| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) |
৩. মহাপরিনিব্বানসুত্তৰণ্ণনা
3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā
১৩১. পূজনীযভাৰতো , বুদ্ধসম্পদঞ্চ পহায পৰত্ততা মহন্তঞ্চ তং পরিনিব্বানঞ্চাতি মহাপরিনিব্বানং; সৰাসনপ্পহানতো মহন্তং কিলেসক্খযং নিস্সায পৰত্তং পরিনিব্বানন্তিপি মহাপরিনিব্বানং; মহতা কালেন মহতা ৰা গুণরাসিনা সাধিতং পরিনিব্বানন্তিপি মহাপরিনিব্বানং; মহন্তভাৰায, ধাতূনং বহুভাৰায পরিনিব্বানন্তিপি মহাপরিনিব্বানং; মহতো লোকতো নিস্সটং পরিনিব্বানন্তিপি মহাপরিনিব্বানং; সব্বলোকাসাধারণত্তা বুদ্ধানং সীলাদিগুণেহি মহতো বুদ্ধস্স ভগৰতো পরিনিব্বানন্তিপি মহাপরিনিব্বানং; মহতি সাসনে পতিট্ঠিতে পরিনিব্বানন্তিপি মহাপরিনিব্বানন্তি বুদ্ধস্স ভগৰতো পরিনিব্বানং ৰুচ্চতি, তপ্পটিসংযুত্তং সুত্তং মহাপরিনিব্বানসুত্তং। গিজ্ঝা এত্থ ৰসন্তীতি গিজ্ঝং, গিজ্ঝং কূটং এতস্সাতি গিজ্ঝকূটো, গিজ্ঝং ৰিয ৰা গিজ্ঝং, কূটং, তং এতস্সাতি গিজ্ঝকূটো, পব্বতো, তস্মিং গিজ্ঝকূটে। তেনাহ ‘‘গিজ্ঝা’’তিআদি। অভিযাতুকামোতি এত্থ অভি-সদ্দো অভিভৰনত্থো, ‘‘অভিৰিজানাতূ’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ২.২৪৪; ৩.৮৫; ম॰ নি॰ ৩.২৫৬) ৰিযাতি আহ ‘‘অভিভৰনত্থায যাতুকামো’’তি। ৰজ্জিরাজানোতি ‘‘ৰজ্জেতব্বা ইমে’’তিআদিতো পৰত্তং ৰচনং উপাদায ‘‘ৰজ্জী’’তি লদ্ধনামা রাজানো, ৰজ্জীরট্ঠস্স ৰা রাজানো ৰজ্জিরাজানো। ৰজ্জিরট্ঠস্স পন ৰজ্জিসমঞ্ঞা তন্নিৰাসিরাজকুমারৰসেন ৰেদিতব্বা। রাজিদ্ধিযাতি রাজভাৰানুগতেন সভাৰেন। সো পন সভাৰো নেসং গণরাজূনং মিথো সামগ্গিযা লোকে পাকটো, চিরট্ঠাযী চ অহোসীতি ‘‘সমগ্গভাৰং কথেসী’’তি ৰুত্তং। অনু অনু তংসমঙ্গিনো ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি অনুভাৰো, অনুভাৰো এৰ আনুভাৰো, পতাপো, সো পন নেসং পতাপো হত্থিঅস্সাদিৰাহনসম্পত্তিযা, তত্থ চ সুসিক্খিতভাৰেন লোকে পাকটো জাতোতি ‘‘এতেন…পে॰… কথেসী’’তি ৰুত্তং। তাল়চ্ছিগ্গলেনাতি কুঞ্চিকাছিদ্দেন। অসনন্তি সরং। অতিপাতযিস্সন্তীতি অতিক্কামেন্তি। পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি পোঙ্খস্স অনুপোঙ্খং, পুরিমসরস্স পোঙ্খপদানুগতপোঙ্খং ইতরং সরং কত্ৰাতি অত্থো। অৰিরাধিতন্তি অৰিরজ্ঝিতং। উচ্ছিন্দিস্সামীতি উম্মূলনৰসেন কুলসন্ততিং ছিন্দিস্সামি। অযনং ৰড্ঢনং অযো, তপ্পটিক্খেপেন অনযোতি আহ ‘‘অৰড্ঢিযা এতং নাম’’ন্তি। ৰিক্খিপতীতি ৰিদূরতো খিপতি, অপনেতীতি অত্থো।
131. Pūjanīyabhāvato , buddhasampadañca pahāya pavattatā mahantañca taṃ parinibbānañcāti mahāparinibbānaṃ; savāsanappahānato mahantaṃ kilesakkhayaṃ nissāya pavattaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahatā kālena mahatā vā guṇarāsinā sādhitaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahantabhāvāya, dhātūnaṃ bahubhāvāya parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahato lokato nissaṭaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; sabbalokāsādhāraṇattā buddhānaṃ sīlādiguṇehi mahato buddhassa bhagavato parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ; mahati sāsane patiṭṭhite parinibbānantipi mahāparinibbānanti buddhassa bhagavato parinibbānaṃ vuccati, tappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ mahāparinibbānasuttaṃ. Gijjhā ettha vasantīti gijjhaṃ, gijjhaṃ kūṭaṃ etassāti gijjhakūṭo, gijjhaṃ viya vā gijjhaṃ, kūṭaṃ, taṃ etassāti gijjhakūṭo, pabbato, tasmiṃ gijjhakūṭe. Tenāha ‘‘gijjhā’’tiādi. Abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho, ‘‘abhivijānātū’’tiādīsu (dī. ni. 2.244; 3.85; ma. ni. 3.256) viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’tiādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya ‘‘vajjī’’ti laddhanāmā rājāno, vajjīraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Vajjiraṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena sabhāvena. So pana sabhāvo nesaṃ gaṇarājūnaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo, ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathesī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo, so pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā, tattha ca susikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathesī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggalenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭikkhepena anayoti āha ‘‘avaḍḍhiyā etaṃ nāma’’nti. Vikkhipatīti vidūrato khipati, apanetīti attho.
গঙ্গাযন্তি গঙ্গাসমীপে। পট্টনগামন্তি সকটপট্টনগামং। আণাতি আণা ৰত্ততি। অড্ঢযোজনন্তি চ তস্মিং পট্টনে অড্ঢযোজনট্ঠানৰাসিনো সন্ধায ৰুত্তং। তত্রাতি তস্মিং পট্টনে। বলৰাঘাতজাতোতি উপ্পন্নবলৰকোধো।
Gaṅgāyanti gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Āṇāti āṇā vattati. Aḍḍhayojananti ca tasmiṃ paṭṭane aḍḍhayojanaṭṭhānavāsino sandhāya vuttaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho.
মেতি ময্হং। গতেনাতি গমনেন।
Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena.
