺฐหากาเรหิ มุสาวาโท โหติฯ ปุเพฺพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ, วินิธาย ทิฎฺฐิํ, วินิธาย ขนฺติํ, วินิธาย รุจิํ, วินิธาย สญฺญํ, วินิธาย ภาวํ – อิเมหิ อฎฺฐหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ โมสวชฺชํฯ กิสฺส เหตุ มุสา ภเณยฺย กเถยฺย ทีเปยฺย โวหเรยฺยาติ – กิสฺส เหตุ มุสา ภเณฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Api ca, tīhākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti – imehi tīhākārehi musāvādo hoti. Api ca, catūhākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ – imehi catūhākārehi musāvādo hoti. Api ca, pañcahākārehi…pe… chahākārehi… sattahākārehi… aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ, vinidhāya khantiṃ, vinidhāya ruciṃ, vinidhāya saññaṃ, vinidhāya bhāvaṃ – imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti mosavajjaṃ. Kissa hetu musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyyāti – kissa hetu musā bhaṇe. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘ปารายนมนุคายิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]

‘‘Pārāyanamanugāyissaṃ, [iccāyasmā piṅgiyo]

ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ, วิมโล ภูริเมธโส;

Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค, กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ’’ติฯ

Nikkāmo nibbano nāgo, kissa hetu musā bhaṇe’’ti.

๑๐๓.

103.

ปหีนมลโมหสฺส, มานมกฺขปฺปหายิโน;

Pahīnamalamohassa, mānamakkhappahāyino;

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิรํ วณฺณูปสํหิตํฯ

Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasaṃhitaṃ.

ปหีนมลโมหสฺสาติ ฯ มลนฺติ ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มลํ, มาโน มลํ, ทิฎฺฐิ มลํ, กิเลโส มลํ, สพฺพทุจฺจริตํ มลํ, สพฺพภวคามิกมฺมํ มลํฯ

Pahīnamalamohassāti . Malanti rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ, māno malaṃ, diṭṭhi malaṃ, kileso malaṃ, sabbaduccaritaṃ malaṃ, sabbabhavagāmikammaṃ malaṃ.

โมโหติ ยํ ทุเกฺข อญฺญาณํ…เป.… อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํฯ อยํ วุจฺจติ โมโหฯ มลญฺจ โมโห จ พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ ตสฺมา พุโทฺธ ปหีนมลโมโหติ – ปหีนมลโมหสฺสฯ

Mohoti yaṃ dukkhe aññāṇaṃ…pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. Ayaṃ vuccati moho. Malañca moho ca buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho pahīnamalamohoti – pahīnamalamohassa.

มานมกฺขปฺปหายิโนติฯ มาโนติ เอกวิเธน มาโน – ยา จิตฺตสฺส อุนฺนติ ¹¹ฯ ทุวิเธน มาโน – อตฺตุกฺกํสนมาโน, ปรวมฺภนมาโนฯ ติวิเธน มาโน – เสโยฺยหมสฺมีติ มาโน, สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีโนหมสฺมีติ มาโนฯ จตุพฺพิเธน มาโน – ลาเภน มานํ ชเนติ, ยเสน มานํ ชเนติ, ปสํสาย มานํ ชเนติ, สุเขน มานํ ชเนติฯ ปญฺจวิเธน มาโน – ลาภิมฺหิ มนาปิกานํ รูปานนฺติ มานํ ชเนติ, ลาภิมฺหิ มนาปิกานํ สทฺทานํ…เป.… คนฺธานํ… รสานํ… โผฎฺฐพฺพานนฺติ มานํ ชเนติฯ ฉพฺพิเธน มาโน – จกฺขุสมฺปทาย มานํ ชเนติ, โสตสมฺปทาย…เป.… ฆานสมฺปทาย… ชิวฺหาสมฺปทาย… กายสมฺปทาย… มโนสมฺปทาย มานํ ชเนติฯ สตฺตวิเธน มาโน – มาโน, อติมาโน, มานาติมาโน, โอมาโน, อวมาโน, อสฺมิมาโน, มิจฺฉามาโนฯ อฎฺฐวิเธน มาโน – ลาเภน มานํ ชเนติ, อลาเภน โอมานํ ชเนติ, ยเสน มานํ ชเนติ, อยเสน โอมานํ ชเนติ, ปสํสาย มานํ ชเนติ, นินฺทาย โอมานํ ชเนติ, สุเขน มานํ ชเนติ , ทุเกฺขน โอมานํ ชเนติฯ นววิเธน มาโน – เสยฺยสฺส เสโยฺยหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส เสโยฺยหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส เสโยฺยหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส หีโนหมสฺสีติ มาโนฯ ทสวิเธน มาโน – อิเธกโจฺจ มานํ ชเนติ ชาติยา วา โคเตฺตน วา โกลปุตฺติเยน วา วณฺณโปกฺขรตาย วา ธเนน วา อเชฺฌเนน วา กมฺมายตเนน วา สิปฺปายตเนน วา วิชฺชาฎฺฐาเนน ¹² วา สุเตน วา ปฎิภาเนน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา วตฺถุนาฯ โย เอวรูโป มาโน มญฺญนา มญฺญิตตฺตํ อุนฺนติ อุนฺนโม ธโช สมฺปคฺคาโห เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ มาโนฯ

Mānamakkhappahāyinoti. Mānoti ekavidhena māno – yā cittassa unnati ¹³. Duvidhena māno – attukkaṃsanamāno, paravambhanamāno. Tividhena māno – seyyohamasmīti māno, sadisohamasmīti māno, hīnohamasmīti māno. Catubbidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti. Pañcavidhena māno – lābhimhi manāpikānaṃ rūpānanti mānaṃ janeti, lābhimhi manāpikānaṃ saddānaṃ…pe… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbānanti mānaṃ janeti. Chabbidhena māno – cakkhusampadāya mānaṃ janeti, sotasampadāya…pe… ghānasampadāya… jivhāsampadāya… kāyasampadāya… manosampadāya mānaṃ janeti. Sattavidhena māno – māno, atimāno, mānātimāno, omāno, avamāno, asmimāno, micchāmāno. Aṭṭhavidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, alābhena omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti , dukkhena omānaṃ janeti. Navavidhena māno – seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno, hīnassa hīnohamassīti māno. Dasavidhena māno – idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena ¹⁴ vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati māno.

มโกฺขติ โย มโกฺข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฎฺฐุริยํ นิฎฺฐุริยกมฺมํ ¹⁵ – อยํ วุจฺจติ มโกฺขฯ พุทฺธสฺส ภควโต มาโน จ มโกฺข จ ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ ตสฺมา พุโทฺธ มานมกฺขปฺปหายีติ – มานมกฺขปฺปหายิโนฯ

Makkhoti yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ ¹⁶ – ayaṃ vuccati makkho. Buddhassa bhagavato māno ca makkho ca pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho mānamakkhappahāyīti – mānamakkhappahāyino.

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตนฺติฯ หนฺทาหนฺติ ปทสนฺธิ ปทสํสโคฺค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฎฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – หนฺทาหนฺติฯ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตนฺติ วเณฺณน อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ วาจํ คิรํ พฺยปฺปถํ อุทีรณํ ¹⁷ กิตฺตยิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฎฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาเสสฺสามีติ – หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตํฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhitanti. Handāhanti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – handāhanti. Kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhitanti vaṇṇena upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ vācaṃ giraṃ byappathaṃ udīraṇaṃ ¹⁸ kittayissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti – handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhitaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘ปหีนมลโมหสฺส, มานมกฺขปฺปหายิโน;

‘‘Pahīnamalamohassa, mānamakkhappahāyino;

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิรํ วณฺณูปสํหิต’’นฺติฯ

Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasaṃhita’’nti.

๑๐๔.

104.

ตโมนุโท พุโทฺธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวโตฺต;

Tamonudo buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรเหฺม อุปาสิโต เมฯ

Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me.

ตโมนุโท พุโทฺธ สมนฺตจกฺขูติฯ ตโมนุโทติ ราคตมํ โทสตมํ โมหตมํ มานตมํ ทิฎฺฐิตมํ กิเลสตมํ ทุจฺจริตตมํ อนฺธกรณํ อญฺญาณกรณํ ปญฺญานิโรธิกํ วิฆาตปกฺขิกํ อนิพฺพานสํวตฺตนิกํ นุทิ ปนุทิ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิฯ พุโทฺธติ โย โส ภควา…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ; ยทิทํ พุโทฺธติฯ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ…เป.… ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ – ตโมนุโท พุโทฺธ สมนฺตจกฺขุฯ

Tamonudobuddho samantacakkhūti. Tamonudoti rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ mānatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nudi panudi pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti; yadidaṃ buddhoti. Samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ…pe… tathāgato tena samantacakkhūti – tamonudo buddho samantacakkhu.

โลกนฺตคู สพฺพภวาติวโตฺตติฯ โลโกติ เอโก โลโก – ภวโลโกฯ เทฺว โลกา – ภวโลโก จ สมฺภวโลโก จ; สมฺปตฺติภวโลโก จ สมฺปตฺติสมฺภวโลโก จ; วิปตฺติภวโลโก จ วิปตฺติสมฺภวโลโก จ ¹⁹ฯ ตโย โลกา – ติโสฺส เวทนาฯ จตฺตาโร โลกา – จตฺตาโร อาหาราฯ ปญฺจ โลกา – ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาฯ ฉ โลกา – ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิฯ สตฺต โลกา – สตฺตวิญฺญาณฎฺฐิติโย ฯ อฎฺฐ โลกา – อฎฺฐ โลกธมฺมาฯ นว โลกา – นว สตฺตาวาสาฯ ทส โลกา – ทส อายตนานิฯ ทฺวาทส โลกา – ทฺวาทสายตนานิฯ อฎฺฐารส โลกา – อฎฺฐารส ธาตุโยฯ โลกนฺตคูติ ภควา โลกสฺส อนฺตคโต อนฺตปฺปโตฺต โกฎิคโต โกฎิปฺปโตฺต… นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปโตฺตฯ โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – โลกนฺตคูฯ

Lokantagū sabbabhavātivattoti. Lokoti eko loko – bhavaloko. Dve lokā – bhavaloko ca sambhavaloko ca; sampattibhavaloko ca sampattisambhavaloko ca; vipattibhavaloko ca vipattisambhavaloko ca ²⁰. Tayo lokā – tisso vedanā. Cattāro lokā – cattāro āhārā. Pañca lokā – pañcupādānakkhandhā. Cha lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā – sattaviññāṇaṭṭhitiyo . Aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā. Nava lokā – nava sattāvāsā. Dasa lokā – dasa āyatanāni. Dvādasa lokā – dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārasa dhātuyo. Lokantagūti bhagavā lokassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto… nibbānagato nibbānappatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – lokantagū.

สพฺพภวาติวโตฺตติฯ ภวาติ เทฺว ภวา – กมฺมภโว จ ปฎิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโวฯ กตโม กมฺมภโว? ปุญฺญาภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชาภิสงฺขาโร – อยํ กมฺมภโวฯ กตโม ปฎิสนฺธิโก ปุนพฺภโว? ปฎิสนฺธิกา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ – อยํ ปฎิสนฺธิโก ปุนพฺภโวฯ ภควา กมฺมภวญฺจ ปฎิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวํ อติวโตฺต ²¹ อติกฺกโนฺต วีติวโตฺตติ – โลกนฺตคู สพฺพภวาติวโตฺตฯ

Sabbabhavātivattoti. Bhavāti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro – ayaṃ kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo? Paṭisandhikā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ – ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Bhagavā kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ ativatto ²² atikkanto vītivattoti – lokantagū sabbabhavātivatto.

