| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā |
បច្ចក្ខានវិភង្គវណ្ណនា
Paccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā
ទុព្ពល្យេ អាវិកតេតិ យំនូនាហំ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យន្តិអាទិនា ទុព្ពលភាវេ បកាសិតេ។ មុខារុឡ្ហតាតិ លោកជនានំ សត្តដ្ឋាតិអាទីសុ មុខារុឡ្ហញាយេនាតិ អធិប្បាយោ។ ទិរត្តតិរត្តន្តិ (បាចិ. ៥២) ឯត្ថ យថា អន្តរន្តរា សហសេយ្យាវសេន តិរត្តំ អគ្គហេត្វា និរន្តរមេវ តិស្សោ រត្តិយោ អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ សហសេយ្យាយ អរុណុដ្ឋាបនវសេន តិរត្តគ្គហណត្ថំ ‘‘ទិរត្តតិរត្ត’’ន្តិ អព្យវធានេន វុត្តន្តិ ទិរត្តគ្គហណស្ស បយោជនម្បិ សក្កា គហេតុំ, ឯវមិធាបិ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ ឥមស្សាបិ គហណស្ស បយោជនមត្ថេវាតិ ទស្សេតុំ យស្មា វា សិក្ខាបច្ចក្ខានស្សាតិអាទិ វុត្តំ។
Dubbalyeāvikateti yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyantiādinā dubbalabhāve pakāsite. Mukhāruḷhatāti lokajanānaṃ sattaṭṭhātiādīsu mukhāruḷhañāyenāti adhippāyo. Dirattatirattanti (pāci. 52) ettha yathā antarantarā sahaseyyāvasena tirattaṃ aggahetvā nirantarameva tisso rattiyo anupasampannena saddhiṃ sahaseyyāya aruṇuṭṭhāpanavasena tirattaggahaṇatthaṃ ‘‘dirattatiratta’’nti abyavadhānena vuttanti dirattaggahaṇassa payojanampi sakkā gahetuṃ, evamidhāpi dubbalyaṃ anāvikatvāti imassāpi gahaṇassa payojanamatthevāti dassetuṃ yasmā vā sikkhāpaccakkhānassātiādi vuttaṃ.
ឥទានិ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ ឥមស្ស បុរិមបទស្សេវ វិវរណភាវំ វិនាបិ វិសុំ អត្ថសព្ភាវំ ទស្សេតុំ អបិចាតិអាទិ វុត្តំ។ វិសេសាវិសេសន្តិ ឯត្ថ យេន វាក្យេន ទុព្ពល្យាវិកម្មមេវ ហោតិ, ន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ, តត្ថ សិក្ខាបច្ចក្ខានទុព្ពល្យាវិកម្មានំ អញ្ញមញ្ញំ វិសេសោ ហោតិ។ យេន បន វចនេន តទុភយម្បិ ហោតិ, តត្ថ នេវត្ថិ វិសេសោ អវិសេសោបិ, តំ វិសេសាវិសេសំ។ ‘‘កឋ កិច្ឆជីវនេ’’តិ ធាតូសុ បឋិតត្តា វុត្តំ ‘‘កិច្ឆជីវិកប្បត្តោ’’តិ។ ឧក្កណ្ឋនញ្ហិ ឧក្កណ្ឋា, តំ ឥតោ គតោតិ ឧក្កណ្ឋិតោ, កិច្ឆជីវិកំ បត្តោតិ អត្ថោ។ ឧទ្ធំ គតោ កណ្ឋោ ឯតិស្សាតិ ឧក្កណ្ឋា, អនភិរតិយា វជេ និរុទ្ធគោគណោ វិយ គមនមគ្គំ គវេសន្តោ បុគ្គលោ ឧក្កណ្ឋោ ហោតិ, តំ ឧក្កណ្ឋំ។ អនភិរតិំ ឥតោតិបិ ឧក្កណ្ឋិតោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឧទ្ធំ កណ្ឋំ កត្វា វិហរមានោ’’តិ។ សា ច ឧក្កណ្ឋតា វិក្ខេបេនេវាតិ វិក្ខិត្តោតិអាទិ វុត្តំ។