রাজঅপরিহানিযধম্মৰণ্ণনা
Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā
১৩৪. সীতং ৰা উণ্হং ৰা নত্থি, তাযং ৰেলাযং পুঞ্ঞানুভাৰেন বুদ্ধানং সব্বকালং সমসীতুণ্হাৰ উতু হোতি, তং সন্ধায তথা ৰুত্তং। অভিণ্হং সন্নিপাতাতি নিচ্চসন্নিপাতা, তং পন নিচ্চসন্নিপাততং দস্সেতুং ‘‘দিৰসস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। সন্নিপাতবহুলাতি পচুরসন্নিপাতা। ৰোসানন্তি সঙ্কোচং। ‘‘যাৰকীৰ’’ন্তি একমেৰেতং পদং অনিযমতো পরিমাণৰাচী, কালো চেত্থ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘যত্তকং কাল’’ন্তি। ‘‘ৰুদ্ধিযেৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমত্থং ব্যতিরেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘অভিণ্হং অসন্নিপতন্তা হী’’তিআদি ৰুত্তং। আকুলাতি খুভিতা, ন পসন্না। ভিজ্জিত্ৰাতি ৰগ্গবন্ধতো ৰিভজ্জ ৰিসুং ৰিসুং হুত্ৰা।
134.Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi, tāyaṃ velāyaṃ puññānubhāvena buddhānaṃ sabbakālaṃ samasītuṇhāva utu hoti, taṃ sandhāya tathā vuttaṃ. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā, taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Yāvakīva’’nti ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī, kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā, na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā.
সন্নিপাতভেরিযাতি সন্নিপাতারোচনভেরিযা। অড্ঢভুত্তা ৰাতি সামিভুত্তা চ। ওসীদমানেতি হাযমানে।
Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Aḍḍhabhuttā vāti sāmibhuttā ca. Osīdamāneti hāyamāne.
পুব্বে অকতন্তি পুব্বে অনিব্বত্তং। সুঙ্কন্তি ভণ্ডং গহেত্ৰা গচ্ছন্তেহি পব্বতখণ্ড নদীতিত্থগামদ্ৰারাদীসু রাজপুরিসানং দাতব্বভাগং। বলিন্তি নিপ্ফন্নসস্সাদিতো ছভাগং, সত্তভাগন্তিআদিনা লদ্ধকরং। দণ্ডন্তি দসৰীসতিকহাপণাদিকং অপরাধানুরূপং গহেতব্বধনদণ্ডং। ৰজ্জিধম্মন্তি ৰজ্জিরাজধম্মং। ইদানি অপঞ্ঞত্তপঞ্ঞাপনাদীসু তপ্পটিক্খেপ আদীনৰানিসংসে ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘তেসং অপঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং। পারিচরিযক্খমাতি উপট্ঠানক্খমা।
Pubbe akatanti pubbe anibbattaṃ. Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍa nadītitthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ, sattabhāgantiādinā laddhakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepa ādīnavānisaṃse vitthārato dassetuṃ ‘‘tesaṃ apaññatta’’ntiādi vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā.
কুলভোগইস্সরিযাদিৰসেন মহতী মত্তা পমাণং এতেসন্তি মহামত্তা, নীতিসত্থৰিহিতে ৰিনিচ্ছযে ঠপিতা মহামত্তা ৰিনিচ্ছযমহামত্তা, তেসং। দেন্তীতি নিয্যাতেন্তি। সচে চোরোতি এৰংসঞ্ঞিনো সচে হোন্তি। পাপভীরুতায অত্তনা কিঞ্চি অৰত্ৰা। দণ্ডনীতিসঞ্ঞিতে ৰোহারে নিযুত্তাতি ৰোহারিকা, যে ‘‘ধম্মট্ঠা’’তি ৰুচ্চন্তি। সুত্তধরা নীতিসুত্তধরা , ঈদিসে ৰোহারৰিনিচ্ছযে নিযমেত্ৰা ঠপিতা। পরম্পরাভতেসু অট্ঠসু কুলেসু জাতা অগতিগমনৰিরতা অট্ঠমহল্লকপুরিসা অট্ঠকুলিকা।
Kulabhogaissariyādivasena mahatī mattā pamāṇaṃ etesanti mahāmattā, nītisatthavihite vinicchaye ṭhapitā mahāmattā vinicchayamahāmattā, tesaṃ. Dentīti niyyātenti. Sace coroti evaṃsaññino sace honti. Pāpabhīrutāya attanā kiñci avatvā. Daṇḍanītisaññite vohāre niyuttāti vohārikā, ye ‘‘dhammaṭṭhā’’ti vuccanti. Suttadharā nītisuttadharā , īdise vohāravinicchaye niyametvā ṭhapitā. Paramparābhatesu aṭṭhasu kulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭhamahallakapurisā aṭṭhakulikā.
সক্কারন্তি উপকারং। গরুভাৰং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰাতি ‘‘ইমে অম্হাকং গরুনো’’তি তত্থ গরুভাৰং পতি পতি উপট্ঠপেত্ৰা। মানেন্তীতি সম্মানেন্তি, তং পন সম্মাননং তেসু নেসং অত্তমনতাপুব্বকন্তি আহ ‘‘মনেন পিযাযন্তী’’তি। নিপচ্চকারন্তি পণিপাতং। দস্সেন্তীতি ‘‘ইমে অম্হাকং পিতামহা , মাতামহা’’তিআদিনা নীচচিত্তা হুত্ৰা গরুচিত্তাকারং দস্সেন্তি। সন্ধারেতুন্তি সম্বন্ধং অৰিচ্ছিন্নং কত্ৰা ঘটেতুং।
Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ pati pati upaṭṭhapetvā. Mānentīti sammānenti, taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyantī’’ti. Nipaccakāranti paṇipātaṃ. Dassentīti ‘‘ime amhākaṃ pitāmahā , mātāmahā’’tiādinā nīcacittā hutvā garucittākāraṃ dassenti. Sandhāretunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ.
পসয্হাকারস্সাতি বলক্কারস্স। কামং ৰুদ্ধিযা পূজনীযতায ‘‘ৰুদ্ধিহানিযো’’তি ৰুত্তং, অত্থো পন ৰুত্তানুক্কমেনেৰ যোজেতব্বো, পাল়িযং ৰা যস্মা ‘‘ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি ৰুত্তং, তস্মা তদনুক্কমেন ‘‘ৰুদ্ধিহানিযো’’তি ৰুত্তং।
Pasayhākārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo, pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ.
ৰিপচ্চিতুং অলদ্ধোকাসে পাপকম্মে, তস্স কম্মস্স ৰিপাকে ৰা অনৰসরোৰ দেৰতোপসগ্গো, তস্মিং পন লদ্ধোকাসে সিযা দেৰতোপসগ্গস্স অৰসরোতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নং…পে॰… ৰড্ঢেন্তী’’তি। এতেনেৰ অনুপ্পন্নং সুখন্তি এত্থাপি অত্থো ৰেদিতব্বো। ‘‘বলকাযস্স দিগুণতিগুণতাদস্সনং, পটিভযভাৰদস্সন’’ন্তি এৰং আদিনা দেৰতানং সঙ্গামসীসে সহাযতা ৰেদিতব্বা।
Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devatopasaggo, tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. ‘‘Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ, paṭibhayabhāvadassana’’nti evaṃ ādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā.