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติฯ อนาสโวติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฎฺฐาสโว, อวิชฺชาสโวฯ เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ ตสฺมา พุโทฺธ อนาสโวฯ สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ สพฺพํ ตสฺส ปฎิสนฺธิกํ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ …เป.… ทิฎฺฐิพฺยสนทุกฺขํ ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ วูปสนฺตํ ปฎิปฺปสฺสทฺธํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ญาณคฺคินา ทฑฺฒํฯ ตสฺมา พุโทฺธ สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ – อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโนฯ

Anāsavo sabbadukkhappahīnoti. Anāsavoti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavo. Sabbadukkhappahīnoti sabbaṃ tassa paṭisandhikaṃ jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ …pe… diṭṭhibyasanadukkhaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ. Tasmā buddho sabbadukkhappahīnoti – anāsavo sabbadukkhappahīno.

สจฺจวฺหโย พฺรเหฺม อุปาสิโต เมติฯ สจฺจวฺหโยติ สจฺจวฺหโย สทิสนาโม สทิสวฺหโย สจฺจสทิสวฺหโยฯ วิปสฺสี ภควา, สิขี ภควา, เวสฺสภู ภควา, กกุสโนฺธ ภควา, โกณาคมโน ภควา, กสฺสโป ภควาฯ เต พุทฺธา ภควโนฺต สทิสนามา สทิสวฺหยาฯ ภควาปิ สกฺยมุนิ เตสํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สทิสนาโม สทิสวฺหโยติ – ตสฺมา พุโทฺธ สจฺจวฺหโยฯ

Saccavhayobrahme upāsito meti. Saccavhayoti saccavhayo sadisanāmo sadisavhayo saccasadisavhayo. Vipassī bhagavā, sikhī bhagavā, vessabhū bhagavā, kakusandho bhagavā, koṇāgamano bhagavā, kassapo bhagavā. Te buddhā bhagavanto sadisanāmā sadisavhayā. Bhagavāpi sakyamuni tesaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sadisanāmo sadisavhayoti – tasmā buddho saccavhayo.

พฺรเหฺม อุปาสิโต เมติ โส มยา ภควา อาสิโต อุปาสิโต ปยิรุปาสิโต ปริปุจฺฉิโต ปริปญฺหิโตติ – สจฺจวฺหโย พฺรเหฺม อุปาสิโต เมฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Brahme upāsito meti so mayā bhagavā āsito upāsito payirupāsito paripucchito paripañhitoti – saccavhayo brahme upāsito me. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘ตโมนุโท พุโทฺธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวโตฺต;

‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรเหฺม อุปาสิโต เม’’ติฯ

Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me’’ti.

๑๐๕.

105.

ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย;

Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;

เอวมหํ อปฺปทเสฺส ปหาย, มโหทธิํ หํโสริว อชฺฌปโตฺต ²³ ฯ

Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto²⁴.

ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺยาติ ฯ ทิโช วุจฺจติ ปกฺขีฯ กิํการณา ทิโช วุจฺจติ ปกฺขี? ทฺวิกฺขตฺตุํ ชายตีติ ทิโช, มาตุกุจฺฉิมฺหา จ อณฺฑโกสมฺหา จฯ ตํการณา ทิโช วุจฺจติ ปกฺขีติ – ทิโชฯ ยถา กุพฺพนกํ ปหายาติ ยถา ทิโช กุพฺพนกํ ปริตฺตวนกํ อปฺปผลํ อปฺปภกฺขํ อโปฺปทกํ ปหาย ชหิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวเตฺตตฺวา อญฺญํ พหุปฺผลํ พหุภกฺขํ พหูทกํ ²⁵ มหนฺตํ กานนํ วนสณฺฑํ อธิคเจฺฉยฺย วิเนฺทยฺย ปฎิลเภยฺย, ตสฺมิญฺจ วนสเณฺฑ วาสํ กเปฺปยฺยาติ – ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย พหุปฺผลํ กานนํ อาวเสยฺยฯ

Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyyāti . Dijo vuccati pakkhī. Kiṃkāraṇā dijo vuccati pakkhī? Dvikkhattuṃ jāyatīti dijo, mātukucchimhā ca aṇḍakosamhā ca. Taṃkāraṇā dijo vuccati pakkhīti – dijo. Yathā kubbanakaṃ pahāyāti yathā dijo kubbanakaṃ parittavanakaṃ appaphalaṃ appabhakkhaṃ appodakaṃ pahāya jahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā aññaṃ bahupphalaṃ bahubhakkhaṃ bahūdakaṃ ²⁶ mahantaṃ kānanaṃ vanasaṇḍaṃ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya, tasmiñca vanasaṇḍe vāsaṃ kappeyyāti – dijo yathā kubbanakaṃ pahāya bahupphalaṃ kānanaṃ āvaseyya.

เอวมหํ อปฺปทเสฺส ปหาย, มโหทธิํ หํโสริว อชฺฌปโตฺตติฯ เอวนฺติ โอปมฺมสมฺปฎิปาทนํฯ อปฺปทเสฺส ปหายาติ โย จ พาวรี พฺราหฺมโณ เย จเญฺญ ตสฺส อาจริยา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปาทาย อปฺปทสฺสา ปริตฺตทสฺสา โถกทสฺสา โอมกทสฺสา ลามกทสฺสา ฉตุกฺกทสฺสา ²⁷ วาฯ เต อปฺปทเสฺส ปริตฺตทเสฺส โถกทเสฺส โอมกทเสฺส ลามกทเสฺส ฉตุกฺกทเสฺส ปหาย ปชหิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวเตฺตตฺวา พุทฺธํ ภควนฺตํ อปฺปมาณทสฺสํ อคฺคทสฺสํ เสฎฺฐทสฺสํ วิเสฎฺฐทสฺสํ ปาโมกฺขทสฺสํ อุตฺตมทสฺสํ ปวรทสฺสํ อสมํ อสมสมํ อปฺปฎิสมํ อปฺปฎิภาคํ อปฺปฎิปุคฺคลํ เทวาติเทวํ นราสภํ ปุริสสีหํ ปุริสนาคํ ปุริสาชญฺญํ ปุริสนิสภํ ปุริสโธรยฺหํ ทสพลธาริํ ²⁸ อธิคจฺฉิํ วินฺทิํ ปฎิลภิํฯ ยถา จ หํโส มหนฺตํ มานสกํ ²⁹ วา สรํ อโนตตฺตํ วา ทหํ มหาสมุทฺทํ วา อโกฺขภํ อมิโตทกํ ชลราสิํ อธิคเจฺฉยฺย วิเนฺทยฺย ปฎิลเภยฺย, เอวเมว พุทฺธํ ภควนฺตํ อโกฺขภํ อมิตเตชํ ปภินฺนญาณํ วิวฎจกฺขุํ ปญฺญาปเภทกุสลํ อธิคตปฎิสมฺภิทํ จตุเวสารชฺชปฺปตฺตํ สุทฺธาธิมุตฺตํ เสตปจฺจตฺตํ อทฺวยภาณิํ ตาทิํ ตถาปฎิญฺญํ อปริตฺตํ มหนฺตํ คมฺภีรํ อปฺปเมยฺยํ ทุปฺปริโยคาหํ ปหูตรตนํ สาครสมํ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคตํ อตุลํ วิปุลํ อปฺปเมยฺยํ, ตํ ตาทิสํ ปวทตํ มคฺควาทินํ ³⁰ เมรุมิว นคานํ ครุฬมิว ทิชานํ สีหมิว มิคานํ อุทธิมิว อณฺณวานํ อธิคจฺฉิํ, ตํ สตฺถารํ ชินปวรํ มเหสินฺติ – เอวมหํ อปฺปทเสฺส ปหาย มโหทธิํ หํโสริว อชฺฌปโตฺตฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapattoti. Evanti opammasampaṭipādanaṃ. Appadasse pahāyāti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā buddhaṃ bhagavantaṃ upādāya appadassā parittadassā thokadassā omakadassā lāmakadassā chatukkadassā ³¹ vā. Te appadasse parittadasse thokadasse omakadasse lāmakadasse chatukkadasse pahāya pajahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā buddhaṃ bhagavantaṃ appamāṇadassaṃ aggadassaṃ seṭṭhadassaṃ viseṭṭhadassaṃ pāmokkhadassaṃ uttamadassaṃ pavaradassaṃ asamaṃ asamasamaṃ appaṭisamaṃ appaṭibhāgaṃ appaṭipuggalaṃ devātidevaṃ narāsabhaṃ purisasīhaṃ purisanāgaṃ purisājaññaṃ purisanisabhaṃ purisadhorayhaṃ dasabaladhāriṃ ³² adhigacchiṃ vindiṃ paṭilabhiṃ. Yathā ca haṃso mahantaṃ mānasakaṃ ³³ vā saraṃ anotattaṃ vā dahaṃ mahāsamuddaṃ vā akkhobhaṃ amitodakaṃ jalarāsiṃ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya, evameva buddhaṃ bhagavantaṃ akkhobhaṃ amitatejaṃ pabhinnañāṇaṃ vivaṭacakkhuṃ paññāpabhedakusalaṃ adhigatapaṭisambhidaṃ catuvesārajjappattaṃ suddhādhimuttaṃ setapaccattaṃ advayabhāṇiṃ tādiṃ tathāpaṭiññaṃ aparittaṃ mahantaṃ gambhīraṃ appameyyaṃ duppariyogāhaṃ pahūtaratanaṃ sāgarasamaṃ chaḷaṅgupekkhāya samannāgataṃ atulaṃ vipulaṃ appameyyaṃ, taṃ tādisaṃ pavadataṃ maggavādinaṃ ³⁴ merumiva nagānaṃ garuḷamiva dijānaṃ sīhamiva migānaṃ udadhimiva aṇṇavānaṃ adhigacchiṃ, taṃ satthāraṃ jinapavaraṃ mahesinti – evamahaṃ appadasse pahāya mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย;

‘‘Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;

เอวมหํ อปฺปทเสฺส ปหาย, มโหทธิํ หํโสริว อชฺฌปโตฺต’’ติฯ

Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto’’ti.

๑๐๖.

106.

เย เม ปุเพฺพ วิยากํสุ,

Ye me pubbe viyākaṃsu,

หุรํ โคตมสาสนา ‘อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ’;

Huraṃ gotamasāsanā ‘iccāsi iti bhavissati’;

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ, สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํฯ

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.

เย เม ปุเพฺพ วิยากํสูติฯ เยติ โย จ พาวรี พฺราหฺมโณ เย จเญฺญ ตสฺส อาจริยา, เต สกํ ทิฎฺฐิํ สกํ ขนฺติํ สกํ รุจิํ สกํ ลทฺธิํ สกํ อชฺฌาสยํ สกํ อธิปฺปายํ พฺยากํสุ อาจิกฺขิํสุ เทสยิํสุ ปญฺญปิํสุ ปฎฺฐปิํสุ วิวริํสุ วิภชิํสุ อุตฺตานีอกํสุ ปกาเสสุนฺติ – เย เม ปุเพฺพ วิยากํสุฯ

Ye me pubbe viyākaṃsūti. Yeti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā, te sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ byākaṃsu ācikkhiṃsu desayiṃsu paññapiṃsu paṭṭhapiṃsu vivariṃsu vibhajiṃsu uttānīakaṃsu pakāsesunti – ye me pubbe viyākaṃsu.

หุรํ โคตมสาสนาติ หุรํ โคตมสาสนา, ปรํ โคตมสาสนา, ปุเร โคตมสาสนา, ปฐมตรํ โคตมสาสนา พุทฺธสาสนา ชินสาสนา ตถาคตสาสนา ³⁵ อรหนฺตสาสนาติ – หุรํ โคตมสาสนาฯ

Huraṃ gotamasāsanāti huraṃ gotamasāsanā, paraṃ gotamasāsanā, pure gotamasāsanā, paṭhamataraṃ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā ³⁶ arahantasāsanāti – huraṃ gotamasāsanā.

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสตีติ เอวํ กิร อาสิ, เอวํ กิร ภวิสฺสตีติ – อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติฯ

Iccāsi iti bhavissatīti evaṃ kira āsi, evaṃ kira bhavissatīti – iccāsi iti bhavissati.