Idāni dubbalyaṃ anāvikatvāti imassa purimapadasseva vivaraṇabhāvaṃ vināpi visuṃ atthasabbhāvaṃ dassetuṃ apicātiādi vuttaṃ. Visesāvisesanti ettha yena vākyena dubbalyāvikammameva hoti, na sikkhāpaccakkhānaṃ, tattha sikkhāpaccakkhānadubbalyāvikammānaṃ aññamaññaṃ viseso hoti. Yena pana vacanena tadubhayampi hoti, tattha nevatthi viseso avisesopi, taṃ visesāvisesaṃ. ‘‘Kaṭha kicchajīvane’’ti dhātūsu paṭhitattā vuttaṃ ‘‘kicchajīvikappatto’’ti. Ukkaṇṭhanañhi ukkaṇṭhā, taṃ ito gatoti ukkaṇṭhito, kicchajīvikaṃ pattoti attho. Uddhaṃ gato kaṇṭho etissāti ukkaṇṭhā, anabhiratiyā vaje niruddhagogaṇo viya gamanamaggaṃ gavesanto puggalo ukkaṇṭho hoti, taṃ ukkaṇṭhaṃ. Anabhiratiṃ itotipi ukkaṇṭhitoti atthaṃ dassento āha – ‘‘uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno’’ti. Sā ca ukkaṇṭhatā vikkhepenevāti vikkhittotiādi vuttaṃ.
សមណភាវតោតិ ឧបសម្បទតោ។ ភាវវិកប្បាការេនាតិ ភិក្ខុភាវតោ ចវិត្វា យំ យំ គិហិអាទិភាវំ បត្តុកាមោ ‘‘អហំ អស្ស’’ន្តិ អត្តនោ ភវនំ វិកប្បេតិ, តេន តេន គិហិអាទិអាការេន, អត្តនោ ភវនស្ស វិកប្បនាការេនាតិ អធិប្បាយោ។
Samaṇabhāvatoti upasampadato. Bhāvavikappākārenāti bhikkhubhāvato cavitvā yaṃ yaṃ gihiādibhāvaṃ pattukāmo ‘‘ahaṃ assa’’nti attano bhavanaṃ vikappeti, tena tena gihiādiākārena, attano bhavanassa vikappanākārenāti adhippāyo.
៤៦. បាឡិយំ យទិ បនាហន្តិ អហំ យទិ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យំ, សាធុ វតស្សាតិ អត្ថោ។ អបាហំ, ហន្ទាហន្តិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ។ ‘‘ហោតិ មេ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ មម ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ វទតិ។
46.Pāḷiyaṃyadi panāhanti ahaṃ yadi buddhaṃ paccakkheyyaṃ, sādhu vatassāti attho. Apāhaṃ, handāhanti etthāpi vuttanayeneva attho gahetabbo. ‘‘Hoti me buddhaṃ paccakkheyya’’nti mama cittaṃ uppajjatīti vadati.
៥០. ន រមាមីតិ បព្ពជ្ជាយ ទុក្ខពហុលតាយ សុខាភាវំ ទស្សេតិ។ នាភិរមាមីតិ បព្ពជ្ជាយ វិជ្ជមានេបិ អនវជ្ជសុខេ អត្តនោ អភិរតិអភាវំ ទស្សេតិ។
50.Naramāmīti pabbajjāya dukkhabahulatāya sukhābhāvaṃ dasseti. Nābhiramāmīti pabbajjāya vijjamānepi anavajjasukhe attano abhiratiabhāvaṃ dasseti.