অনিচ্ছিতন্তি অনিট্ঠং। আৰরণতোতি নিসেধনতো। যস্স ধম্মতো অনপেতা ধম্মিযাতি ইধ ‘‘ধম্মিকা’’তি ৰুত্তা। মিগসূকরাদিঘাতায সুনখাদীনং কড্ঢিত্ৰা ৰনচরণং ৰাজো, মিগৰা, তত্থ নিযুত্তা, তে ৰা ৰাজেন্তি নেন্তীতি ৰাজিকা, মিগৰধচারিনো। চিত্তপ্পৰত্তিং পুচ্ছতি। কাযিকৰাচসিকপযোগেন হি সা লোকে পাকটা পকাসভূতাতি।
Anicchitanti aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Yassa dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, migavā, tattha niyuttā, te vā vājenti nentīti vājikā, migavadhacārino. Cittappavattiṃ pucchati. Kāyikavācasikapayogena hi sā loke pākaṭā pakāsabhūtāti.
১৩৫. দেৰাযতনভাৰেন চিতত্তা, লোকস্স চিত্তীকারট্ঠানত্তা চ চেতিযং অহোসি।
135. Devāyatanabhāvena citattā, lokassa cittīkāraṭṭhānattā ca cetiyaṃ ahosi.
কামংকারৰসেন কিঞ্চিপি ন করণীযাতি অকরণীযা। কামংকারো পন হত্থগতকরণৰসেনাতি আহ ‘‘অগ্গহেতব্বাতি অত্থো’’তি। অভিমুখযুদ্ধেনাতি অভিমুখং উজুকমেৰ সঙ্গামকরণেন। উপলাপনং সামং দানঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘অল’’ন্তিআদি ৰুত্তং। ভেদোপি ইধ উপাযো এৰাতি ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞত্র মিথুভেদাযা’’তি। যুদ্ধস্স পন অনুপাযতা পগেৰ পকাসিতা। ইদন্তি ‘‘অঞ্ঞত্র উপলাপনায, অঞ্ঞত্র মিথুভেদা’’তি চ ইদং ৰচনং। কথায নযং লভিত্ৰাতি ‘‘যাৰকীৰঞ্চ…পে॰… নো পরিহানী’’তি ইমায ভগৰতো কথায নযং উপাযং লভিত্ৰা।
Kāmaṃkāravasena kiñcipi na karaṇīyāti akaraṇīyā. Kāmaṃkāro pana hatthagatakaraṇavasenāti āha ‘‘aggahetabbāti attho’’ti. Abhimukhayuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedāyā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya, aññatra mithubhedā’’ti ca idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca…pe… no parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya nayaṃ upāyaṃ labhitvā.
অনুকম্পাযাতি ৰজ্জিরাজেসু অনুগ্গহেন। অস্সাতি ভগৰতো।
Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena. Assāti bhagavato.
কথন্তি ৰজ্জীহি সদ্ধিং কাতব্বযুদ্ধকথং। উজুং করিস্সামীতি পটিরাজানো আনেত্ৰা পাকারপরিখানং অঞ্ঞথাভাৰাপাদনেন উজুভাৰং করিস্সামি।
Kathanti vajjīhi saddhiṃ kātabbayuddhakathaṃ. Ujuṃ karissāmīti paṭirājāno ānetvā pākāraparikhānaṃ aññathābhāvāpādanena ujubhāvaṃ karissāmi.
পতিট্ঠিতগুণোতি পতিট্ঠিতাচরিযগুণো। ইস্সরা সন্নিপতন্তু, মযং অনিস্সরা, তত্থ গন্ত্ৰা কিং করিস্সামাতি লিচ্ছৰিনো ন সন্নিপতিংসূতি যোজনা। সূরা সন্নিপতন্তূতি এত্থাপি এসেৰ নযো।
Patiṭṭhitaguṇoti patiṭṭhitācariyaguṇo. Issarā sannipatantu, mayaṃ anissarā, tattha gantvā kiṃ karissāmāti licchavino na sannipatiṃsūti yojanā. Sūrā sannipatantūti etthāpi eseva nayo.
বলভেরিন্তি যুদ্ধায বলকাযস্স উট্ঠানভেরিং।
Balabherinti yuddhāya balakāyassa uṭṭhānabheriṃ.
ভিক্খুঅপরিহানিযধম্মৰণ্ণনা
Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā
১৩৬. অপরিহানায হিতাতি অপরিহানিযা, ন পরিহাযন্তি এতেহীতি ৰা অপরিহানিযা, তে পন যস্মা অপরিহানিযা কারকা নাম হোন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অপরিহানিকরে’’তি। যস্মা পন তে পরিহানিকরানং উজুপটিপক্খভূতা, তস্মা আহ ‘‘ৰুদ্ধিহেতুভূতে’’তি। যস্মা ভগৰতো দেসনা উপরূপরি ঞাণালোকং পসাদেন্তী সত্তানং হদযন্ধকারং ৰিধমতি, পকাসেতব্বে চ অত্থে হত্থতলে আমলকং ৰিয সুট্ঠুতরং পাকটে কত্ৰা দস্সেতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চন্দসহস্সং…পে॰… কথযিস্সামী’’তি।
136. Aparihānāya hitāti aparihāniyā, na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā, te pana yasmā aparihāniyā kārakā nāma honti, tasmā vuttaṃ ‘‘aparihānikare’’ti. Yasmā pana te parihānikarānaṃ ujupaṭipakkhabhūtā, tasmā āha ‘‘vuddhihetubhūte’’ti. Yasmā bhagavato desanā uparūpari ñāṇālokaṃ pasādentī sattānaṃ hadayandhakāraṃ vidhamati, pakāsetabbe ca atthe hatthatale āmalakaṃ viya suṭṭhutaraṃ pākaṭe katvā dasseti, tasmā vuttaṃ ‘‘candasahassaṃ…pe… kathayissāmī’’ti.