สพฺพํ ตํ อิติหีติหนฺติ สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ อิติกิราย ปรมฺปราย ปิฎกสมฺปทาย ตกฺกเหตุ นยเหตุ อาการปริวิตเกฺกน ทิฎฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา น สามํ สยมภิญฺญาตํ น อตฺตปจฺจกฺขํ ธมฺมํ ยํ กถยิํสูติ – สพฺพํ ตํ อิติหีติหํฯ

Sabbaṃtaṃ itihītihanti sabbaṃ taṃ itihītihaṃ itikirāya paramparāya piṭakasampadāya takkahetu nayahetu ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakkhantiyā na sāmaṃ sayamabhiññātaṃ na attapaccakkhaṃ dhammaṃ yaṃ kathayiṃsūti – sabbaṃ taṃ itihītihaṃ.

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนนฺติ สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ วิตกฺกวฑฺฒนํ สงฺกปฺปวฑฺฒนํ กามวิตกฺกวฑฺฒนํ พฺยาปาทวิตกฺกวฑฺฒนํ วิหิํสาวิตกฺกวฑฺฒนํ ญาติวิตกฺกวฑฺฒนํ ชนปทวิตกฺกวฑฺฒนํ อมราวิตกฺกวฑฺฒนํ ปรานุทยตาปฎิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ ลาภสกฺการสิโลกปฎิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ อนวญฺญตฺติปฎิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนนฺติ – สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ vitakkavaḍḍhanaṃ saṅkappavaḍḍhanaṃ kāmavitakkavaḍḍhanaṃ byāpādavitakkavaḍḍhanaṃ vihiṃsāvitakkavaḍḍhanaṃ ñātivitakkavaḍḍhanaṃ janapadavitakkavaḍḍhanaṃ amarāvitakkavaḍḍhanaṃ parānudayatāpaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ lābhasakkārasilokapaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ anavaññattipaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhananti – sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘เย เม ปุเพฺพ วิยากํสุ, หุรํ โคตมสาสนา;

‘‘Ye me pubbe viyākaṃsu, huraṃ gotamasāsanā;

‘อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺส’ติ;

‘Iccāsi iti bhavissa’ti;

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ, สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒน’’นฺติฯ

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhana’’nti.

๑๐๗.

107.

เอโก ตโมนุทาสีโน, ชุติมา โส ปภงฺกโร;

Eko tamonudāsīno, jutimā so pabhaṅkaro;

โคตโม ภูริปญฺญาโณ, โคตโม ภูริเมธโสฯ

Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso.

เอโก ตโมนุทาสีโนติฯ เอโกติ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก, อทุติยเฎฺฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานเฎฺฐน เอโก, เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสโมฺพธิํ อภิสมฺพุโทฺธติ เอโกฯ

Eko tamonudāsīnoti. Ekoti bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

กถํ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก? ภควา ทหโรว สมาโน สุสุ กาฬเกโส ภเทฺรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ปฐเมน วยสา อกามกานํ มาตาปิตูนํ อสฺสุมุขานํ โรทนฺตานํ วิลปนฺตานํ ญาติสงฺฆํ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา มิตฺตามจฺจปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วเตฺตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติฯ เอวํ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโกฯ

Kathaṃ bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko? Bhagavā daharova samāno susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rodantānaṃ vilapantānaṃ ñātisaṅghaṃ sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko.

กถํ ภควา อทุติยเฎฺฐน เอโก? เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน เอโก อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฎิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิโคฺฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหเสฺสยฺยกานิ ³⁷ ปฎิสลฺลานสารุปฺปานิ ³⁸ฯ โส เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฎฺฐติ, เอโก นิสีทติ , เอโก เสยฺยํ กเปฺปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก อภิกฺกมติ, เอโก ปฎิกฺกมติ, เอโก รโห นิสีทติ, เอโก จงฺกมํ อธิฎฺฐาติ, เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วเตฺตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติฯ เอวํ ภควา อทุติยเฎฺฐน เอโกฯ

Kathaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko? Evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni ³⁹ paṭisallānasāruppāni ⁴⁰. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati , eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko abhikkamati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko.

กถํ ภควา ตณฺหาย ปหานเฎฺฐน เอโก? โส เอวํ เอโก อทุติโย อปฺปมโตฺต อาตาปี ปหิตโตฺต วิหรโนฺต นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล มหาปธานํ ปทหโนฺต มารํ สเสนํ กณฺหํ นมุจิํ ปมตฺตพนฺธุํ วิธมิตฺวา ตณฺหาชาลินิํ ⁴¹ วิสฎํ ⁴² วิสตฺติกํ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิฯ

Kathaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenaṃ kaṇhaṃ namuciṃ pamattabandhuṃ vidhamitvā taṇhājāliniṃ ⁴³ visaṭaṃ ⁴⁴ visattikaṃ pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi.

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติฯ

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

‘‘เอตมาทีนวํ ⁴⁵ ญตฺวา, ตณฺหํ ⁴⁶ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

‘‘Etamādīnavaṃ ⁴⁷ ñatvā, taṇhaṃ ⁴⁸ dukkhassa sambhavaṃ;

วีตตโณฺห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติฯ

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

เอวํ ภควา ตณฺหาย ปหานเฎฺฐน เอโกฯ

Evaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

กถํ ภควา เอกนฺตวีตราโคติ เอโก? ราคสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, โทสสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, โมหสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, กิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโกฯ

Kathaṃ bhagavā ekantavītarāgoti eko? Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko.

กถํ ภควา เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก? เอกายนมโคฺค วุจฺจติ จตฺตาโร สติปฎฺฐานา…เป.… อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺคฯ

Kathaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;

เอเตน มเคฺคน ตริํสุ ⁴⁹ ปุเพฺพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติฯ

Etena maggena tariṃsu ⁵⁰ pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti.

เอวํ ภควา เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโกฯ

Evaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko.

กถํ ภควา เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสโมฺพธิํ อภิสมฺพุโทฺธติ เอโกฯ โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มเคฺคสุ ญาณํ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ธมฺมวิจยสโมฺพชฺฌโงฺค วีมํสา วิปสฺสนา สมฺมาทิฎฺฐิ ฯ ภควา เตน โพธิญาเณน ‘‘สเพฺพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สเพฺพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ พุชฺฌิ…เป.… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ พุชฺฌิฯ อถ วา, ยํ พุชฺฌิตพฺพํ อนุพุชฺฌิตพฺพํ ปฎิพุชฺฌิตพฺพํ สมฺพุชฺฌิตพฺพํ อธิคนฺตพฺพํ ผสฺสิตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ สพฺพํ ตํ เตน โพธิญาเณน พุชฺฌิ อนุพุชฺฌิ ปฎิพุชฺฌิ สมฺพุชฺฌิ อธิคจฺฉิ ผเสฺสสิ สจฺฉากาสิฯ เอวํ ภควา เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสโมฺพธิํ อภิสมฺพุโทฺธติ เอโกฯ

Kathaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi . Bhagavā tena bodhiñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bujjhi…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bujjhi. Atha vā, yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ sabbaṃ taṃ tena bodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsi. Evaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

ตโมนุโทติ ภควา ราคตมํ โทสตมํ โมหตมํ ทิฎฺฐิตมํ กิเลสตมํ ทุจฺจริตตมํ อนฺธกรณํ อจกฺขุกรณํ อญฺญาณกรณํ ปญฺญานิโรธิกํ วิฆาตปกฺขิกํ อนิพฺพานสํวตฺตนิกํ นุทิ ปนุทิ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิฯ อาสีโนติ นิสิโนฺน ภควา ปาสาณเก เจติเยติ – อาสีโน ⁵¹ฯ

Tamonudoti bhagavā rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nudi panudi pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi. Āsīnoti nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti – āsīno ⁵².

นคสฺส ปเสฺส อาสีนํ, มุนิํ ทุกฺขสฺส ปารคุํ;

Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

สาวกา ปยิรุปาสนฺติ, เตวิชฺชา มจฺจุหายิโนติฯ

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyinoti.

เอวมฺปิ ภควา อาสีโน…เป.… อถ วา, ภควา สโพฺพสฺสุกฺกปฎิปฺปสฺสทฺธตฺตา อาสีโน โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป.… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ, เอวมฺปิ ภควา อาสีโนติ – เอโก ตโมนุทาสีโนฯ

Evampi bhagavā āsīno…pe… atha vā, bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno so vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti, evampi bhagavā āsīnoti – eko tamonudāsīno.

ชุติมา โส ปภงฺกโรติฯ ชุติมาติ ชุติมา มติมา ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวีฯ ปภงฺกโรติ ปภงฺกโร อาโลกกโร โอภาสกโร ทีปงฺกโร ปทีปกโร อุโชฺชตกโร ปโชฺชตกโรติ – ชุติมา โส ปภงฺกโรฯ

Jutimā so pabhaṅkaroti. Jutimāti jutimā matimā paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Pabhaṅkaroti pabhaṅkaro ālokakaro obhāsakaro dīpaṅkaro padīpakaro ujjotakaro pajjotakaroti – jutimā so pabhaṅkaro.

โคตโม ภูริปญฺญาโณติ โคตโม ภูริปญฺญาโณ ญาณปญฺญาโณ ปญฺญาธโช ปญฺญาเกตุ ปญฺญาธิปเตโยฺย วิจยพหุโล ปวิจยพหุโล โอกฺขายนพหุโล สโมกฺขายนธโมฺม วิภูตวิหารี ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนิโนฺน ตโปฺปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุโตฺต ตทธิปเตโยฺยฯ

Gotamobhūripaññāṇoti gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo.

ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ, ธูโม ⁵³ ปญฺญาณมคฺคิโน;

Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo ⁵⁴ paññāṇamaggino;

ราชา รฎฺฐสฺส ปญฺญาณํ, ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยาติฯ

Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ, bhattā paññāṇamitthiyāti.

เอวเมว โคตโม ภูริปญฺญาโณ ญาณปญฺญาโณ ปญฺญาธโช ปญฺญาเกตุ ปญฺญาธิปเตโยฺย วิจยพหุโล ปวิจยพหุโล โอกฺขายนพหุโล สโมกฺขายนธโมฺม วิภูตวิหารี ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนิโนฺน ตโปฺปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุโตฺต ตทธิปเตโยฺยติ – โคตโม ภูริปญฺญาโณฯ

Evameva gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – gotamo bhūripaññāṇo.

โคตโม ภูริเมธโสติ ภูริ วุจฺจติ ปถวีฯ ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตฯ เมธา วุจฺจติ ปญฺญาฯ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป.… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฎฺฐิฯ ภควา อิมาย เมธาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปโนฺน สมุปปโนฺน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุโทฺธ สุเมธโสติ ⁵⁵ – โคตโม ภูริเมธโสฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Gotamo bhūrimedhasoti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti ⁵⁶ – gotamo bhūrimedhaso. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘เอโก ตโมนุทาสีโน, ชุติมา โส ปภงฺกโร;

‘‘Eko tamonudāsīno, jutimā so pabhaṅkaro;

โคตโม ภูริปญฺญาโณ, โคตโม ภูริเมธโส’’ติฯ

Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso’’ti.

๑๐๘.

108.

โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํ;

Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิฯ

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.

โย เม ธมฺมเทเสสีติฯ โยติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุเพฺพ อนนุสฺสุเตสุ ธเมฺมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปโตฺต พเลสุ จ วสีภาวํฯ ธมฺมมเทเสสีติฯ ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มเชฺฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฎฺฐาเน…เป.… อริยํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฎิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฎฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เม ธมฺมมเทเสสิฯ

Yo me dhammadesesīti. Yoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Dhammamadesesīti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne…pe… ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo me dhammamadesesi.

สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฎฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ – เอวํ สนฺทิฎฺฐิกํฯ อถ วา, โย ทิเฎฺฐว ธเมฺม อริยํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฎิลภตีติ, เอวมฺปิ สนฺทิฎฺฐิกํฯ อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธโมฺมฯ โย ทิเฎฺฐว ธเมฺม อริยํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฎิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํฯ

Sandiṭṭhikamakālikanti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti, evampi sandiṭṭhikaṃ. Akālikanti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā anantarā na labhanti kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติฯ ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป.… ธมฺมตณฺหาฯ ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฎิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฎฺฎกฺขยํฯ อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จฯ อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฎินิสฺสคฺคํ อีติปฎิปฺปสฺสทฺธิํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํฯ

Taṇhakkhayamanītikanti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติฯ ยสฺสาติ นิพฺพานสฺสฯ นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฎิภาโค นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติฯ กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Yassa natthi upamā kvacīti. Yassāti nibbānassa. Natthi upamāti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati. Kvacīti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํ;

‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติฯ

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.

๑๐๙.

109.

กิํ นุ ตมฺหา วิปฺปวสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

Kiṃ nu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสาฯ

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

กิํ นุ ตมฺหา วิปฺปวสีติ กิํ นุ พุทฺธมฺหา วิปฺปวสิ อเปสิ อปคจฺฉิ ⁵⁷ วินา โหสีติ – กิํ นุ ตมฺหา วิปฺปวสิฯ

Kiṃ nu tamhā vippavasīti kiṃ nu buddhamhā vippavasi apesi apagacchi ⁵⁸ vinā hosīti – kiṃ nu tamhā vippavasi.

มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิยาติ มุหุตฺตมฺปิ ขณมฺปิ ลยมฺปิ วยมฺปิ อทฺธมฺปีติ – มุหุตฺตมปิฯ ปิงฺคิยาติ พาวรี ตํ นตฺตารํ นาเมน อาลปติฯ

Muhuttamapi piṅgiyāti muhuttampi khaṇampi layampi vayampi addhampīti – muhuttamapi. Piṅgiyāti bāvarī taṃ nattāraṃ nāmena ālapati.

โคตมา ภูริปญฺญาณาติ โคตมา ภูริปญฺญาณา ญาณปญฺญาณา ปญฺญาธชา ปญฺญาเกตุมฺหา ปญฺญาธิปเตยฺยมฺหา วิจยพหุลา ปวิจยพหุลา โอกฺขายนพหุลา สโมกฺขายนธมฺมา วิภูตวิหาริมฺหา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตโปฺปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยมฺหาติ – โคตมา ภูริปญฺญาณาฯ

Gotamābhūripaññāṇāti gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā paññāketumhā paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā okkhāyanabahulā samokkhāyanadhammā vibhūtavihārimhā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyamhāti – gotamā bhūripaññāṇā.

โคตมา ภูริเมธสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวีฯ ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตฯ เมธา วุจฺจติ ปญฺญาฯ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป.… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฎฺฐิฯ ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปโนฺน สมุปปโนฺน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุโทฺธ สุเมธโสติ – โคตมา ภูริเมธสาฯ เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

Gotamā bhūrimedhasāti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti – gotamā bhūrimedhasā. Tenāha so brāhmaṇo –

‘‘กิํนุ ตมฺหา วิปฺปวสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

‘‘Kiṃnu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา’’ติฯ

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti.

๑๑๐.

110.

โย เต ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํ;

Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิฯ

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.

โย เต ธมฺมมเทเสสีติ โย โส ภควา…เป.… ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปโตฺต พเลสุ จ วสีภาวํฯ ธมฺมมเทเสสีติ ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มเชฺฌกลฺยาณํ…เป.… นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฎิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฎฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เต ธมฺมมเทเสสิฯ

Yo te dhammamadesesīti yo so bhagavā…pe… tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Dhammamadesesīti dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ…pe… nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo te dhammamadesesi.

สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฎฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ – เอวํ สนฺทิฎฺฐิกํฯ อถ วา, โย ทิเฎฺฐว ธเมฺม อริยํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฎิลภตีติ – เอวมฺปิ สนฺทิฎฺฐิกํฯ อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ, กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธโมฺมฯ โย ทิเฎฺฐว ธเมฺม อริยํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ; ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฎิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํฯ

Sandiṭṭhikamakālikanti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti – evampi sandiṭṭhikaṃ. Akālikanti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā anantarā na labhanti, kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti; tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติ ฯ ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป.… ธมฺมตณฺหาฯ ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฎิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฎฺฎกฺขยํฯ อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จฯ อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฎินิสฺสคฺคํ อีติปฎิปฺปสฺสทฺธิํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํฯ

Taṇhakkhayamanītikanti . Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.

Yassanatthi upamā kvacīti. Yassāti nibbānassa. Natthi upamāti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati. Kvacīti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha so brāhmaṇo –

‘‘โย เต ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํ;

‘‘Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติฯ

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.

๑๑๑.

111.

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

Nāhaṃtamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสาฯ

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามีติ นาหํ พุทฺธมฺหา วิปฺปวสามิ อเปมิ อปคจฺฉามิ วินา โหมีติ – นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิฯ

Nāhaṃ tamhā vippavasāmīti nāhaṃ buddhamhā vippavasāmi apemi apagacchāmi vinā homīti – nāhaṃ tamhā vippavasāmi.

มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณาติ มุหุตฺตมฺปิ ขณมฺปิ ลยมฺปิ วยมฺปิ อทฺธมฺปีติ มุหุตฺตมปิฯ พฺราหฺมณาติ คารเวน มาตุลํ อาลปติฯ

Muhuttamapi brāhmaṇāti muhuttampi khaṇampi layampi vayampi addhampīti muhuttamapi. Brāhmaṇāti gāravena mātulaṃ ālapati.

Gotamā bhūripaññāṇāti gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā paññāketumhā paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā okkhāyanabahulā samokkhāyanadhammā vibhūtavihārimhā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyamhāti – gotamā bhūripaññāṇā.

โคตมา ภูริเมธสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวีฯ ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตฯ เมธา วุจฺจติ ปญฺญาฯ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป.… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฎฺฐิฯ ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปโนฺน สมุปปโนฺน สมนฺนาคโตฯ ตสฺมา พุโทฺธ สุเมธโสติ – โคตมา ภูริเมธสาฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Gotamā bhūrimedhasāti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā buddho sumedhasoti – gotamā bhūrimedhasā. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

‘‘Nāhaṃ tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา’’ติฯ

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti.

๑๑๒.

112.

โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํ;

Yome dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ , ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิฯ

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.

โย เม ธมฺมมเทเสสีติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุเพฺพ อนนุสฺสุเตสุ ธเมฺมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปโตฺต พเลสุ จ วสีภาวํฯ ธมฺมมเทเสสีติฯ ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มเชฺฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฎฺฐาเน จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌเงฺค อริยํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฎิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฎฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เม ธมฺมมเทเสสิฯ

Yo me dhammamadesesīti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Dhammamadesesīti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo me dhammamadesesi.

สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฎฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ, เอวํ สนฺทิฎฺฐิกํฯ อถ วา, โย ทิเฎฺฐว ธเมฺม อริยํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฎิลภตีติ, เอวมฺปิ สนฺทิฎฺฐิกํฯ อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ, กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธโมฺมฯ โย ทิเฎฺฐว ธเมฺม อริยํ อฎฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฎิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํฯ

Sandiṭṭhikamakālikanti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti, evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti, evampi sandiṭṭhikaṃ. Akālikanti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā anantarā na labhanti, kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติ ฯ ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป.… ธมฺมตณฺหาฯ ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฎิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฎฺฎกฺขยํฯ อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จฯ อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฎิปฺปสฺสทฺธิํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํฯ

Taṇhakkhayamanītikanti . Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติฯ ยสฺสาติ นิพฺพานสฺสฯ นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฎิภาโค นตฺถิ น อตฺถิ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติฯ กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Yassa natthi upamā kvacīti. Yassāti nibbānassa. Natthi upamāti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi na atthi na saṃvijjati nupalabbhati. Kvacīti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฎฺฐิกมกาลิกํ;

‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติฯ

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.

๑๑๓.

113.

ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว, รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมโตฺต;

Passāmi naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

นมสฺสมาโน วิวเสมิ ⁵⁹ รตฺติํ, เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํฯ

Namassamāno vivasemi⁶⁰rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsaṃ.

ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาวาติ ยถา จกฺขุมา ปุริโส อาโลเก รูปคตานิ ปเสฺสยฺย ทเกฺขยฺย โอโลเกยฺย นิชฺฌาเยยฺย อุปปริเกฺขยฺย, เอวเมวาหํ พุทฺธํ ภควนฺตํ มนสา ปสฺสามิ ทกฺขามิ โอโลเกมิ นิชฺฌายามิ อุปปริกฺขามีติ – ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาวฯ

Passāmi naṃ manasā cakkhunāvāti yathā cakkhumā puriso āloke rūpagatāni passeyya dakkheyya olokeyya nijjhāyeyya upaparikkheyya, evamevāhaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ manasā passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti – passāmi naṃ manasā cakkhunāva.

รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมโตฺตติ รตฺติญฺจ ทิวา จ พุทฺธานุสฺสติํ มนสา ภาเวโนฺต อปฺปมโตฺตติ – รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมโตฺตฯ

Rattindivaṃ brāhmaṇa appamattoti rattiñca divā ca buddhānussatiṃ manasā bhāvento appamattoti – rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto.

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตินฺติฯ นมสฺสมาโนติ กาเยน วา นมสฺสมาโน, วาจาย วา นมสฺสมาโน, จิเตฺตน วา นมสฺสมาโน, อนฺวตฺถปฎิปตฺติยา วา นมสฺสมาโน, ธมฺมานุธมฺมปฎิปตฺติยา วา นมสฺสมาโน สกฺการมาโน ครุการมาโน มานยมาโน ปูชยมาโน รตฺตินฺทิวํ วิวเสมิ อตินาเมมิ อติกฺกเมมีติ – นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺติํฯ

Namassamāno vivasemi rattinti. Namassamānoti kāyena vā namassamāno, vācāya vā namassamāno, cittena vā namassamāno, anvatthapaṭipattiyā vā namassamāno, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassamāno sakkāramāno garukāramāno mānayamāno pūjayamāno rattindivaṃ vivasemi atināmemi atikkamemīti – namassamāno vivasemi rattiṃ.

เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสนฺติ ตาย พุทฺธานุสฺสติยา ภาเวโนฺต อวิปฺปวาโสติ ตํ มญฺญามิ, อวิปฺปวุโฎฺฐติ ตํ มญฺญามิ ชานามิฯ เอวํ ชานามิ เอวํ อาชานามิ เอวํ วิชานามิ เอวํ ปฎิวิชานามิ เอวํ ปฎิวิชฺฌามีติ – เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Teneva maññāmi avippavāsanti tāya buddhānussatiyā bhāvento avippavāsoti taṃ maññāmi, avippavuṭṭhoti taṃ maññāmi jānāmi. Evaṃ jānāmi evaṃ ājānāmi evaṃ vijānāmi evaṃ paṭivijānāmi evaṃ paṭivijjhāmīti – teneva maññāmi avippavāsaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว, รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมโตฺต;

‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺติํ, เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาส’’นฺติฯ

Namassamāno vivasemi rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsa’’nti.

๑๑๔.

114.

สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จ, นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา;

Saddhāca pīti ca mano sati ca,nāpentimegotamasāsanamhā;

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปโญฺญ, ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิฯ

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmi.

สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จาติฯ สทฺธาติ ยา จ ภควนฺตํ อารพฺภ สทฺธา สทฺทหนา ⁶¹ โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํฯ ปีตีติ ยา ภควนฺตํ อารพฺภ ปีติ ปาโมชฺชํ ⁶² โมทนา อาโมทนา ปโมทนา หาโส ปหาโส วิตฺติ ตุฎฺฐิ โอทคฺยํ อตฺตมนตา จิตฺตสฺสฯ มโนติ ยญฺจ ภควนฺตํ อารพฺภ จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขโนฺธ ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุฯ สตีติ ยา ภควนฺตํ อารพฺภ สติ อนุสฺสติ สมฺมาสตีติ – สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จฯ

Saddhā ca pīti ca mano sati cāti. Saddhāti yā ca bhagavantaṃ ārabbha saddhā saddahanā ⁶³ okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ. Pītīti yā bhagavantaṃ ārabbha pīti pāmojjaṃ ⁶⁴ modanā āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṃ attamanatā cittassa. Manoti yañca bhagavantaṃ ārabbha cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Satīti yā bhagavantaṃ ārabbha sati anussati sammāsatīti – saddhā ca pīti ca mano sati ca.

นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหาติ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา โคตมสาสนา พุทฺธสาสนา ชินสาสนา ตถาคตสาสนา อรหนฺตสาสนา นาเปนฺติ น คจฺฉนฺติ น วิชหนฺติ น วินาเสนฺตีติ – นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหาฯ

Nāpentime gotamasāsanamhāti ime cattāro dhammā gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā arahantasāsanā nāpenti na gacchanti na vijahanti na vināsentīti – nāpentime gotamasāsanamhā.

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปโญฺญติฯ ยํ ยํ ทิสนฺติ ปุรตฺถิมํ วา ทิสํ ปจฺฉิมํ วา ทิสํ ทกฺขิณํ วา ทิสํ อุตฺตรํ วา ทิสํ วชติ คจฺฉติ กมติ อภิกฺกมติฯ ภูริปโญฺญติ ภูริปโญฺญ มหาปโญฺญ ติกฺขปโญฺญ ปุถุปโญฺญ หาสปโญฺญ ชวนปโญฺญ นิเพฺพธิกปโญฺญ ฯ ภูริ วุจฺจติ ปถวีฯ ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตติ – ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปโญฺญฯ

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripaññoti. Yaṃ yaṃ disanti puratthimaṃ vā disaṃ pacchimaṃ vā disaṃ dakkhiṇaṃ vā disaṃ uttaraṃ vā disaṃ vajati gacchati kamati abhikkamati. Bhūripaññoti bhūripañño mahāpañño tikkhapañño puthupañño hāsapañño javanapañño nibbedhikapañño . Bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti – yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño.

ส เตน เตเนว นโตหมสฺมีติ โส เยน พุโทฺธ เตน เตเนว นโต ตนฺนิโนฺน ตโปฺปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุโตฺต ตทธิปเตโยฺยติ – ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Sa tena teneva natohamasmīti so yena buddho tena teneva nato tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – sa tena teneva natohamasmi. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จ, นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา;

‘‘Saddhā ca pīti ca mano sati ca, nāpentime gotamasāsanamhā;

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปโญฺญ, ส เตน เตเนว นโตหมสฺมี’’ติฯ

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmī’’ti.

๑๑๕.

115.

ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส, เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ;

Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa,teneva kāyo na paleti tattha;

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ, มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุโตฺตฯ

Saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto.

ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺสาติ ชิณฺณสฺส วุฑฺฒสฺส มหลฺลกสฺส อทฺธคตสฺส วโยอนุปฺปตฺตสฺสฯ ทุพฺพลถามกสฺสาติ ทุพฺพลถามกสฺส อปฺปถามกสฺส ปริตฺตถามกสฺสาติ – ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺสฯ

Jiṇṇassa me dubbalathāmakassāti jiṇṇassa vuḍḍhassa mahallakassa addhagatassa vayoanuppattassa. Dubbalathāmakassāti dubbalathāmakassa appathāmakassa parittathāmakassāti – jiṇṇassa me dubbalathāmakassa.

เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถาติ กาโย เยน พุโทฺธ เตน น ปเลติ น วชติ น คจฺฉติ นาติกฺกมตีติ – เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถฯ

Tenevakāyo na paleti tatthāti kāyo yena buddho tena na paleti na vajati na gacchati nātikkamatīti – teneva kāyo na paleti tattha.

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจนฺติ สงฺกปฺปคมเนน วิตกฺกคมเนน ญาณคมเนน ปญฺญาคมเนน พุทฺธิคมเนน วชามิ คจฺฉามิ อติกฺกมามีติ – สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํฯ

Saṅkappayantāyavajāmi niccanti saṅkappagamanena vitakkagamanena ñāṇagamanena paññāgamanena buddhigamanena vajāmi gacchāmi atikkamāmīti – saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ.

มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุโตฺตติฯ มโนติ ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป.… ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุฯ มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุโตฺตติ มโน เยน พุโทฺธ เตน ยุโตฺต ปยุโตฺต สํยุโตฺตติ – มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุโตฺตฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Mano hi me brāhmaṇa tena yuttoti. Manoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātu. Mano hi me brāhmaṇa tena yuttoti mano yena buddho tena yutto payutto saṃyuttoti – mano hi me brāhmaṇa tena yutto. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส, เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ;

‘‘Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa, teneva kāyo na paleti tattha;

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ, มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุโตฺต’’ติฯ

Saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto’’ti.

๑๑๖.

116.

ปเงฺก สยาโน ปริผนฺทมาโน, ทีปา ทีปํ อุปลฺลวิํ;

Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upallaviṃ;

อถทฺทสาสิํ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํฯ

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ.

ปเงฺก สยาโน ปริผนฺทมาโนติฯ ปเงฺก สยาโนติ กามปเงฺก กามกทฺทเม กามกิเลเส กามพฬิเส กามปริฬาเห กามปลิโพเธ เสมาโน สยมาโน วสมาโน อาวสมาโน ปริวสมาโน ⁶⁵ ติ – ปเงฺก สยาโนฯ ปริผนฺทมาโนติ ตณฺหาผนฺทนาย ผนฺทมาโน, ทิฎฺฐิผนฺทนาย ผนฺทมาโน , กิเลสผนฺทนาย ผนฺทมาโน, ปโยคผนฺทนาย ผนฺทมาโน, วิปากผนฺทนาย ผนฺทมาโน, มโนทุจฺจริตผนฺทนาย ผนฺทมาโน, รโตฺต ราเคน ผนฺทมาโน, ทุโฎฺฐ โทเสน ผนฺทมาโน, มูโฬฺห โมเหน ผนฺทมาโน, วินิพโนฺธ มาเนน ผนฺทมาโน, ปรามโฎฺฐ ทิฎฺฐิยา ผนฺทมาโน, วิเกฺขปคโต อุทฺธเจฺจน ผนฺทมาโน, อนิฎฺฐงฺคโต วิจิกิจฺฉาย ผนฺทมาโน, ถามคโต อนุสเยหิ ผนฺทมาโน, ลาเภน ผนฺทมาโน, อลาเภน ผนฺทมาโน, ยเสน ผนฺทมาโน, อยเสน ผนฺทมาโน, ปสํสาย ผนฺทมาโน, นินฺทาย ผนฺทมาโน, สุเขน ผนฺทมาโน, ทุเกฺขน ผนฺทมาโน, ชาติยา ผนฺทมาโน, ชราย ผนฺทมาโน, พฺยาธินา ผนฺทมาโน, มรเณน ผนฺทมาโน, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ ผนฺทมาโน, เนรยิเกน ทุเกฺขน ผนฺทมาโน, ติรจฺฉานโยนิเกน ทุเกฺขน ผนฺทมาโน, เปตฺติวิสยิเกน ทุเกฺขน ผนฺทมาโน, มานุสิเกน ทุเกฺขน…เป.… คโพฺภกฺกนฺติมูลเกน ทุเกฺขน… คพฺภฎฺฐิติมูลเกน ทุเกฺขน… คพฺภวุฎฺฐานมูลเกน ทุเกฺขน… ชาตสฺสูปนิพนฺธเกน ทุเกฺขน… ชาตสฺส ปราเธยฺยเกน ทุเกฺขน… อตฺตูปกฺกเมน ทุเกฺขน… ปรูปกฺกเมน ทุเกฺขน… สงฺขารทุเกฺขน… วิปริณามทุเกฺขน… จกฺขุโรเคน ทุเกฺขน… โสตโรเคน ทุเกฺขน… ฆานโรเคน ทุเกฺขน… ชิวฺหาโรเคน ทุเกฺขน… กายโรเคน ทุเกฺขน… สีสโรเคน ทุเกฺขน… กณฺณโรเคน ทุเกฺขน… มุขโรเคน ทุเกฺขน… ทนฺตโรเคน ทุเกฺขน… โอฎฺฐโรเคน ทุเกฺขน… กาเสน… สาเสน… ปินาเสน… ฑาเหน ⁶⁶ … ชเรน… กุจฺฉิโรเคน… มุจฺฉาย… ปกฺขนฺทิกาย… สูลาย… วิสูจิกาย… กุเฎฺฐน… คเณฺฑน… กิลาเสน… โสเสน… อปมาเรน … ททฺทุยา… กณฺฑุยา… กจฺฉุยา… รขสาย… วิตจฺฉิกาย… โลหิตปิเตฺตน ⁶⁷ … มธุเมเหน… อํสาย… ปิฬกาย… ภคนฺทเลน ⁶⁸ … ปิตฺตสมุฎฺฐาเนน อาพาเธน… เสมฺหสมุฎฺฐาเนน อาพาเธน… วาตสมุฎฺฐาเนน อาพาเธน… สนฺนิปาติเกน อาพาเธน… อุตุปริณามเชน อาพาเธน… วิสมปริหารเชน อาพาเธน… โอปกฺกมิเกน อาพาเธน… กมฺมวิปากเชน อาพาเธน… สีเตน… อุเณฺหน… ชิฆจฺฉาย … ปิปาสาย… อุจฺจาเรน… ปสฺสาเวน… ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผเสฺสน ทุเกฺขน… มาตุมรเณน ทุเกฺขน… ปิตุมรเณน ทุเกฺขน… ปุตฺตมรเณน ทุเกฺขน… ธีตุมรเณน ทุเกฺขน… ญาติพฺยสเนน ทุเกฺขน… โภคพฺยสเนน ทุเกฺขน… โรคพฺยสเนน ทุเกฺขน… สีลพฺยสเนน ทุเกฺขน… ทิฎฺฐิพฺยสเนน ทุเกฺขน ผนฺทมาโน ปริผนฺทมาโน ปเวธมาโน สมฺปเวธมาโนติ – ปเงฺก สยาโน ปริผนฺทมาโนฯ