៥១. តេនេវ វចីភេទេនាតិ វចីភេទំ កត្វាបិ អញ្ញេន កាយប្បយោគេន វិញ្ញាបនំ និវត្តេតិ។ អយំ សាសនំ ជហិតុកាមោតិអាទិនា ភាសាកោសល្លាភាវេន សព្ពសោ បទត្ថាវពោធាភាវេបិ ‘‘អយំ អត្តនោ បព្ពជិតភាវំ ជហិតុកាមោ ឥមំ វាក្យភេទំ ករោតី’’តិ ឯត្តកំ អធិប្បេតត្ថមត្តំ ចេបិ សោ តាវ ជានាតិ, បច្ចក្ខានមេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ។ តេនាហ ‘‘ឯត្តកមត្តម្បិ ជានាតី’’តិ។ បទបច្ឆាភដ្ឋន្តិ បទបរាវត្តិ, មាគធភាសតោ អវសិដ្ឋា សព្ពាបិ ភាសា ‘‘មិលក្ខភាសា’’តិ វេទិតព្ពា។ ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណន្តិ សិក្ខាបច្ចក្ខានស្ស រុហនដ្ឋានភូតំ ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណំ។
51.Teneva vacībhedenāti vacībhedaṃ katvāpi aññena kāyappayogena viññāpanaṃ nivatteti. Ayaṃ sāsanaṃ jahitukāmotiādinā bhāsākosallābhāvena sabbaso padatthāvabodhābhāvepi ‘‘ayaṃ attano pabbajitabhāvaṃ jahitukāmo imaṃ vākyabhedaṃ karotī’’ti ettakaṃ adhippetatthamattaṃ cepi so tāva jānāti, paccakkhānameva hotīti dasseti. Tenāha ‘‘ettakamattampi jānātī’’ti. Padapacchābhaṭṭhanti padaparāvatti, māgadhabhāsato avasiṭṭhā sabbāpi bhāsā ‘‘milakkhabhāsā’’ti veditabbā. Khettameva otiṇṇanti sikkhāpaccakkhānassa ruhanaṭṭhānabhūtaṃ khettameva otiṇṇaṃ.
ទូតន្តិ មុខសាសនំ។ សាសនន្តិ បណ្ណសាសនំ, ភិត្តិថម្ភាទីសុ អក្ខរំ វា ឆិន្ទិត្វា ទស្សេតិ។ បច្ចក្ខាតុកាមតាចិត្តេ ធរន្តេយេវ វចីភេទសមុប្បត្តិំ សន្ធាយ ‘‘ចិត្តសម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ។ និយមិតានិយមិតវសេន វិជាននភេទំ ទស្សេតុមាហ យទិ អយមេវ ជានាតូតិអាទិ។ អយញ្ច វិភាគោ វទតិ វិញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ យស្ស វទតិ, តស្សេវ វិជាននំ អធិប្បេតន្តិ ឥមិនា វុត្តនយេន លទ្ធោតិ ទដ្ឋព្ពំ, ន ហេត្ថ ឯកស្ស វទតិ អញ្ញស្ស វិញ្ញាបេតីតិ អយមត្ថោ សម្ភវតិ។ ‘‘តេសុ ឯកស្មិំ ជានន្តេបី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ទ្វេយេវ ជានន្តុ ឯកោ មា ជានាតូ’’តិ ឯវំ ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ និយមេត្វា អារោចិតេបិ តេសុ ឯកស្មិម្បិ ជានន្តេ បច្ចក្ខានំ ហោតិយេវាតិ គហេតព្ពំ។ បរិសង្កមានោតិ ‘‘វារេស្សន្តី’’តិ អាសង្កមានោ។ សមយញ្ញូតិ សាសនសង្កេតញ្ញូ, ឥធ បន អធិប្បាយមត្តជាននេនាបិ សមយញ្ញូ នាម ហោតិ, តេនាហ ឧក្កណ្ឋិតោតិអាទិ។ តស្មា ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិខេត្តបទានំ សព្ពសោ អត្ថំ ញត្វាបិ សចេ ‘‘ភិក្ខុភាវតោ ចវិតុកាមតាយ ឯស វទតី’’តិ អធិប្បាយំ ន ជានាតិ, អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា។ អត្ថំ បន អជានិត្វាបិ ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោ វទតី’’តិ តំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា។ សោតវិញ្ញាណវីថិយា សទ្ទមត្តគ្គហណមេវ, អត្ថគ្គហណំ បន មនោវិញ្ញាណវីថិបរម្បរាយាតិ អាហ តង្ខណញ្ញេវាតិអាទិ។