যস্মা ভগৰা ‘‘তস্স ব্রাহ্মণস্স সম্মুখা ৰজ্জীনং অভিণ্হসন্নিপাতাদিপটিপত্তিং কথেন্তোযেৰ অযং অপরিহানিযকথা অনিয্যানিকা ৰট্টনিস্সিতা, ময্হং পন সাসনে তথারূপী কথা কথেতব্বা, সা হোতি নিয্যানিকা ৰিৰট্টনিস্সিতা, যায সাসনং ময্হং পরিনিব্বানতো পরম্পি অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিক’’ন্তি চিন্তেসি, তস্মা ভিক্খূ সন্নিপাতাপেত্ৰা তেসং অপরিহানিযে ধম্মে দেসেন্তো তেনেৰ নিযামেন দেসেসি। তেন ৰুত্তং ‘‘ইদং ৰজ্জিসত্তকে ৰুত্তসদিসমেৰা’’তি। এৰং সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেন্তো ‘‘ইধাপি চা’’তিআদিমাহ। তত্থ ‘‘ততো’’তিআদি দিসাসু আগতসাসনে ৰুত্তং তং কথনং। ৰিহারসীমা আকুলা যস্মা, তস্মা উপোসথপৰারণা ঠিতা।
Yasmā bhagavā ‘‘tassa brāhmaṇassa sammukhā vajjīnaṃ abhiṇhasannipātādipaṭipattiṃ kathentoyeva ayaṃ aparihāniyakathā aniyyānikā vaṭṭanissitā, mayhaṃ pana sāsane tathārūpī kathā kathetabbā, sā hoti niyyānikā vivaṭṭanissitā, yāya sāsanaṃ mayhaṃ parinibbānato parampi addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitika’’nti cintesi, tasmā bhikkhū sannipātāpetvā tesaṃ aparihāniye dhamme desento teneva niyāmena desesi. Tena vuttaṃ ‘‘idaṃ vajjisattake vuttasadisamevā’’ti. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha ‘‘tato’’tiādi disāsu āgatasāsane vuttaṃ taṃ kathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā, tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā.
ওলীযমানকোতি পাল়িতো, অত্থতো চ ৰিনস্সমানো। উক্খিপাপেন্তাতি পগুণভাৰকরণেন, অত্থসংৰণ্ণনেন চ পগ্গণ্হন্তা।
Olīyamānakoti pāḷito, atthato ca vinassamāno. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena, atthasaṃvaṇṇanena ca paggaṇhantā.
সাৰত্থিযং ভিক্খূ ৰিয পাচিত্তিযং দেসাপেতব্বোতি (পারা॰ ৫৬৫ ৰিত্থারৰত্থু)। ৰজ্জিপুত্তকা ৰিয দসৰত্থুদীপনেন (চূল়ৰ॰ ৪৪৬ ৰিত্থারৰত্থু)। ‘‘গিহিগতানীতি গিহিপটিসংযুত্তানী’’তি ৰদন্তি। গিহীসু গতানি, তেহি ঞাতানি গিহিগতানি। ধূমকালো এতস্সাতি ধূমকালিকং চিতকধূমৰূপসমতো পরং অপ্পৰত্তনতো।
Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya pācittiyaṃ desāpetabboti (pārā. 565 vitthāravatthu). Vajjiputtakā viya dasavatthudīpanena (cūḷava. 446 vitthāravatthu). ‘‘Gihigatānīti gihipaṭisaṃyuttānī’’ti vadanti. Gihīsu gatāni, tehi ñātāni gihigatāni. Dhūmakālo etassāti dhūmakālikaṃ citakadhūmavūpasamato paraṃ appavattanato.
থিরভাৰপ্পত্তাতি সাসনে থিরভাৰং অনিৰত্তিতভাৰং উপগতা। থেরকারকেহীতি থেরভাৰসাধকেহি সীলাদিগুণেহি অসেক্খধম্মেহি। বহূ রত্তিযোতি পব্বজিতা হুত্ৰা বহূ রত্তিযো জানন্তি। সীলাদিগুণেসু পতিট্ঠাপনমেৰ সাসনে পরিণাযকতাতি আহ ‘‘তীসু সিক্খাসু পৰত্তেন্তী’’তি।
Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti.
ওৰাদং ন দেন্তি অভাজনভাৰতো। পৰেণীকথন্তি আচরিযপরম্পরাভতং সম্মাপটিপত্তিদীপনং ধম্মকথং। সারভূতং ধম্মপরিযাযন্তি সমথৰিপস্সনামগ্গফলসম্পাপনেন সারভূতং বোজ্ঝঙ্গকোসল্লঅনুত্তরসীতীভাৰঅধিচিত্তসুত্তাদিধম্মতন্তিং।
Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇīkathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītībhāvaadhicittasuttādidhammatantiṃ.
পুনব্ভৰদানং পুনব্ভৰো উত্তরপদলোপেন। ইতরেতি যে ন পচ্চযৰসিকা ন আমিসচক্খুকা, তে ন গচ্ছন্তি তণ্হায ৰসং।
Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ.
আরঞ্ঞকেসূতি অরঞ্ঞভাগেসু অরঞ্ঞপরিযাপন্নেসু। ননু যত্থ কত্থচিপি তণ্হা সাৰজ্জা এৰাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘গামন্তসেনাসনেসু হী’’তিআদি, তেন ‘‘অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো’’তি এত্থ ৰুত্তসিনেহাদযো ৰিয আরঞ্ঞকেসু সেনাসনেসু সালযতা সেৰিতব্বপক্খিযা এৰাতি দস্সেতি।
Āraññakesūti araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi, tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttasinehādayo viya āraññakesu senāsanesu sālayatā sevitabbapakkhiyā evāti dasseti.
অত্তনাৰাতি সযমেৰ, তেন পরেহি অনুস্সাহিতানং সরসেনেৰ অনাগতানং পেসলানং ভিক্খূনং আগমনং, আগতানঞ্চ ফাসুৰিহারং পচ্চাসিসন্তীতি দস্সেতি। ইমিনা নীহারেনাতি ইমায পটিপত্তিযা। অগ্গহিতধম্মগ্গহণন্তি অগ্গহিতস্স পরিযত্তিধম্মস্স উগ্গহণং। গহিতসজ্ঝাযকরণন্তি উগ্গহিতস্স সুট্ঠু অত্থচিন্তনং। চিন্তনত্থো হি সজ্ঝাযসদ্দো।
Attanāvāti sayameva, tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsisantīti dasseti. Iminā nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintanattho hi sajjhāyasaddo.
এন্তীতি উপগচ্ছন্তি। নিসীদন্তি আসনপঞ্ঞাপনাদিনা।
Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā.
১৩৭. আরমিতব্বট্ঠেন কম্মং আরামো। কম্মে রতা, ন গন্থধুরে, ৰাসধুরে ৰাতি কম্মরতা, অনুযুত্তাতি তপ্পরভাৰেন পুনপ্পুনং পসুতা। ইতি কাতব্বকম্মন্তি তং তং ভিক্খূনং কাতব্বং উচ্চাৰচকম্মং চীৰরৰিচারণাদি। তেনাহ ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তিআদি। উপত্থম্ভনন্তি দুপট্টতিপট্টাদিকরণং। তঞ্হি পঠমপটলাদীনং উপত্থম্ভনকারণত্তা তথা ৰুত্তং। যদি এৰং কথং অযং কম্মরামতা পটিক্খিত্তাতি আহ ‘‘একচ্চো হী’’তিআদি।
137. Āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo. Kamme ratā, na ganthadhure, vāsadhure vāti kammaratā, anuyuttāti tapparabhāvena punappunaṃ pasutā. Iti kātabbakammanti taṃ taṃ bhikkhūnaṃ kātabbaṃ uccāvacakammaṃ cīvaravicāraṇādi. Tenāha ‘‘seyyathida’’ntiādi. Upatthambhananti dupaṭṭatipaṭṭādikaraṇaṃ. Tañhi paṭhamapaṭalādīnaṃ upatthambhanakāraṇattā tathā vuttaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ ayaṃ kammarāmatā paṭikkhittāti āha ‘‘ekacco hī’’tiādi.