Paṅkesayāno pariphandamānoti. Paṅke sayānoti kāmapaṅke kāmakaddame kāmakilese kāmabaḷise kāmapariḷāhe kāmapalibodhe semāno sayamāno vasamāno āvasamāno parivasamāno ⁶⁹ ti – paṅke sayāno. Pariphandamānoti taṇhāphandanāya phandamāno, diṭṭhiphandanāya phandamāno , kilesaphandanāya phandamāno, payogaphandanāya phandamāno, vipākaphandanāya phandamāno, manoduccaritaphandanāya phandamāno, ratto rāgena phandamāno, duṭṭho dosena phandamāno, mūḷho mohena phandamāno, vinibandho mānena phandamāno, parāmaṭṭho diṭṭhiyā phandamāno, vikkhepagato uddhaccena phandamāno, aniṭṭhaṅgato vicikicchāya phandamāno, thāmagato anusayehi phandamāno, lābhena phandamāno, alābhena phandamāno, yasena phandamāno, ayasena phandamāno, pasaṃsāya phandamāno, nindāya phandamāno, sukhena phandamāno, dukkhena phandamāno, jātiyā phandamāno, jarāya phandamāno, byādhinā phandamāno, maraṇena phandamāno, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamāno, nerayikena dukkhena phandamāno, tiracchānayonikena dukkhena phandamāno, pettivisayikena dukkhena phandamāno, mānusikena dukkhena…pe… gabbhokkantimūlakena dukkhena… gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena… gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena… jātassūpanibandhakena dukkhena… jātassa parādheyyakena dukkhena… attūpakkamena dukkhena… parūpakkamena dukkhena… saṅkhāradukkhena… vipariṇāmadukkhena… cakkhurogena dukkhena… sotarogena dukkhena… ghānarogena dukkhena… jivhārogena dukkhena… kāyarogena dukkhena… sīsarogena dukkhena… kaṇṇarogena dukkhena… mukharogena dukkhena… dantarogena dukkhena… oṭṭharogena dukkhena… kāsena… sāsena… pināsena… ḍāhena ⁷⁰ … jarena… kucchirogena… mucchāya… pakkhandikāya… sūlāya… visūcikāya… kuṭṭhena… gaṇḍena… kilāsena… sosena… apamārena … dadduyā… kaṇḍuyā… kacchuyā… rakhasāya… vitacchikāya… lohitapittena ⁷¹ … madhumehena… aṃsāya… piḷakāya… bhagandalena ⁷² … pittasamuṭṭhānena ābādhena… semhasamuṭṭhānena ābādhena… vātasamuṭṭhānena ābādhena… sannipātikena ābādhena… utupariṇāmajena ābādhena… visamaparihārajena ābādhena… opakkamikena ābādhena… kammavipākajena ābādhena… sītena… uṇhena… jighacchāya … pipāsāya… uccārena… passāvena… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena… mātumaraṇena dukkhena… pitumaraṇena dukkhena… puttamaraṇena dukkhena… dhītumaraṇena dukkhena… ñātibyasanena dukkhena… bhogabyasanena dukkhena… rogabyasanena dukkhena… sīlabyasanena dukkhena… diṭṭhibyasanena dukkhena phandamāno pariphandamāno pavedhamāno sampavedhamānoti – paṅke sayāno pariphandamāno.

ทีปา ทีปํ อุปลฺลวินฺติ สตฺถารโต สตฺถารํ ธมฺมกฺขานโต ธมฺมกฺขานํ คณโต คณํ ทิฎฺฐิยา ทิฎฺฐิํ ปฎิปทาย ปฎิปทํ มคฺคโต มคฺคํ ปลฺลวิํ อุปลฺลวิํ สมฺปลฺลวินฺติ – ทีปา ทีปํ อุปลฺลวิํฯ

Dīpā dīpaṃ upallavinti satthārato satthāraṃ dhammakkhānato dhammakkhānaṃ gaṇato gaṇaṃ diṭṭhiyā diṭṭhiṃ paṭipadāya paṭipadaṃ maggato maggaṃ pallaviṃ upallaviṃ sampallavinti – dīpā dīpaṃ upallaviṃ.

อถทฺทสาสิํ สมฺพุทฺธนฺติฯ อถาติ ปทสนฺธิ ปทสํสโคฺค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฎฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อถาติฯ อทฺทสาสินฺติ อทฺทสํ อทฺทกฺขิํ อปสฺสิํ ปฎิวิชฺฌิํฯ พุโทฺธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุโทฺธติ – อถทฺทสาสิํ สมฺพุทฺธํฯ

Athaddasāsiṃ sambuddhanti. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. Addasāsinti addasaṃ addakkhiṃ apassiṃ paṭivijjhiṃ. Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti – athaddasāsiṃ sambuddhaṃ.

โอฆติณฺณมนาสวนฺติฯ โอฆติณฺณนฺติ ภควา กาโมฆํ ติโณฺณ, ภโวฆํ ติโณฺณ, ทิโฎฺฐฆํ ติโณฺณ, อวิโชฺชฆํ ติโณฺณ, สพฺพสํสารปถํ ติโณฺณ อุตฺติโณฺณ นิตฺถิโณฺณ อติกฺกโนฺต สมติกฺกโนฺต วีติวโตฺต, โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป.… ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – โอฆติณฺณํฯ อนาสวนฺติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฎฺฐาสโว, อวิชฺชาสโวฯ เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ ตสฺมา พุโทฺธ อนาสวาติ – โอฆติณฺณมนาสวํฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Oghatiṇṇamanāsavanti. Oghatiṇṇanti bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto, so vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – oghatiṇṇaṃ. Anāsavanti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavāti – oghatiṇṇamanāsavaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘ปเงฺก สยาโน ปริผนฺทมาโน, ทีปา ทีปํ อุปลฺลวิํ;

‘‘Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upallaviṃ;

อถทฺทสาสิํ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสว’’นฺติฯ

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsava’’nti.

๑๑๗.

117.

ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสโทฺธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ;

Yathā ahū vakkali muttasaddho,bhadrāvudho āḷavigotamo ca;

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ, คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํฯ

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ, gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ.

ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสโทฺธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จาติ ยถา วกฺกลิเตฺถโร ⁷³ สโทฺธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุโตฺต สทฺธาธิปเตโยฺย อรหตฺตปฺปโตฺต, ยถา ภทฺราวุโธ เถโร สโทฺธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุโตฺต สทฺธาธิปเตโยฺย อรหตฺตปฺปโตฺต, ยถา อาฬวิโคตโม เถโร สโทฺธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุโตฺต สทฺธาธิปเตโยฺย อรหตฺตปฺปโตฺตติ – ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสโทฺธ ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จฯ

Yathāahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo cāti yathā vakkalitthero ⁷⁴ saddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappatto, yathā bhadrāvudho thero saddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappatto, yathā āḷavigotamo thero saddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappattoti – yathā ahū vakkali muttasaddho bhadrāvudho āḷavigotamo ca.

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธนฺติ เอวเมว ตฺวํ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกเปฺปหิฯ ‘‘สเพฺพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกเปฺปหิฯ ‘‘สเพฺพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป.… ‘‘สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกเปฺปหิ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ, สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกเปฺปหีติ – เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํฯ

Evameva tvampi pamuñcassu saddhanti evameva tvaṃ saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu, sampamuñcassu adhimuñcassu okappehīti – evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ.

คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารนฺติ มจฺจุเธยฺยํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จฯ มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ, โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฎินิสฺสโคฺค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํฯ คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารนฺติ ตฺวํ ปารํ คมิสฺสสิ, ปารํ อธิคมิสฺสสิ, ปารํ ผสฺสิสฺสสิ, ปารํ สจฺฉิกริสฺสสีติ – คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํฯ เตนาห ภควา –

Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāranti maccudheyyaṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Maccudheyyassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāranti tvaṃ pāraṃ gamissasi, pāraṃ adhigamissasi, pāraṃ phassissasi, pāraṃ sacchikarissasīti – gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ. Tenāha bhagavā –

‘‘ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสโทฺธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ;

‘‘Yathā ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo ca;

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ,

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ,

คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปาร’’นฺติฯ

Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāra’’nti.

๑๑๘.

118.

เอส ภิโยฺย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ;

Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;

วิวฎจฺฉโท ⁷⁵ สมฺพุโทฺธ, อขิโล ปฎิภานวา ⁷⁶ ฯ

Vivaṭacchado⁷⁷sambuddho, akhilo paṭibhānavā⁷⁸.

เอส ภิโยฺย ปสีทามีติ เอส ภิโยฺย ปสีทามิ, ภิโยฺย ภิโยฺย สทฺทหามิ, ภิโยฺย ภิโยฺย โอกเปฺปมิ, ภิโยฺย ภิโยฺย อธิมุจฺจามิ; ‘‘สเพฺพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ภิโยฺย ภิโยฺย ปสีทามิ, ภิโยฺย ภิโยฺย สทฺทหามิ , ภิโยฺย ภิโยฺย โอกเปฺปมิ, ภิโยฺย ภิโยฺย อธิมุจฺจามิ; ‘‘สเพฺพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ภิโยฺย ภิโยฺย ปสีทามิ…เป.… ‘‘สเพฺพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ ภิโยฺย ภิโยฺย ปสีทามิ…เป.… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ภิโยฺย ภิโยฺย ปสีทามิ, ภิโยฺย ภิโยฺย สทฺทหามิ, ภิโยฺย ภิโยฺย โอกเปฺปมิ, ภิโยฺย ภิโยฺย อธิมุจฺจามีติ – เอส ภิโยฺย ปสีทามิฯ

Esa bhiyyo pasīdāmīti esa bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmi; ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi , bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmi; ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmīti – esa bhiyyo pasīdāmi.

สุตฺวาน มุนิโน วโจติฯ มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป.… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิฯ สุตฺวาน มุนิโน วโจติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฎฺฐํ สุตฺวาน อุคฺคเหตฺวาน อุปธารยิตฺวาน อุปลกฺขยิตฺวานาติ – สุตฺวาน มุนิโน วโจฯ

Sutvāna munino vacoti. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Sutvāna munino vacoti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvāna uggahetvāna upadhārayitvāna upalakkhayitvānāti – sutvāna munino vaco.

วิวฎจฺฉโท สมฺพุโทฺธติฯ ฉทนนฺติ ปญฺจ ฉทนานิ – ตณฺหาฉทนํ, ทิฎฺฐิฉทนํ, กิเลสฉทนํ, ทุจฺจริตฉทนํ, อวิชฺชาฉทนํฯ ตานิ ฉทนานิ พุทฺธสฺส ภควโต วิวฎานิ วิทฺธํสิตานิ สมุคฺฆาฎิตานิ ปหีนานิ สมุจฺฉินฺนานิ วูปสนฺตานิ ปฎิปฺปสฺสทฺธานิ อภพฺพุปฺปตฺติกานิ ญาณคฺคินา ทฑฺฒานิฯ ตสฺมา พุโทฺธ วิวฎจฺฉโทฯ พุโทฺธติ โย โส ภควา…เป.… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุโทฺธติ – วิวฎจฺฉโท สมฺพุโทฺธฯ

Vivaṭacchado sambuddhoti. Chadananti pañca chadanāni – taṇhāchadanaṃ, diṭṭhichadanaṃ, kilesachadanaṃ, duccaritachadanaṃ, avijjāchadanaṃ. Tāni chadanāni buddhassa bhagavato vivaṭāni viddhaṃsitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. Tasmā buddho vivaṭacchado. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti – vivaṭacchado sambuddho.

อขิโล ปฎิภานวาติฯ อขิโลติ ราโค ขิโล, โทโส ขิโล, โมโห ขิโล, โกโธ ขิโล, อุปนาโห…เป.… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา ขิลาฯ เต ขิลา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายติํ อนุปฺปาทธมฺมาฯ ตสฺมา พุโทฺธ อขิโลฯ

Akhilo paṭibhānavāti. Akhiloti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā khilā. Te khilā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho akhilo.

ปฎิภานวาติ ตโย ปฎิภานวโนฺต – ปริยตฺติ ปฎิภานวา, ปริปุจฺฉาปฎิภานวา, อธิคมปฎิภานวาฯ กตโม ปริยตฺติปฎิภานวา? อิเธกจฺจสฺส พุทฺธวจนํ ⁷⁹ ปริยาปุตํ ⁸⁰ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํฯ ตสฺส ปริยตฺติํ นิสฺสาย ปฎิภาติ ⁸¹ – อยํ ปริยตฺติปฎิภานวาฯ

Paṭibhānavāti tayo paṭibhānavanto – pariyatti paṭibhānavā, paripucchāpaṭibhānavā, adhigamapaṭibhānavā. Katamo pariyattipaṭibhānavā? Idhekaccassa buddhavacanaṃ ⁸² pariyāputaṃ ⁸³ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Tassa pariyattiṃ nissāya paṭibhāti ⁸⁴ – ayaṃ pariyattipaṭibhānavā.