Dūtanti mukhasāsanaṃ. Sāsananti paṇṇasāsanaṃ, bhittithambhādīsu akkharaṃ vā chinditvā dasseti. Paccakkhātukāmatācitte dharanteyeva vacībhedasamuppattiṃ sandhāya ‘‘cittasampayutta’’nti vuttaṃ, cittasamuṭṭhānanti attho. Niyamitāniyamitavasena vijānanabhedaṃ dassetumāha yadi ayameva jānātūtiādi. Ayañca vibhāgo vadati viññāpetīti ettha yassa vadati, tasseva vijānanaṃ adhippetanti iminā vuttanayena laddhoti daṭṭhabbaṃ, na hettha ekassa vadati aññassa viññāpetīti ayamattho sambhavati. ‘‘Tesu ekasmiṃ jānantepī’’ti vuttattā ‘‘dveyeva jānantu eko mā jānātū’’ti evaṃ dvinnampi janānaṃ niyametvā ārocitepi tesu ekasmimpi jānante paccakkhānaṃ hotiyevāti gahetabbaṃ. Parisaṅkamānoti ‘‘vāressantī’’ti āsaṅkamāno. Samayaññūti sāsanasaṅketaññū, idha pana adhippāyamattajānanenāpi samayaññū nāma hoti, tenāha ukkaṇṭhitotiādi. Tasmā buddhaṃ paccakkhāmītiādikhettapadānaṃ sabbaso atthaṃ ñatvāpi sace ‘‘bhikkhubhāvato cavitukāmatāya esa vadatī’’ti adhippāyaṃ na jānāti, appaccakkhātāva hoti sikkhā. Atthaṃ pana ajānitvāpi ‘‘ukkaṇṭhito vadatī’’ti taṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Sotaviññāṇavīthiyā saddamattaggahaṇameva, atthaggahaṇaṃ pana manoviññāṇavīthiparamparāyāti āha taṅkhaṇaññevātiādi.
៥៣. វណ្ណបដ្ឋានន្តិ សត្ថុគុណវណ្ណប្បកាសកំ បករណំ។ ឧបាលិគាថាសូតិ ឧបាលិសុត្តេ ឧបាលិគហបតិនា ធីរស្ស វិគតមោហស្សាតិអាទិនា វុត្តគាថាសុ។ យថារុតន្តិ បាឡិយំ វុត្តមេវាតិ អត្ថោ។ អនន្តពុទ្ធីតិអាទីនិ វណ្ណបដ្ឋានេ អាគតនាមានិ។ ធីរន្តិអាទីនិ (ម. និ. ២.៧៦) បន ឧបាលិគាថាសុ។ តត្ថ ពោធិ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, សា ជាននហេតុត្តា បញ្ញាណំ ឯតស្សាតិ ពោធិបញ្ញាណោ។ ស្វាក្ខាតំ ធម្មន្តិអាទីសុ ធម្ម-សទ្ទោ ស្វាក្ខាតាទិបទានំ ធម្មវេវចនភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តោ។ តស្មា ស្វាក្ខាតំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិនា វុត្តេយេវ វេវចនេន បច្ចក្ខានំ នាម ហោតិ។ ធម្ម-សទ្ទេន សហ យោជេត្វា វុត្តេ បន យថារុតវសេន បច្ចក្ខានន្តិ វេទិតព្ពំ។ សុប្បដិបន្នំ សង្ឃន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ កុសលំ ធម្មន្តិអាទីនិបិ កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មាតិអាទិធម្មមេវ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) សន្ធាយ វុត្តនាមានិ, ឥតរថា អកុសលធម្មបច្ចក្ខានេ ទោសាភាវប្បសង្គតោតិ, តេនាហ ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សេសូតិអាទិ។ បឋមបារាជិកន្តិអាទិនា សិក្ខាបទានំយេវ គហណំ វេទិតព្ពំ, ន អាបត្តីនំ។
53.Vaṇṇapaṭṭhānanti satthuguṇavaṇṇappakāsakaṃ pakaraṇaṃ. Upāligāthāsūti upālisutte upāligahapatinā dhīrassa vigatamohassātiādinā vuttagāthāsu. Yathārutanti pāḷiyaṃ vuttamevāti attho. Anantabuddhītiādīni vaṇṇapaṭṭhāne āgatanāmāni. Dhīrantiādīni (ma. ni. 2.76) pana upāligāthāsu. Tattha bodhi vuccati sabbaññutaññāṇaṃ, sā jānanahetuttā paññāṇaṃ etassāti bodhipaññāṇo. Svākkhātaṃ dhammantiādīsu dhamma-saddo svākkhātādipadānaṃ dhammavevacanabhāvaṃ dassetuṃ vutto. Tasmā svākkhātaṃ paccakkhāmītiādinā vutteyeva vevacanena paccakkhānaṃ nāma hoti. Dhamma-saddena saha yojetvā vutte pana yathārutavasena paccakkhānanti veditabbaṃ. Suppaṭipannaṃ saṅghantiādīsupi eseva nayo. Kusalaṃ dhammantiādīnipi kusalā dhammā akusalā dhammātiādidhammameva (dha. sa. tikamātikā 1) sandhāya vuttanāmāni, itarathā akusaladhammapaccakkhāne dosābhāvappasaṅgatoti, tenāha caturāsītidhammakkhandhasahassesūtiādi. Paṭhamapārājikantiādinā sikkhāpadānaṃyeva gahaṇaṃ veditabbaṃ, na āpattīnaṃ.
យស្ស មូលេនាតិ យស្ស សន្តិកេ។ អាចរិយវេវចនេសុ យោ ឧបជ្ឈំ អទត្វា អាចរិយោវ ហុត្វា បព្ពាជេសិ, តំ សន្ធាយ ‘‘យោ មំ បព្ពាជេសី’’តិ វុត្តំ។ តស្ស មូលេនាតិ តស្ស សន្តិកេ។ ឱកល្លកោតិ ខុប្បិបាសាទិទុក្ខាតុរានំ កិសលូខសរីរវេសានំ គហដ្ឋមនុស្សានំ អធិវចនំ។ មោឡិពទ្ធោតិ ពទ្ធកេសកលាបោ គហដ្ឋោ។ កុមារកោតិ កុមារាវត្ថោ អតិវិយ ទហរោ សាមណេរោ។ ចេល្លកោតិ តតោ កិញ្ចិ មហន្តោ។ ចេដកោតិ មជ្ឈិមោ។ មោឡិគល្លោតិ មហាសាមណេរោ។ សមណុទ្ទេសោតិ អវិសេសតោ សាមណេរាធិវចនំ។ អសុចិសង្កស្សរសមាចារោតិ អសុចិ ហុត្វា ‘‘មយា កតំ បរេ ជានន្តិ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិ អត្តនា, ‘‘អសុកេន នុ ខោ ឥទំ កត’’ន្តិ បរេហិ ច សង្កាយ សរិតព្ពេន អនុស្សរិតព្ពេន សមាចារេន យុត្តោ។ សញ្ជាតរាគាទិកចវរត្តា កសម្ពុជាតោ។ កោណ្ឋោតិ ទុស្សីលាធិវចនមេតំ។
Yassa mūlenāti yassa santike. Ācariyavevacanesu yo upajjhaṃ adatvā ācariyova hutvā pabbājesi, taṃ sandhāya ‘‘yo maṃ pabbājesī’’ti vuttaṃ. Tassa mūlenāti tassa santike. Okallakoti khuppipāsādidukkhāturānaṃ kisalūkhasarīravesānaṃ gahaṭṭhamanussānaṃ adhivacanaṃ. Moḷibaddhoti baddhakesakalāpo gahaṭṭho. Kumārakoti kumārāvattho ativiya daharo sāmaṇero. Cellakoti tato kiñci mahanto. Ceṭakoti majjhimo. Moḷigalloti mahāsāmaṇero. Samaṇuddesoti avisesato sāmaṇerādhivacanaṃ. Asucisaṅkassarasamācāroti asuci hutvā ‘‘mayā kataṃ pare jānanti nu kho, na nu kho’’ti attanā, ‘‘asukena nu kho idaṃ kata’’nti parehi ca saṅkāya saritabbena anussaritabbena samācārena yutto. Sañjātarāgādikacavarattā kasambujāto. Koṇṭhoti dussīlādhivacanametaṃ.
៥៤. តិហេតុកបដិសន្ធិកាតិ អតិខិប្បំ ជាននសមត្ថេ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ទុហេតុកានំ តត្ថ អសម្ភវតោ។ សភាគស្សាតិ បុរិសស្ស។ វិសភាគស្សាតិ មាតុគាមស្ស។ បោត្ថករូបសទិសស្សាតិ មត្តិកាទីហិ កតរូបសទិសស្ស ។ គរុមេធស្សាតិ អារម្មណេសុ លហុប្បវត្តិយា អភាវតោ ទន្ធគតិកតាយ គរុបញ្ញស្ស, មន្ទបញ្ញស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។
54.Tihetukapaṭisandhikāti atikhippaṃ jānanasamatthe sandhāya vuttaṃ, na duhetukānaṃ tattha asambhavato. Sabhāgassāti purisassa. Visabhāgassāti mātugāmassa. Potthakarūpasadisassāti mattikādīhi katarūpasadisassa . Garumedhassāti ārammaṇesu lahuppavattiyā abhāvato dandhagatikatāya garupaññassa, mandapaññassāti vuttaṃ hoti.
ឥទានេត្ថ សិក្ខាបច្ចក្ខានវារស្ស បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តនយានំ សម្បិណ្ឌនត្ថវសេន ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ – តត្ថ ហិ សាមញ្ញា ចវិតុកាមោតិអាទីហិ បទេហិ ចិត្តនិយមំ ទស្សេតិ។ ពុទ្ធន្តិអាទីហិ បទេហិ ខេត្តនិយមំ, បច្ចក្ខាមិ ធារេតីតិ ឯតេន កាលនិយមំ, វទតីតិ ឥមិនា បយោគនិយមំ, អលំ មេ ពុទ្ធេន, កិំ នុ មេ, ន មមត្ថោ, សុមុត្តាហន្តិអាទីហិ អនាមដ្ឋកាលវសេនបិ បច្ចក្ខានំ ហោតីតិ ទស្សេតិ, វិញ្ញាបេតីតិ ឥមិនា វិជានននិយមំ, ឧម្មត្តកោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ ឧម្មត្តកស្ស សន្តិកេតិអាទីហិ បុគ្គលនិយមំ, សោ ច នប្បដិវិជានាតីតិអាទីហិ វិជានននិយមាភាវេន បច្ចក្ខានាភាវំ ទស្សេតិ, ទវាយាតិអាទីហិ ចិត្តនិយមាភាវេន, សាវេតុកាមោ ន សាវេតីតិ ឥមិនា បយោគនិយមាភាវេន, អវិញ្ញុស្ស សាវេតិ វិញ្ញុស្ស ន សាវេតីតិ ឯតេហិ យំ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស សាវេតិ, តស្សេវ សវនេ សីសំ ឯតិ, នាញ្ញស្សាតិ។ សព្ពសោ វា បន ន សាវេតិ អប្បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខាតិ ឥទំ បន ចិត្តាទិនិយមេនេវ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ តស្មា ចិត្តខេត្តកាលបយោគបុគ្គលវិជាននវសេន សិក្ខាយ បច្ចក្ខានំ ញត្វា តទភាវេន អប្បច្ចក្ខានំ វេទិតព្ពំ។
Idānettha sikkhāpaccakkhānavārassa pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca vuttanayānaṃ sampiṇḍanatthavasena evaṃ vinicchayo veditabbo – tattha hi sāmaññā cavitukāmotiādīhi padehi cittaniyamaṃ dasseti. Buddhantiādīhi padehi khettaniyamaṃ, paccakkhāmi dhāretīti etena kālaniyamaṃ, vadatīti iminā payoganiyamaṃ, alaṃ me buddhena, kiṃ nu me, na mamattho, sumuttāhantiādīhi anāmaṭṭhakālavasenapi paccakkhānaṃ hotīti dasseti, viññāpetīti iminā vijānananiyamaṃ, ummattako sikkhaṃ paccakkhāti ummattakassa santiketiādīhi puggalaniyamaṃ, so ca nappaṭivijānātītiādīhi vijānananiyamābhāvena paccakkhānābhāvaṃ dasseti, davāyātiādīhi cittaniyamābhāvena, sāvetukāmo na sāvetīti iminā payoganiyamābhāvena, aviññussa sāveti viññussa na sāvetīti etehi yaṃ puggalaṃ uddissa sāveti, tasseva savane sīsaṃ eti, nāññassāti. Sabbaso vā pana na sāveti appaccakkhātā hoti sikkhāti idaṃ pana cittādiniyameneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na aññathāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā cittakhettakālapayogapuggalavijānanavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena appaccakkhānaṃ veditabbaṃ.
កថំ? ឧបសម្បន្នភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តេនេវ ហិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ទវា វា រវា វា ភណន្តស្ស។ ឯវំ ចិត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។ តថា ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិនា វុត្តានំ ពុទ្ធាទីនំ សព្រហ្មចារិបរិយោសានានំ ចតុទ្ទសន្នញ្ចេវ គិហីតិ មំ ធារេហីតិអាទិនា វុត្តានំ គិហិអាទីនំ អសក្យបុត្តិយបរិយោសានានំ អដ្ឋន្នញ្ចាតិ ឥមេសំ ទ្វាវីសតិយា ខេត្តបទានំ យស្ស កស្សចិ សវេវចនស្ស វសេន តេសុ យំ កិញ្ចិ វត្តុកាមស្ស យំ កិញ្ចិ វទតោបិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ។ ឯវំ ខេត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។ តត្ថ យទេតំ ‘‘បច្ចក្ខាមីតិ ច មំ ធារេហីតិ ចា’’តិ វុត្តំ វត្តមានកាលវចនំ, យានិ ច ‘‘អលំ មេ ពុទ្ធេន, កិំ នុ មេ ពុទ្ធេន, ន មមត្ថោ ពុទ្ធេន, សុមុត្តាហំ ពុទ្ធេនា’’តិអាទិនា នយេន អាខ្យាតវសេន កាលំ អនាមសិត្វា បុរិមេហិ ចុទ្ទសហិ បទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា វុត្តានិ អលំ មេតិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ, តេសំយេវ ច សវេវចនានំ វសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន បន ‘‘បច្ចក្ខាសិ’’ន្តិ វា, ‘‘បច្ចក្ខិស្ស’’ន្តិ វា, ‘‘មំ ធារេសី’’តិ វា, ‘‘មំ ធារេស្សសី’’តិ វា, ‘‘យំនូន បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ វាតិអាទីនិ អតីតានាគតបរិកប្បវចនានិ ភណន្តស្ស។ ឯវំ វត្តមានកាលវសេន ចេវ អនាមដ្ឋកាលវសេន ច បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។ បយោគោ បន ទុវិធោ កាយិកោ វាចសិកោ, តត្ថ ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមីតិអាទិនា នយេន យាយ កាយចិ ភាសាយ វចីភេទំ កត្វា វាចសិកបយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អក្ខរលិខនំ វា ហត្ថមុទ្ទាទិទស្សនំ វា កាយបយោគំ ករោន្តស្ស។ ឯវំ វាចសិកបយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។
Kathaṃ? Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na davā vā ravā vā bhaṇantassa. Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Tathā buddhaṃ paccakkhāmītiādinā vuttānaṃ buddhādīnaṃ sabrahmacāripariyosānānaṃ catuddasannañceva gihīti maṃ dhārehītiādinā vuttānaṃ gihiādīnaṃ asakyaputtiyapariyosānānaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu yaṃ kiñci vattukāmassa yaṃ kiñci vadatopi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Evaṃ khettavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Tattha yadetaṃ ‘‘paccakkhāmīti ca maṃ dhārehīti cā’’ti vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ, yāni ca ‘‘alaṃ me buddhena, kiṃ nu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādinā nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni alaṃ metiādīni cattāri padāni, tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti, na pana ‘‘paccakkhāsi’’nti vā, ‘‘paccakkhissa’’nti vā, ‘‘maṃ dhāresī’’ti vā, ‘‘maṃ dhāressasī’’ti vā, ‘‘yaṃnūna paccakkheyya’’nti vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa. Evaṃ vattamānakālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Payogo pana duvidho kāyiko vācasiko, tattha buddhaṃ paccakkhāmītiādinā nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyapayogaṃ karontassa. Evaṃ vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.