করোন্তো যেৰাতি যথাৰুত্ততিরচ্ছানকথং কথেন্তোযেৰ। অতিরচ্ছানকথাভাৰেপি তস্স তত্থ তপ্পরভাৰদস্সনত্থং অৰধারণৰচনং। পরিযন্তকারীতি সপরিযন্তং কত্ৰা ৰত্তা। ‘‘পরিযন্তৰতিং ৰাচং ভাসিতা’’তি (দী॰ নি॰ ১.৯, ১৯৪) হি ৰুত্তং। অপ্পভস্সো ৰাতি পরিমিতকথোযেৰ একন্তেন কথেতব্বস্সেৰ কথনতো। সমাপত্তিসমাপজ্জনং অরিযো তুণ্হীভাৰো।
Karonto yevāti yathāvuttatiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhasso vāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo.
নিদ্দাযতিযেৰাতি নিদ্দোক্কমনে অনাদীনৰদস্সী নিদ্দাযতিযেৰ। ইরিযাপথপরিৰত্তনাদিনা ন নং ৰিনোদেতি।
Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva. Iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti.
এৰং সংসট্ঠো ৰাতি ৰুত্তনযেন গণসঙ্গণিকায সংসট্ঠো এৰ ৰিহরতি।
Evaṃ saṃsaṭṭho vāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati.
দুস্সীলা পাপিচ্ছা নামাতি সযং নিস্সীলা অসন্তগুণসম্ভাৰনিচ্ছায সমন্নাগতত্তা পাপা লামকা ইচ্ছা এতেসন্তি পাপিচ্ছা।
Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā.
পাপপুগ্গলেহি মেত্তিকরণতো পাপমিত্তা। তেহি সদা সহ পৰত্তনেন পাপসহাযা। তত্থ নিন্নতাদিনা তদধিমুত্ততায পাপসম্পৰঙ্কা।
Pāpapuggalehi mettikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā saha pavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā.
১৩৮. সদ্ধা এতেসং অত্থীতি সদ্ধাতি আহ ‘‘সদ্ধাসম্পন্না’’তি। আগমনীযপটিপদায আগতসদ্ধা আগমনীযসদ্ধা, সা সাতিসযা মহাবোধিসত্তানং পরোপদেসেন ৰিনা সদ্ধেয্যৰত্থুং অৰিপরীততো ওগাহেত্ৰা অধিমুচ্চনতোতি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং হোতী’’তি। সচ্চপটিৰেধতো আগতসদ্ধা অধিগমসদ্ধা সুরবন্ধাদীনং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.১১৮; ধ॰ প॰ অট্ঠ॰ ১.সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিৰত্থু; উদা॰ অট্ঠ॰ ৪৩) ৰিয। ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিনা বুদ্ধাদীসু উপ্পজ্জনকপসাদো পসাদসদ্ধা মহাকপ্পিনরাজাদীনং (অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১.২৩১; ধ॰ প॰ অট্ঠ॰ ১.মহাকপ্পিনত্থেরৰত্থু; থেরগা॰ অট্ঠ॰ ২.মহাকপ্পিনত্থেরগাথাৰণ্ণনা, ৰিত্থারো) ৰিয। ‘‘এৰমেত’’ন্তি ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা সদ্দহনৰসেন কপ্পনং ওকপ্পনং। দুৰিধাপীতি পসাদসদ্ধাপি ওকপ্পনসদ্ধাপি। তত্থ পসাদসদ্ধা অপরনেয্যরূপা হোতি সৰনমত্তেন পসীদনতো। ওকপ্পনসদ্ধা সদ্ধেয্যৰত্থুং ওগাহেত্ৰা অনুপৰিসিত্ৰা ‘‘এৰমেত’’ন্তি পচ্চক্খং করোন্তী ৰিয পৰত্ততি। তেনাহ ‘‘সদ্ধাধিমুত্তো ৰক্কলিত্থেরসদিসো হোতী’’তি। তস্স হীতি ওকপ্পনসদ্ধায সমন্নাগতস্স। হিরী এতস্স অত্থীতি হিরি, হিরি মনো এতেসন্তি হিরিমনাতি আহ ‘‘পাপ…পে॰… চিত্তা’’তি। পাপতো ওত্তপ্পেন্তি উব্বিজ্জন্তি ভাযন্তীতি ওত্তপ্পী।
138. Saddhā etesaṃ atthīti saddhāti āha ‘‘saddhāsampannā’’ti. Āgamanīyapaṭipadāya āgatasaddhā āgamanīyasaddhā, sā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato ogāhetvā adhimuccanatoti āha ‘‘sabbaññubodhisattānaṃ hotī’’ti. Saccapaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā surabandhādīnaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.118; dha. pa. aṭṭha. 1.suppabuddhakuṭṭhivatthu; udā. aṭṭha. 43) viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakapasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.231; dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu; theragā. aṭṭha. 2.mahākappinattheragāthāvaṇṇanā, vitthāro) viya. ‘‘Evameta’’nti okkantitvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ. Duvidhāpīti pasādasaddhāpi okappanasaddhāpi. Tattha pasādasaddhā aparaneyyarūpā hoti savanamattena pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyavatthuṃ ogāhetvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati. Tenāha ‘‘saddhādhimutto vakkalittherasadiso hotī’’ti. Tassa hīti okappanasaddhāya samannāgatassa. Hirī etassa atthīti hiri, hiri mano etesanti hirimanāti āha ‘‘pāpa…pe… cittā’’ti. Pāpato ottappenti ubbijjanti bhāyantīti ottappī.