กตโม ปริปุจฺฉาปฎิภานวา? อิเธกโจฺจ ปริปุจฺฉิตา โหติ อเตฺถ จ ญาเย จ ลกฺขเณ จ การเณ จ ฐานาฐาเน จฯ ตสฺส ปริปุจฺฉํ นิสฺสาย ปฎิภาติ – อยํ ปริปุจฺฉาปฎิภานวาฯ

Katamo paripucchāpaṭibhānavā? Idhekacco paripucchitā hoti atthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca. Tassa paripucchaṃ nissāya paṭibhāti – ayaṃ paripucchāpaṭibhānavā.

กตโม อธิคมปฎิภานวา? อิเธกจฺจสฺส อธิคตา โหนฺติ จตฺตาโร สติปฎฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค, จตฺตาโร อริยมคฺคา, จตฺตาริ สามญฺญผลานิ, จตโสฺส ปฎิสมฺภิทาโย, ฉ อภิญฺญาโยฯ ตสฺส อโตฺถ ญาโต, ธโมฺม ญาโต, นิรุตฺติ ญาตาฯ อเตฺถ ญาเต อโตฺถ ปฎิภาติ, ธเมฺม ญาเต ธโมฺม ปฎิภาติ, นิรุตฺติยา ญาตาย นิรุตฺติ ปฎิภาติฯ อิเมสุ ตีสุ ญาเณสุ ญาณํ ปฎิภานปฎิสมฺภิทาฯ ภควา อิมาย ปฎิภานปฎิสมฺภิทาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปโนฺน สมุปปโนฺน สมนฺนาคโตฯ ตสฺมา พุโทฺธ ปฎิภานวาฯ ยสฺส ปริยตฺติ นตฺถิ, ปริปุจฺฉา นตฺถิ, อธิคโม นตฺถิ, กิํ ตสฺส ปฎิภายิสฺสตีติ – อขิโล ปฎิภานวา ฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Katamo adhigamapaṭibhānavā? Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha abhiññāyo. Tassa attho ñāto, dhammo ñāto, nirutti ñātā. Atthe ñāte attho paṭibhāti, dhamme ñāte dhammo paṭibhāti, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti. Imesu tīsu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Bhagavā imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā buddho paṭibhānavā. Yassa pariyatti natthi, paripucchā natthi, adhigamo natthi, kiṃ tassa paṭibhāyissatīti – akhilo paṭibhānavā . Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘เอส ภิโยฺย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ;

‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;

วิวฎจฺฉโท สมฺพุโทฺธ, อขิโล ปฎิภานวา’’ติฯ

Vivaṭacchado sambuddho, akhilo paṭibhānavā’’ti.

๑๑๙.

119.

อธิเทเว ⁸⁵ อภิญฺญาย, สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ ⁸⁶ ;

Adhideve⁸⁷abhiññāya, sabbaṃ vedi paroparaṃ⁸⁸;

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา, กงฺขีนํ ปฎิชานตํฯ

Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ.

อธิเทเว อภิญฺญายาติฯ เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา ⁸⁹, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวาฯ กตเม สมฺมุติเทวา? สมฺมุติเทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน ⁹⁰ จ ราชกุมาโร จ เทวิโย จฯ อิเม วุจฺจนฺติ สมฺมุติเทวาฯ กตเม อุปปตฺติเทวา? อุปปตฺติเทวา วุจฺจนฺติ จาตุมหาราชิกา เทวา ตาวติํสา เทวา…เป.… พฺรหฺมกายิกา เทวา, เย จ เทวา ตทุตฺตริฯ อิเม วุจฺจนฺติ อุปปตฺติเทวาฯ กตเม วิสุทฺธิเทวา? วิสุทฺธิเทวา วุจฺจนฺติ ตถาคตา ตถาคตสาวกา อรหโนฺต ขีณาสวา, เย จ ปเจฺจกสมฺพุทฺธาฯ อิเม วุจฺจนฺติ วิสุทฺธิเทวาฯ ภควา สมฺมุติเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย อุปปตฺติเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย, วิสุทฺธิเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อธิเทเว อภิญฺญายฯ

Adhideve abhiññāyāti. Devāti tayo devā – sammutidevā ⁹¹, upapattidevā, visuddhidevā. Katame sammutidevā? Sammutidevā vuccanti rājāno ⁹² ca rājakumāro ca deviyo ca. Ime vuccanti sammutidevā. Katame upapattidevā? Upapattidevā vuccanti cātumahārājikā devā tāvatiṃsā devā…pe… brahmakāyikā devā, ye ca devā taduttari. Ime vuccanti upapattidevā. Katame visuddhidevā? Visuddhidevā vuccanti tathāgatā tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā, ye ca paccekasambuddhā. Ime vuccanti visuddhidevā. Bhagavā sammutideve adhidevāti abhiññāya upapattideve adhidevāti abhiññāya, visuddhideve adhidevāti abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – adhideve abhiññāya.

สพฺพํ เวทิ ปโรปรนฺติ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อธิเทวกเร ธเมฺม เวทิ อญฺญาสิ อผสฺสิ ปฎิวิชฺฌิฯ กตเม อตฺตโน อธิเทวกรา ธมฺมา? สมฺมาปฎิปทา อนุโลมปฎิปทา อปจฺจนีกปฎิปทา อนฺวตฺถปฎิปทา ธมฺมานุธมฺมปฎิปทา สีเลสุ ปริปูรการิตา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สติสมฺปชญฺญํ จตฺตาโร สติปฎฺฐานา…เป.… อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺคฯ อิเม วุจฺจนฺติ อตฺตโน อธิเทวกรา ธมฺมาฯ

Sabbaṃvedi paroparanti bhagavā attano ca paresañca adhidevakare dhamme vedi aññāsi aphassi paṭivijjhi. Katame attano adhidevakarā dhammā? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti attano adhidevakarā dhammā.

กตเม ปเรสํ อธิเทวกรา ธมฺมา? สมฺมาปฎิปทา…เป.… อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺคฯ อิเม วุจฺจนฺติ ปเรสํ อธิเทวกรา ธมฺมาฯ เอวํ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อธิเทวกเร ธเมฺม เวทิ อญฺญาสิ อผสฺสิ ปฎิวิชฺฌีติ – สพฺพํ เวทิ ปโรปรํฯ

Katame paresaṃ adhidevakarā dhammā? Sammāpaṭipadā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti paresaṃ adhidevakarā dhammā. Evaṃ bhagavā attano ca paresañca adhidevakare dhamme vedi aññāsi aphassi paṭivijjhīti – sabbaṃ vedi paroparaṃ.

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถาติ ภควา ปารายนิกปญฺหานํ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริเจฺฉทกโร ปริวฎุมกโร; สภิยปญฺหานํ ⁹³ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริเจฺฉทกโร ปริวฎุมกโร; สกฺกปญฺหานํ…เป.… สุยามปญฺหานํ… ภิกฺขุปญฺหานํ… ภิกฺขุนีปญฺหานํ… อุปาสกปญฺหานํ… อุปาสิกาปญฺหานํ… ราชปญฺหานํ… ขตฺติยปญฺหานํ… พฺราหฺมณปญฺหานํ… เวสฺสปญฺหานํ… สุทฺทปญฺหานํ… เทวปญฺหานํ… พฺรหฺมปญฺหานํ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริเจฺฉทกโร ปริวฎุมกโรติ – ปญฺหานนฺตกโรฯ สตฺถาติ ภควา สตฺถวาโหฯ ยถา สตฺถวาโห สเตฺถ กนฺตารํ ตาเรติ, โจรกนฺตารํ ตาเรติ, วาฬกนฺตารํ ตาเรติ, ทุพฺภิกฺขกนฺตารํ ตาเรติ, นิรุทกกนฺตารํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ นิตฺถาเรติ ⁹⁴ ปตาเรติ, เขมนฺตภูมิํ สมฺปาเปติ; เอวเมว ภควา สตฺถวาโห สเตฺต กนฺตารํ ตาเรติ, ชาติกนฺตารํ ตาเรติ, ชรากนฺตารํ…เป.… พฺยาธิกนฺตารํ… มรณกนฺตารํ… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสกนฺตารํ ตาเรติ, ราคกนฺตารํ ตาเรติ, โทสกนฺตารํ… โมหกนฺตารํ… มานกนฺตารํ… ทิฎฺฐิกนฺตารํ… กิเลสกนฺตารํ… ทุจฺจริตกนฺตารํ ตาเรติ, ราคคหนํ ตาเรติ, โทสคหนํ ตาเรติ, โมหคหนํ… ทิฎฺฐิคหนํ… กิเลสคหนํ… ทุจฺจริตคหนํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ นิตฺถาเรติ ปตาเรติ; เขมนฺตํ อมตํ นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ – เอวมฺปิ ภควา สตฺถวาโหฯ

Pañhānantakaro satthāti bhagavā pārāyanikapañhānaṃ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaro; sabhiyapañhānaṃ ⁹⁵ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaro; sakkapañhānaṃ…pe… suyāmapañhānaṃ… bhikkhupañhānaṃ… bhikkhunīpañhānaṃ… upāsakapañhānaṃ… upāsikāpañhānaṃ… rājapañhānaṃ… khattiyapañhānaṃ… brāhmaṇapañhānaṃ… vessapañhānaṃ… suddapañhānaṃ… devapañhānaṃ… brahmapañhānaṃ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaroti – pañhānantakaro. Satthāti bhagavā satthavāho. Yathā satthavāho satthe kantāraṃ tāreti, corakantāraṃ tāreti, vāḷakantāraṃ tāreti, dubbhikkhakantāraṃ tāreti, nirudakakantāraṃ tāreti uttāreti nitthāreti ⁹⁶ patāreti, khemantabhūmiṃ sampāpeti; evameva bhagavā satthavāho satte kantāraṃ tāreti, jātikantāraṃ tāreti, jarākantāraṃ…pe… byādhikantāraṃ… maraṇakantāraṃ… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṃ tāreti, rāgakantāraṃ tāreti, dosakantāraṃ… mohakantāraṃ… mānakantāraṃ… diṭṭhikantāraṃ… kilesakantāraṃ… duccaritakantāraṃ tāreti, rāgagahanaṃ tāreti, dosagahanaṃ tāreti, mohagahanaṃ… diṭṭhigahanaṃ… kilesagahanaṃ… duccaritagahanaṃ tāreti uttāreti nitthāreti patāreti; khemantaṃ amataṃ nibbānaṃ sampāpetīti – evampi bhagavā satthavāho.

อถ วา, ภควา เนตา วิเนตา อนุเนตา ปญฺญเปตา นิชฺฌาเปตา เปกฺขตา ปสาเทตาติ, เอวํ ภควา สตฺถวาโหฯ อถ วา, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตาติ, เอวมฺปิ ภควา สตฺถวาโหติ – ปญฺหานนฺตกโร สตฺถาฯ

Atha vā, bhagavā netā vinetā anunetā paññapetā nijjhāpetā pekkhatā pasādetāti, evaṃ bhagavā satthavāho. Atha vā, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatāti, evampi bhagavā satthavāhoti – pañhānantakaro satthā.