បុគ្គលោ បន ទុវិធោ យោ ច បច្ចក្ខាតិ, យស្ស ច បច្ចក្ខាតិ, តត្ថ យោ បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនដ្ដានំ អញ្ញតរោ ន ហោតិ, យស្ស បន បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ មនុស្សជាតិកោ ហោតិ, ន ច ឧម្មត្តកាទីនំ អញ្ញតរោ សម្មុខីភូតោ ច, សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ។ ន ហិ អសម្មុខីភូតស្ស ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចនំ រុហតិ។ ឯវំ យថាវុត្តបុគ្គលវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។ វិជាននម្បិ និយមិតានិយមិតវសេន ទុវិធំ។ តត្ថ យស្ស យេសំ វា និយមេត្វា ឥមស្ស ឥមេសំ វា អារោចេមីតិ វទតិ, សចេ តេ យថា បកតិយា លោកេ មនុស្សា វចនំ សុត្វា អាវជ្ជនសមយេ ជានន្តិ, ឯវំ តស្ស វចនានន្តរមេវ ‘‘អយំ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វា, ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយតី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន មនុស្សជាតិកោ វចនត្ថំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា។ អថ អបរភាគេ ‘‘កិំ ឥមិនា វុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ជានន្តិ, អញ្ញេ វា ជានន្តិ, អប្បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ។ អនិយមេត្វា អារោចេន្តស្ស បន សចេ វុត្តនយេន យោ កោចិ មនុស្សជាតិកោ វចនត្ថំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតា ហោតិ សិក្ខា, ឯវំ ជាននវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។ ឥតិ ឥមេសំ វុត្តប្បការានំ ចិត្តាទីនំ វសេនេវ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Puggalo pana duvidho yo ca paccakkhāti, yassa ca paccakkhāti, tattha yo paccakkhāti, so sace ummattakakhittacittavedanaṭṭānaṃ aññataro na hoti, yassa pana paccakkhāti, so sace manussajātiko hoti, na ca ummattakādīnaṃ aññataro sammukhībhūto ca, sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati. Evaṃ yathāvuttapuggalavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ. Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā imassa imesaṃ vā ārocemīti vadati, sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti, evaṃ tassa vacanānantarameva ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā, ‘‘gihibhāvaṃ patthayatī’’ti vā yena kenaci ākārena manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti cintetvā jānanti, aññe vā jānanti, appaccakkhātāva hoti. Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātā hoti sikkhā, evaṃ jānanavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vaseneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na aññathāti daṭṭhabbaṃ.
សិក្ខាបច្ចក្ខានវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ។
Sikkhāpaccakkhānavaṇṇanānayo niṭṭhito.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / ១. បឋមបារាជិកំ • 1. Paṭhamapārājikaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ១. បឋមបារាជិកំ • 1. Paṭhamapārājikaṃ
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / សិក្ខាបច្ចក្ខានវិភង្គវណ្ណនា • Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā / សិក្ខាបច្ចក្ខានកថាវណ្ណនា • Sikkhāpaccakkhānakathāvaṇṇanā