বহু সুতং সুত্তগেয্যাদি এতেনাতি বহুস্সুতো, সুতগ্গহণং চেত্থ নিদস্সনমত্তং ধারণপরিচযপরিপুচ্ছানুপেক্খনদিট্ঠিনিজ্ঝানানং পেত্থ ইচ্ছিতব্বত্তা। সৰনমূলকত্তা ৰা তেসম্পি তগ্গহণেনেৰ গহণং দট্ঠব্বং। অত্থকামেন পরিযাপুণিতব্বতো, দিট্ঠধম্মিকাদিপুরিসত্থসিদ্ধিযা পরিযত্তভাৰতো চ পরিযত্তি, তীণি পিটকানি। সচ্চপ্পটিৰেধো সচ্চানং পটিৰিজ্ঝনং। তদপি বাহুসচ্চং যথাৰুত্তবাহুসচ্চকিচ্চনিপ্ফত্তিতো। পরিযত্তি অধিপ্পেতা সচ্চপটিৰেধাৰহেন বাহুসচ্চেন বহুস্সুতভাৰস্স ইধ ইচ্ছিতত্তা। সোতি পরিযত্তিবহুস্সুতো। চতুব্বিধো হোতি পঞ্চমস্স পকারস্স অভাৰতো। সব্বত্থকবহুস্সুতোতি নিস্সযমুচ্চনকবহুস্সুতাদযো ৰিয পদেসিকো অহুত্ৰা পিটকত্তযে সব্বত্থকমেৰ বাহুসচ্চসব্ভাৰতো সব্বস্স অত্থস্স কাযনতো কথনতো সব্বত্থকবহুস্সুতো। তে ইধ অধিপ্পেতা পটিপত্তিপটিৰেধসদ্ধম্মানং মূলভূতে পরিযত্তিসদ্ধম্মে সুপ্পতিট্ঠিতভাৰতো।
Bahu sutaṃ suttageyyādi etenāti bahussuto, sutaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ dhāraṇaparicayaparipucchānupekkhanadiṭṭhinijjhānānaṃ pettha icchitabbattā. Savanamūlakattā vā tesampi taggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato, diṭṭhadhammikādipurisatthasiddhiyā pariyattabhāvato ca pariyatti, tīṇi piṭakāni. Saccappaṭivedho saccānaṃ paṭivijjhanaṃ. Tadapi bāhusaccaṃ yathāvuttabāhusaccakiccanipphattito. Pariyatti adhippetā saccapaṭivedhāvahena bāhusaccena bahussutabhāvassa idha icchitattā. Soti pariyattibahussuto. Catubbidho hoti pañcamassa pakārassa abhāvato. Sabbatthakabahussutoti nissayamuccanakabahussutādayo viya padesiko ahutvā piṭakattaye sabbatthakameva bāhusaccasabbhāvato sabbassa atthassa kāyanato kathanato sabbatthakabahussuto. Te idha adhippetā paṭipattipaṭivedhasaddhammānaṃ mūlabhūte pariyattisaddhamme suppatiṭṭhitabhāvato.
আরদ্ধন্তি পগ্গহিতং। তং পন দুৰিধম্পি ৰীরিযারম্ভৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ এককাতি একাকিনো, ৰূপকট্ঠৰিহারিনোতি অত্থো।
Āraddhanti paggahitaṃ. Taṃ pana duvidhampi vīriyārambhavibhāgena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekakāti ekākino, vūpakaṭṭhavihārinoti attho.
পুচ্ছিত্ৰাতি পরতো পুচ্ছিত্ৰা। সম্পটিচ্ছাপেতুন্তি ‘‘ত্ৰং অসুকনামো’’তি ৰত্ৰা তেহি ‘‘আমা’’তি পটিজানাপেতুন্তি অত্থো। এৰং চিরকতাদিঅনুস্সরণসমত্থসতিনেপক্কানং অপ্পকসিরেনেৰ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতীতি দস্সনত্থং ‘‘এৰরূপে ভিক্খূ সন্ধাযা’’তি ৰুত্তং। তেনেৰাহ ‘‘অপিচা’’তিআদি।
Pucchitvāti parato pucchitvā. Sampaṭicchāpetunti ‘‘tvaṃ asukanāmo’’ti vatvā tehi ‘‘āmā’’ti paṭijānāpetunti attho. Evaṃ cirakatādianussaraṇasamatthasatinepakkānaṃ appakasireneva satisambojjhaṅgabhāvanāpāripūriṃ gacchatīti dassanatthaṃ ‘‘evarūpe bhikkhū sandhāyā’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘apicā’’tiādi.
১৩৯. বুজ্ঝতি এতাযাতি ‘‘বোধী’’তি লদ্ধনামায সম্মাদিট্ঠিআদিধম্মসামগ্গিযা অঙ্গোতি বোজ্ঝঙ্গো, পসত্থো, সুন্দরো ৰা বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো। উপট্ঠানলক্খণোতি কাযৰেদনাচিত্তধম্মানং অসুভদুক্খানিচ্চানত্তভাৰসল্লক্খণসঙ্খাতং আরম্মণে উপট্ঠানং লক্খণং এতস্সাতি উপট্ঠানলক্খণো। চতুন্নং অরিযসচ্চানং পীল়নাদিপ্পকারতো ৰিচযো উপপরিক্খা লক্খণং এতস্সাতি পৰিচযলক্খণো। অনুপ্পন্না কুসলানুপ্পাদনাদিৰসেন চিত্তস্স পগ্গহো পগ্গণ্হনং লক্খণং এতস্সাতি পগ্গহলক্খণো। ফরণং ৰিপ্ফারিকতা লক্খণং এতস্সাতি ফরণলক্খণো। উপসমো কাযচিত্তপরিল়াহানং ৰূপসমনং লক্খণং এতস্সাতি উপসমলক্খণো। অৰিক্খেপো ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনং লক্খণং এতস্সাতি অৰিক্খেপলক্খণো। লীনুদ্ধচ্চরহিতে অধিচিত্তে পৰত্তমানে পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৰটত্তা অজ্ঝুপেক্খনং পটিসঙ্খানং লক্খণং এতস্সাতি পটিসঙ্খানলক্খণো।
139. Bujjhati etāyāti ‘‘bodhī’’ti laddhanāmāya sammādiṭṭhiādidhammasāmaggiyā aṅgoti bojjhaṅgo, pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo. Upaṭṭhānalakkhaṇoti kāyavedanācittadhammānaṃ asubhadukkhāniccānattabhāvasallakkhaṇasaṅkhātaṃ ārammaṇe upaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upaṭṭhānalakkhaṇo. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pīḷanādippakārato vicayo upaparikkhā lakkhaṇaṃ etassāti pavicayalakkhaṇo. Anuppannā kusalānuppādanādivasena cittassa paggaho paggaṇhanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paggahalakkhaṇo. Pharaṇaṃ vipphārikatā lakkhaṇaṃ etassāti pharaṇalakkhaṇo. Upasamo kāyacittapariḷāhānaṃ vūpasamanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upasamalakkhaṇo. Avikkhepo vikkhepaviddhaṃsanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭattā ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paṭisaṅkhānalakkhaṇo.