กงฺขีนํ ปฎิชานตนฺติ สกงฺขา อาคนฺตฺวา นิกฺกงฺขา สมฺปชฺชนฺติ, สเลฺลขา อาคนฺตฺวา นิเลฺลขา สมฺปชฺชนฺติ, สเทฺวฬฺหกา อาคนฺตฺวา นิเทฺวฬหกา สมฺปชฺชนฺติ, สวิจิกิจฺฉา อาคนฺตฺวา นิพฺพิจิกิจฺฉา สมฺปชฺชนฺติ, สราคา อาคนฺตฺวา วีตราคา สมฺปชฺชนฺติ, สโทสา อาคนฺตฺวา วีตโทสา สมฺปชฺชนฺติ, สโมหา อาคนฺตฺวา วีตโมหา สมฺปชฺชนฺติ, สกิเลสา อาคนฺตฺวา นิกฺกิเลสา สมฺปชฺชนฺตีติ – กงฺขีนํ ปฎิชานตํฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti sakaṅkhā āgantvā nikkaṅkhā sampajjanti, sallekhā āgantvā nillekhā sampajjanti, sadveḷhakā āgantvā nidveḷahakā sampajjanti, savicikicchā āgantvā nibbicikicchā sampajjanti, sarāgā āgantvā vītarāgā sampajjanti, sadosā āgantvā vītadosā sampajjanti, samohā āgantvā vītamohā sampajjanti, sakilesā āgantvā nikkilesā sampajjantīti – kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘อธิเทเว อภิญฺญาย, สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ;

‘‘Adhideve abhiññāya, sabbaṃ vedi paroparaṃ;

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา, กงฺขีนํ ปฎิชานต’’นฺติฯ

Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānata’’nti.

๑๒๐.

120.

อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ;

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ,yassa natthi upamā kvaci;

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา, เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตํฯ

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittaṃ.

อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อสํหีรํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํฯ โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฎินิสฺสโคฺค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํฯ อสํหีรนฺติ ราเคน โทเสน โมเหน โกเธน อุปนาเหน มเกฺขน ปฬาเสน อิสฺสาย มจฺฉริเยน มายาย สาเฐเยฺยน ถเมฺภน สารเมฺภน มาเนน อติมาเนน มเทน ปมาเทน สพฺพกิเลเสหิ สพฺพทุจฺจริเตหิ สพฺพปริฬาเหหิ สพฺพาสเวหิ สพฺพทรเถหิ สพฺพสนฺตาเปหิ สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ อสํหาริยํ นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ – อสํหีรํฯ

Asaṃhīraṃ asaṃkuppanti asaṃhīraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Asaṃhīranti rāgena dosena mohena kodhena upanāhena makkhena paḷāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena thambhena sārambhena mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi sabbaduccaritehi sabbapariḷāhehi sabbāsavehi sabbadarathehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi asaṃhāriyaṃ nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti – asaṃhīraṃ.

อสํกุปฺปนฺติ อสํกุปฺปํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํฯ โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ…เป.… นิโรโธ นิพฺพานํฯ นิพฺพานสฺส ⁹⁷ น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย นตฺถิ, น ตสฺส อญฺญถตฺตํ ⁹⁸ ปญฺญายติฯ นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ – อสํหีรํ อสํกุปฺปํฯ

Asaṃkuppanti asaṃkuppaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho…pe… nirodho nibbānaṃ. Nibbānassa ⁹⁹ na uppādo paññāyati, vayo natthi, na tassa aññathattaṃ ¹⁰⁰ paññāyati. Nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti – asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ.

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติฯ ยสฺสาติ นิพฺพานสฺสฯ นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฎิภาโค นตฺถิ, น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติฯ กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิฯ

Yassanatthi upamā kvacīti. Yassāti nibbānassa. Natthi upamāti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi, na sati na saṃvijjati nupalabbhati. Kvacīti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci.

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขาติฯ อทฺธาติ เอกํสวจนํ นิสฺสํสยวจนํ นิกฺกงฺขวจนํ อเทฺวชฺฌวจนํ อเทฺวฬฺหกวจนํ นิโยควจนํ อปณฺณกวจนํ อวิรทฺธวจนํ อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติฯ คมิสฺสามีติ คมิสฺสามิ อธิคมิสฺสามิ ผสฺสิสฺสามิ สจฺฉิกริสฺสามีติ – อทฺธา คมิสฺสามิฯ น เมตฺถ กงฺขาติฯ เอตฺถาติ นิพฺพาเน กงฺขา นตฺถิ, วิจิกิจฺฉา นตฺถิ, เทฺวฬฺหกํ นตฺถิ, สํสโย นตฺถิ, น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ, ปหีโน สมุจฺฉิโนฺน วูปสโนฺต ปฎิปฺปสฺสโทฺธ อภพฺพุปฺปตฺติโก ญาณคฺคินา ทโฑฺฒติ – อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขาฯ

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhāti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ aviraddhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Gamissāmīti gamissāmi adhigamissāmi phassissāmi sacchikarissāmīti – addhā gamissāmi. Na mettha kaṅkhāti. Etthāti nibbāne kaṅkhā natthi, vicikicchā natthi, dveḷhakaṃ natthi, saṃsayo natthi, na sati na saṃvijjati nupalabbhati, pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍhoti – addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā.

เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติฯ เอวํ มํ ธาเรหีติ เอวํ มํ อุปลเกฺขหิฯ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ นิพฺพานนินฺนํ นิพฺพานโปณํ นิพฺพานปพฺภารํ นิพฺพานาธิมุตฺตนฺติ – เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติฯ เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti. Evaṃ maṃ dhārehīti evaṃ maṃ upalakkhehi. Adhimuttacittanti nibbānaninnaṃ nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ nibbānādhimuttanti – evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti. Tenāha thero piṅgiyo –

‘‘อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ;

‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, yassa natthi upamā kvaci;

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา, เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺต’’นฺติฯ

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti.

ปารายนานุคีติคาถานิเทฺทโส อฎฺฐารสโมฯ

Pārāyanānugītigāthāniddeso aṭṭhārasamo.

ปารายนวโคฺค สมโตฺตฯ

Pārāyanavaggo samatto.

Next: ขคฺควิสาณสุโตฺต • Khaggavisāṇasutto

Footnotes:

1. กถิตมนุคายิสฺสํ (สฺยา.) เอวํ สพฺพปเทสุ อนุคายิสฺสนฺติ อาคตํ

2. kathitamanugāyissaṃ (syā.) evaṃ sabbapadesu anugāyissanti āgataṃ

3. ภควา อิมาย (สฺยา.)

4. bhagavā imāya (syā.)

5. สภคฺคโต (สฺยา.)

6. ปริสคฺคโต (สฺยา.)

7. เอหิ โภ (สฺยา.) ปสฺส ม. นิ. ๓.๑๑๒

8. sabhaggato (syā.)

9. parisaggato (syā.)

10. ehi bho (syā.) passa ma. ni. 3.112

11. อุณฺณติ (สฺยา. ก.)

12. วิชฺชาฐาเนน (ก.)

13. uṇṇati (syā. ka.)

14. vijjāṭhānena (ka.)

15. นิตฺถุริยกมฺมํ (ก.) ปสฺส วิภ. ๘๙๒

16. nitthuriyakammaṃ (ka.) passa vibha. 892

17. โอทีรณํ (สฺยา.)

18. odīraṇaṃ (syā.)

19. เทฺว โลกา สมฺปตฺติ จ ภวโลโก วิปตฺติ จ ภวโลโก (สฺยา.)

20. dve lokā sampatti ca bhavaloko vipatti ca bhavaloko (syā.)

21. อุปาติวโตฺต (ก.)

22. upātivatto (ka.)

23. อชฺช ปโตฺต (ก.)

24. ajja patto (ka.)

25. พหุรุกฺขํ (สฺยา.)

26. bahurukkhaṃ (syā.)

27. ชตุกฺกทสฺสา (สฺยา.), ชตุกทสฺสา (สี. อฎฺฐ.)

28. ทสพลํ ตาทิํ (สฺยา.)

29. มานุสกตํ (สฺยา.)

30. ปวรมคฺควาทินํ (ก.)

31. jatukkadassā (syā.), jatukadassā (sī. aṭṭha.)

32. dasabalaṃ tādiṃ (syā.)

33. mānusakataṃ (syā.)

34. pavaramaggavādinaṃ (ka.)

35. ตถาคตสาสนา เทวสาสนา (สฺยา. ก.)

36. tathāgatasāsanā devasāsanā (syā. ka.)

37. มนุสฺสราหเสยฺยกานิ (สฺยา. ก.)

38. ปฎิสลฺลาณสารุปฺปานิ (ก.)

39. manussarāhaseyyakāni (syā. ka.)

40. paṭisallāṇasāruppāni (ka.)

41. ตณฺหํ ชาลินิํ (สฺยา.)

42. สริตํ (สฺยา.) มหานิ. ๑๙๑

43. taṇhaṃ jāliniṃ (syā.)

44. saritaṃ (syā.) mahāni. 191

45. เอวมาทีนวํ (ก.) ปสฺส อิติวุ. ๑๕

46. ตณฺหา (สฺยา. ก.) มหานิ. ๑๙๑

47. evamādīnavaṃ (ka.) passa itivu. 15

48. taṇhā (syā. ka.) mahāni. 191

49. อตริํสุ (ก.) ปสฺส สํ. นิ. ๕.๔๐๙; มหานิ. ๑๙๑

50. atariṃsu (ka.) passa saṃ. ni. 5.409; mahāni. 191

51. อาสิโน (ก.)

52. āsino (ka.)

53. ธุโม (สฺยา.)

54. dhumo (syā.)

55. ภูริเมธโสติ (สฺยา.) เอวมุปริปิ

56. bhūrimedhasoti (syā.) evamuparipi

57. อปคจฺฉสิ (สฺยา. ก.)

58. apagacchasi (syā. ka.)

59. นมสฺสมาโนว วเสมิ (สี. อฎฺฐ.) … วิวสามิ (สฺยา.)

60. namassamānova vasemi (sī. aṭṭha.) … vivasāmi (syā.)

61. สทฺธหนา (ก.)

62. ปามุชฺชํ (สฺยา.)

63. saddhahanā (ka.)

64. pāmujjaṃ (syā.)

65. อวเสมาโน ปริเสมาโน (สฺยา.)

66. ทาเหน (ก.) มหานิ. ๑๑

67. โลหิเตนฯ ปิเตฺตน (สฺยา. ก.)

68. ภคนฺทลาย (สฺยา.)

69. avasemāno parisemāno (syā.)

70. dāhena (ka.) mahāni. 11

71. lohitena. pittena (syā. ka.)

72. bhagandalāya (syā.)

73. วกฺกลิ (สฺยา.)

74. vakkali (syā.)

75. วิวฎจฺฉทโน (ก.) สทฺทนีติปทมาลา โอโลเกตพฺพา

76. ปฎิภาณวา (สฺยา.)

77. vivaṭacchadano (ka.) saddanītipadamālā oloketabbā

78. paṭibhāṇavā (syā.)

79. ปกติยา (ก.)

80. ปริยาปุฎํ (สฺยา. ก.)

81. ปฎิภายติ (ก.)

82. pakatiyā (ka.)

83. pariyāpuṭaṃ (syā. ka.)

84. paṭibhāyati (ka.)

85. อติเทเว (ก.)

86. ปโรวรํ (สี. อฎฺฐ.)

87. atideve (ka.)

88. parovaraṃ (sī. aṭṭha.)

89. สมฺมภิเทวา (สฺยา.)

90. กตเม สมฺมติเทวา ราชาโน (สฺยา.) เอวมุปริปิ

91. sammabhidevā (syā.)

92. katame sammatidevā rājāno (syā.) evamuparipi

93. ปริสปญฺหานํ (สฺยา.), ปิงฺคิยปญฺหานํ (ก.)

94. นิตฺตาเรติ (สฺยา. ก.)

95. parisapañhānaṃ (syā.), piṅgiyapañhānaṃ (ka.)

96. nittāreti (syā. ka.)

97. ยสฺส (สฺยา.)

98. ตสฺส อญฺญทตฺถุ (สฺยา.)

99. yassa (syā.)

100. tassa aññadatthu (syā.)

Related texts:

อฎฺฐกถา • Aṭṭhakathā / สุตฺตปิฎก (อฎฺฐกถา) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / ขุทฺทกนิกาย (อฎฺฐกถา) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / จูฬนิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā / ๑๘. ปารายนานุคีติคาถานิเทฺทสวณฺณนา • 18. Pārāyanānugītigāthāniddesavaṇṇanā

© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea^® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact