| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๑๘. มลวโคฺค
18. Malavaggo
๑. โคฆาตกปุตฺตวตฺถุ
1. Goghātakaputtavatthu
ปณฺฑุปลาโสว ทานิสีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เอกํ โคฆาตกปุตฺตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Paṇḍupalāsovadānisīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ goghātakaputtaṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิเรโก โคฆาตโก คาโว วธิตฺวา วรมํสานิ คเหตฺวา ปจาเปตฺวา ปุตฺตทาเรหิ สทฺธิํ นิสีทิตฺวา มํสญฺจ ขาทติ, มูเลน จ วิกฺกิณิตฺวา ชีวิกํ กเปฺปสิฯ โส เอวํ ปญฺจปณฺณาส วสฺสานิ โคฆาตกกมฺมํ กโรโนฺต ธุรวิหาเร วิหรนฺตสฺส สตฺถุ เอกทิวสมฺปิ กฎจฺฉุมตฺตมฺปิ ยาคุํ วา ภตฺตํ วา น อทาสิฯ โส จ วินา มํเสน ภตฺตํ น ภุญฺชติฯ โส เอกทิวสํ ทิวสภาเค มํสํ วิกฺกิณิตฺวา อตฺตโน อตฺถาย ปจิตุํ เอกํ มํสขณฺฑํ ภริยาย ทตฺวา นฺหายิตุํ อคมาสิฯ อถสฺส สหายโก เคหํ คนฺตฺวา ภริยํ อาห – ‘‘โถกํ เม วิกฺกิณิยมํสํ เทหิ, เคหํ เม ปาหุนโก อาคโต’’ติฯ นตฺถิ วิกฺกิณิยมํสํ, สหายโก เต มํสํ วิกฺกิณิตฺวา อิทานิ นฺหายิตุํ คโตติฯ มา เอวํ กริ, สเจ มํสขณฺฑํ อตฺถิ, เทหีติฯ สหายกสฺส เต นิกฺขิตฺตมํสํ ฐเปตฺวา อญฺญํ นตฺถีติฯ โส ‘‘สหายกสฺส เม อตฺถาย ฐปิตมํสโต อญฺญํ มํสํ นตฺถิ, โส จ วินา มํเสน น ภุญฺชติ, นายํ ทสฺสตี’’ติ สามํเยว ตํ มํสํ คเหตฺวา ปกฺกามิฯ
Sāvatthiyaṃ kireko goghātako gāvo vadhitvā varamaṃsāni gahetvā pacāpetvā puttadārehi saddhiṃ nisīditvā maṃsañca khādati, mūlena ca vikkiṇitvā jīvikaṃ kappesi. So evaṃ pañcapaṇṇāsa vassāni goghātakakammaṃ karonto dhuravihāre viharantassa satthu ekadivasampi kaṭacchumattampi yāguṃ vā bhattaṃ vā na adāsi. So ca vinā maṃsena bhattaṃ na bhuñjati. So ekadivasaṃ divasabhāge maṃsaṃ vikkiṇitvā attano atthāya pacituṃ ekaṃ maṃsakhaṇḍaṃ bhariyāya datvā nhāyituṃ agamāsi. Athassa sahāyako gehaṃ gantvā bhariyaṃ āha – ‘‘thokaṃ me vikkiṇiyamaṃsaṃ dehi, gehaṃ me pāhunako āgato’’ti. Natthi vikkiṇiyamaṃsaṃ, sahāyako te maṃsaṃ vikkiṇitvā idāni nhāyituṃ gatoti. Mā evaṃ kari, sace maṃsakhaṇḍaṃ atthi, dehīti. Sahāyakassa te nikkhittamaṃsaṃ ṭhapetvā aññaṃ natthīti. So ‘‘sahāyakassa me atthāya ṭhapitamaṃsato aññaṃ maṃsaṃ natthi, so ca vinā maṃsena na bhuñjati, nāyaṃ dassatī’’ti sāmaṃyeva taṃ maṃsaṃ gahetvā pakkāmi.
โคฆาตโกปิ นฺหตฺวา อาคโต ตาย อตฺตโน ปกฺกปเณฺณน สทฺธิํ วเฑฺฒตฺวา ภเตฺต อุปนีเต อาห ‘‘กหํ มํส’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ, สามี’’ติฯ นนุ อหํ ปจฺจนตฺถาย มํสํ ทตฺวา คโตติฯ ตว สหายโก อาคนฺตฺวา ‘‘ปาหุนโก เม อาคโต, วิกฺกิณิยมํสํ เทหี’’ติ วตฺวา มยา ‘‘สหายกสฺส เต ฐปิตมํสโต อญฺญํ มํสํ นตฺถิ, โส จ วินา มํเสน น ภุญฺชตี’’ติ วุเตฺตปิ พลกฺกาเรน ตํ มํสํ สามํเยว คเหตฺวา คโตติฯ อหํ วินา มํเสน ภตฺตํ น ภุญฺชามิ, หราหิ นนฺติฯ กิํ สกฺกา กาตุํ, ภุญฺช, สามีติฯ โส ‘‘นาหํ ภุญฺชามี’’ติ ตํ ภตฺตํ หราเปตฺวา สตฺถํ อาทาย ปจฺฉาเคเห ฐิโต โคโณ อตฺถิ, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา มุเข หตฺถํ ปกฺขิปิตฺวา ชิวฺหํ นีหริตฺวา สเตฺถน มูเล ฉินฺทิตฺวา อาทาย คนฺตฺวา องฺคาเรสุ ปจาเปตฺวา ภตฺตมตฺถเก ฐเปตฺวา นิสิโนฺน เอกํ ภตฺตปิณฺฑํ ภุญฺชิตฺวา เอกํ มํสขณฺฑํ มุเข ฐเปสิฯ ตงฺขณเญฺญวสฺส ชิวฺหา ฉิชฺชิตฺวา ภตฺตปาติยํ ปติฯ ตงฺขณเญฺญว กมฺมสริกฺขกํ วิปากํ ลภิฯ โสปิ โข โคโณ วิย โลหิตธาราย มุขโต ปคฺฆรนฺติยา อโนฺตเคหํ ปวิสิตฺวา ชณฺณุเกหิ วิจรโนฺต วิรวิฯ
Goghātakopi nhatvā āgato tāya attano pakkapaṇṇena saddhiṃ vaḍḍhetvā bhatte upanīte āha ‘‘kahaṃ maṃsa’’nti? ‘‘Natthi, sāmī’’ti. Nanu ahaṃ paccanatthāya maṃsaṃ datvā gatoti. Tava sahāyako āgantvā ‘‘pāhunako me āgato, vikkiṇiyamaṃsaṃ dehī’’ti vatvā mayā ‘‘sahāyakassa te ṭhapitamaṃsato aññaṃ maṃsaṃ natthi, so ca vinā maṃsena na bhuñjatī’’ti vuttepi balakkārena taṃ maṃsaṃ sāmaṃyeva gahetvā gatoti. Ahaṃ vinā maṃsena bhattaṃ na bhuñjāmi, harāhi nanti. Kiṃ sakkā kātuṃ, bhuñja, sāmīti. So ‘‘nāhaṃ bhuñjāmī’’ti taṃ bhattaṃ harāpetvā satthaṃ ādāya pacchāgehe ṭhito goṇo atthi, tassa santikaṃ gantvā mukhe hatthaṃ pakkhipitvā jivhaṃ nīharitvā satthena mūle chinditvā ādāya gantvā aṅgāresu pacāpetvā bhattamatthake ṭhapetvā nisinno ekaṃ bhattapiṇḍaṃ bhuñjitvā ekaṃ maṃsakhaṇḍaṃ mukhe ṭhapesi. Taṅkhaṇaññevassa jivhā chijjitvā bhattapātiyaṃ pati. Taṅkhaṇaññeva kammasarikkhakaṃ vipākaṃ labhi. Sopi kho goṇo viya lohitadhārāya mukhato paggharantiyā antogehaṃ pavisitvā jaṇṇukehi vicaranto viravi.
ตสฺมิํ สมเย โคฆาตกสฺส ปุโตฺต ปิตรํ โอโลเกโนฺต สมีเป ฐิโต โหติฯ อถ นํ มาตา อาห – ‘‘ปสฺส, ปุตฺต, อิมํ โคฆาตกํ โคณํ วิย เคหมเชฺฌ ชณฺณุเกหิ วิจริตฺวา วิรวนฺตํ, อิทํ ทุกฺขํ ตว มตฺถเก ปติสฺสติ, มมมฺปิ อโนโลเกตฺวา อตฺตโน โสตฺถิํ กโรโนฺต ปลายสฺสู’’ติฯ โส มรณภยตชฺชิโต มาตรํ วนฺทิตฺวา ปลายิ, ปลายิตฺวา จ ปน ตกฺกสิลํ อคมาสิฯ โคฆาตโกปิ โคโณ วิย เคหมเชฺฌ วิรวโนฺต วิจริตฺวา กาลกโต อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺติฯ โคโณปิ กาลมกาสิฯ โคฆาตกปุโตฺตปิ ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา สุวณฺณการกมฺมํ อุคฺคณฺหิฯ อถสฺสาจริโย คามํ คจฺฉโนฺต ‘‘เอวรูปํ นาม อลงฺการํ กเรยฺยาสี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ โสปิ ตถารูปํ อลงฺการํ อกาสิฯ อถสฺสาจริโย อาคนฺตฺวา อลงฺการํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ยตฺถ กตฺถจิ คนฺตฺวา ชีวิตุํ สมโตฺถ’’ติ วยปฺปตฺตํ อตฺตโน ธีตรํ อทาสิฯ โส ปุตฺตธีตาหิ วฑฺฒิฯ
Tasmiṃ samaye goghātakassa putto pitaraṃ olokento samīpe ṭhito hoti. Atha naṃ mātā āha – ‘‘passa, putta, imaṃ goghātakaṃ goṇaṃ viya gehamajjhe jaṇṇukehi vicaritvā viravantaṃ, idaṃ dukkhaṃ tava matthake patissati, mamampi anoloketvā attano sotthiṃ karonto palāyassū’’ti. So maraṇabhayatajjito mātaraṃ vanditvā palāyi, palāyitvā ca pana takkasilaṃ agamāsi. Goghātakopi goṇo viya gehamajjhe viravanto vicaritvā kālakato avīcimhi nibbatti. Goṇopi kālamakāsi. Goghātakaputtopi takkasilaṃ gantvā suvaṇṇakārakammaṃ uggaṇhi. Athassācariyo gāmaṃ gacchanto ‘‘evarūpaṃ nāma alaṅkāraṃ kareyyāsī’’ti vatvā pakkāmi. Sopi tathārūpaṃ alaṅkāraṃ akāsi. Athassācariyo āgantvā alaṅkāraṃ disvā ‘‘ayaṃ yattha katthaci gantvā jīvituṃ samattho’’ti vayappattaṃ attano dhītaraṃ adāsi. So puttadhītāhi vaḍḍhi.
อถสฺส ปุตฺตา วยปฺปตฺตา สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา อปรภาเค สาวตฺถิยํ คนฺตฺวา ตตฺถ ฆราวาสํ สณฺฐเปตฺวา วสนฺตา สทฺธา ปสนฺนา อเหสุํฯ ปิตาปิ เนสํ ตกฺกสิลายํ กิญฺจิ กุสลํ อกตฺวาว ชรํ ปาปุณิฯ อถสฺส ปุตฺตา ‘‘ปิตา โน มหลฺลโก’’ติ อตฺตโน สนฺติกํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘ปิตุ อตฺถาย ทานํ ทสฺสามา’’ติ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺตยิํสุฯ เต ปุนทิวเส อโนฺตเคเห พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสิตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน สตฺถารํ อาหํสุ – ‘‘ภเนฺต, อเมฺหหิ อิทํ ปิตุ ชีวภตฺตํ ทินฺนํ, ปิตุ โน อนุโมทนํ กโรถา’’ติฯ สตฺถา ตํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘อุปาสก, ตฺวํ มหลฺลโก ปริปกฺกสรีโร ปณฺฑุปลาสสทิโส, ตว ปรโลกคมนาย กุสลปาเถยฺยํ นตฺถิ, อตฺตโน ปติฎฺฐํ กโรหิ, ปณฺฑิโต ภว, มา พาโล’’ติ อนุโมทนํ กโรโนฺต อิมา เทฺว คาถา อภาสิ –
Athassa puttā vayappattā sippaṃ uggaṇhitvā aparabhāge sāvatthiyaṃ gantvā tattha gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vasantā saddhā pasannā ahesuṃ. Pitāpi nesaṃ takkasilāyaṃ kiñci kusalaṃ akatvāva jaraṃ pāpuṇi. Athassa puttā ‘‘pitā no mahallako’’ti attano santikaṃ pakkosāpetvā ‘‘pitu atthāya dānaṃ dassāmā’’ti buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantayiṃsu. Te punadivase antogehe buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā sakkaccaṃ parivisitvā bhattakiccāvasāne satthāraṃ āhaṃsu – ‘‘bhante, amhehi idaṃ pitu jīvabhattaṃ dinnaṃ, pitu no anumodanaṃ karothā’’ti. Satthā taṃ āmantetvā, ‘‘upāsaka, tvaṃ mahallako paripakkasarīro paṇḍupalāsasadiso, tava paralokagamanāya kusalapātheyyaṃ natthi, attano patiṭṭhaṃ karohi, paṇḍito bhava, mā bālo’’ti anumodanaṃ karonto imā dve gāthā abhāsi –
๒๓๕.
235.
‘‘ปณฺฑุปลาโสว ทานิสิ,
‘‘Paṇḍupalāsova dānisi,
ยมปุริสาปิ จ เต อุปฎฺฐิตา;
Yamapurisāpi ca te upaṭṭhitā;
อุโยฺยคมุเข จ ติฎฺฐสิ,
Uyyogamukhe ca tiṭṭhasi,
ปาเถยฺยมฺปิ จ เต น วิชฺชติฯ
Pātheyyampi ca te na vijjati.
๒๓๖.
236.
‘‘โส กโรหิ ทีปมตฺตโน,
‘‘So karohi dīpamattano,
ขิปฺปํ วายม ปณฺฑิโต ภว;
Khippaṃ vāyama paṇḍito bhava;
นิทฺธนฺตมโล อนงฺคโณ,
Niddhantamalo anaṅgaṇo,
ทิพฺพํ อริยภูมิํ อุเปหิสี’’ติฯ
Dibbaṃ ariyabhūmiṃ upehisī’’ti.
ตตฺถ ปณฺฑุปลาโสว ทานิสีติ, อุปาสก, ตฺวํ อิทานิ ฉิชฺชิตฺวา ภูมิยํ ปติตปณฺฑุปลาโส วิย อโหสิฯ ยมปุริสาติ ยมทูตา วุจฺจนฺติ, อิทํ ปน มรณเมว สนฺธาย วุตฺตํ, มรณํ เต ปจฺจุปฎฺฐิตนฺติ อโตฺถฯ อุโยฺยคมุเขติ ปริหานิมุเข, อวุฑฺฒิมุเข จ ฐิโตสีติ อโตฺถฯ ปาเถยฺยนฺติ คมิกสฺส ตณฺฑุลาทิปาเถยฺยํ วิย ปรโลกํ คจฺฉนฺตสฺส ตว กุสลปาเถยฺยมฺปิ นตฺถีติ อโตฺถฯ โส กโรหีติ โส ตฺวํ สมุเทฺท นาวาย ภินฺนาย ทีปสงฺขาตํ ปติฎฺฐํ วิย อตฺตโน กุสลปติฎฺฐํ กโรหิฯ กโรโนฺต จ ขิปฺปํ วายม, สีฆํ สีฆํ วีริยํ อารภ, อตฺตโน กุสลกมฺมปติฎฺฐกรเณน ปณฺฑิโต ภวฯ โย หิ มรณมุขํ อปฺปตฺวา กาตุํ สมตฺถกาเลว กุสลํ กโรติ, เอส ปณฺฑิโต นาม, ตาทิโส ภว, มา อนฺธพาโลติ อโตฺถฯ ทิพฺพํ อริยภูมินฺติ เอวํ วีริยํ กโรโนฺต ราคาทีนํ มลานํ นีหฎตาย นิทฺธนฺตมโล องฺคณาภาเวน อนงฺคโณ นิกฺกิเลโส หุตฺวา ปญฺจวิธํ สุทฺธาวาสภูมิํ ปาปุณิสฺสสีติ อโตฺถฯ
Tattha paṇḍupalāsova dānisīti, upāsaka, tvaṃ idāni chijjitvā bhūmiyaṃ patitapaṇḍupalāso viya ahosi. Yamapurisāti yamadūtā vuccanti, idaṃ pana maraṇameva sandhāya vuttaṃ, maraṇaṃ te paccupaṭṭhitanti attho. Uyyogamukheti parihānimukhe, avuḍḍhimukhe ca ṭhitosīti attho. Pātheyyanti gamikassa taṇḍulādipātheyyaṃ viya paralokaṃ gacchantassa tava kusalapātheyyampi natthīti attho. So karohīti so tvaṃ samudde nāvāya bhinnāya dīpasaṅkhātaṃ patiṭṭhaṃ viya attano kusalapatiṭṭhaṃ karohi. Karonto ca khippaṃ vāyama, sīghaṃ sīghaṃ vīriyaṃ ārabha, attano kusalakammapatiṭṭhakaraṇena paṇḍito bhava. Yo hi maraṇamukhaṃ appatvā kātuṃ samatthakāleva kusalaṃ karoti, esa paṇḍito nāma, tādiso bhava, mā andhabāloti attho. Dibbaṃ ariyabhūminti evaṃ vīriyaṃ karonto rāgādīnaṃ malānaṃ nīhaṭatāya niddhantamalo aṅgaṇābhāvena anaṅgaṇo nikkileso hutvā pañcavidhaṃ suddhāvāsabhūmiṃ pāpuṇissasīti attho.
เทสนาวสาเน อุปาสโก โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
เต ปุนทิวสตฺถายปิ สตฺถารํ นิมเนฺตตฺวา ทานํ ทตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ สตฺถารํ อนุโมทนกาเล อาหํสุ – ‘‘ภเนฺต, อิทมฺปิ อมฺหากํ ปิตุ ชีวภตฺตเมว, อิมเสฺสว อนุโมทนํ กโรถา’’ติฯ สตฺถา ตสฺส อนุโมทนํ กโรโนฺต อิมา เทฺว คาถา อภาสิ –
Te punadivasatthāyapi satthāraṃ nimantetvā dānaṃ datvā katabhattakiccaṃ satthāraṃ anumodanakāle āhaṃsu – ‘‘bhante, idampi amhākaṃ pitu jīvabhattameva, imasseva anumodanaṃ karothā’’ti. Satthā tassa anumodanaṃ karonto imā dve gāthā abhāsi –
๒๓๗.
237.
‘‘อุปนีตวโย จ ทานิสิ,
‘‘Upanītavayo ca dānisi,
สมฺปยาโตสิ ยมสฺส สนฺติกํ;
Sampayātosi yamassa santikaṃ;
วาโส เต นตฺถิ อนฺตรา,
Vāso te natthi antarā,
ปาเถยฺยมฺปิ จ เต น วิชฺชติฯ
Pātheyyampi ca te na vijjati.
๒๓๘.
238.
‘‘โส กโรหิ ทีปมตฺตโน,
‘‘So karohi dīpamattano,
ขิปฺปํ วายม ปณฺฑิโต ภว;
Khippaṃ vāyama paṇḍito bhava;
นิทฺธนฺตมโล อนงฺคโณ,
Niddhantamalo anaṅgaṇo,
น ปุน ชาติชรํ อุเปหิสี’’ติฯ
Na puna jātijaraṃ upehisī’’ti.
ตตฺถ อุปนีตวโยติ อุปาติ นิปาตมตฺตํ, นีตวโยติ วิคตวโย อติกฺกนฺตวโย, ตฺวญฺจสิ ทานิ ตโย วเย อติกฺกมิตฺวา มรณมุเข ฐิโตติ อโตฺถฯ สมฺปยาโตสิ ยมสฺส สนฺติกนฺติ มรณมุขํ คนฺตุํ สโชฺช หุตฺวา ฐิโตสีติ อโตฺถฯ วาโส เต นตฺถิ อนฺตราติ ยถา มคฺคํ คจฺฉนฺตา ตานิ ตานิ กิจฺจานิ กโรนฺตา อนฺตรามเคฺค วสนฺติ, น เอวํ ปรโลกํ คจฺฉนฺตาฯ น หิ สกฺกา ปรโลกํ คจฺฉเนฺตน ‘‘อธิวาเสถ กติปาหํ, ทานํ ตาว เทมิ, ธมฺมํ ตาว สุณามี’’ติอาทีนิ วตฺตุํฯ อิโต ปน จวิตฺวา ปรโลเก นิพฺพโตฺตว โหติฯ อิมมตฺถํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ ปาเถยฺยนฺติ อิทํ กิญฺจาปิ เหฎฺฐา วุตฺตเมว, อุปาสกสฺส ปน ปุนปฺปุนํ ทฬฺหีกรณตฺถํ อิธาปิ สตฺถารา กถิตํฯ ชาติชรนฺติ เอตฺถ พฺยาธิมรณานิปิ คหิตาเนว โหนฺติฯ เหฎฺฐิมคาถาหิ จ อนาคามิมโคฺค กถิโต, อิธ อรหตฺตมโคฺค กถิโตฯ เอวํ สเนฺตปิ ยถา นาม รญฺญา อตฺตโน มุขปมาเณน กพฬํ วเฑฺฒตฺวา ปุตฺตสฺส อุปนีเต โส กุมาโร อตฺตโน มุขปมาเณเนว คณฺหาติ, เอวเมว สตฺถารา อุปริมคฺควเสน ธเมฺม เทสิเตปิ อุปาสโก อตฺตโน อุปนิสฺสยวเสน เหฎฺฐา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อิมิสฺสา อนุโมทนาย อวสาเน อนาคามิผลํ ปโตฺตฯ เสสปริสายปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Tattha upanītavayoti upāti nipātamattaṃ, nītavayoti vigatavayo atikkantavayo, tvañcasi dāni tayo vaye atikkamitvā maraṇamukhe ṭhitoti attho. Sampayātosi yamassa santikanti maraṇamukhaṃ gantuṃ sajjo hutvā ṭhitosīti attho. Vāso te natthi antarāti yathā maggaṃ gacchantā tāni tāni kiccāni karontā antarāmagge vasanti, na evaṃ paralokaṃ gacchantā. Na hi sakkā paralokaṃ gacchantena ‘‘adhivāsetha katipāhaṃ, dānaṃ tāva demi, dhammaṃ tāva suṇāmī’’tiādīni vattuṃ. Ito pana cavitvā paraloke nibbattova hoti. Imamatthaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Pātheyyanti idaṃ kiñcāpi heṭṭhā vuttameva, upāsakassa pana punappunaṃ daḷhīkaraṇatthaṃ idhāpi satthārā kathitaṃ. Jātijaranti ettha byādhimaraṇānipi gahitāneva honti. Heṭṭhimagāthāhi ca anāgāmimaggo kathito, idha arahattamaggo kathito. Evaṃ santepi yathā nāma raññā attano mukhapamāṇena kabaḷaṃ vaḍḍhetvā puttassa upanīte so kumāro attano mukhapamāṇeneva gaṇhāti, evameva satthārā uparimaggavasena dhamme desitepi upāsako attano upanissayavasena heṭṭhā sotāpattiphalaṃ patvā imissā anumodanāya avasāne anāgāmiphalaṃ patto. Sesaparisāyapi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
โคฆาตกปุตฺตวตฺถุ ปฐมํฯ
Goghātakaputtavatthu paṭhamaṃ.
๒. อญฺญตรพฺราหฺมณวตฺถุ
2. Aññatarabrāhmaṇavatthu
อนุปุเพฺพนาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อญฺญตรพฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิฯ
Anupubbenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññatarabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร เอกทิวสํ ปาโตว นิกฺขมิตฺวา ภิกฺขูนํ จีวรปารุปนฎฺฐาเน ภิกฺขู จีวรํ ปารุปเนฺต โอโลเกโนฺต อฎฺฐาสิฯ ตํ ปน ฐานํ วิรูฬฺหติณํ โหติฯ อเถกสฺส ภิกฺขุโน จีวรํ ปารุปนฺตสฺส จีวรกโณฺณ ติเณสุ ปวเฎฺฎโนฺต อุสฺสาวพินฺทูหิ เตมิฯ พฺราหฺมโณ ‘‘อิมํ ฐานํ อปฺปหริตํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ ปุนทิวเส กุทฺทาลํ อาทาย คนฺตฺวา ตํ ฐานํ ตเจฺฉตฺวา ขลมณฺฑลสทิสํ อกาสิฯ ปุนทิวเสปิ ตํ ฐานํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขูสุ จีวรํ ปารุปเนฺตสุ เอกสฺส จีวรกณฺณํ ภูมิยํ ปติตฺวา ปํสุมฺหิ ปวฎฺฎมานํ ทิสฺวา ‘‘อิธ วาลุกํ โอกิริตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา วาลุกํ อาหริตฺวา โอกิริฯ
So kira ekadivasaṃ pātova nikkhamitvā bhikkhūnaṃ cīvarapārupanaṭṭhāne bhikkhū cīvaraṃ pārupante olokento aṭṭhāsi. Taṃ pana ṭhānaṃ virūḷhatiṇaṃ hoti. Athekassa bhikkhuno cīvaraṃ pārupantassa cīvarakaṇṇo tiṇesu pavaṭṭento ussāvabindūhi temi. Brāhmaṇo ‘‘imaṃ ṭhānaṃ appaharitaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti punadivase kuddālaṃ ādāya gantvā taṃ ṭhānaṃ tacchetvā khalamaṇḍalasadisaṃ akāsi. Punadivasepi taṃ ṭhānaṃ āgantvā bhikkhūsu cīvaraṃ pārupantesu ekassa cīvarakaṇṇaṃ bhūmiyaṃ patitvā paṃsumhi pavaṭṭamānaṃ disvā ‘‘idha vālukaṃ okirituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā vālukaṃ āharitvā okiri.
อเถกทิวสํ ปุเรภตฺตํ จโณฺฑ อาตโป อโหสิ, ตทาปิ ภิกฺขูนํ จีวรํ ปารุปนฺตานํ คตฺตโต เสเท มุจฺจเนฺต ทิสฺวา ‘‘อิธ มยา มณฺฑปํ กาเรตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา มณฺฑปํ กาเรสิฯ ปุนทิวเส ปาโตว วสฺสํ วสฺสิ, วทฺทลิกํ อโหสิฯ ตทาปิ พฺราหฺมโณ ภิกฺขู โอโลเกโนฺตว ฐิโต ตินฺตจีวรเก ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘เอตฺถ มยา สาลํ กาเรตุํ วฎฺฎตี’’ติ สาลํ กาเรตฺวา ‘‘อิทานิ สาลมหํ กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมเนฺตตฺวา อโนฺต จ พหิ จ ภิกฺขู นิสีทาเปตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน อนุโมทนตฺถาย สตฺถุ ปตฺตํ คเหตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อหํ ภิกฺขูนํ จีวรปารุปนกาเล อิมสฺมิํ ฐาเน โอโลเกโนฺต ฐิโต อิทญฺจิทญฺจ ทิสฺวา อิทญฺจิทญฺจ กาเรสิ’’นฺติ อาทิโต ปฎฺฐาย สพฺพํ ตํ ปวตฺติํ อาโรเจสิฯ สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, ปณฺฑิตา นาม ขเณ ขเณ โถกํ กุสลํ กโรนฺตา อนุปุเพฺพน อตฺตโน อกุสลมลํ นีหรนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Athekadivasaṃ purebhattaṃ caṇḍo ātapo ahosi, tadāpi bhikkhūnaṃ cīvaraṃ pārupantānaṃ gattato sede muccante disvā ‘‘idha mayā maṇḍapaṃ kāretuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā maṇḍapaṃ kāresi. Punadivase pātova vassaṃ vassi, vaddalikaṃ ahosi. Tadāpi brāhmaṇo bhikkhū olokentova ṭhito tintacīvarake bhikkhū disvā ‘‘ettha mayā sālaṃ kāretuṃ vaṭṭatī’’ti sālaṃ kāretvā ‘‘idāni sālamahaṃ karissāmī’’ti cintetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā anto ca bahi ca bhikkhū nisīdāpetvā bhattakiccāvasāne anumodanatthāya satthu pattaṃ gahetvā, ‘‘bhante, ahaṃ bhikkhūnaṃ cīvarapārupanakāle imasmiṃ ṭhāne olokento ṭhito idañcidañca disvā idañcidañca kāresi’’nti ādito paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘brāhmaṇa, paṇḍitā nāma khaṇe khaṇe thokaṃ kusalaṃ karontā anupubbena attano akusalamalaṃ nīharantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๓๙.
239.
‘‘อนุปุเพฺพน เมธาวี, โถกํ โถกํ ขเณ ขเณ;
‘‘Anupubbena medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe;
กมฺมาโร รชตเสฺสว, นิทฺธเม มลมตฺตโน’’ติฯ
Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano’’ti.
ตตฺถ อนุปุเพฺพนาติ อนุปฎิปาฎิยาฯ เมธาวีติ ธโมฺมชปญฺญาย สมนฺนาคโตฯ ขเณ ขเณติ โอกาเส โอกาเส กุสลํ กโรโนฺตฯ กมฺมาโร รชตเสฺสวาติ ยถา สุวณฺณกาโร เอกวารเมว สุวณฺณํ ตาเปตฺวา โกเฎฺฎตฺวา มลํ นีหริตฺวา ปิลนฺธนวิกติํ กาตุํ น สโกฺกติ , ปุนปฺปุนํ ตาเปโนฺต โกเฎฺฎโนฺต ปน มลํ นีหรติ, ตโต อเนกวิธํ ปิลนฺธนวิกติํ กโรติ, เอวเมว ปุนปฺปุนํ กุสลํ กโรโนฺต ปณฺฑิโต อตฺตโน ราคาทิมลํ นิทฺธเมยฺย, เอวํ นิทฺธนฺตมโล นิกฺกิเลโสว โหตีติ อโตฺถฯ
Tattha anupubbenāti anupaṭipāṭiyā. Medhāvīti dhammojapaññāya samannāgato. Khaṇe khaṇeti okāse okāse kusalaṃ karonto. Kammāro rajatassevāti yathā suvaṇṇakāro ekavārameva suvaṇṇaṃ tāpetvā koṭṭetvā malaṃ nīharitvā pilandhanavikatiṃ kātuṃ na sakkoti , punappunaṃ tāpento koṭṭento pana malaṃ nīharati, tato anekavidhaṃ pilandhanavikatiṃ karoti, evameva punappunaṃ kusalaṃ karonto paṇḍito attano rāgādimalaṃ niddhameyya, evaṃ niddhantamalo nikkilesova hotīti attho.
เทสนาวสาเน พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐติ, มหาชนสฺสาปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhati, mahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
อญฺญตรพฺราหฺมณวตฺถุ ทุติยํฯ
Aññatarabrāhmaṇavatthu dutiyaṃ.
๓. ติสฺสเตฺถรวตฺถุ
3. Tissattheravatthu
อยสาว มลนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ติสฺสเตฺถรํ นาม ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ
Ayasāvamalanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto tissattheraṃ nāma bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
เอโก กิร สาวตฺถิวาสี กุลปุโตฺต ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท ติสฺสเตฺถโรติ ปญฺญายิฯ โส อปรภาเค ชนปทวิหาเร วสฺสูปคโต อฎฺฐหตฺถกํ ถูลสาฎกํ ลภิตฺวา วุตฺถวโสฺส ปวาเรตฺวา ตํ อาทาย คนฺตฺวา ภคินิยา หเตฺถ ฐเปสิฯ สา ‘‘น เม เอโส สาฎโก ภาตุ อนุจฺฉวิโก’’ติ ตํ ติขิณาย วาสิยา ฉินฺทิตฺวา หีรหีรํ กตฺวา อุทุกฺขเล โกเฎฺฎตฺวา ปวิเสตฺวา โปเถตฺวา วเฎฺฎตฺวา สุขุมสุตฺตํ กนฺติตฺวา สาฎกํ วายาเปสิฯ เถโรปิ สุตฺตเญฺจว สูจิโย จ สํวิทหิตฺวา จีวรการเก ทหรสามเณเร สนฺนิปาเตตฺวา ภคินิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตํ เม สาฎกํ เทถ, จีวรํ กาเรสฺสามี’’ติ อาหฯ สา นวหตฺถํ สาฎกํ นีหริตฺวา กนิฎฺฐภาติกสฺส หเตฺถ ฐเปสิฯ โส ตํ คเหตฺวา วิตฺถาเรตฺวา โอโลเกตฺวา ‘‘มม สาฎโก ถูโล อฎฺฐหโตฺถ, อยํ สุขุโม นวหโตฺถฯ นายํ มม สาฎโก, ตุมฺหากํ เอส, น เม อิมินา อโตฺถ, ตเมว เม เทถา’’ติ อาหฯ ‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากเมว เอโส, คณฺหถ น’’นฺติ? โส เนว อิจฺฉิฯ อถสฺส อตฺตนา กตกิจฺจํ สพฺพํ อาโรเจตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากเมเวส, คณฺหถ น’’นฺติ อทาสิฯ โส ตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา จีวรกมฺมํ ปฎฺฐเปสิฯ
Eko kira sāvatthivāsī kulaputto pabbajitvā laddhūpasampado tissattheroti paññāyi. So aparabhāge janapadavihāre vassūpagato aṭṭhahatthakaṃ thūlasāṭakaṃ labhitvā vutthavasso pavāretvā taṃ ādāya gantvā bhaginiyā hatthe ṭhapesi. Sā ‘‘na me eso sāṭako bhātu anucchaviko’’ti taṃ tikhiṇāya vāsiyā chinditvā hīrahīraṃ katvā udukkhale koṭṭetvā pavisetvā pothetvā vaṭṭetvā sukhumasuttaṃ kantitvā sāṭakaṃ vāyāpesi. Theropi suttañceva sūciyo ca saṃvidahitvā cīvarakārake daharasāmaṇere sannipātetvā bhaginiyā santikaṃ gantvā ‘‘taṃ me sāṭakaṃ detha, cīvaraṃ kāressāmī’’ti āha. Sā navahatthaṃ sāṭakaṃ nīharitvā kaniṭṭhabhātikassa hatthe ṭhapesi. So taṃ gahetvā vitthāretvā oloketvā ‘‘mama sāṭako thūlo aṭṭhahattho, ayaṃ sukhumo navahattho. Nāyaṃ mama sāṭako, tumhākaṃ esa, na me iminā attho, tameva me dethā’’ti āha. ‘‘Bhante, tumhākameva eso, gaṇhatha na’’nti? So neva icchi. Athassa attanā katakiccaṃ sabbaṃ ārocetvā, ‘‘bhante, tumhākamevesa, gaṇhatha na’’nti adāsi. So taṃ ādāya vihāraṃ gantvā cīvarakammaṃ paṭṭhapesi.
อถสฺส ภคินี จีวรการานํ อตฺถาย ยาคุภตฺตาทีนิ สมฺปาเทสิฯ จีวรสฺส นิฎฺฐิตทิวเส ปน อติเรกสกฺการํ กาเรสิฯ โส จีวรํ โอโลเกตฺวา ตสฺมิํ อุปฺปนฺนสิเนโห ‘‘เสฺว ทานิ นํ ปารุปิสฺสามี’’ติ สํหริตฺวา จีวรวํเส ฐเปตฺวา ตํ รตฺติํ ภุตฺตาหารํ ชิราเปตุํ อสโกฺกโนฺต กาลํ กตฺวา ตสฺมิํเยว จีวเร อูกา หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ ภคินีปิสฺส กาลกิริยํ สุตฺวา ภิกฺขูนํ ปาเทสุ ปวตฺตมานา โรทิฯ ภิกฺขู ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา คิลานุปฎฺฐากสฺส อภาเวน สงฺฆเสฺสว ตํ ปาปุณาติฯ ‘‘ภาเชสฺสาม น’’นฺติ ตํ จีวรํ นีหราเปสุํฯ สา อูกา ‘‘อิเม มม สนฺตกํ วิลุมฺปนฺตี’’ติ วิรวนฺตี อิโต จิโต จ สนฺธาวิฯ สตฺถา คนฺธกุฎิยํ นิสิโนฺนว ทิพฺพาย โสตธาตุยา ตํ สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘อานนฺท, ติสฺสสฺส จีวรํ อภาเชตฺวา สตฺตาหํ นิกฺขิปิตุํ วเทหี’’ติ อาหฯ เถโร ตถา กาเรสิฯ สาปิ สตฺตเม ทิวเส กาลํ กตฺวา ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺติฯ สตฺถา ‘‘อฎฺฐเม ทิวเส ติสฺสสฺส จีวรํ ภาเชตฺวา คณฺหถา’’ติ อาณาเปสิฯ ภิกฺขู ตถา กริํสุฯ
Athassa bhaginī cīvarakārānaṃ atthāya yāgubhattādīni sampādesi. Cīvarassa niṭṭhitadivase pana atirekasakkāraṃ kāresi. So cīvaraṃ oloketvā tasmiṃ uppannasineho ‘‘sve dāni naṃ pārupissāmī’’ti saṃharitvā cīvaravaṃse ṭhapetvā taṃ rattiṃ bhuttāhāraṃ jirāpetuṃ asakkonto kālaṃ katvā tasmiṃyeva cīvare ūkā hutvā nibbatti. Bhaginīpissa kālakiriyaṃ sutvā bhikkhūnaṃ pādesu pavattamānā rodi. Bhikkhū tassa sarīrakiccaṃ katvā gilānupaṭṭhākassa abhāvena saṅghasseva taṃ pāpuṇāti. ‘‘Bhājessāma na’’nti taṃ cīvaraṃ nīharāpesuṃ. Sā ūkā ‘‘ime mama santakaṃ vilumpantī’’ti viravantī ito cito ca sandhāvi. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova dibbāya sotadhātuyā taṃ saddaṃ sutvā, ‘‘ānanda, tissassa cīvaraṃ abhājetvā sattāhaṃ nikkhipituṃ vadehī’’ti āha. Thero tathā kāresi. Sāpi sattame divase kālaṃ katvā tusitavimāne nibbatti. Satthā ‘‘aṭṭhame divase tissassa cīvaraṃ bhājetvā gaṇhathā’’ti āṇāpesi. Bhikkhū tathā kariṃsu.
ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘กสฺมา นุ โข สตฺถา ติสฺสสฺส จีวรํ สตฺต ทิวเส ฐปาเปตฺวา อฎฺฐเม ทิวเส คณฺหิตุํ อนุชานี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, ติโสฺส อตฺตโน จีวเร อูกา หุตฺวา นิพฺพโตฺต, ตุเมฺหหิ ตสฺมิํ ภาชิยมาเน ‘อิเม มม สนฺตกํ วิลุมฺปนฺตี’ติ วิรวนฺตี อิโต จิโต จ ธาวิฯ สา ตุเมฺหหิ จีวเร คยฺหมาเน ตุเมฺหสุ มนํ ปทุสฺสิตฺวา นิรเย นิพฺพเตฺตยฺย, เตน จาหํ จีวรํ นิกฺขิปาเปสิํฯ อิทานิ ปน สา ตุสิตวิมาเน นิพฺพตฺตา, เตน โว มยา จีวรคหณํ อนุญฺญาต’’นฺติ วตฺวา ปุน เตหิ ‘‘ภาริยา วต อยํ, ภเนฺต, ตณฺหา นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘อาม, ภิกฺขเว, อิเมสํ สตฺตานํ ตณฺหา นาม ภาริยาฯ ยถา อยโต มลํ อุฎฺฐหิตฺวา อยเมว ขาทติ วินาเสติ อปริโภคํ กโรติ, เอวเมวายํ ตณฺหา อิเมสํ สตฺตานํ อพฺภนฺตเร อุปฺปชฺชิตฺวา เต สเตฺต นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตาเปติ, วินาสํ ปาเปตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘kasmā nu kho satthā tissassa cīvaraṃ satta divase ṭhapāpetvā aṭṭhame divase gaṇhituṃ anujānī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, tisso attano cīvare ūkā hutvā nibbatto, tumhehi tasmiṃ bhājiyamāne ‘ime mama santakaṃ vilumpantī’ti viravantī ito cito ca dhāvi. Sā tumhehi cīvare gayhamāne tumhesu manaṃ padussitvā niraye nibbatteyya, tena cāhaṃ cīvaraṃ nikkhipāpesiṃ. Idāni pana sā tusitavimāne nibbattā, tena vo mayā cīvaragahaṇaṃ anuññāta’’nti vatvā puna tehi ‘‘bhāriyā vata ayaṃ, bhante, taṇhā nāmā’’ti vutte ‘‘āma, bhikkhave, imesaṃ sattānaṃ taṇhā nāma bhāriyā. Yathā ayato malaṃ uṭṭhahitvā ayameva khādati vināseti aparibhogaṃ karoti, evamevāyaṃ taṇhā imesaṃ sattānaṃ abbhantare uppajjitvā te satte nirayādīsu nibbattāpeti, vināsaṃ pāpetī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๔๐.
240.
‘‘อยสาว มลํ สมุฎฺฐิตํ,
‘‘Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ,
ตตุฎฺฐาย ตเมว ขาทติ;
Tatuṭṭhāya tameva khādati;
เอวํ อติโธนจารินํ,
Evaṃ atidhonacārinaṃ,
สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติฯ
Sāni kammāni nayanti duggati’’nti.
ตตฺถ อยสาวาติ อยโต สมุฎฺฐิตํฯ ตตุฎฺฐายาติ ตโต อุฎฺฐายฯ อติโธนจารินนฺติ โธนา วุจฺจติ จตฺตาโร ปจฺจเย ‘‘อิทมตฺถํ เอเต’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนปญฺญา, ตํ อติกฺกมิตฺวา จรโนฺต อติโธนจารี นามฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อยโต มลํ สมุฎฺฐาย ตโต สมุฎฺฐิตํ ตเมว ขาทติ, เอวเมวํ จตุปจฺจเย อปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนฺตํ อติโธนจารินํ สานิ กมฺมานิ อตฺตนิ ฐิตตฺตา อตฺตโน สนฺตกาเนว ตานิ กมฺมานิ ทุคฺคติํ นยนฺตีติฯ
Tattha ayasāvāti ayato samuṭṭhitaṃ. Tatuṭṭhāyāti tato uṭṭhāya. Atidhonacārinanti dhonā vuccati cattāro paccaye ‘‘idamatthaṃ ete’’ti paccavekkhitvā paribhuñjanapaññā, taṃ atikkamitvā caranto atidhonacārī nāma. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ayato malaṃ samuṭṭhāya tato samuṭṭhitaṃ tameva khādati, evamevaṃ catupaccaye apaccavekkhitvā paribhuñjantaṃ atidhonacārinaṃ sāni kammāni attani ṭhitattā attano santakāneva tāni kammāni duggatiṃ nayantīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ติสฺสเตฺถรวตฺถุ ตติยํฯ
Tissattheravatthu tatiyaṃ.
๔. ลาลุทายิเตฺถรวตฺถุ
4. Lāludāyittheravatthu
อสชฺฌายมลาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ลาลุทายิเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Asajjhāyamalāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto lāludāyittheraṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิร ปญฺจโกฎิมตฺตา อริยสาวกา วสนฺติ, เทฺว โกฎิมตฺตา ปุถุชฺชนา วสนฺติฯ เตสุ อริยสาวกา ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สปฺปิเตลมธุผาณิตวตฺถาทีนิ คเหตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมกถํ สุณนฺติฯ ธมฺมํ สุตฺวา คมนกาเล จ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานานํ คุณกถํ กเถนฺติฯ อุทายิเตฺถโร เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘เอเตสํ ตาว ธมฺมํ สุตฺวา ตุเมฺห เอวํ กเถถ, มม ธมฺมกถํ สุตฺวา กิํ นุ โข น กเถสฺสถา’’ติ วทติฯ มนุสฺสา ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘อยํ เอโก ธมฺมกถิโก ภวิสฺสติ, อิมสฺสปิ อเมฺหหิ ธมฺมกถํ โสตุํ วฎฺฎตี’’ติ เต เอกทิวสํ เถรํ ยาจิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อชฺช อมฺหากํ ธมฺมสฺสวนทิวโส’’ติ สงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ตุเมฺห อมฺหากํ ทิวา ธมฺมกถํ กเถยฺยาถา’’ติ อาหํสุฯ โสปิ เตสํ อธิวาเสสิฯ
Sāvatthiyaṃ kira pañcakoṭimattā ariyasāvakā vasanti, dve koṭimattā puthujjanā vasanti. Tesu ariyasāvakā purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sappitelamadhuphāṇitavatthādīni gahetvā vihāraṃ gantvā dhammakathaṃ suṇanti. Dhammaṃ sutvā gamanakāle ca sāriputtamoggallānānaṃ guṇakathaṃ kathenti. Udāyitthero tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘etesaṃ tāva dhammaṃ sutvā tumhe evaṃ kathetha, mama dhammakathaṃ sutvā kiṃ nu kho na kathessathā’’ti vadati. Manussā tassa kathaṃ sutvā ‘‘ayaṃ eko dhammakathiko bhavissati, imassapi amhehi dhammakathaṃ sotuṃ vaṭṭatī’’ti te ekadivasaṃ theraṃ yācitvā, ‘‘bhante, ajja amhākaṃ dhammassavanadivaso’’ti saṅghassa dānaṃ datvā, ‘‘bhante, tumhe amhākaṃ divā dhammakathaṃ katheyyāthā’’ti āhaṃsu. Sopi tesaṃ adhivāsesi.
เตหิ ธมฺมสฺสวนเวลาย อาคนฺตฺวา, ‘‘ภเนฺต, โน ธมฺมํ กเถถา’’ติ วุเตฺต ลาลุทายิเตฺถโร อาสเน นิสีทิตฺวา จิตฺตพีชนิํ คเหตฺวา จาเลโนฺต เอกมฺปิ ธมฺมปทํ อทิสฺวา ‘‘อหํ สรภญฺญํ ภณิสฺสามิ, อโญฺญ ธมฺมกถํ กเถตู’’ติ วตฺวา โอตริฯ เต อเญฺญน ธมฺมกถํ กถาเปตฺวา สรภาณตฺถาย ปุน ตํ อาสนํ อาโรปยิํสุฯ โส ปุนปิ กิญฺจิ อทิสฺวา ‘‘อหํ รตฺติํ กเถสฺสามิ, อโญฺญ สรภญฺญํ ภณตู’’ติ วตฺวา อาสนา โอตริฯ เต อเญฺญน สรภญฺญํ ภณาเปตฺวา ปุน รตฺติํ เถรํ อานยิํสุฯ โส รตฺติมฺปิ กิญฺจิ อทิสฺวา ‘‘อหํ ปจฺจูสกาเล กเถสฺสามิ, รตฺติํ อโญฺญ กเถตู’’ติ วตฺวา โอตริฯ เต อเญฺญน รตฺติํ กถาเปตฺวา ปุน ปจฺจูเส ตํ อานยิํสุฯ โส ปุนปิ กิญฺจิ นาทฺทสฯ มหาชโน เลฑฺฑุทณฺฑาทีนิ คเหตฺวา, ‘‘อนฺธพาล, ตฺวํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานานํ วเณฺณ กถิยมาเน เอวเญฺจวญฺจ วเทสิ, อิทานิ กสฺมา น กเถสี’’ติ สนฺตเชฺชตฺวา ปลายนฺตํ อนุพนฺธิฯ โส ปลายโนฺต เอกิสฺสา วจฺจกุฎิยา ปติฯ
Tehi dhammassavanavelāya āgantvā, ‘‘bhante, no dhammaṃ kathethā’’ti vutte lāludāyitthero āsane nisīditvā cittabījaniṃ gahetvā cālento ekampi dhammapadaṃ adisvā ‘‘ahaṃ sarabhaññaṃ bhaṇissāmi, añño dhammakathaṃ kathetū’’ti vatvā otari. Te aññena dhammakathaṃ kathāpetvā sarabhāṇatthāya puna taṃ āsanaṃ āropayiṃsu. So punapi kiñci adisvā ‘‘ahaṃ rattiṃ kathessāmi, añño sarabhaññaṃ bhaṇatū’’ti vatvā āsanā otari. Te aññena sarabhaññaṃ bhaṇāpetvā puna rattiṃ theraṃ ānayiṃsu. So rattimpi kiñci adisvā ‘‘ahaṃ paccūsakāle kathessāmi, rattiṃ añño kathetū’’ti vatvā otari. Te aññena rattiṃ kathāpetvā puna paccūse taṃ ānayiṃsu. So punapi kiñci nāddasa. Mahājano leḍḍudaṇḍādīni gahetvā, ‘‘andhabāla, tvaṃ sāriputtamoggallānānaṃ vaṇṇe kathiyamāne evañcevañca vadesi, idāni kasmā na kathesī’’ti santajjetvā palāyantaṃ anubandhi. So palāyanto ekissā vaccakuṭiyā pati.
มหาชโน กถํ สมุฎฺฐาเปสิ – ‘‘อชฺช ลาลุทายี สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานานํ คุณกถาย ปวตฺตมานาย อุสฺสูยโนฺต อตฺตโน ธมฺมกถิกภาวํ ปกาเสตฺวา มนุเสฺสหิ สกฺการํ กตฺวา ‘ธมฺมํ สุโณมา’ติ วุเตฺต จตุกฺขตฺตุํ อาสเน นิสีทิตฺวา กเถตพฺพยุตฺตกํ กิญฺจิ อปสฺสโนฺต ‘ตฺวํ อมฺหากํ อเยฺยหิ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานเตฺถเรหิ สทฺธิํ ยุคคฺคาหํ คณฺหาสี’ติ เลฑฺฑุทณฺฑาทีนิ คเหตฺวา สนฺตเชฺชตฺวา ปลาปิยมาโน วจฺจกุฎิยา ปติโต’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพปิ เอโส คูถกูเป นิมุโคฺคเยวา’’ติ วตฺวา อตีตํ อาหริตฺวา –
Mahājano kathaṃ samuṭṭhāpesi – ‘‘ajja lāludāyī sāriputtamoggallānānaṃ guṇakathāya pavattamānāya ussūyanto attano dhammakathikabhāvaṃ pakāsetvā manussehi sakkāraṃ katvā ‘dhammaṃ suṇomā’ti vutte catukkhattuṃ āsane nisīditvā kathetabbayuttakaṃ kiñci apassanto ‘tvaṃ amhākaṃ ayyehi sāriputtamoggallānattherehi saddhiṃ yugaggāhaṃ gaṇhāsī’ti leḍḍudaṇḍādīni gahetvā santajjetvā palāpiyamāno vaccakuṭiyā patito’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi eso gūthakūpe nimuggoyevā’’ti vatvā atītaṃ āharitvā –
‘‘จตุปฺปโท อหํ สมฺม, ตฺวมฺปิ สมฺม จตุปฺปโท;
‘‘Catuppado ahaṃ samma, tvampi samma catuppado;
เอหิ สมฺม นิวตฺตสฺสุ, กิํ นุ ภีโต ปลายสิฯ
Ehi samma nivattassu, kiṃ nu bhīto palāyasi.
‘‘อสุจิปูติโลโมสิ, ทุคฺคโนฺธ วาสิ สูกร;
‘‘Asucipūtilomosi, duggandho vāsi sūkara;
สเจ ยุชฺฌิตุกาโมสิ, ชยํ สมฺม ททามิ เต’’ติฯ (ชา. ๑.๒.๕-๖) –
Sace yujjhitukāmosi, jayaṃ samma dadāmi te’’ti. (jā. 1.2.5-6) –
อิมํ ชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสิฯ ตทา สีโห สาริปุโตฺต อโหสิ, สูกโร ลาลุทายีติฯ สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ลาลุทายินา อปฺปมตฺตโกว ธโมฺม อุคฺคหิโต, สชฺฌายํ ปน เนว อกาสิ, กิญฺจิ ปริยตฺติํ อุคฺคเหตฺวา ตสฺสา อสชฺฌายกรณํ มลเมวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Imaṃ jātakaṃ vitthāretvā kathesi. Tadā sīho sāriputto ahosi, sūkaro lāludāyīti. Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā, ‘‘bhikkhave, lāludāyinā appamattakova dhammo uggahito, sajjhāyaṃ pana neva akāsi, kiñci pariyattiṃ uggahetvā tassā asajjhāyakaraṇaṃ malamevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๔๑.
241.
‘‘อสชฺฌายมลา มนฺตา, อนุฎฺฐานมลา ฆรา;
‘‘Asajjhāyamalā mantā, anuṭṭhānamalā gharā;
มลํ วณฺณสฺส โกสชฺชํ, ปมาโท รกฺขโต มล’’นฺติฯ
Malaṃ vaṇṇassa kosajjaṃ, pamādo rakkhato mala’’nti.
ตตฺถ อสชฺฌายมลาติ ยากาจิ ปริยตฺติ วา สิปฺปํ วา ยสฺมา อสชฺฌายนฺตสฺส อนนุยุญฺชนฺตสฺส วินสฺสติ วา นิรนฺตรํ วา น อุปฎฺฐาติ, ตสฺมา ‘‘อสชฺฌายมลา มนฺตา’’ติ วุตฺตํฯ ยสฺมา ปน ฆราวาสํ วสนฺตสฺส อุฎฺฐายุฎฺฐาย ชิณฺณปฎิสงฺขรณาทีนิ อกโรนฺตสฺส ฆรํ นาม วินสฺสติ, ตสฺมา ‘‘อนุฎฺฐานมลา ฆรา’’ติ วุตฺตํฯ ยสฺมา คิหิสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา โกสชฺชวเสน สรีรปฎิชคฺคนํ วา ปริกฺขารปฎิชคฺคนํ วา อกโรนฺตสฺส กาโย ทุพฺพโณฺณ โหติ, ตสฺมา ‘‘มลํ วณฺณสฺส โกสชฺช’’นฺติ วุตฺตํฯ ยสฺมา คาโว รกฺขนฺตสฺส ปมาทวเสน นิทฺทายนฺตสฺส วา กีฬนฺตสฺส วา ตา คาโว อติตฺถปกฺขนฺทนาทินา วา วาฬมิคโจราทิอุปทฺทเวน วา ปเรสํ สาลิเขตฺตาทีนิ โอตริตฺวา ขาทนวเสน วินาสํ อาปชฺชนฺติ, สยมฺปิ ทณฺฑํ วา ปริภาสํ วา ปาปุณาติ, ปพฺพชิตํ วา ปน ฉ ทฺวารานิ อรกฺขนฺตํ ปมาทวเสน กิเลสา โอตริตฺวา สาสนา จาเวนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปมาโท รกฺขโต มล’’นฺติ วุตฺตํฯ โส หิสฺส วินาสาวหเนน มลฎฺฐานิยตฺตา มลนฺติ อโตฺถฯ
Tattha asajjhāyamalāti yākāci pariyatti vā sippaṃ vā yasmā asajjhāyantassa ananuyuñjantassa vinassati vā nirantaraṃ vā na upaṭṭhāti, tasmā ‘‘asajjhāyamalā mantā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana gharāvāsaṃ vasantassa uṭṭhāyuṭṭhāya jiṇṇapaṭisaṅkharaṇādīni akarontassa gharaṃ nāma vinassati, tasmā ‘‘anuṭṭhānamalā gharā’’ti vuttaṃ. Yasmā gihissa vā pabbajitassa vā kosajjavasena sarīrapaṭijagganaṃ vā parikkhārapaṭijagganaṃ vā akarontassa kāyo dubbaṇṇo hoti, tasmā ‘‘malaṃ vaṇṇassa kosajja’’nti vuttaṃ. Yasmā gāvo rakkhantassa pamādavasena niddāyantassa vā kīḷantassa vā tā gāvo atitthapakkhandanādinā vā vāḷamigacorādiupaddavena vā paresaṃ sālikhettādīni otaritvā khādanavasena vināsaṃ āpajjanti, sayampi daṇḍaṃ vā paribhāsaṃ vā pāpuṇāti, pabbajitaṃ vā pana cha dvārāni arakkhantaṃ pamādavasena kilesā otaritvā sāsanā cāventi, tasmā ‘‘pamādo rakkhato mala’’nti vuttaṃ. So hissa vināsāvahanena malaṭṭhāniyattā malanti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ลาลุทายิเตฺถรวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Lāludāyittheravatthu catutthaṃ.
๕. อญฺญตรกุลปุตฺตวตฺถุ
5. Aññatarakulaputtavatthu
มลิตฺถิยา ทุจฺจริตนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ กุลปุตฺตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Malitthiyā duccaritanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto aññataraṃ kulaputtaṃ ārabbha kathesi.
ตสฺส กิร สมานชาติกํ กุลกุมาริกํ อาเนสุํฯ สา อานีตทิวสโต ปฎฺฐาย อติจารินี อโหสิฯ โส กุลปุโตฺต ตสฺสา อติจาเรน ลชฺชิโต กสฺสจิ สมฺมุขีภาวํ อุปคนฺตุํ อสโกฺกโนฺต พุทฺธุปฎฺฐานาทีนิ ปจฺฉินฺทิตฺวา กติปาหจฺจเยน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสิโนฺน ‘‘กิํ, อุปาสก, น ทิสฺสสี’’ติ วุเตฺต ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อถ นํ สตฺถา, ‘‘อุปาสก, ปุเพฺพปิ มยา ‘อิตฺถิโย นาม นทีอาทิสทิสา, ตาสุ ปณฺฑิเตน โกโธ น กาตโพฺพ’ติ วุตฺตํ, ตฺวํ ปน ภวปฎิจฺฉนฺนตฺตา น สลฺลเกฺขสี’’ติ วตฺวา เตน ยาจิโต –
Tassa kira samānajātikaṃ kulakumārikaṃ ānesuṃ. Sā ānītadivasato paṭṭhāya aticārinī ahosi. So kulaputto tassā aticārena lajjito kassaci sammukhībhāvaṃ upagantuṃ asakkonto buddhupaṭṭhānādīni pacchinditvā katipāhaccayena satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘kiṃ, upāsaka, na dissasī’’ti vutte tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ satthā, ‘‘upāsaka, pubbepi mayā ‘itthiyo nāma nadīādisadisā, tāsu paṇḍitena kodho na kātabbo’ti vuttaṃ, tvaṃ pana bhavapaṭicchannattā na sallakkhesī’’ti vatvā tena yācito –
‘‘ยถา นที จ ปโนฺถ จ, ปานาคารํ สภา ปปา;
‘‘Yathā nadī ca pantho ca, pānāgāraṃ sabhā papā;
เอวํ โลกิตฺถิโย นาม, เวลา ตาสํ น วิชฺชตี’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๖๕; ๑.๑๒.๙) –
Evaṃ lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjatī’’ti. (jā. 1.1.65; 1.12.9) –
ชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา, ‘‘อุปาสก, อิตฺถิยา หิ อติจารินิภาโว มลํ, ทานํ เทนฺตสฺส มเจฺฉรํ มลํ, อิธโลกปรโลเกสุ สตฺตานํ อกุสลกมฺมํ วินาสนเตฺถน มลํ, อวิชฺชา ปน สพฺพมลานํ อุตฺตมมล’’นฺติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Jātakaṃ vitthāretvā, ‘‘upāsaka, itthiyā hi aticārinibhāvo malaṃ, dānaṃ dentassa maccheraṃ malaṃ, idhalokaparalokesu sattānaṃ akusalakammaṃ vināsanatthena malaṃ, avijjā pana sabbamalānaṃ uttamamala’’nti vatvā imā gāthā abhāsi –
๒๔๒.
242.
‘‘มลิตฺถิยา ทุจฺจริตํ, มเจฺฉรํ ททโต มลํ;
‘‘Malitthiyā duccaritaṃ, maccheraṃ dadato malaṃ;
มลา เว ปาปกา ธมฺมา, อสฺมิํ โลเก ปรมฺหิ จฯ
Malā ve pāpakā dhammā, asmiṃ loke paramhi ca.
๒๔๓.
243.
‘‘ตโต มลา มลตรํ, อวิชฺชา ปรมํ มลํ;
‘‘Tato malā malataraṃ, avijjā paramaṃ malaṃ;
เอตํ มลํ ปหนฺตฺวาน, นิมฺมลา โหถ ภิกฺขโว’’ติฯ
Etaṃ malaṃ pahantvāna, nimmalā hotha bhikkhavo’’ti.
ตตฺถ ทุจฺจริตนฺติ อติจาโรฯ อติจารินิญฺหิ อิตฺถิํ สามิโกปิ เคหา นีหรติ, มาตาปิตูนํ สนฺติกํ คตมฺปิ ‘‘ตฺวํ กุลสฺส อคารวภูตา, อกฺขีหิปิ น ทฎฺฐพฺพา’’ติ ตํ นีหรนฺติฯ สา อนาถา วิจรนฺตี มหาทุกฺขํ ปาปุณาติฯ เตนสฺสา ทุจฺจริตํ ‘‘มล’’นฺติ วุตฺตํฯ ททโตติ ทายกสฺสฯ ยสฺส หิ เขตฺตกสนกาเล ‘‘อิมสฺมิํ เขเตฺต สมฺปเนฺน สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา นิปฺผเนฺน สเสฺสปิ มเจฺฉรํ อุปฺปชฺชิตฺวา จาคจิตฺตํ นิวาเรติ, โส มเจฺฉรวเสน จาคจิเตฺต อวิรูหเนฺต มนุสฺสสมฺปตฺติํ ทิพฺพสมฺปตฺติํ นิพฺพานสมฺปตฺตินฺติ ติโสฺส สมฺปตฺติโย น ลภติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘มเจฺฉรํ ททโต มล’’นฺติฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ ปาปกา ธมฺมาติ อกุสลธมฺมา ปน อิธโลเก จ ปรโลเก จ มลเมวฯ
Tattha duccaritanti aticāro. Aticāriniñhi itthiṃ sāmikopi gehā nīharati, mātāpitūnaṃ santikaṃ gatampi ‘‘tvaṃ kulassa agāravabhūtā, akkhīhipi na daṭṭhabbā’’ti taṃ nīharanti. Sā anāthā vicarantī mahādukkhaṃ pāpuṇāti. Tenassā duccaritaṃ ‘‘mala’’nti vuttaṃ. Dadatoti dāyakassa. Yassa hi khettakasanakāle ‘‘imasmiṃ khette sampanne salākabhattādīni dassāmī’’ti cintetvā nipphanne sassepi maccheraṃ uppajjitvā cāgacittaṃ nivāreti, so maccheravasena cāgacitte avirūhante manussasampattiṃ dibbasampattiṃ nibbānasampattinti tisso sampattiyo na labhati. Tena vuttaṃ – ‘‘maccheraṃ dadato mala’’nti. Sesesupi eseva nayo. Pāpakā dhammāti akusaladhammā pana idhaloke ca paraloke ca malameva.
ตโตติ เหฎฺฐา วุตฺตมลโตฯ มลตรนฺติ อติเรกมลํ โว กเถมีติ อโตฺถฯ อวิชฺชาติ อฎฺฐวตฺถุกํ อญฺญาณเมว ปรมํ มลํฯ ปหนฺตฺวานาติ เอตํ มลํ ชหิตฺวา, ภิกฺขเว, ตุเมฺห นิมฺมลา โหถาติ อโตฺถฯ
Tatoti heṭṭhā vuttamalato. Malataranti atirekamalaṃ vo kathemīti attho. Avijjāti aṭṭhavatthukaṃ aññāṇameva paramaṃ malaṃ. Pahantvānāti etaṃ malaṃ jahitvā, bhikkhave, tumhe nimmalā hothāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อญฺญตรกุลปุตฺตวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Aññatarakulaputtavatthu pañcamaṃ.
๖. จูฬสาริวตฺถุ
6. Cūḷasārivatthu
สุชีวนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต จูฬสาริํ นาม สาริปุตฺตเตฺถรสฺส สทฺธิวิหาริกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Sujīvanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto cūḷasāriṃ nāma sāriputtattherassa saddhivihārikaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร เอกทิวเส เวชฺชกมฺมํ กตฺวา ปณีตโภชนํ ลภิตฺวา อาทาย นิกฺขมโนฺต อนฺตรามเคฺค เถรํ ทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิทํ มยา เวชฺชกมฺมํ กตฺวา ลทฺธํ, ตุเมฺห อญฺญตฺถ เอวรูปํ โภชนํ น ลภิสฺสถ, อิมํ ภุญฺชถ, อหํ เต เวชฺชกมฺมํ กตฺวา นิจฺจกาลํ เอวรูปํ อาหารํ อาหริสฺสามี’’ติ อาหฯ เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีภูโตว ปกฺกามิฯ ภิกฺขู วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, อหิริโก นาม ปคโพฺภ กากสทิโส หุตฺวา เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ฐตฺวา สุขํ ชีวติ, หิริโอตฺตปฺปสมฺปโนฺน ปน ทุกฺขํ ชีวตี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
So kira ekadivase vejjakammaṃ katvā paṇītabhojanaṃ labhitvā ādāya nikkhamanto antarāmagge theraṃ disvā, ‘‘bhante, idaṃ mayā vejjakammaṃ katvā laddhaṃ, tumhe aññattha evarūpaṃ bhojanaṃ na labhissatha, imaṃ bhuñjatha, ahaṃ te vejjakammaṃ katvā niccakālaṃ evarūpaṃ āhāraṃ āharissāmī’’ti āha. Thero tassa vacanaṃ sutvā tuṇhībhūtova pakkāmi. Bhikkhū vihāraṃ gantvā satthu tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā, ‘‘bhikkhave, ahiriko nāma pagabbho kākasadiso hutvā ekavīsatividhāya anesanāya ṭhatvā sukhaṃ jīvati, hiriottappasampanno pana dukkhaṃ jīvatī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๒๔๔.
244.
‘‘สุชีวํ อหิริเกน, กากสูเรน ธํสินา;
‘‘Sujīvaṃ ahirikena, kākasūrena dhaṃsinā;
ปกฺขนฺทินา ปคเพฺภน, สํกิลิเฎฺฐน ชีวิตํฯ
Pakkhandinā pagabbhena, saṃkiliṭṭhena jīvitaṃ.
๒๔๕.
245.
‘‘หิรีมตา จ ทุชฺชีวํ, นิจฺจํ สุจิคเวสินา;
‘‘Hirīmatā ca dujjīvaṃ, niccaṃ sucigavesinā;
อลีเนนาปฺปคเพฺภน, สุทฺธาชีเวน ปสฺสตา’’ติฯ
Alīnenāppagabbhena, suddhājīvena passatā’’ti.
ตตฺถ อหิริเกนาติ ฉินฺนหิโรตฺตปฺปเกนฯ เอวรูเปน หิ อมาตรเมว ‘‘มาตา เม’’ติ อปิตาทโย เอว จ ‘‘ปิตา เม’’ติอาทินา นเยน วตฺวา เอกวีสติวิธาย อเนสนาย ปติฎฺฐาย สุเขน ชีวตุํ สกฺกาฯ กากสูเรนาติ สูรกากสทิเสนฯ ยถา หิ สูรกาโก กุลฆเรสุ ยาคุอาทีนิ คณฺหิตุกาโม ภิตฺติอาทีสุ นิสีทิตฺวา อตฺตโน โอโลกนภาวํ ญตฺวา อโนโลเกโนฺต วิย อญฺญวิหิตโก วิย นิทฺทายโนฺต วิย จ หุตฺวา มนุสฺสานํ ปมาทํ สลฺลเกฺขตฺวา อนุปติตฺวา ‘‘สูสู’’ติ วทเนฺตสุเยว ภาชนโต มุขปูรํ คเหตฺวา ปลายติ, เอวเมวํ อหิริกปุคฺคโลปิ ภิกฺขูหิ สทฺธิํ คามํ ปวิสิตฺวา ยาคุภตฺตฎฺฐานาทีนิ ววตฺถเปติฯ ตตฺถ ภิกฺขู ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ อาทาย อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตา ยาคุํ ปิวิตฺวา กมฺมฎฺฐานํ มนสิ กโรนฺติ สชฺฌายนฺติ อาสนสาลํ สมฺมชฺชนฺติฯ อยํ ปน อกตฺวา คามาภิมุโขว โหติฯ
Tattha ahirikenāti chinnahirottappakena. Evarūpena hi amātarameva ‘‘mātā me’’ti apitādayo eva ca ‘‘pitā me’’tiādinā nayena vatvā ekavīsatividhāya anesanāya patiṭṭhāya sukhena jīvatuṃ sakkā. Kākasūrenāti sūrakākasadisena. Yathā hi sūrakāko kulagharesu yāguādīni gaṇhitukāmo bhittiādīsu nisīditvā attano olokanabhāvaṃ ñatvā anolokento viya aññavihitako viya niddāyanto viya ca hutvā manussānaṃ pamādaṃ sallakkhetvā anupatitvā ‘‘sūsū’’ti vadantesuyeva bhājanato mukhapūraṃ gahetvā palāyati, evamevaṃ ahirikapuggalopi bhikkhūhi saddhiṃ gāmaṃ pavisitvā yāgubhattaṭṭhānādīni vavatthapeti. Tattha bhikkhū piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā paccavekkhantā yāguṃ pivitvā kammaṭṭhānaṃ manasi karonti sajjhāyanti āsanasālaṃ sammajjanti. Ayaṃ pana akatvā gāmābhimukhova hoti.
โส หิ ภิกฺขูหิ ‘‘ปสฺสถิม’’นฺติ โอโลกิยมาโนปิ อโนโลเกโนฺต วิย อญฺญวิหิโต วิย นิทฺทายโนฺต วิย คณฺฐิกํ ปฎิมุญฺจโนฺต วิย จีวรํ สํวิทหโนฺต วิย หุตฺวา ‘‘อสุกํ นาม เม กมฺมํ อตฺถี’’ติ วทโนฺต อุฎฺฐายาสนา คามํ ปวิสิตฺวา ปาโตว ววตฺถปิตเคเหสุ อญฺญตรํ เคหํ อุปสงฺกมิตฺวา ฆรมานุสเกสุ โถกํ กวาฎํ ปิธาย ทฺวาเร นิสีทิตฺวา กนฺทเนฺตสุปิ เอเกน หเตฺถน กวาฎํ ปณาเมตฺวา อโนฺต ปวิสติฯ อถ นํ ทิสฺวา อกามกาปิ อาสเน นิสีทาเปตฺวา ยาคุอาทีสุ ยํ อตฺถิ, ตํ เทนฺติฯ โส ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา อวเสสํ ปเตฺตนาทาย ปกฺกมติฯ อยํ กากสูโร นามฯ เอวรูเปน อหิริเกน สุชีวนฺติ อโตฺถฯ
So hi bhikkhūhi ‘‘passathima’’nti olokiyamānopi anolokento viya aññavihito viya niddāyanto viya gaṇṭhikaṃ paṭimuñcanto viya cīvaraṃ saṃvidahanto viya hutvā ‘‘asukaṃ nāma me kammaṃ atthī’’ti vadanto uṭṭhāyāsanā gāmaṃ pavisitvā pātova vavatthapitagehesu aññataraṃ gehaṃ upasaṅkamitvā gharamānusakesu thokaṃ kavāṭaṃ pidhāya dvāre nisīditvā kandantesupi ekena hatthena kavāṭaṃ paṇāmetvā anto pavisati. Atha naṃ disvā akāmakāpi āsane nisīdāpetvā yāguādīsu yaṃ atthi, taṃ denti. So yāvadatthaṃ bhuñjitvā avasesaṃ pattenādāya pakkamati. Ayaṃ kākasūro nāma. Evarūpena ahirikena sujīvanti attho.
ธํสินาติ ‘‘อสุกเตฺถโร นาม อปฺปิโจฺฉ’’ติอาทีนิ วทเนฺตสุ – ‘‘กิํ ปน มยํ น อปฺปิจฺฉา’’ติอาทิวจเนน ปเรสํ คุณธํสนตาย ธํสินาฯ ตถารูปสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยมฺปิ อปฺปิจฺฉตาทิคุเณ ยุโตฺต’’ติ มญฺญมานา มนุสฺสา ทาตพฺพํ มญฺญนฺติฯ โส ปน ตโต ปฎฺฐาย วิญฺญูปุริสานํ จิตฺตํ อาราเธตุํ อสโกฺกโนฺต ตมฺหาปิ ลาภา ปริหายติฯ เอวํ ธํสิปุคฺคโล อตฺตโนปิ ปรสฺสปิ ลาภํ นาเสติเยวฯ
Dhaṃsināti ‘‘asukatthero nāma appiccho’’tiādīni vadantesu – ‘‘kiṃ pana mayaṃ na appicchā’’tiādivacanena paresaṃ guṇadhaṃsanatāya dhaṃsinā. Tathārūpassa vacanaṃ sutvā ‘‘ayampi appicchatādiguṇe yutto’’ti maññamānā manussā dātabbaṃ maññanti. So pana tato paṭṭhāya viññūpurisānaṃ cittaṃ ārādhetuṃ asakkonto tamhāpi lābhā parihāyati. Evaṃ dhaṃsipuggalo attanopi parassapi lābhaṃ nāsetiyeva.
ปกฺขนฺทินาติ ปกฺขนฺทจารินาฯ ปเรสํ กิจฺจานิปิ อตฺตโน กิจฺจานิ วิย ทเสฺสโนฺต ปาโตว ภิกฺขูสุ เจติยงฺคณาทีสุ วตฺตํ กตฺวา กมฺมฎฺฐานมนสิกาเรน โถกํ นิสีทิตฺวา อุฎฺฐาย คามํ ปวิสเนฺตสุ มุขํ โธวิตฺวา ปณฺฑุกาสาวปารุปนอกฺขิอญฺชนสีสมกฺขนาทีหิ อตฺตภาวํ มเณฺฑตฺวา สมฺมชฺชโนฺต วิย เทฺว ตโย สมฺมชฺชนิปหาเร ทตฺวา ทฺวารโกฎฺฐกาภิมุโข โหติฯ มนุสฺสา ปาโตว ‘‘เจติยํ วนฺทิสฺสาม, มาลาปูชํ กริสฺสามา’’ติ อาคตา ตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ วิหาโร อิมํ ทหรํ นิสฺสาย ปฎิชคฺคนํ ลภติ, อิมํ มา ปมชฺชิตฺถา’’ติ วตฺวา ตสฺส ทาตพฺพํ มญฺญนฺติฯ เอวรูเปน ปกฺขนฺทินาปิ สุชีวํฯ ปคเพฺภนาติ กายปาคพฺภิยาทีหิ สมนฺนาคเตนฯ สํกิลิเฎฺฐน ชีวิตนฺติ เอวํ ชีวิกํ กเปฺปตฺวา ชีวเนฺตน หิ ปุคฺคเลน สํกิลิเฎฺฐน หุตฺวา ชีวิตํ นาม โหติ, ตํ ทุชฺชีวิตํ ปาปเมวาติ อโตฺถฯ
Pakkhandināti pakkhandacārinā. Paresaṃ kiccānipi attano kiccāni viya dassento pātova bhikkhūsu cetiyaṅgaṇādīsu vattaṃ katvā kammaṭṭhānamanasikārena thokaṃ nisīditvā uṭṭhāya gāmaṃ pavisantesu mukhaṃ dhovitvā paṇḍukāsāvapārupanaakkhiañjanasīsamakkhanādīhi attabhāvaṃ maṇḍetvā sammajjanto viya dve tayo sammajjanipahāre datvā dvārakoṭṭhakābhimukho hoti. Manussā pātova ‘‘cetiyaṃ vandissāma, mālāpūjaṃ karissāmā’’ti āgatā taṃ disvā ‘‘ayaṃ vihāro imaṃ daharaṃ nissāya paṭijagganaṃ labhati, imaṃ mā pamajjitthā’’ti vatvā tassa dātabbaṃ maññanti. Evarūpena pakkhandināpi sujīvaṃ. Pagabbhenāti kāyapāgabbhiyādīhi samannāgatena. Saṃkiliṭṭhena jīvitanti evaṃ jīvikaṃ kappetvā jīvantena hi puggalena saṃkiliṭṭhena hutvā jīvitaṃ nāma hoti, taṃ dujjīvitaṃ pāpamevāti attho.
หิรีมตา จาติ หิโรตฺตปฺปสมฺปเนฺนน ปุคฺคเลน ทุชฺชีวํฯ โส หิ อมาตาทโยว ‘‘มาตา เม’’ติอาทีนิ อวตฺวา อธมฺมิเก ปจฺจเย คูถํ วิย ชิคุจฺฉโนฺต ธเมฺมน สเมน ปริเยสโนฺต สปทานํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิกํ กเปฺปโนฺต ลูขํ ชีวิกํ ชีวตีติ อโตฺถฯ สุจิคเวสินาติ สุจีนิ กายกมฺมาทีนิ คเวสเนฺตนฯ อลีเนนาติ ชีวิตวุตฺติมนลฺลีเนนฯ สุทฺธาชีเวน ปสฺสตาติ เอวรูโป หิ ปุคฺคโล สุทฺธาชีโว นาม โหติฯ เตน เอวํ สุทฺธาชีเวน ตเมว สุทฺธาชีวํ สารโต ปสฺสตา ลูขชีวิตวเสน ทุชฺชีวํ โหตีติ อโตฺถฯ
Hirīmatā cāti hirottappasampannena puggalena dujjīvaṃ. So hi amātādayova ‘‘mātā me’’tiādīni avatvā adhammike paccaye gūthaṃ viya jigucchanto dhammena samena pariyesanto sapadānaṃ piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappento lūkhaṃ jīvikaṃ jīvatīti attho. Sucigavesināti sucīni kāyakammādīni gavesantena. Alīnenāti jīvitavuttimanallīnena. Suddhājīvena passatāti evarūpo hi puggalo suddhājīvo nāma hoti. Tena evaṃ suddhājīvena tameva suddhājīvaṃ sārato passatā lūkhajīvitavasena dujjīvaṃ hotīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
จูฬสาริวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Cūḷasārivatthu chaṭṭhaṃ.
๗. ปญฺจอุปาสกวตฺถุ
7. Pañcaupāsakavatthu
โย ปาณนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจ อุปาสเก อารพฺภ กเถสิฯ
Yo pāṇanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañca upāsake ārabbha kathesi.
เตสุ หิ เอโก ปาณาติปาตาเวรมณิสิกฺขาปทเมว รกฺขติ, อิตเร อิตรานิฯ เต เอกทิวสํ ‘‘อหํ ทุกฺกรํ กโรมิ, ทุกฺกรํ รกฺขามี’’ติ วิวาทาปนฺนา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา เอกสีลมฺปิ กนิฎฺฐกํ อกตฺวา ‘‘สพฺพาเนว ทุรกฺขานี’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Tesu hi eko pāṇātipātāveramaṇisikkhāpadameva rakkhati, itare itarāni. Te ekadivasaṃ ‘‘ahaṃ dukkaraṃ karomi, dukkaraṃ rakkhāmī’’ti vivādāpannā satthu santikaṃ gantvā vanditvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ekasīlampi kaniṭṭhakaṃ akatvā ‘‘sabbāneva durakkhānī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๒๔๖.
246.
‘‘โย ปาณมติปาเตติ, มุสาวาทญฺจ ภาสติ;
‘‘Yo pāṇamatipāteti, musāvādañca bhāsati;
โลเก อทินฺนมาทิยติ, ปรทารญฺจ คจฺฉติฯ
Loke adinnamādiyati, paradārañca gacchati.
๒๔๗.
247.
‘‘สุราเมรยปานญฺจ , โย นโร อนุยุญฺชติ;
‘‘Surāmerayapānañca , yo naro anuyuñjati;
อิเธว เมโส โลกสฺมิํ, มูลํ ขณติ อตฺตโนฯ
Idheva meso lokasmiṃ, mūlaṃ khaṇati attano.
๒๔๘.
248.
‘‘เอวํ โภ ปุริส ชานาหิ, ปาปธมฺมา อสญฺญตา;
‘‘Evaṃ bho purisa jānāhi, pāpadhammā asaññatā;
มา ตํ โลโภ อธโมฺม จ, จิรํ ทุกฺขาย รนฺธยุ’’นฺติฯ
Mā taṃ lobho adhammo ca, ciraṃ dukkhāya randhayu’’nti.
ตตฺถ โย ปาณมติปาเตตีติ โย สาหตฺถิกาทีสุ ฉสุ ปโยเคสุ เอกปโยเคนาปิ ปรสฺส ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉินฺทติฯ มุสาวาทนฺติ ปเรสํ อตฺถภญฺชนกํ มุสาวาทญฺจ ภาสติฯ โลเก อทินฺนมาทิยตีติ อิมสฺมิํ สตฺตโลเก เถยฺยาวหาราทีสุ เอเกนปิ อวหาเรน ปรปริคฺคหิตํ อาทิยติฯ ปรทารญฺจ คจฺฉตีติ ปรสฺส รกฺขิตโคปิเตสุ ภเณฺฑสุ อปรชฺฌโนฺต อุปฺปถจารํ จรติฯ สุราเมรยปานนฺติ ยสฺส กสฺสจิ สุราย เจว เมรยสฺส จ ปานํฯ อนุยุญฺชตีติ เสวติ พหุลีกโรติฯ มูลํ ขณตีติ ติฎฺฐตุ ปรโลโก, โส ปน ปุคฺคโล อิธ โลกสฺมิํเยว เยน เขตฺตวตฺถุอาทินา มูเลน ปติฎฺฐเปยฺย, ตมฺปิ อฎฺฐเปตฺวา วา วิสฺสเชฺชตฺวา วา สุรํ ปิวโนฺต อตฺตโน มูลํ ขณติ, อนาโถ กปโณ หุตฺวา วิจรติฯ เอวํ, โภติ ปญฺจทุสฺสีลฺยกมฺมการกํ ปุคฺคลํ อาลปติฯ ปาปธมฺมาติ ลามกธมฺมาฯ อสญฺญตาติ กายสญฺญตาทิรหิตาฯ อเจตสาติปิ ปาโฐ, อจิตฺตกาติ อโตฺถฯ โลโภ อธโมฺม จาติ โลโภ เจว โทโส จฯ อุภยมฺปิ เหตํ อกุสลเมวฯ จิรํ ทุกฺขาย รนฺธยุนฺติ จิรกาลํ นิรยทุกฺขาทีนํ อตฺถาย ตํ เอเต ธมฺมา มา รเนฺธนฺตุ มา มเตฺถนฺตูติ อโตฺถฯ
Tattha yo pāṇamatipātetīti yo sāhatthikādīsu chasu payogesu ekapayogenāpi parassa jīvitindriyaṃ upacchindati. Musāvādanti paresaṃ atthabhañjanakaṃ musāvādañca bhāsati. Loke adinnamādiyatīti imasmiṃ sattaloke theyyāvahārādīsu ekenapi avahārena parapariggahitaṃ ādiyati. Paradārañca gacchatīti parassa rakkhitagopitesu bhaṇḍesu aparajjhanto uppathacāraṃ carati. Surāmerayapānanti yassa kassaci surāya ceva merayassa ca pānaṃ. Anuyuñjatīti sevati bahulīkaroti. Mūlaṃ khaṇatīti tiṭṭhatu paraloko, so pana puggalo idha lokasmiṃyeva yena khettavatthuādinā mūlena patiṭṭhapeyya, tampi aṭṭhapetvā vā vissajjetvā vā suraṃ pivanto attano mūlaṃ khaṇati, anātho kapaṇo hutvā vicarati. Evaṃ, bhoti pañcadussīlyakammakārakaṃ puggalaṃ ālapati. Pāpadhammāti lāmakadhammā. Asaññatāti kāyasaññatādirahitā. Acetasātipi pāṭho, acittakāti attho. Lobho adhammo cāti lobho ceva doso ca. Ubhayampi hetaṃ akusalameva. Ciraṃ dukkhāya randhayunti cirakālaṃ nirayadukkhādīnaṃ atthāya taṃ ete dhammā mā randhentu mā matthentūti attho.
เทสนาวสาเน เต ปญฺจ อุปาสกา โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิํสุ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne te pañca upāsakā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
ปญฺจอุปาสกวตฺถุ สตฺตมํฯ
Pañcaupāsakavatthu sattamaṃ.
๘. ติสฺสทหรวตฺถุ
8. Tissadaharavatthu
ททาติ เวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ติสฺสทหรํ นาม อารพฺภ กเถสิฯ
Dadātiveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto tissadaharaṃ nāma ārabbha kathesi.
โส กิร อนาถปิณฺฑิกสฺส คหปติโน วิสาขาย อุปาสิกายาติ ปญฺจนฺนํ อริยสาวกโกฎีนํ ทานํ นินฺทโนฺต วิจริ, อสทิสทานมฺปิ นินฺทิเยวฯ เตสํ เตสํ ทานเคฺค สีตลํ ลภิตฺวา ‘‘สีตล’’นฺติ นินฺทิ, อุณฺหํ ลภิตฺวา ‘‘อุณฺห’’นฺติ นินฺทิฯ อปฺปํ เทเนฺตปิ ‘‘กิํ อิเม อปฺปมตฺตกํ เทนฺตี’’ติ นินฺทิ, พหุํ เทเนฺตปิ ‘‘อิเมสํ เคเห ฐปนฎฺฐานํ มเญฺญ นตฺถิ, นนุ นาม ภิกฺขูนํ ยาปนมตฺตํ ทาตพฺพํ, เอตฺตกํ ยาคุภตฺตํ นิรตฺถกเมว วิสฺสชฺชตี’’ติ นินฺทิฯ อตฺตโน ปน ญาตเก อารพฺภ ‘‘อโห อมฺหากํ ญาตกานํ เคหํ จตูหิ ทิสาหิ อาคตาคตานํ ภิกฺขูนํ โอปานภูต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ปสํสํ ปวเตฺตสิฯ โส ปเนกสฺส โทวาริกสฺส ปุโตฺต ชนปทํ วิจรเนฺตหิ วฑฺฒกีหิ สทฺธิํ วิจรโนฺต สาวตฺถิํ ปตฺวา ปพฺพชิโตฯ อถ นํ ภิกฺขู เอวํ มนุสฺสานํ ทานาทีนิ นินฺทนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ปริคฺคณฺหิสฺสาม น’’นฺติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘อาวุโส, ตว ญาตกา กหํ วสนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกคาเม นามา’’ติ สุตฺวาว กติปเย ทหเร เปเสสุํฯ เต ตตฺถ คนฺตฺวา คามวาสิเกหิ อาสนสาลาย นิสีทาเปตฺวา กตสกฺการา ปุจฺฉิํสุ – ‘‘อิมมฺหา คามา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต ติโสฺส นาม ทหโร อตฺถิฯ ตสฺส กตเม ญาตกา’’ติ? มนุสฺสา ‘‘อิธ กุลเคหโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตทารโก นตฺถิ, กิํ นุ โข อิเม วทนฺตี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘ภเนฺต, เอโก โทวาริกปุโตฺต วฑฺฒกีหิ สทฺธิํ วิจริตฺวา ปพฺพชิโตติ สุโณม, ตํ สนฺธาย วเทถ มเญฺญ’’ติ อาหํสุฯ ทหรภิกฺขู ติสฺสสฺส ตตฺถ อิสฺสรญาตกานํ อภาวํ ญตฺวา สาวตฺถิํ คนฺตฺวา ‘‘อการณเมว, ภเนฺต, ติโสฺส วิลปโนฺต วิจรตี’’ติ ตํ ปวตฺติํ ภิกฺขูนํ อาโรเจสุํฯ ภิกฺขูปิ ตํ ตถาคตสฺส อาโรเจสุํฯ
So kira anāthapiṇḍikassa gahapatino visākhāya upāsikāyāti pañcannaṃ ariyasāvakakoṭīnaṃ dānaṃ nindanto vicari, asadisadānampi nindiyeva. Tesaṃ tesaṃ dānagge sītalaṃ labhitvā ‘‘sītala’’nti nindi, uṇhaṃ labhitvā ‘‘uṇha’’nti nindi. Appaṃ dentepi ‘‘kiṃ ime appamattakaṃ dentī’’ti nindi, bahuṃ dentepi ‘‘imesaṃ gehe ṭhapanaṭṭhānaṃ maññe natthi, nanu nāma bhikkhūnaṃ yāpanamattaṃ dātabbaṃ, ettakaṃ yāgubhattaṃ niratthakameva vissajjatī’’ti nindi. Attano pana ñātake ārabbha ‘‘aho amhākaṃ ñātakānaṃ gehaṃ catūhi disāhi āgatāgatānaṃ bhikkhūnaṃ opānabhūta’’ntiādīni vatvā pasaṃsaṃ pavattesi. So panekassa dovārikassa putto janapadaṃ vicarantehi vaḍḍhakīhi saddhiṃ vicaranto sāvatthiṃ patvā pabbajito. Atha naṃ bhikkhū evaṃ manussānaṃ dānādīni nindantaṃ disvā ‘‘pariggaṇhissāma na’’nti cintetvā, ‘‘āvuso, tava ñātakā kahaṃ vasantī’’ti pucchitvā ‘‘asukagāme nāmā’’ti sutvāva katipaye dahare pesesuṃ. Te tattha gantvā gāmavāsikehi āsanasālāya nisīdāpetvā katasakkārā pucchiṃsu – ‘‘imamhā gāmā nikkhamitvā pabbajito tisso nāma daharo atthi. Tassa katame ñātakā’’ti? Manussā ‘‘idha kulagehato nikkhamitvā pabbajitadārako natthi, kiṃ nu kho ime vadantī’’ti cintetvā, ‘‘bhante, eko dovārikaputto vaḍḍhakīhi saddhiṃ vicaritvā pabbajitoti suṇoma, taṃ sandhāya vadetha maññe’’ti āhaṃsu. Daharabhikkhū tissassa tattha issarañātakānaṃ abhāvaṃ ñatvā sāvatthiṃ gantvā ‘‘akāraṇameva, bhante, tisso vilapanto vicaratī’’ti taṃ pavattiṃ bhikkhūnaṃ ārocesuṃ. Bhikkhūpi taṃ tathāgatassa ārocesuṃ.
สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว วิกเตฺถโนฺต วิจรติ, ปุเพฺพปิ วิกตฺถโกว อโหสี’’ติ วตฺวา ภิกฺขูหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริตฺวา –
Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva vikatthento vicarati, pubbepi vikatthakova ahosī’’ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āharitvā –
‘‘พหุมฺปิ โส วิกเตฺถยฺย, อญฺญํ ชนปทํ คโต;
‘‘Bahumpi so vikattheyya, aññaṃ janapadaṃ gato;
อนฺวาคนฺตฺวาน ทูเสยฺย, ภุญฺช โภเค กฎาหกา’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๒๕) –
Anvāgantvāna dūseyya, bhuñja bhoge kaṭāhakā’’ti. (jā. 1.1.125) –
อิมํ กฎาหชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, โย หิ ปุคฺคโล ปเรหิ อปฺปเก วา พหุเก วา ลูเข วา ปณีเต วา ทิเนฺน อเญฺญสํ วา ทตฺวา อตฺตโน อทิเนฺน มงฺกุ โหติ, ตสฺส ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา มคฺคผลาทีนิ วา น อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Imaṃ kaṭāhajātakaṃ vitthāretvā, ‘‘bhikkhave, yo hi puggalo parehi appake vā bahuke vā lūkhe vā paṇīte vā dinne aññesaṃ vā datvā attano adinne maṅku hoti, tassa jhānaṃ vā vipassanaṃ vā maggaphalādīni vā na uppajjantī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๒๔๙.
249.
‘‘ททาติ เว ยถาสทฺธํ, ยถาปสาทนํ ชโน;
‘‘Dadāti ve yathāsaddhaṃ, yathāpasādanaṃ jano;
ตตฺถ โย จ มงฺกุ โหติ, ปเรสํ ปานโภชเน;
Tattha yo ca maṅku hoti, paresaṃ pānabhojane;
น โส ทิวา วา รตฺติํ วา, สมาธิมธิคจฺฉติฯ
Na so divā vā rattiṃ vā, samādhimadhigacchati.
๒๕๐.
250.
‘‘ยสฺส เจตํ สมุจฺฉินฺนํ, มูลฆจฺจํ สมูหตํ;
‘‘Yassa cetaṃ samucchinnaṃ, mūlaghaccaṃ samūhataṃ;
ส เว ทิวา วา รตฺติํ วา, สมาธิมธิคจฺฉตี’’ติฯ
Sa ve divā vā rattiṃ vā, samādhimadhigacchatī’’ti.
ตตฺถ ททาติ เว ยถาสทฺธนฺติ ลูขปณีตาทีสุ ยํกิญฺจิ เทโนฺต ชโน ยถาสทฺธํ อตฺตโน สทฺธานุรูปเมว เทติฯ ยถาปสาทนนฺติ เถรนวาทีสุ จสฺส ยสฺมิํ ยสฺมิํ ปสาโท อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เทโนฺต ยถาปสาทนํ อตฺตโน ปสาทานุรูปเมว เทติฯ ตตฺถาติ ตสฺมิํ ปรสฺส ทาเน ‘‘มยา อปฺปํ วา ลทฺธํ, ลูขํ วา ลทฺธ’’นฺติ มงฺกุภาวํ อาปชฺชติฯ สมาธินฺติ โส ปุคฺคโล ทิวา วา รตฺติํ วา อุปจารปฺปนาวเสน วา มคฺคผลวเสน วา สมาธิํ นาธิคจฺฉติฯ ยสฺส เจตนฺติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส เอตํ เอเกสุ ฐาเนสุ มงฺกุภาวสงฺขาตํ อกุสลํ สมุจฺฉินฺนํ มูลฆจฺจํ กตฺวา อรหตฺตมคฺคญาเณน สมูหตํ, โส วุตฺตปฺปการํ สมาธิํ อธิคจฺฉตีติ อโตฺถฯ
Tattha dadāti ve yathāsaddhanti lūkhapaṇītādīsu yaṃkiñci dento jano yathāsaddhaṃ attano saddhānurūpameva deti. Yathāpasādananti theranavādīsu cassa yasmiṃ yasmiṃ pasādo uppajjati, tassa dento yathāpasādanaṃ attano pasādānurūpameva deti. Tatthāti tasmiṃ parassa dāne ‘‘mayā appaṃ vā laddhaṃ, lūkhaṃ vā laddha’’nti maṅkubhāvaṃ āpajjati. Samādhinti so puggalo divā vā rattiṃ vā upacārappanāvasena vā maggaphalavasena vā samādhiṃ nādhigacchati. Yassa cetanti yassa puggalassa etaṃ ekesu ṭhānesu maṅkubhāvasaṅkhātaṃ akusalaṃ samucchinnaṃ mūlaghaccaṃ katvā arahattamaggañāṇena samūhataṃ, so vuttappakāraṃ samādhiṃ adhigacchatīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ติสฺสทหรวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Tissadaharavatthu aṭṭhamaṃ.
๙. ปญฺจอุปาสกวตฺถุ
9. Pañcaupāsakavatthu
นตฺถิ ราคสโม อคฺคีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจ อุปาสเก อารพฺภ กเถสิฯ
Natthirāgasamo aggīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañca upāsake ārabbha kathesi.
เต กิร ธมฺมํ โสตุกามา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิํสุฯ พุทฺธานญฺจ ‘‘อยํ ขตฺติโย, อยํ พฺราหฺมโณ, อยํ อโฑฺฒ, อยํ ทุคฺคโต, อิมสฺส อุฬารํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, อิมสฺส โน’’ติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติฯ ยํกิญฺจิ อารพฺภ ธมฺมํ เทเสโนฺต ธมฺมคารวํ ปุรกฺขตฺวา อากาสคงฺคํ โอตาเรโนฺต วิย เทเสติฯ เอวํ เทเสนฺตสฺส ปน ตถาคตสฺส สนฺติเก นิสินฺนานํ เตสํ เอโก นิสินฺนโกว นิทฺทายิ, เอโก องฺคุลิยา ภูมิํ ลิขโนฺต นิสีทิ, เอโก เอกํ รุกฺขํ จาเลโนฺต นิสีทิ, เอโก อากาสํ อุโลฺลเกโนฺต นิสีทิ, เอโก ปน สกฺกจฺจํ ธมฺมํ อโสฺสสิฯ
Te kira dhammaṃ sotukāmā vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Buddhānañca ‘‘ayaṃ khattiyo, ayaṃ brāhmaṇo, ayaṃ aḍḍho, ayaṃ duggato, imassa uḷāraṃ katvā dhammaṃ desessāmi, imassa no’’ti cittaṃ na uppajjati. Yaṃkiñci ārabbha dhammaṃ desento dhammagāravaṃ purakkhatvā ākāsagaṅgaṃ otārento viya deseti. Evaṃ desentassa pana tathāgatassa santike nisinnānaṃ tesaṃ eko nisinnakova niddāyi, eko aṅguliyā bhūmiṃ likhanto nisīdi, eko ekaṃ rukkhaṃ cālento nisīdi, eko ākāsaṃ ullokento nisīdi, eko pana sakkaccaṃ dhammaṃ assosi.
อานนฺทเตฺถโร สตฺถารํ พีชยมาโน เตสํ อาการํ โอโลเกโนฺต สตฺถารํ อาห – ‘‘ภเนฺต, ตุเมฺห อิเมสํ มหาเมฆคชฺชิตํ คชฺชนฺตา วิย ธมฺมํ เทเสถ, เอเต ปน ตุเมฺหสุปิ ธมฺมํ กเถเนฺตสุ อิทญฺจิทญฺจ กโรนฺตา นิสินฺนา’’ติฯ ‘‘อานนฺท, ตฺวํ เอเต น ชานาสี’’ติ? ‘‘อาม, น ชานามิ, ภเนฺต’’ติฯ เอเตสุ หิ โย เอส นิทฺทายโนฺต นิสิโนฺน, เอส ปญฺจ ชาติสตานิ สปฺปโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา โภเคสุ สีสํ ฐเปตฺวา นิทฺทายิ, อิทานิปิสฺส นิทฺทาย ติตฺติ นตฺถิ, นาสฺส กณฺณํ มม สโทฺท ปวิสตีติฯ กิํ ปน, ภเนฺต, ปฎิปาฎิยา กเถถ, อุทาหุ อนฺตรนฺตราติฯ อานนฺท, เอตสฺส หิ กาเลน มนุสฺสตฺตํ, กาเลน เทวตฺตํ, กาเลน นาคตฺตนฺติ เอวํ อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชนฺตสฺส อุปปตฺติโย สพฺพญฺญุตญฺญาเณนาปิ น สกฺกา ปริจฺฉินฺทิตุํฯ ปฎิปาฎิยา ปเนส ปญฺจ ชาติสตานิ นาคโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา นิทฺทายโนฺตปิ นิทฺทาย อติโตฺตเยวฯ องฺคุลิยา ภูมิํ ลิขโนฺต นิสินฺนปุริโสปิ ปญฺจ ชาติสตานิ คณฺฑุปฺปาทโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา ภูมิํ ขณิ, อิทานิปิ ภูมิํ ขณโนฺตว มม สทฺทํ น สุณาติฯ เอส รุกฺขํ จาเลโนฺต นิสินฺนปุริโสปิ ปฎิปาฎิยา ปญฺจ ชาติสตานิ มกฺกฎโยนิยํ นิพฺพตฺติ, อิทานิปิ ปุพฺพาจิณฺณวเสน รุกฺขํ จาเลติเยว, นาสฺส กณฺณํ มม สโทฺท ปวิสติฯ เอส อากาสํ อุโลฺลเกตฺวา นิสินฺนปุริโสปิ ปญฺจ ชาติสตานิ นกฺขตฺตปาฐโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อิทานิ ปุพฺพาจิณฺณวเสน อชฺชาปิ อากาสเมว อุโลฺลเกติ, นาสฺส กณฺณํ มม สโทฺท ปวิสติฯ เอส สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณโนฺต นิสินฺนปุริโส ปน ปฎิปาฎิยา ปญฺจ ชาติสตานิ ติณฺณํ เวทานํ ปารคู มนฺตชฺฌายกพฺราหฺมโณ หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อิทานิปิ มนฺตํ สํสนฺทโนฺต วิย สกฺกจฺจํ สุณาตีติฯ
Ānandatthero satthāraṃ bījayamāno tesaṃ ākāraṃ olokento satthāraṃ āha – ‘‘bhante, tumhe imesaṃ mahāmeghagajjitaṃ gajjantā viya dhammaṃ desetha, ete pana tumhesupi dhammaṃ kathentesu idañcidañca karontā nisinnā’’ti. ‘‘Ānanda, tvaṃ ete na jānāsī’’ti? ‘‘Āma, na jānāmi, bhante’’ti. Etesu hi yo esa niddāyanto nisinno, esa pañca jātisatāni sappayoniyaṃ nibbattitvā bhogesu sīsaṃ ṭhapetvā niddāyi, idānipissa niddāya titti natthi, nāssa kaṇṇaṃ mama saddo pavisatīti. Kiṃ pana, bhante, paṭipāṭiyā kathetha, udāhu antarantarāti. Ānanda, etassa hi kālena manussattaṃ, kālena devattaṃ, kālena nāgattanti evaṃ antarantarā uppajjantassa upapattiyo sabbaññutaññāṇenāpi na sakkā paricchindituṃ. Paṭipāṭiyā panesa pañca jātisatāni nāgayoniyaṃ nibbattitvā niddāyantopi niddāya atittoyeva. Aṅguliyā bhūmiṃ likhanto nisinnapurisopi pañca jātisatāni gaṇḍuppādayoniyaṃ nibbattitvā bhūmiṃ khaṇi, idānipi bhūmiṃ khaṇantova mama saddaṃ na suṇāti. Esa rukkhaṃ cālento nisinnapurisopi paṭipāṭiyā pañca jātisatāni makkaṭayoniyaṃ nibbatti, idānipi pubbāciṇṇavasena rukkhaṃ cāletiyeva, nāssa kaṇṇaṃ mama saddo pavisati. Esa ākāsaṃ ulloketvā nisinnapurisopi pañca jātisatāni nakkhattapāṭhako hutvā nibbatti, idāni pubbāciṇṇavasena ajjāpi ākāsameva ulloketi, nāssa kaṇṇaṃ mama saddo pavisati. Esa sakkaccaṃ dhammaṃ suṇanto nisinnapuriso pana paṭipāṭiyā pañca jātisatāni tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū mantajjhāyakabrāhmaṇo hutvā nibbatti, idānipi mantaṃ saṃsandanto viya sakkaccaṃ suṇātīti.
‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากํ ธมฺมเทสนา ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฎฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ติฎฺฐติ, กสฺมา อิเม ตุเมฺหสุปิ ธมฺมํ เทเสเนฺตสุ สกฺกจฺจํ น สุณนฺตี’’ติ? ‘‘อานนฺท, มม ธโมฺม สุสฺสวนีโยติ สญฺญํ กโรสิ มเญฺญ’’ติฯ ‘‘กิํ ปน, ภเนฺต, ทุสฺสวนีโย’’ติ? ‘‘อาม, อานนฺทา’’ติฯ ‘‘กสฺมา, ภเนฺต’’ติ ? ‘‘อานนฺท, พุโทฺธติ วา ธโมฺมติ วา สโงฺฆติ วา ปทํ อิเมหิ สเตฺตหิ อเนเกสุปิ กปฺปโกฎิสตสหเสฺสสุ อสุตปุพฺพํฯ ยสฺมา อิมํ ธมฺมํ โสตุํ น สโกฺกนฺตา อนมตเคฺค สํสาเร อิเม สตฺตา อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํเยว สุณนฺตา อาคตา, ตสฺมา สุราปานเกฬิมณฺฑลาทีสุ คายนฺตา นจฺจนฺตา วิจรนฺติ, ธมฺมํ โสตุํ น สโกฺกนฺตี’’ติฯ ‘‘กิํ นิสฺสาย ปเนเต น สโกฺกนฺติ, ภเนฺต’’ติ?
‘‘Bhante, tumhākaṃ dhammadesanā chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhati, kasmā ime tumhesupi dhammaṃ desentesu sakkaccaṃ na suṇantī’’ti? ‘‘Ānanda, mama dhammo sussavanīyoti saññaṃ karosi maññe’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, dussavanīyo’’ti? ‘‘Āma, ānandā’’ti. ‘‘Kasmā, bhante’’ti ? ‘‘Ānanda, buddhoti vā dhammoti vā saṅghoti vā padaṃ imehi sattehi anekesupi kappakoṭisatasahassesu asutapubbaṃ. Yasmā imaṃ dhammaṃ sotuṃ na sakkontā anamatagge saṃsāre ime sattā anekavihitaṃ tiracchānakathaṃyeva suṇantā āgatā, tasmā surāpānakeḷimaṇḍalādīsu gāyantā naccantā vicaranti, dhammaṃ sotuṃ na sakkontī’’ti. ‘‘Kiṃ nissāya panete na sakkonti, bhante’’ti?
อถสฺส สตฺถา, ‘‘อานนฺท, ราคํ นิสฺสาย โทสํ นิสฺสาย โมหํ นิสฺสาย ตณฺหํ นิสฺสาย น สโกฺกนฺติฯ ราคคฺคิสทิโส อคฺคิ นาม นตฺถิ, โส ฉาริกมฺปิ อเสเสตฺวา สเตฺต ทหติฯ กิญฺจาปิ สตฺตสูริยปาตุภาวํ นิสฺสาย อุปฺปโนฺน กปฺปวินาสโก อคฺคิปิ กิญฺจิ อนวเสเสตฺวาว โลกํ ทหติ, โส ปน อคฺคิ กทาจิเยว ทหติฯ ราคคฺคิโน อทหนกาโล นาม นตฺถิ, ตสฺมา ราคสโม วา อคฺคิ โทสสโม วา คโห โมหสมํ วา ชาลํ ตณฺหาสมา วา นที นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Athassa satthā, ‘‘ānanda, rāgaṃ nissāya dosaṃ nissāya mohaṃ nissāya taṇhaṃ nissāya na sakkonti. Rāgaggisadiso aggi nāma natthi, so chārikampi asesetvā satte dahati. Kiñcāpi sattasūriyapātubhāvaṃ nissāya uppanno kappavināsako aggipi kiñci anavasesetvāva lokaṃ dahati, so pana aggi kadāciyeva dahati. Rāgaggino adahanakālo nāma natthi, tasmā rāgasamo vā aggi dosasamo vā gaho mohasamaṃ vā jālaṃ taṇhāsamā vā nadī nāma natthī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๕๑.
251.
‘‘นตฺถิ ราคสโม อคฺคิ, นตฺถิ โทสสโม คโห;
‘‘Natthi rāgasamo aggi, natthi dosasamo gaho;
นตฺถิ โมหสมํ ชาลํ, นตฺถิ ตณฺหาสมา นที’’ติฯ
Natthi mohasamaṃ jālaṃ, natthi taṇhāsamā nadī’’ti.
ตตฺถ ราคสโมติ ธูมาทีสุ กิญฺจิ อทเสฺสตฺวา อโนฺตเยว อุฎฺฐาย ฌาปนวเสน ราเคน สโม อคฺคิ นาม นตฺถิฯ โทสสโมติ ยกฺขคหอชครคหกุมฺภิลคหาทโย เอกสฺมิํเยว อตฺตภาเว คณฺหิตุํ สโกฺกนฺติ, โทสคโห ปน สพฺพตฺถ เอกนฺตเมว คณฺหาตีติ โทเสน สโม คโห นาม นตฺถิฯ โมหสมนฺติ โอนนฺธนปริโยนนฺธนเฎฺฐน ปน โมหสมํ ชาลํ นาม นตฺถิฯ ตณฺหาสมาติ คงฺคาทีนํ นทีนํ ปุณฺณกาโลปิ อูนกาโลปิ สุกฺขกาโลปิ ปญฺญายติ, ตณฺหาย ปน ปุณฺณกาโล วา สุกฺขกาโล วา นตฺถิ, นิจฺจํ อูนาว ปญฺญายตีติ ทุปฺปูรณเฎฺฐน ตณฺหาย สมา นที นาม นตฺถีติ อโตฺถฯ
Tattha rāgasamoti dhūmādīsu kiñci adassetvā antoyeva uṭṭhāya jhāpanavasena rāgena samo aggi nāma natthi. Dosasamoti yakkhagahaajagaragahakumbhilagahādayo ekasmiṃyeva attabhāve gaṇhituṃ sakkonti, dosagaho pana sabbattha ekantameva gaṇhātīti dosena samo gaho nāma natthi. Mohasamanti onandhanapariyonandhanaṭṭhena pana mohasamaṃ jālaṃ nāma natthi. Taṇhāsamāti gaṅgādīnaṃ nadīnaṃ puṇṇakālopi ūnakālopi sukkhakālopi paññāyati, taṇhāya pana puṇṇakālo vā sukkhakālo vā natthi, niccaṃ ūnāva paññāyatīti duppūraṇaṭṭhena taṇhāya samā nadī nāma natthīti attho.
เทสนาวสาเน สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณโนฺต อุปาสโก โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne sakkaccaṃ dhammaṃ suṇanto upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
ปญฺจอุปาสกวตฺถุ นวมํฯ
Pañcaupāsakavatthu navamaṃ.
๑๐. เมณฺฑกเสฎฺฐิวตฺถุ
10. Meṇḍakaseṭṭhivatthu
สุทสฺสํ วชฺชนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ภทฺทิยนครํ นิสฺสาย ชาติยาวเน วิหรโนฺต เมณฺฑกเสฎฺฐิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Sudassaṃvajjanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bhaddiyanagaraṃ nissāya jātiyāvane viharanto meṇḍakaseṭṭhiṃ ārabbha kathesi.
สตฺถา กิร องฺคุตฺตราเปสุ จาริกํ จรโนฺต เมณฺฑกเสฎฺฐิโน จ, ภริยาย จสฺส จนฺทปทุมาย, ปุตฺตสฺส จ ธนญฺจยเสฎฺฐิโน, สุณิสาย จ สุมนเทวิยา, นตฺตาย จสฺส วิสาขาย, ทาสสฺส จ ปุณฺณสฺสาติ อิเมสํ โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ ทิสฺวา ภทฺทิยนครํ คนฺตฺวา ชาติยาวเน วิหาสิฯ เมณฺฑกเสฎฺฐิ สตฺถุ อาคมนํ อโสฺสสิฯ กสฺมา ปเนส เมณฺฑกเสฎฺฐิ นาม ชาโตติ? ตสฺส กิร ปจฺฉิมเคเห อฎฺฐกรีสมเตฺต ฐาเน หตฺถิอสฺสอุสภปมาณา สุวณฺณเมณฺฑกา ปถวิํ ภินฺทิตฺวา ปิฎฺฐิยา ปิฎฺฐิํ ปหรมานา อุฎฺฐหิํสุฯ เตสํ มุเขสุ ปญฺจวณฺณานํ สุตฺตานํ เคณฺฑุกา ปกฺขิตฺตา โหนฺติฯ สปฺปิเตลมธุผาณิตาทีหิ วา วตฺถจฺฉาทนหิรญฺญสุวณฺณาทีหิ วา อเตฺถ สติ เตสํ มุขโต เคณฺฑุเก อปเนนฺติ, เอกสฺสาปิ เมณฺฑกสฺส มุขโต ชมฺพุทีปวาสีนํ ปโหนกํ สปฺปิเตลมธุผาณิตวตฺถจฺฉาทนหิรญฺญสุวณฺณํ นิกฺขมติฯ ตโต ปฎฺฐาย เมณฺฑกเสฎฺฐีติ ปญฺญายิฯ
Satthā kira aṅguttarāpesu cārikaṃ caranto meṇḍakaseṭṭhino ca, bhariyāya cassa candapadumāya, puttassa ca dhanañcayaseṭṭhino, suṇisāya ca sumanadeviyā, nattāya cassa visākhāya, dāsassa ca puṇṇassāti imesaṃ sotāpattiphalūpanissayaṃ disvā bhaddiyanagaraṃ gantvā jātiyāvane vihāsi. Meṇḍakaseṭṭhi satthu āgamanaṃ assosi. Kasmā panesa meṇḍakaseṭṭhi nāma jātoti? Tassa kira pacchimagehe aṭṭhakarīsamatte ṭhāne hatthiassausabhapamāṇā suvaṇṇameṇḍakā pathaviṃ bhinditvā piṭṭhiyā piṭṭhiṃ paharamānā uṭṭhahiṃsu. Tesaṃ mukhesu pañcavaṇṇānaṃ suttānaṃ geṇḍukā pakkhittā honti. Sappitelamadhuphāṇitādīhi vā vatthacchādanahiraññasuvaṇṇādīhi vā atthe sati tesaṃ mukhato geṇḍuke apanenti, ekassāpi meṇḍakassa mukhato jambudīpavāsīnaṃ pahonakaṃ sappitelamadhuphāṇitavatthacchādanahiraññasuvaṇṇaṃ nikkhamati. Tato paṭṭhāya meṇḍakaseṭṭhīti paññāyi.
กิํ ปนสฺส ปุพฺพกมฺมนฺติ? วิปสฺสีพุทฺธกาเล กิร เอส อวโรชสฺส นาม กุฎุมฺพิกสฺส ภาคิเนโยฺย มาตุเลน สมานนาโม อวโรโช นาม อโหสิฯ อถสฺส มาตุโล สตฺถุ คนฺธกุฎิํ กาตุํ อารภิฯ โส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘มาตุล, อุโภปิ สเหว กโรมา’’ติ วตฺวา ‘‘อหํ อเญฺญหิ สทฺธิํ อสาธารณํ กตฺวา เอกโกว กริสฺสามี’’ติ เตน ปน ปฎิกฺขิตฺตกาเล ‘‘อิมสฺมิํ ฐาเน คนฺธกุฎิยา กตาย อิมสฺมิํ นาม ฐาเน กุญฺชรสาลํ นาม ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา อรญฺญโต ทพฺพสมฺภาเร อาหราเปตฺวา เอกํ ถมฺภํ สุวณฺณขจิตํ, เอกํ รชตขจิตํ, เอกํ มณิขจิตํ, เอกํ สตฺตรตนขจิตนฺติ เอวํ ตุลาสงฺฆาตทฺวารกวาฎวาตปานโคปานสีฉทนิฎฺฐกา สพฺพาปิ สุวณฺณาทิขจิตาว กาเรตฺวา คนฺธกุฎิยา สมฺมุขฎฺฐาเน ตถาคตสฺส สตฺตรตนมยํ กุญฺชรสาลํ กาเรสิฯ ตสฺสา อุปริ ฆนรตฺตสุวณฺณมยา กมฺพลา ปวาฬมยา สิขรถูปิกาโย อเหสุํฯ กุญฺชรสาลาย มเชฺฌ ฐาเน รตนมณฺฑปํ กาเรตฺวา ธมฺมาสนํ ปติฎฺฐาเปสิฯ ตสฺส ฆนรตฺตสุวณฺณมยา ปาทา อเหสุํ, ตถา จตโสฺส อฎนิโยฯ จตฺตาโร ปน สุวณฺณเมณฺฑเก การาเปตฺวา อาสนสฺส จตุนฺนํ ปาทานํ เหฎฺฐา ฐเปสิ, เทฺว เมณฺฑเก การาเปตฺวา ปาทปีฐกาย เหฎฺฐา ฐเปสิ, ฉ สุวณฺณเมณฺฑเก การาเปตฺวา มณฺฑปํ ปริกฺขิเปโนฺต ฐเปสิฯ ธมฺมาสนํ ปฐมํ สุตฺตมเยหิ รชฺชุเกหิ วายาเปตฺวา มเชฺฌ สุวณฺณสุตฺตมเยหิ อุปริ มุตฺตมเยหิ สุเตฺตหิ วายาเปสิฯ ตสฺส จนฺทนมโย อปสฺสโย อโหสิฯ เอวํ กุญฺชรสาลํ นิฎฺฐาเปตฺวา สาลามหํ กโรโนฺต อฎฺฐสฎฺฐีหิ ภิกฺขุสตสหเสฺสหิ สทฺธิํ สตฺถารํ นิมเนฺตตฺวา จตฺตาโร มาเส ทานํ ทตฺวา โอสานทิวเส ติจีวรํ อทาสิฯ ตตฺถ สงฺฆนวกสฺส สตสหสฺสคฺฆนิกํ ปาปุณิฯ
Kiṃ panassa pubbakammanti? Vipassībuddhakāle kira esa avarojassa nāma kuṭumbikassa bhāgineyyo mātulena samānanāmo avarojo nāma ahosi. Athassa mātulo satthu gandhakuṭiṃ kātuṃ ārabhi. So tassa santikaṃ gantvā, ‘‘mātula, ubhopi saheva karomā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ aññehi saddhiṃ asādhāraṇaṃ katvā ekakova karissāmī’’ti tena pana paṭikkhittakāle ‘‘imasmiṃ ṭhāne gandhakuṭiyā katāya imasmiṃ nāma ṭhāne kuñjarasālaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā araññato dabbasambhāre āharāpetvā ekaṃ thambhaṃ suvaṇṇakhacitaṃ, ekaṃ rajatakhacitaṃ, ekaṃ maṇikhacitaṃ, ekaṃ sattaratanakhacitanti evaṃ tulāsaṅghātadvārakavāṭavātapānagopānasīchadaniṭṭhakā sabbāpi suvaṇṇādikhacitāva kāretvā gandhakuṭiyā sammukhaṭṭhāne tathāgatassa sattaratanamayaṃ kuñjarasālaṃ kāresi. Tassā upari ghanarattasuvaṇṇamayā kambalā pavāḷamayā sikharathūpikāyo ahesuṃ. Kuñjarasālāya majjhe ṭhāne ratanamaṇḍapaṃ kāretvā dhammāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Tassa ghanarattasuvaṇṇamayā pādā ahesuṃ, tathā catasso aṭaniyo. Cattāro pana suvaṇṇameṇḍake kārāpetvā āsanassa catunnaṃ pādānaṃ heṭṭhā ṭhapesi, dve meṇḍake kārāpetvā pādapīṭhakāya heṭṭhā ṭhapesi, cha suvaṇṇameṇḍake kārāpetvā maṇḍapaṃ parikkhipento ṭhapesi. Dhammāsanaṃ paṭhamaṃ suttamayehi rajjukehi vāyāpetvā majjhe suvaṇṇasuttamayehi upari muttamayehi suttehi vāyāpesi. Tassa candanamayo apassayo ahosi. Evaṃ kuñjarasālaṃ niṭṭhāpetvā sālāmahaṃ karonto aṭṭhasaṭṭhīhi bhikkhusatasahassehi saddhiṃ satthāraṃ nimantetvā cattāro māse dānaṃ datvā osānadivase ticīvaraṃ adāsi. Tattha saṅghanavakassa satasahassagghanikaṃ pāpuṇi.
เอวํ วิปสฺสีพุทฺธกาเล ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ตโต จุโต เทเวสุ จ มนุเสฺสสุ จ สํสรโนฺต อิมสฺมิํ ภทฺทกเปฺป พาราณสิยํ มหาโภคกุเล นิพฺพตฺติตฺวา พาราณสิเสฎฺฐิ นาม อโหสิฯ โส เอกทิวสํ ราชูปฎฺฐานํ คจฺฉโนฺต ปุโรหิตํ ทิสฺวา ‘‘กิํ, อาจริย, นกฺขตฺตมุหุตฺตํ, อุปธาเรถา’’ติ อาหฯ อาม, อุปธาเรมิ, กิํ อญฺญํ อมฺหากํ กมฺมนฺติฯ เตน หิ กีทิสํ ชนปทจาริตฺตนฺติ? เอกํ ภยํ ภวิสฺสตีติฯ กิํ ภยํ นามาติ? ฉาตกภยํ เสฎฺฐีติฯ กทา ภวิสฺสตีติ? อิโต ติณฺณํ สํวจฺฉรานํ อจฺจเยนาติฯ ตํ สุตฺวา เสฎฺฐิ พหุํ กสิกมฺมํ กาเรตฺวา เคเห วิชฺชมานธเนนาปิ ธญฺญเมว คเหตฺวา อฑฺฒเตรสานิ โกฎฺฐสตานิ กาเรตฺวา สพฺพโกฎฺฐเก วีหีหิ ปริปูเรสิฯ โกเฎฺฐสุ อปฺปโหเนฺตสุ จาฎิอาทีนิ ปูเรตฺวา อวเสสํ ภูมิยํ อาวาเฎ กตฺวา นิขณิฯ นิธานาวเสสํ มตฺติกาย สทฺธิํ มทฺทิตฺวา ภิตฺติโย ลิมฺปาเปสิฯ
Evaṃ vipassībuddhakāle puññakammaṃ katvā tato cuto devesu ca manussesu ca saṃsaranto imasmiṃ bhaddakappe bārāṇasiyaṃ mahābhogakule nibbattitvā bārāṇasiseṭṭhi nāma ahosi. So ekadivasaṃ rājūpaṭṭhānaṃ gacchanto purohitaṃ disvā ‘‘kiṃ, ācariya, nakkhattamuhuttaṃ, upadhārethā’’ti āha. Āma, upadhāremi, kiṃ aññaṃ amhākaṃ kammanti. Tena hi kīdisaṃ janapadacārittanti? Ekaṃ bhayaṃ bhavissatīti. Kiṃ bhayaṃ nāmāti? Chātakabhayaṃ seṭṭhīti. Kadā bhavissatīti? Ito tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayenāti. Taṃ sutvā seṭṭhi bahuṃ kasikammaṃ kāretvā gehe vijjamānadhanenāpi dhaññameva gahetvā aḍḍhaterasāni koṭṭhasatāni kāretvā sabbakoṭṭhake vīhīhi paripūresi. Koṭṭhesu appahontesu cāṭiādīni pūretvā avasesaṃ bhūmiyaṃ āvāṭe katvā nikhaṇi. Nidhānāvasesaṃ mattikāya saddhiṃ madditvā bhittiyo limpāpesi.
โส อปเรน สมเยน ฉาตกภเย สมฺปเตฺต ยถานิกฺขิตฺตํ ธญฺญํ ปริภุญฺชโนฺต โกเฎฺฐสุ จ จาฎิอาทีสุ จ นิกฺขิตฺตธเญฺญ ปริกฺขีเณ ปริชเน ปโกฺกสาเปตฺวา อาห – ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, ปพฺพตปาทํ ปวิสิตฺวา ชีวนฺตา สุภิกฺขกาเล มม สนฺติกํ อาคนฺตุกามา อาคจฺฉถ, อนาคนฺตุกามา ตตฺถ ตเตฺถว ชีวถา’’ติฯ เต โรทมานา อสฺสุมุขา หุตฺวา เสฎฺฐิํ วนฺทิตฺวา ขมาเปตฺวา สตฺตาหํ นิสีทิตฺวา ตถา อกํสุฯ ตสฺส ปน สนฺติเก เวยฺยาวจฺจกโร เอโกว ปุโณฺณ นาม ทาโส โอหียิ, เตน สทฺธิํ เสฎฺฐิชายา เสฎฺฐิปุโตฺต เสฎฺฐิสุณิสาติ ปเญฺจว ชนา อเหสุํฯ เต ภูมิยํ อาวาเฎสุ นิหิตธเญฺญปิ ปริกฺขีเณ ภิตฺติมตฺติกํ ปาเตตฺวา เตเมตฺวา ตโต ลทฺธธเญฺญน ยาปยิํสุฯ อถสฺส ชายา ฉาตเก อวตฺถรเนฺต มตฺติกาย ขียมานาย ภิตฺติปาเทสุ อวสิฎฺฐมตฺติกํ ปาเตตฺวา เตเมตฺวา อฑฺฒาฬฺหกมตฺตํ วีหิํ ลภิตฺวา โกเฎฺฎตฺวา เอกํ ตณฺฑุลนาฬิํ คเหตฺวา ‘‘ฉาตกกาเล โจรา พหู โหนฺตี’’ติ โจรภเยน เอกสฺมิํ กุเฎ ปกฺขิปิตฺวา ปิทหิตฺวา ภูมิยํ นิขณิตฺวา ฐเปสิฯ อถ นํ เสฎฺฐิ ราชูปฎฺฐานโต อาคนฺตฺวา อาห – ‘‘ภเทฺท, ฉาโตมฺหิ, อตฺถิ กิญฺจี’’ติฯ สา วิชฺชมานํ ‘‘นตฺถี’’ติ อวตฺวา ‘‘เอกา ตณฺฑุลนาฬิ อตฺถี’’ติ อาหฯ ‘‘กหํ สา’’ติ? ‘‘โจรภเยน เม นิขณิตฺวา ฐปิตา’’ติฯ ‘‘เตน หิ นํ อุทฺธริตฺวา กิญฺจิ ปจาหี’’ติฯ ‘‘สเจ ยาคุํ ปจิสฺสามิ, เทฺว วาเร ลภิสฺสติฯ สเจ ภตฺตํ ปจิสฺสามิ, เอกวารเมว ลภิสฺสติ, กิํ ปจามิ, สามี’’ติ อาหฯ ‘‘อมฺหากํ อโญฺญ ปจฺจโย นตฺถิ, ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา มริสฺสาม, ภตฺตเมว ปจาหี’’ติฯ สา ภตฺตํ ปจิตฺวา ปญฺจ โกฎฺฐาเส กตฺวา เสฎฺฐิโน โกฎฺฐาสํ วเฑฺฒตฺวา ปุรโต ฐเปสิฯ
So aparena samayena chātakabhaye sampatte yathānikkhittaṃ dhaññaṃ paribhuñjanto koṭṭhesu ca cāṭiādīsu ca nikkhittadhaññe parikkhīṇe parijane pakkosāpetvā āha – ‘‘gacchatha, tātā, pabbatapādaṃ pavisitvā jīvantā subhikkhakāle mama santikaṃ āgantukāmā āgacchatha, anāgantukāmā tattha tattheva jīvathā’’ti. Te rodamānā assumukhā hutvā seṭṭhiṃ vanditvā khamāpetvā sattāhaṃ nisīditvā tathā akaṃsu. Tassa pana santike veyyāvaccakaro ekova puṇṇo nāma dāso ohīyi, tena saddhiṃ seṭṭhijāyā seṭṭhiputto seṭṭhisuṇisāti pañceva janā ahesuṃ. Te bhūmiyaṃ āvāṭesu nihitadhaññepi parikkhīṇe bhittimattikaṃ pātetvā temetvā tato laddhadhaññena yāpayiṃsu. Athassa jāyā chātake avattharante mattikāya khīyamānāya bhittipādesu avasiṭṭhamattikaṃ pātetvā temetvā aḍḍhāḷhakamattaṃ vīhiṃ labhitvā koṭṭetvā ekaṃ taṇḍulanāḷiṃ gahetvā ‘‘chātakakāle corā bahū hontī’’ti corabhayena ekasmiṃ kuṭe pakkhipitvā pidahitvā bhūmiyaṃ nikhaṇitvā ṭhapesi. Atha naṃ seṭṭhi rājūpaṭṭhānato āgantvā āha – ‘‘bhadde, chātomhi, atthi kiñcī’’ti. Sā vijjamānaṃ ‘‘natthī’’ti avatvā ‘‘ekā taṇḍulanāḷi atthī’’ti āha. ‘‘Kahaṃ sā’’ti? ‘‘Corabhayena me nikhaṇitvā ṭhapitā’’ti. ‘‘Tena hi naṃ uddharitvā kiñci pacāhī’’ti. ‘‘Sace yāguṃ pacissāmi, dve vāre labhissati. Sace bhattaṃ pacissāmi, ekavārameva labhissati, kiṃ pacāmi, sāmī’’ti āha. ‘‘Amhākaṃ añño paccayo natthi, bhattaṃ bhuñjitvā marissāma, bhattameva pacāhī’’ti. Sā bhattaṃ pacitvā pañca koṭṭhāse katvā seṭṭhino koṭṭhāsaṃ vaḍḍhetvā purato ṭhapesi.
ตสฺมิํ ขเณ คนฺธมาทนปพฺพเต ปเจฺจกพุโทฺธ สมาปตฺติโต วุฎฺฐาติฯ อโนฺตสมาปตฺติยํ กิร สมาปตฺติพเลน ชิฆจฺฉา น พาธติฯ สมาปตฺติโต วุฎฺฐิตานํ ปน พลวตี หุตฺวา อุทรปฎลํ ฑยฺหนฺตี วิย อุปฺปชฺชติฯ ตสฺมา เต ลภนฎฺฐานํ โอโลเกตฺวา คจฺฉนฺติฯ ตํ ทิวสญฺจ เตสํ ทานํ ทตฺวา เสนาปติฎฺฐานาทีสุ อญฺญตรสมฺปตฺติํ ลภนฺติฯ ตสฺมา โสปิ ทิเพฺพน จกฺขุนา โอโลเกโนฺต ‘‘สกลชมฺพุทีเป ฉาตกภยํ อุปฺปนฺนํ, เสฎฺฐิเคเห จ ปญฺจนฺนํ ชนานํ นาฬิโกทโนว ปโกฺก, สทฺธา นุ โข เอเต, สกฺขิสฺสนฺติ วา มม สงฺคหํ กาตุ’’นฺติ เตสํ สทฺธภาวญฺจ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถภาวญฺจ ทิสฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหาเสฎฺฐิสฺส ปุรโต ทฺวาเร ฐิตเมว อตฺตานํ ทเสฺสสิฯ โส ตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิโตฺต ‘‘ปุเพฺพปิ มยา ทานสฺส อทินฺนตฺตา เอวรูปํ ฉาตกํ ทิฎฺฐํ, อิทํ โข ปน ภตฺตํ มํ เอกทิวสเมว รเกฺขยฺยฯ อยฺยสฺส ปน ทินฺนํ อเนกาสุ กปฺปโกฎีสุ มม หิตสุขาวหํ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ ภตฺตปาติํ อปเนตฺวา ปเจฺจกพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา อาสเน นิสินฺนสฺส ปาเท โธวิตฺวา สุวณฺณปาทปีเฐ ฐเปตฺวา ภตฺตปาติมาทาย ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปเตฺต โอกิริฯ อุปฑฺฒาวเสเส ภเตฺต ปเจฺจกพุโทฺธ หเตฺถน ปตฺตํ ปิทหิฯ อถ นํ, ‘‘ภเนฺต, เอกาย ตณฺฑุลนาฬิยา ปญฺจนฺนํ ชนานํ ปกฺกโอทนสฺส อยํ เอโก โกฎฺฐาโส, อิมํ ทฺวิธา กาตุํ น สกฺกาฯ มา มยฺหํ อิธโลเก สงฺคหํ กโรถ, อหํ นิรวเสสํ ทาตุกาโมมฺหี’’ติ วตฺวา สพฺพํ ภตฺตมทาสิฯ ทตฺวา จ ปน ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิ, ‘‘มา, ภเนฺต, ปุน นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน เอวรูปํ ฉาตกภยํ อทฺทสํ, อิโต ปฎฺฐาย สกลชมฺพุทีปวาสีนํ พีชภตฺตํ ทาตุํ สมโตฺถ ภเวยฺยํ, สหเตฺถน กมฺมํ กตฺวา ชีวิกํ น กเปฺปยฺยํ, อฑฺฒเตรส โกฎฺฐสตานิ โสธาเปตฺวา สีสํ นฺหายิตฺวา เตสํ ทฺวาเร นิสีทิตฺวา อุทฺธํ โอโลกิตกฺขเณเยว เม รตฺตสาลิธารา ปติตฺวา สพฺพโกเฎฺฐ ปูเรยฺยุํฯ นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน จ อยเมว ภริยา, อยเมว ปุโตฺต, อยเมว สุณิสา, อยเมว ทาโส โหตู’’ติฯ
Tasmiṃ khaṇe gandhamādanapabbate paccekabuddho samāpattito vuṭṭhāti. Antosamāpattiyaṃ kira samāpattibalena jighacchā na bādhati. Samāpattito vuṭṭhitānaṃ pana balavatī hutvā udarapaṭalaṃ ḍayhantī viya uppajjati. Tasmā te labhanaṭṭhānaṃ oloketvā gacchanti. Taṃ divasañca tesaṃ dānaṃ datvā senāpatiṭṭhānādīsu aññatarasampattiṃ labhanti. Tasmā sopi dibbena cakkhunā olokento ‘‘sakalajambudīpe chātakabhayaṃ uppannaṃ, seṭṭhigehe ca pañcannaṃ janānaṃ nāḷikodanova pakko, saddhā nu kho ete, sakkhissanti vā mama saṅgahaṃ kātu’’nti tesaṃ saddhabhāvañca saṅgahaṃ kātuṃ samatthabhāvañca disvā pattacīvaramādāya mahāseṭṭhissa purato dvāre ṭhitameva attānaṃ dassesi. So taṃ disvā pasannacitto ‘‘pubbepi mayā dānassa adinnattā evarūpaṃ chātakaṃ diṭṭhaṃ, idaṃ kho pana bhattaṃ maṃ ekadivasameva rakkheyya. Ayyassa pana dinnaṃ anekāsu kappakoṭīsu mama hitasukhāvahaṃ bhavissatī’’ti taṃ bhattapātiṃ apanetvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā gehaṃ pavesetvā āsane nisinnassa pāde dhovitvā suvaṇṇapādapīṭhe ṭhapetvā bhattapātimādāya paccekabuddhassa patte okiri. Upaḍḍhāvasese bhatte paccekabuddho hatthena pattaṃ pidahi. Atha naṃ, ‘‘bhante, ekāya taṇḍulanāḷiyā pañcannaṃ janānaṃ pakkaodanassa ayaṃ eko koṭṭhāso, imaṃ dvidhā kātuṃ na sakkā. Mā mayhaṃ idhaloke saṅgahaṃ karotha, ahaṃ niravasesaṃ dātukāmomhī’’ti vatvā sabbaṃ bhattamadāsi. Datvā ca pana patthanaṃ paṭṭhapesi, ‘‘mā, bhante, puna nibbattanibbattaṭṭhāne evarūpaṃ chātakabhayaṃ addasaṃ, ito paṭṭhāya sakalajambudīpavāsīnaṃ bījabhattaṃ dātuṃ samattho bhaveyyaṃ, sahatthena kammaṃ katvā jīvikaṃ na kappeyyaṃ, aḍḍhaterasa koṭṭhasatāni sodhāpetvā sīsaṃ nhāyitvā tesaṃ dvāre nisīditvā uddhaṃ olokitakkhaṇeyeva me rattasālidhārā patitvā sabbakoṭṭhe pūreyyuṃ. Nibbattanibbattaṭṭhāne ca ayameva bhariyā, ayameva putto, ayameva suṇisā, ayameva dāso hotū’’ti.
ภริยาปิสฺส ‘‘มม สามิเก ชิฆจฺฉาย ปีฬิยมาเน น สกฺกา มยา ภุญฺชิตุ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา อตฺตโน โกฎฺฐาสํ ปเจฺจกพุทฺธสฺส ทตฺวา ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิ, ‘‘ภเนฺต, อิทานิ นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน เอวรูปํ ฉาตกภยํ น ปเสฺสยฺยํ, ภตฺตถาลิกํ ปุรโต กตฺวา สกลชมฺพุทีปวาสีนํ ภตฺตํ เทนฺติยาปิ จ เม ยาว น อุฎฺฐหิสฺสามิ, ตาว คหิตคหิตฎฺฐานํ ปูริตเมว โหตุฯ อยเมว สามิโก, อยเมว ปุโตฺต, อยเมว สุณิสา, อยเมว ทาโส โหตู’’ติฯ ปุโตฺตปิสฺส อตฺตโน โกฎฺฐาสํ ปเจฺจกพุทฺธสฺส ทตฺวา ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิ, ‘‘ภเนฺต, อิโต ปฎฺฐาย เอวรูปํ ฉาตกภยํ น ปเสฺสยฺยํ, เอกญฺจ เม สหสฺสถวิกํ คเหตฺวา สกลชมฺพุทีปวาสีนํ กหาปณํ เทนฺตสฺสาปิ อยํ สหสฺสถวิกา ปริปุณฺณาว โหตุ, อิเมเยว มาตาปิตโร โหนฺตุ, อยํ ภริยา, อยํ ทาโส โหตู’’ติฯ
Bhariyāpissa ‘‘mama sāmike jighacchāya pīḷiyamāne na sakkā mayā bhuñjitu’’nti cintetvā attano koṭṭhāsaṃ paccekabuddhassa datvā patthanaṃ paṭṭhapesi, ‘‘bhante, idāni nibbattanibbattaṭṭhāne evarūpaṃ chātakabhayaṃ na passeyyaṃ, bhattathālikaṃ purato katvā sakalajambudīpavāsīnaṃ bhattaṃ dentiyāpi ca me yāva na uṭṭhahissāmi, tāva gahitagahitaṭṭhānaṃ pūritameva hotu. Ayameva sāmiko, ayameva putto, ayameva suṇisā, ayameva dāso hotū’’ti. Puttopissa attano koṭṭhāsaṃ paccekabuddhassa datvā patthanaṃ paṭṭhapesi, ‘‘bhante, ito paṭṭhāya evarūpaṃ chātakabhayaṃ na passeyyaṃ, ekañca me sahassathavikaṃ gahetvā sakalajambudīpavāsīnaṃ kahāpaṇaṃ dentassāpi ayaṃ sahassathavikā paripuṇṇāva hotu, imeyeva mātāpitaro hontu, ayaṃ bhariyā, ayaṃ dāso hotū’’ti.
สุณิสาปิสฺส อตฺตโน โกฎฺฐาสํ ปเจฺจกพุทฺธสฺส ทตฺวา ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิ, ‘‘อิโต ปฎฺฐาย เอวรูปํ ฉาตกภยํ น ปเสฺสยฺยํ, เอกญฺจ เม ธญฺญปิฎกํ ปุรโต ฐเปตฺวา สกลชมฺพุทีปวาสีนํ พีชภตฺตํ เทนฺติยาปิ ขีณภาโว มา ปญฺญายิตฺถ, นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฎฺฐาเน อิเมเยว สสุรา โหนฺตุ, อยเมว สามิโก, อยเมว ทาโส โหตู’’ติฯ ทาโสปิ อตฺตโน โกฎฺฐาสํ ปเจฺจกพุทฺธสฺส ทตฺวา ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิ , ‘‘อิโต ปฎฺฐาย เอวรูปํ ฉาตกภยํ น ปเสฺสยฺยํ, สเพฺพ อิเม สามิกา โหนฺตุ, กสนฺตสฺส จ เม อิโต ติโสฺส, เอโตฺต ติโสฺส, มเชฺฌ เอกาติ ทารุอมฺพณมตฺตา สตฺต สตฺต สีตาโย คจฺฉนฺตู’’ติฯ โส ตํ ทิวสํ เสนาปติฎฺฐานํ ปเตฺถตฺวา ลทฺธุํ สมโตฺถปิ สามิเกสุ สิเนเหน ‘‘อิเมเยว เม สามิกา โหนฺตู’’ติ ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิฯ ปเจฺจกพุโทฺธ สเพฺพสมฺปิ วจนาวสาเน ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา –
Suṇisāpissa attano koṭṭhāsaṃ paccekabuddhassa datvā patthanaṃ paṭṭhapesi, ‘‘ito paṭṭhāya evarūpaṃ chātakabhayaṃ na passeyyaṃ, ekañca me dhaññapiṭakaṃ purato ṭhapetvā sakalajambudīpavāsīnaṃ bījabhattaṃ dentiyāpi khīṇabhāvo mā paññāyittha, nibbattanibbattaṭṭhāne imeyeva sasurā hontu, ayameva sāmiko, ayameva dāso hotū’’ti. Dāsopi attano koṭṭhāsaṃ paccekabuddhassa datvā patthanaṃ paṭṭhapesi , ‘‘ito paṭṭhāya evarūpaṃ chātakabhayaṃ na passeyyaṃ, sabbe ime sāmikā hontu, kasantassa ca me ito tisso, etto tisso, majjhe ekāti dāruambaṇamattā satta satta sītāyo gacchantū’’ti. So taṃ divasaṃ senāpatiṭṭhānaṃ patthetvā laddhuṃ samatthopi sāmikesu sinehena ‘‘imeyeva me sāmikā hontū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddho sabbesampi vacanāvasāne ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā –
‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;
‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;
สเพฺพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, จโนฺท ปนฺนรโส ยถาฯ
Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā.
‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;
‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;
สเพฺพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา, มณิ โชติรโส ยถา’’ติฯ –
Sabbe pūrentu saṅkappā, maṇi jotiraso yathā’’ti. –
ปเจฺจกพุทฺธคาถาหิ อนุโมทนํ กตฺวา ‘‘มยา อิเมสํ จิตฺตํ ปสาเทตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘ยาว คนฺธมาทนปพฺพตา อิเม มํ ปสฺสนฺตู’’ติ อธิฎฺฐหิตฺวา ปกฺกามิฯ เตปิ โอโลเกตฺวาว อฎฺฐํสุฯ โส คนฺตฺวา ตํ ภตฺตํ ปญฺจหิ ปเจฺจกพุทฺธสเตหิ สทฺธิํ สํวิภชิฯ ตํ ตสฺสานุภาเวน สเพฺพสมฺปิ ปโหติฯ เต โอโลเกนฺตาเยว อฎฺฐํสุฯ
Paccekabuddhagāthāhi anumodanaṃ katvā ‘‘mayā imesaṃ cittaṃ pasādetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘yāva gandhamādanapabbatā ime maṃ passantū’’ti adhiṭṭhahitvā pakkāmi. Tepi oloketvāva aṭṭhaṃsu. So gantvā taṃ bhattaṃ pañcahi paccekabuddhasatehi saddhiṃ saṃvibhaji. Taṃ tassānubhāvena sabbesampi pahoti. Te olokentāyeva aṭṭhaṃsu.
อติกฺกเนฺต ปน มชฺฌนฺหิเก เสฎฺฐิภริยา อุกฺขลิํ โธวิตฺวา ปิทหิตฺวา ฐเปสิฯ เสฎฺฐิปิ ชิฆจฺฉาย ปีฬิโต นิปชฺชิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิฯ โส สายเนฺห ปพุชฺฌิตฺวา ภริยํ อาห – ‘‘ภเทฺท, อติวิย ฉาโตมฺหิ, อตฺถิ นุ โข อุกฺขลิยา ตเล ฌามกสิตฺถานี’’ติฯ สา โธวิตฺวา อุกฺขลิยา ฐปิตภาวํ ชานนฺตีปิ ‘‘นตฺถี’’ติ อวตฺวา ‘‘อุกฺขลิํ วิวริตฺวา อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ อุฎฺฐาย อุกฺขลิมูลํ คนฺตฺวา อุกฺขลิํ วิวริ, ตาวเทว สุมนมกุลสทิสวณฺณสฺส ภตฺตสฺส ปูรา อุกฺขลิ ปิธานํ อุกฺขิปิตฺวา อฎฺฐาสิฯ สา ตํ ทิสฺวาว ปีติยา ผุฎฺฐสรีรา เสฎฺฐิํ อาห – ‘‘อุเฎฺฐหิ, สามิ, อหํ อุกฺขลิํ โธวิตฺวา ปิทหิํ, สา ปน สุมนมกุลสทิสวณฺณสฺส ภตฺตสฺส ปูรา, ปุญฺญานิ นาม กตฺตพฺพรูปานิ, ทานํ นาม กตฺตพฺพยุตฺตกํฯ อุเฎฺฐหิ, สามิ, ภุญฺชสฺสู’’ติฯ สา ทฺวินฺนํ ปิตาปุตฺตานํ ภตฺตํ อทาสิฯ เตสุ สุตฺวา อุฎฺฐิเตสุ สุณิสาย สทฺธิํ นิสีทิตฺวา ภุญฺชิตฺวา ปุณฺณสฺส ภตฺตํ อทาสิฯ คหิตคหิตฎฺฐานํ น ขียติ, กฎจฺฉุนา สกิํ คหิตฎฺฐานเมว ปญฺญายติฯ ตํทิวสเมว โกฎฺฐาทโย ปุเพฺพ ปูริตนิยาเมเนว ปุน ปูรยิํสุฯ ‘‘เสฎฺฐิสฺส เคเห ภตฺตํ อุปฺปนฺนํ, พีชภเตฺตหิ อตฺถิกา อาคนฺตฺวา คณฺหนฺตู’’ติ นคเร โฆสนํ กาเรสิฯ มนุสฺสา ตสฺส เคหโต พีชภตฺตํ คณฺหิํสุฯ สกลชมฺพุทีปวาสิโน ตํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิํสุเยวฯ
Atikkante pana majjhanhike seṭṭhibhariyā ukkhaliṃ dhovitvā pidahitvā ṭhapesi. Seṭṭhipi jighacchāya pīḷito nipajjitvā niddaṃ okkami. So sāyanhe pabujjhitvā bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde, ativiya chātomhi, atthi nu kho ukkhaliyā tale jhāmakasitthānī’’ti. Sā dhovitvā ukkhaliyā ṭhapitabhāvaṃ jānantīpi ‘‘natthī’’ti avatvā ‘‘ukkhaliṃ vivaritvā ācikkhissāmī’’ti uṭṭhāya ukkhalimūlaṃ gantvā ukkhaliṃ vivari, tāvadeva sumanamakulasadisavaṇṇassa bhattassa pūrā ukkhali pidhānaṃ ukkhipitvā aṭṭhāsi. Sā taṃ disvāva pītiyā phuṭṭhasarīrā seṭṭhiṃ āha – ‘‘uṭṭhehi, sāmi, ahaṃ ukkhaliṃ dhovitvā pidahiṃ, sā pana sumanamakulasadisavaṇṇassa bhattassa pūrā, puññāni nāma kattabbarūpāni, dānaṃ nāma kattabbayuttakaṃ. Uṭṭhehi, sāmi, bhuñjassū’’ti. Sā dvinnaṃ pitāputtānaṃ bhattaṃ adāsi. Tesu sutvā uṭṭhitesu suṇisāya saddhiṃ nisīditvā bhuñjitvā puṇṇassa bhattaṃ adāsi. Gahitagahitaṭṭhānaṃ na khīyati, kaṭacchunā sakiṃ gahitaṭṭhānameva paññāyati. Taṃdivasameva koṭṭhādayo pubbe pūritaniyāmeneva puna pūrayiṃsu. ‘‘Seṭṭhissa gehe bhattaṃ uppannaṃ, bījabhattehi atthikā āgantvā gaṇhantū’’ti nagare ghosanaṃ kāresi. Manussā tassa gehato bījabhattaṃ gaṇhiṃsu. Sakalajambudīpavāsino taṃ nissāya jīvitaṃ labhiṃsuyeva.
โส ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เทวมนุเสฺสสุ สํสรโนฺต อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท ภทฺทิยนคเร เสฎฺฐิกุเล นิพฺพตฺติฯ ภริยาปิสฺส มหาโภคกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา ตเสฺสว เคหํ อคมาสิฯ ตสฺส ตํ ปุพฺพกมฺมํ นิสฺสาย ปจฺฉาเคเห ปุเพฺพ วุตฺตปฺปการา เมณฺฑกา อุฎฺฐหิํสุฯ ปุโตฺตปิ เนสํ ปุโตฺตว, สุณิสา สุณิสาว, ทาโส ทาโสว อโหสิฯ อเถกทิวสํ เสฎฺฐิ อตฺตโน ปุญฺญํ วีมํสิตุกาโม อฑฺฒเตรสานิ โกฎฺฐสตานิ โสธาเปตฺวา สีสํ นฺหาโต ทฺวาเร นิสีทิตฺวา อุทฺธํ โอโลเกสิฯ สพฺพานิปิ วุตฺตปฺปการานํ รตฺตสาลีนํ ปูรยิํสุฯ โส เสสานมฺปิ ปุญฺญานิ วีมํสิตุกาโม ภริยญฺจ ปุตฺตาทโย จ ‘‘ตุมฺหากมฺปิ ปุญฺญานิ วีมํสิสฺสถา’’ติ อาหฯ
So tato cuto devaloke nibbattitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde bhaddiyanagare seṭṭhikule nibbatti. Bhariyāpissa mahābhogakule nibbattitvā vayappattā tasseva gehaṃ agamāsi. Tassa taṃ pubbakammaṃ nissāya pacchāgehe pubbe vuttappakārā meṇḍakā uṭṭhahiṃsu. Puttopi nesaṃ puttova, suṇisā suṇisāva, dāso dāsova ahosi. Athekadivasaṃ seṭṭhi attano puññaṃ vīmaṃsitukāmo aḍḍhaterasāni koṭṭhasatāni sodhāpetvā sīsaṃ nhāto dvāre nisīditvā uddhaṃ olokesi. Sabbānipi vuttappakārānaṃ rattasālīnaṃ pūrayiṃsu. So sesānampi puññāni vīmaṃsitukāmo bhariyañca puttādayo ca ‘‘tumhākampi puññāni vīmaṃsissathā’’ti āha.
อถสฺส ภริยา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตเสฺสว ตณฺฑุเล มินาเปตฺวา เตหิ ภตฺตํ ปจาเปตฺวา ทฺวารโกฎฺฐเก ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิตฺวา สุวณฺณกฎจฺฉุํ อาทาย ‘‘ภเตฺตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ โฆสาเปตฺวา อาคตาคตานํ อุปนีตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิฯ สกลทิวสมฺปิ เทนฺติยา กฎจฺฉุนา คหิตฎฺฐานเมว ปญฺญายติฯ ตสฺสา ปน ปุริมพุทฺธานมฺปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วามหเตฺถน อุกฺขลิํ ทกฺขิณหเตฺถน กฎจฺฉุํ คเหตฺวา เอวเมว ปเตฺต ปูเรตฺวา ภตฺตสฺส ทินฺนตฺตา วามหตฺถตลํ ปูเรตฺวา ปทุมลกฺขณํ นิพฺพตฺติ, ทกฺขิณหตฺถตลํ ปูเรตฺวา จนฺทลกฺขณํ นิพฺพตฺติฯ ยสฺมา ปน วามหตฺถโต ธมฺมกรณํ อาทาย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ททมานา อปราปรํ วิจริ, เตนสฺสา ทกฺขิณปาทตลํ ปูเรตฺวา จนฺทลกฺขณํ นิพฺพตฺติ, วามปาทตลํ ปูเรตฺวา ปทุมลกฺขณํ นิพฺพตฺติฯ ตสฺสา อิมินา การเณน จนฺทปทุมาติ นามํ กริํสุฯ
Athassa bhariyā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā mahājanassa passantasseva taṇḍule mināpetvā tehi bhattaṃ pacāpetvā dvārakoṭṭhake paññattāsane nisīditvā suvaṇṇakaṭacchuṃ ādāya ‘‘bhattena atthikā āgacchantū’’ti ghosāpetvā āgatāgatānaṃ upanītabhājanāni pūretvā adāsi. Sakaladivasampi dentiyā kaṭacchunā gahitaṭṭhānameva paññāyati. Tassā pana purimabuddhānampi bhikkhusaṅghassa vāmahatthena ukkhaliṃ dakkhiṇahatthena kaṭacchuṃ gahetvā evameva patte pūretvā bhattassa dinnattā vāmahatthatalaṃ pūretvā padumalakkhaṇaṃ nibbatti, dakkhiṇahatthatalaṃ pūretvā candalakkhaṇaṃ nibbatti. Yasmā pana vāmahatthato dhammakaraṇaṃ ādāya bhikkhusaṅghassa udakaṃ parissāvetvā dadamānā aparāparaṃ vicari, tenassā dakkhiṇapādatalaṃ pūretvā candalakkhaṇaṃ nibbatti, vāmapādatalaṃ pūretvā padumalakkhaṇaṃ nibbatti. Tassā iminā kāraṇena candapadumāti nāmaṃ kariṃsu.
ปุโตฺตปิสฺส สีสํ นฺหาโต สหสฺสถวิกํ อาทาย ‘‘กหาปเณหิ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ วตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิฯ ถวิกาย กหาปณสหสฺสํ อโหสิเยวฯ สุณิสาปิสฺส สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา วีหิปิฎกํ อาทาย อากาสงฺคเณ นิสินฺนา ‘‘พีชภเตฺตหิ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ วตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา อทาสิฯ ปิฎกํ ยถาปูริตเมว อโหสิฯ ทาโสปิสฺส สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา สุวณฺณยุเคสุ สุวณฺณโยเตฺตหิ โคเณ โยเชตฺวา สุวณฺณปโตทยฎฺฐิํ อาทาย ทฺวินฺนํ โคณานํ คนฺธปญฺจงฺคุลิกานิ ทตฺวา วิสาเณสุ สุวณฺณโกสเก ปฎิมุญฺจิตฺวา เขตฺตํ คนฺตฺวา ปาเชสิฯ อิโต ติโสฺส, เอโตฺต ติโสฺส, มเชฺฌ เอกาติ สตฺต สีตา ภิชฺชิตฺวา อคมํสุฯ ชมฺพุทีปวาสิโน ภตฺตพีชหิรญฺญสุวณฺณาทีสุ ยถารุจิตํ เสฎฺฐิเคหโตเยว คณฺหิํสุฯ อิเม ปญฺจ มหาปุญฺญาฯ
Puttopissa sīsaṃ nhāto sahassathavikaṃ ādāya ‘‘kahāpaṇehi atthikā āgacchantū’’ti vatvā āgatāgatānaṃ gahitabhājanāni pūretvā adāsi. Thavikāya kahāpaṇasahassaṃ ahosiyeva. Suṇisāpissa sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā vīhipiṭakaṃ ādāya ākāsaṅgaṇe nisinnā ‘‘bījabhattehi atthikā āgacchantū’’ti vatvā āgatāgatānaṃ gahitabhājanāni pūretvā adāsi. Piṭakaṃ yathāpūritameva ahosi. Dāsopissa sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā suvaṇṇayugesu suvaṇṇayottehi goṇe yojetvā suvaṇṇapatodayaṭṭhiṃ ādāya dvinnaṃ goṇānaṃ gandhapañcaṅgulikāni datvā visāṇesu suvaṇṇakosake paṭimuñcitvā khettaṃ gantvā pājesi. Ito tisso, etto tisso, majjhe ekāti satta sītā bhijjitvā agamaṃsu. Jambudīpavāsino bhattabījahiraññasuvaṇṇādīsu yathārucitaṃ seṭṭhigehatoyeva gaṇhiṃsu. Ime pañca mahāpuññā.
เอวํ มหานุภาโว เสฎฺฐิ ‘‘สตฺถา กิร อาคโต’’ติ สุตฺวา ‘‘สตฺถุ ปจฺจุคฺคมนํ กริสฺสามี’’ติ นิกฺขมโนฺต อนฺตรามเคฺค ติตฺถิเย ทิสฺวา เตหิ ‘‘กสฺมา ตํ, คหปติ, กิริยวาโท สมาโน อกิริยวาทสฺส สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คจฺฉสี’’ติ นิวาริยมาโนปิ เตสํ วจนํ อนาทิยิตฺวา คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ อถสฺส สตฺถา อนุปุพฺพิํ กถํ กเถสิฯ โส เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา สตฺถุ ติตฺถิเยหิ อวณฺณํ วตฺวา อตฺตโน นิวาริตภาวํ อาโรเจสิฯ อถ นํ สตฺถา, ‘‘คหปติ, อิเม สตฺตา นาม มหนฺตมฺปิ อตฺตโน โทสํ น ปสฺสนฺติ, อวิชฺชมานมฺปิ ปเรสํ โทสํ วิชฺชมานํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ภุสํ วิย โอปุนนฺตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Evaṃ mahānubhāvo seṭṭhi ‘‘satthā kira āgato’’ti sutvā ‘‘satthu paccuggamanaṃ karissāmī’’ti nikkhamanto antarāmagge titthiye disvā tehi ‘‘kasmā taṃ, gahapati, kiriyavādo samāno akiriyavādassa samaṇassa gotamassa santikaṃ gacchasī’’ti nivāriyamānopi tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi . Athassa satthā anupubbiṃ kathaṃ kathesi. So desanāvasāne sotāpattiphalaṃ patvā satthu titthiyehi avaṇṇaṃ vatvā attano nivāritabhāvaṃ ārocesi. Atha naṃ satthā, ‘‘gahapati, ime sattā nāma mahantampi attano dosaṃ na passanti, avijjamānampi paresaṃ dosaṃ vijjamānaṃ katvā tattha tattha bhusaṃ viya opunantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๕๒.
252.
‘‘สุทสฺสํ วชฺชมเญฺญสํ, อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ;
‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ;
ปเรสญฺหิ โส วชฺชานิ, โอปุนาติ ยถา ภุสํ;
Paresañhi so vajjāni, opunāti yathā bhusaṃ;
อตฺตโน ปน ฉาเทติ, กลิํว กิตวา สโฐ’’ติฯ
Attano pana chādeti, kaliṃva kitavā saṭho’’ti.
ตตฺถ สุทสฺสํ วชฺชนฺติ ปรสฺส อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ ขลิตํ สุทสฺสํ สุเขเนว ปสฺสิตุํ สกฺกา, อตฺตโน ปน อติมหนฺตมฺปิ ทุทฺทสํฯ ปเรสํ หีติ เตเนว การเณน โส ปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌาทีสุ ปเรสํ วชฺชานิ อุจฺจฎฺฐาเน ฐเปตฺวา ภุสํ โอปุนโนฺต วิย โอปุนาติฯ กลิํว กิตวา สโฐติ เอตฺถ สกุเณสุ อปรชฺฌนภาเวน อตฺตภาโว กลิ นาม, สาขภงฺคาทิกํ ปฎิจฺฉาทนํ กิตวา นาม, สากุณิโก สโฐ นามฯ ยถา สกุณลุทฺทโก สกุเณ คเหตฺวา มาเรตุกาโม กิตวา วิย อตฺตภาวํ ปฎิจฺฉาเทติ, เอวํ อตฺตโน วชฺชํ ฉาเทตีติ อโตฺถฯ
Tattha sudassaṃ vajjanti parassa aṇumattampi vajjaṃ khalitaṃ sudassaṃ sukheneva passituṃ sakkā, attano pana atimahantampi duddasaṃ. Paresaṃ hīti teneva kāraṇena so puggalo saṅghamajjhādīsu paresaṃ vajjāni uccaṭṭhāne ṭhapetvā bhusaṃ opunanto viya opunāti. Kaliṃva kitavā saṭhoti ettha sakuṇesu aparajjhanabhāvena attabhāvo kali nāma, sākhabhaṅgādikaṃ paṭicchādanaṃ kitavā nāma, sākuṇiko saṭho nāma. Yathā sakuṇaluddako sakuṇe gahetvā māretukāmo kitavā viya attabhāvaṃ paṭicchādeti, evaṃ attano vajjaṃ chādetīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
เมณฺฑกเสฎฺฐิวตฺถุ ทสมํฯ
Meṇḍakaseṭṭhivatthu dasamaṃ.
๑๑. อุชฺฌานสญฺญิเตฺถรวตฺถุ
11. Ujjhānasaññittheravatthu
ปรวชฺชานุปสฺสิสฺสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อุชฺฌานสญฺญิํ นาม เอกํ เถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Paravajjānupassissāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ujjhānasaññiṃ nāma ekaṃ theraṃ ārabbha kathesi.
โส กิร ‘‘อยํ เอวํ นิวาเสติ, เอวํ ปารุปตี’’ติ ภิกฺขูนํ อนฺตรเมว คเวสโนฺต วิจรติฯ ภิกฺขู ‘‘อสุโก นาม, ภเนฺต, เถโร เอวํ กโรตี’’ติ สตฺถุ อาโรเจสุํฯ สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, วตฺตสีเส ฐตฺวา เอวํ โอวทโนฺต อนนุปวาโทฯ โย ปน นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิตาย ปเรสํ อนฺตรํ ปริเยสมาโน เอวํ วตฺวา วิจรติ, ตสฺส ฌานาทีสุ เอโกปิ วิเสโส นุปฺปชฺชติ, เกวลํ อาสวาเยว วฑฺฒนฺตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So kira ‘‘ayaṃ evaṃ nivāseti, evaṃ pārupatī’’ti bhikkhūnaṃ antarameva gavesanto vicarati. Bhikkhū ‘‘asuko nāma, bhante, thero evaṃ karotī’’ti satthu ārocesuṃ. Satthā, ‘‘bhikkhave, vattasīse ṭhatvā evaṃ ovadanto ananupavādo. Yo pana niccaṃ ujjhānasaññitāya paresaṃ antaraṃ pariyesamāno evaṃ vatvā vicarati, tassa jhānādīsu ekopi viseso nuppajjati, kevalaṃ āsavāyeva vaḍḍhantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๒๕๓.
253.
‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน;
‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;
อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติฯ
Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti.
ตตฺถ อุชฺฌานสญฺญิโนติ เอวํ นิวาเสตพฺพํ เอวํ ปารุปิตพฺพนฺติ ปเรสํ อนฺตรคเวสิตาย อุชฺฌานพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส ฌานาทีสุ เอกธโมฺมปิ น วฑฺฒติ, อถ โข อาสวาว ตสฺส วฑฺฒนฺติฯ เตเนว การเณน โส อรหตฺตมคฺคสงฺขาตา อาสวกฺขยา อารา ทูรํ คโตว โหตีติฯ
Tattha ujjhānasaññinoti evaṃ nivāsetabbaṃ evaṃ pārupitabbanti paresaṃ antaragavesitāya ujjhānabahulassa puggalassa jhānādīsu ekadhammopi na vaḍḍhati, atha kho āsavāva tassa vaḍḍhanti. Teneva kāraṇena so arahattamaggasaṅkhātā āsavakkhayā ārā dūraṃ gatova hotīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อุชฺฌานสญฺญิเตฺถรวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Ujjhānasaññittheravatthu ekādasamaṃ.
๑๒. สุภทฺทปริพฺพาชกวตฺถุ
12. Subhaddaparibbājakavatthu
อากาเสติ อิทํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ปรินิพฺพานมญฺจเก นิปโนฺน สุภทฺทํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Ākāseti idaṃ dhammadesanaṃ satthā kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane parinibbānamañcake nipanno subhaddaṃ paribbājakaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร อตีเต กนิฎฺฐภาตริ เอกสฺมิํ สเสฺส นวกฺขตฺตุํ อคฺคทานํ เทเนฺต ทานํ ทาตุํ อนิจฺฉโนฺต โอสกฺกิตฺวา อวสาเน อทาสิฯ ตสฺมา ปฐมโพธิยมฺปิ มชฺฌิมโพธิยมฺปิ สตฺถารํ ทฎฺฐุํ นาลตฺถฯ ปจฺฉิมโพธิยํ ปน สตฺถุ ปรินิพฺพานกาเล ‘‘อหํ ตีสุ ปเญฺหสุ อตฺตโน กงฺขํ มหลฺลเก ปริพฺพาชเก ปุจฺฉิตฺวา สมณํ โคตมํ ‘ทหโร’ติ สญฺญาย น ปุจฺฉิํ , ตสฺส จ ทานิ ปรินิพฺพานกาโล, ปจฺฉา เม สมณสฺส โคตมสฺส อปุจฺฉิตการณา วิปฺปฎิสาโร อุปฺปเชฺชยฺยา’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อานนฺทเตฺถเรน นิวาริยมาโนปิ สตฺถารา โอกาสํ กตฺวา, ‘‘อานนฺท, มา สุภทฺทํ นิวารยิ, ปุจฺฉตุ มํ ปญฺห’’นฺติ วุเตฺต อโนฺตสาณิํ ปวิสิตฺวา เหฎฺฐามญฺจเก นิสิโนฺน, ‘‘โภ สมณ, กิํ นุ โข อากาเส ปทํ นาม อตฺถิ, อิโต พหิทฺธา สมโณ นาม อตฺถิ, สงฺขารา สสฺสตา นาม อตฺถี’’ติ อิเม ปเญฺห ปุจฺฉิฯ อถสฺส สตฺถา เตสํ อภาวํ อาจิกฺขโนฺต อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –
So kira atīte kaniṭṭhabhātari ekasmiṃ sasse navakkhattuṃ aggadānaṃ dente dānaṃ dātuṃ anicchanto osakkitvā avasāne adāsi. Tasmā paṭhamabodhiyampi majjhimabodhiyampi satthāraṃ daṭṭhuṃ nālattha. Pacchimabodhiyaṃ pana satthu parinibbānakāle ‘‘ahaṃ tīsu pañhesu attano kaṅkhaṃ mahallake paribbājake pucchitvā samaṇaṃ gotamaṃ ‘daharo’ti saññāya na pucchiṃ , tassa ca dāni parinibbānakālo, pacchā me samaṇassa gotamassa apucchitakāraṇā vippaṭisāro uppajjeyyā’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā ānandattherena nivāriyamānopi satthārā okāsaṃ katvā, ‘‘ānanda, mā subhaddaṃ nivārayi, pucchatu maṃ pañha’’nti vutte antosāṇiṃ pavisitvā heṭṭhāmañcake nisinno, ‘‘bho samaṇa, kiṃ nu kho ākāse padaṃ nāma atthi, ito bahiddhā samaṇo nāma atthi, saṅkhārā sassatā nāma atthī’’ti ime pañhe pucchi. Athassa satthā tesaṃ abhāvaṃ ācikkhanto imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi –
๒๕๔.
254.
‘‘อากาเสว ปทํ นตฺถิ, สมโณ นตฺถิ พาหิเร;
‘‘Ākāseva padaṃ natthi, samaṇo natthi bāhire;
ปปญฺจาภิรตา ปชา, นิปฺปปญฺจา ตถาคตาฯ
Papañcābhiratā pajā, nippapañcā tathāgatā.
๒๕๕.
255.
‘‘อากาเสว ปทํ นตฺถิ, สมโณ นตฺถิ พาหิเร;
‘‘Ākāseva padaṃ natthi, samaṇo natthi bāhire;
สงฺขารา สสฺสตา นตฺถิ, นตฺถิ พุทฺธานมิญฺชิต’’นฺติฯ
Saṅkhārā sassatā natthi, natthi buddhānamiñjita’’nti.
ตตฺถ ปทนฺติ อิมสฺมิํ อากาเส วณฺณสณฺฐานวเสน เอวรูปนฺติ ปญฺญาเปตพฺพํ กสฺสจิ ปทํ นาม นตฺถิฯ พาหิเรติ มม สาสนโต พหิทฺธา มคฺคผลโฎฺฐ สมโณ นาม นตฺถิฯ ปชาติ อยํ สตฺตโลกสงฺขาตา ปชา ตณฺหาทีสุ ปปเญฺจสุเยวาภิรตาฯ นิปฺปปญฺจาติ โพธิมูเลเยว สพฺพปปญฺจานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา นิปฺปปญฺจา ตถาคตาฯ สงฺขาราติ ปญฺจกฺขนฺธาฯ เตสุ หิ เอโกปิ สสฺสโต นาม นตฺถิฯ อิญฺชิตนฺติ พุทฺธานํ ปน ตณฺหามานาทีสุ อิญฺชิเตสุ เยน สงฺขารา สสฺสตาติ คเณฺหยฺย, ตํ เอกํ อิญฺชิตมฺปิ นาม นตฺถีติ อโตฺถฯ
Tattha padanti imasmiṃ ākāse vaṇṇasaṇṭhānavasena evarūpanti paññāpetabbaṃ kassaci padaṃ nāma natthi. Bāhireti mama sāsanato bahiddhā maggaphalaṭṭho samaṇo nāma natthi. Pajāti ayaṃ sattalokasaṅkhātā pajā taṇhādīsu papañcesuyevābhiratā. Nippapañcāti bodhimūleyeva sabbapapañcānaṃ samucchinnattā nippapañcā tathāgatā. Saṅkhārāti pañcakkhandhā. Tesu hi ekopi sassato nāma natthi. Iñjitanti buddhānaṃ pana taṇhāmānādīsu iñjitesu yena saṅkhārā sassatāti gaṇheyya, taṃ ekaṃ iñjitampi nāma natthīti attho.
เทสนาวสาเน สุภโทฺท อนาคามิผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne subhaddo anāgāmiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
สุภทฺทปริพฺพาชกวตฺถุ ทฺวาทสมํฯ
Subhaddaparibbājakavatthu dvādasamaṃ.
มลวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Malavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
อฎฺฐารสโม วโคฺคฯ
Aṭṭhārasamo vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๑๘. มลวโคฺค • 18. Malavaggo