চতূহি কারণেহীতি সতিসম্পজঞ্ঞং, মুট্ঠস্সতিপুগ্গলপরিৰজ্জনা, উপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলসেৰনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি চতূহি কারণেহি। ছহি কারণেহীতি পরিপুচ্ছকতা, ৰত্থুৰিসদকিরিযা, ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনা, দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপরিৰজ্জনা, পঞ্ঞৰন্তপুগ্গলসেৰনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি ছহি কারণেহি। মহাসতিপট্ঠানৰণ্ণনাযং পন ‘‘সত্তহি কারণেহী’’ (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৮৫; ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১১৮) ৰক্খতি, তং গম্ভীরঞাণচরিযাপচ্চৰেক্খণাতি ইমং কারণং পক্খিপিত্ৰা ৰেদিতব্বং। নৰহি কারণেহীতি অপাযভযপচ্চৰেক্খণা, গমনৰীথিপচ্চৰেক্খণা, পিণ্ডপাতস্স অপচাযনতা, দাযজ্জমহত্তপচ্চৰেক্খণা, সত্থুমহত্তপচ্চৰেক্খণা, সব্রহ্মচারীমহত্তপচ্চৰেক্খণা, কুসীতপুগ্গলপরিৰজ্জনা, আরদ্ধৰীরিযপুগ্গলসেৰনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি নৰহি কারণেহি। মহাসতিপট্ঠানৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৮৫; ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১১৮) পন আনিসংসদস্সাৰিতা, জাতিমহত্তপচ্চৰেক্খণাতি ইমেহি সদ্ধিং ‘‘একাদসা’’তি ৰক্খতি। দসহি কারণেহীতি বুদ্ধানুস্সতি, ধম্মানুস্সতি, সঙ্ঘসীলচাগদেৰতাউপসমানুস্সতি, লূখপুগ্গলপরিৰজ্জনা, সিনিদ্ধপুগ্গলসেৰনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি দসহি। মহাসতিপট্ঠানৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৮৫; ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১১৮) পন পসাদনিযসুত্তন্তপচ্চৰেক্খণায সদ্ধিং ‘‘একাদসা’’তি ৰক্খতি। সত্তহি কারণেহীতি পণীতভোজনসেৰনতা , উতুসুখসেৰনতা, ইরিযাপথসুখসেৰনতা, মজ্ঝত্তপযোগতা, সারদ্ধকাযপুগ্গলপরিৰজ্জনতা , পস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৰনতা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি সত্তহি। দসহি কারণেহীতি ৰত্থুৰিসদকিরিযা, ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনা, নিমিত্তকুসলতা, সমযে চিত্তস্স পগ্গহণং, সমযে চিত্তস্স নিগ্গহণং, সমযে চিত্তস্স সম্পহংসনং, সমযে চিত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনং, অসমাহিতপুগ্গলপরিৰজ্জনং, সমাহিতপুগ্গলসেৰনং, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি দসহি কারণেহি। মহাসতিপট্ঠানৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৮৫; ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১১৮) পন ‘‘ঝানৰিমোক্খপচ্চৰেক্খণা’’তি ইমিনা সদ্ধিং ‘‘একাদসহী’’তি ৰক্খতি। পঞ্চহি কারণেহীতি সত্তমজ্ঝত্ততা, সঙ্খারমজ্ঝত্ততা, সত্তসঙ্খারকেলাযনপুগ্গলপরিৰজ্জনা, সত্তসঙ্খারমজ্ঝত্তপুগ্গলসেৰনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি পঞ্চহি কারণেহি। যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং মহাসতিপট্ঠানৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৮৫; ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১১৮) আগমিস্সতি। কামং বোধিপক্খিযধম্মা নাম নিপ্পরিযাযতো অরিযমগ্গসম্পযুত্তা এৰ নিয্যানিকভাৰতো। সুত্তন্তদেসনা নাম পরিযাযকথাতি ‘‘ইমিনা ৰিপস্সনা…পে॰… কথেসী’’তি ৰুত্তং।
Catūhi kāraṇehīti satisampajaññaṃ, muṭṭhassatipuggalaparivajjanā, upaṭṭhitassatipuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi catūhi kāraṇehi. Chahi kāraṇehīti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi chahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ pana ‘‘sattahi kāraṇehī’’ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) vakkhati, taṃ gambhīrañāṇacariyāpaccavekkhaṇāti imaṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā veditabbaṃ. Navahi kāraṇehīti apāyabhayapaccavekkhaṇā, gamanavīthipaccavekkhaṇā, piṇḍapātassa apacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇā, satthumahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇā, kusītapuggalaparivajjanā, āraddhavīriyapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi navahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana ānisaṃsadassāvitā, jātimahattapaccavekkhaṇāti imehi saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. Dasahi kāraṇehīti buddhānussati, dhammānussati, saṅghasīlacāgadevatāupasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanā, siniddhapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi dasahi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇāya saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. Sattahi kāraṇehīti paṇītabhojanasevanatā , utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā , passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti imehi sattahi. Dasahi kāraṇehīti vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggahaṇaṃ, samaye cittassa niggahaṇaṃ, samaye cittassa sampahaṃsanaṃ, samaye cittassa ajjhupekkhanaṃ, asamāhitapuggalaparivajjanaṃ, samāhitapuggalasevanaṃ, tadadhimuttatāti imehi dasahi kāraṇehi. Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana ‘‘jhānavimokkhapaccavekkhaṇā’’ti iminā saddhiṃ ‘‘ekādasahī’’ti vakkhati. Pañcahi kāraṇehīti sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi pañcahi kāraṇehi. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) āgamissati. Kāmaṃ bodhipakkhiyadhammā nāma nippariyāyato ariyamaggasampayuttā eva niyyānikabhāvato. Suttantadesanā nāma pariyāyakathāti ‘‘iminā vipassanā…pe… kathesī’’ti vuttaṃ.
১৪০. তেভূমকে সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চা’’তি অনুপস্সতি এতাযাতি অনিচ্চানুপস্সনা, তথা পৰত্তা ৰিপস্সনা, সা পন যস্মা অত্তনা সহগতসঞ্ঞায ভাৰিতায ৰিভাৰিতা এৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায সদ্ধিং উপ্পন্নসঞ্ঞা’’তি। সঞ্ঞাসীসেন ৰাযং ৰিপস্সনায এৰ নিদ্দেসো। অনত্তসঞ্ঞাদীসুপি এসেৰ নযো। লোকিযৰিপস্সনাপি হোন্তি, যস্মা ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা তা পৰত্তন্তীতি। লোকিযৰিপস্সনাপীতি পি-সদ্দেন মিস্সকাপেত্থ সন্তীতি অত্থতো আপন্নন্তি অত্থাপত্তিসিদ্ধমত্থং নিদ্ধারেত্ৰা সরূপতো দস্সেতুং ‘‘ৰিরাগো’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ আগতৰসেনাতি তথা আগতপাল়িৰসেন ‘‘ৰিরাগো নিরোধো’’তি হি তত্থ নিব্বানং ৰুত্তন্তি ইধ ‘‘ৰিরাগসঞ্ঞা, নিরোধসঞ্ঞা’’তি ৰুত্তসঞ্ঞা নিব্বানারম্মণাপি সিযুং। তেন ৰুত্তং ‘‘দ্ৰে লোকুত্তরাপি হোন্তী’’তি।
140. Tebhūmake saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti anupassati etāyāti aniccānupassanā, tathā pavattā vipassanā, sā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya vibhāvitā eva hotīti vuttaṃ ‘‘aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā’’ti. Saññāsīsena vāyaṃ vipassanāya eva niddeso. Anattasaññādīsupi eseva nayo. Lokiyavipassanāpi honti, yasmā ‘‘anicca’’ntiādinā tā pavattantīti. Lokiyavipassanāpīti pi-saddena missakāpettha santīti atthato āpannanti atthāpattisiddhamatthaṃ niddhāretvā sarūpato dassetuṃ ‘‘virāgo’’tiādi vuttaṃ. Tattha āgatavasenāti tathā āgatapāḷivasena ‘‘virāgo nirodho’’ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha ‘‘virāgasaññā, nirodhasaññā’’ti vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘dve lokuttarāpi hontī’’ti.
১৪১. মেত্তা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, চিত্তং। তংসমুট্ঠানং কাযকম্মং মেত্তং কাযকম্মং। এস নযো সেসদ্ৰযেপি। ইমানিপি মেত্তাকাযকম্মাদীনি ভিক্খূনং ৰসেন আগতানি তেসং সেট্ঠপরিসভাৰতো। যথা পন ভিক্খূসুপি লব্ভন্তি, এৰং গিহীসুপি লব্ভন্তি চতুপরিসসাধারণত্তাতি তং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খূনঞ্হী’’তিআদিমাহ। কামং আদিব্রহ্মচরিযকধম্মস্সৰনেনপি মেত্তাকাযকম্মানি লব্ভন্তি, নিপ্পরিযাযতো পন চারিত্তধম্মস্সৰনেন অযমত্থো ইচ্ছিতোতি দস্সেন্তো ‘‘আভিসমাচারিকধম্মপূরণ’’ন্তি আহ। তেপিটকম্পি বুদ্ধৰচনং পরিপুচ্ছনঅত্থকথনৰসেন পৰত্তিযমানং হিতজ্ঝাসযেন পৰত্তিতব্বতো।
141. Mettā etassa atthīti mettaṃ, cittaṃ. Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Imānipi mettākāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhūsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Kāmaṃ ādibrahmacariyakadhammassavanenapi mettākāyakammāni labbhanti, nippariyāyato pana cārittadhammassavanena ayamattho icchitoti dassento ‘‘ābhisamācārikadhammapūraṇa’’nti āha. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānaṃ hitajjhāsayena pavattitabbato.
আৰীতি পকাসং, পকাসভাৰো চেত্থ যং উদ্দিস্স তং কাযকম্মং করীযতি, তস্স সম্মুখভাৰতোতি আহ ‘‘সম্মুখা’’তি। রহোতি অপ্পকাসং, অপ্পকাসতা চ যং উদ্দিস্স তং কাযকম্মং করীযতি, তস্স পচ্চক্খাভাৰতোতি আহ ‘‘পরম্মুখা’’তি। সহাযভাৰগমনং তেসং পুরতো। উভযেহীতি নৰকেহি, থেরেহি চ।
Āvīti pakāsaṃ, pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ, appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa paccakkhābhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Ubhayehīti navakehi, therehi ca.
পগ্গয্হাতি পগ্গণ্হিত্ৰা উচ্চং কত্ৰা।
Paggayhāti paggaṇhitvā uccaṃ katvā.
কামং মেত্তাসিনেহসিনিদ্ধানং নযনানং উম্মীলনা, পসন্নেন মুখেন ওলোকনঞ্চ মেত্তং কাযকম্মমেৰ, যস্স পন চিত্তস্স ৰসেন নযনানং মেত্তাসিনেহসিনিদ্ধতা, মুখস্স চ পসন্নতা, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘মেত্তং মনোকম্মং নামা’’তি।
Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti.
লাভসদ্দো কম্মসাধনো ‘‘লাভাৰত, লাভো লদ্ধো’’তিআদীসু ৰিয, সো চেত্থ ‘‘ধম্মলদ্ধা’’তি ৰচনতো অতীতকালিকোতি আহ ‘‘চীৰরাদযো লদ্ধপচ্চযা’’তি। ধম্মতো আগতাতি ধম্মিকা। তেনাহ ‘‘ধম্মলদ্ধা’’তি। ইমমেৰ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘কুহনাদী’’তিআদি ৰুত্তং। চিত্তেন ৰিভজনপুব্বকং কাযেন ৰিভজনন্তি মূলমেৰ দস্সেতুং ‘‘এৰং চিত্তেন ৰিভজন’’ন্তি ৰুত্তং, তেন চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি পটিৰিভাগো ন কাতব্বোতি দস্সেতি। অপ্পটিৰিভত্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, অপ্পটিৰিভত্তং ৰা লাভং ভুঞ্জতীতি কম্মনিদ্দেসো এৰ।
Lābhasaddo kammasādhano ‘‘lābhāvata, lābho laddho’’tiādīsu viya, so cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi vuttaṃ. Cittena vibhajanapubbakaṃ kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ, tena cittuppādamattenapi paṭivibhāgo na kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ vā lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso eva.
তং তং নেৰ গিহীনং দেতি অত্তনো আজীৰসোধনত্থং। ন অত্তনা ভুঞ্জতীতি অত্তনাৰ ন পরিভুঞ্জতি ‘‘ময্হং অসাধারণভোগিতা মা হোতূ’’তি। ‘‘পটিগ্গণ্হন্তো চ…পে॰… পস্সতী’’তি ইমিনা তস্স লাভস্স তীসুপি কালেসু সাধারণতো ঠপনং দস্সিতং। ‘‘পটিগ্গণ্হন্তো চ সঙ্ঘেন সাধারণং হোতূ’’তি ইমিনা পটিগ্গহণকালো দস্সিতো, ‘‘গহেত্ৰা…পে॰… পস্সতী’’তি ইমিনা পটিগ্গহিতকালো, তদুভযং পন তাদিসেন পুব্বাভোগেন ৰিনা ন হোতীতি অত্থসিদ্ধো পুরিমকালো। তযিদং পটিগ্গহণতো পুব্বে ৰস্স হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধারণং হোতূতি পটিগ্গহেস্সামী’’তি। পটিগ্গণ্হন্তস্স হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধারণং হোতূতি পটিগ্গণ্হামী’’তি। পটিগ্গহেত্ৰা হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধারণং হোতূতি পটিগ্গহিতং মযা’’তি এৰং তিলক্খণসম্পন্নং কত্ৰা লদ্ধলাভং ওসানলক্খণং অৰিকোপেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তো সাধারণভোগী, অপ্পটিৰিভত্তভোগী চ হোতি।
Taṃtaṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā bhuñjatīti attanāva na paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. ‘‘Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatī’’ti iminā tassa lābhassa tīsupi kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. ‘‘Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti iminā paṭiggahaṇakālo dassito, ‘‘gahetvā…pe… passatī’’ti iminā paṭiggahitakālo, tadubhayaṃ pana tādisena pubbābhogena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbe vassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahessāmī’’ti. Paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti. Paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahitaṃ mayā’’ti evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhalābhaṃ osānalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī, appaṭivibhattabhogī ca hoti.
ইমং পন সারণীযধম্মন্তি ইমং চতুত্থং সরিতব্বযুত্তধম্মং। ন হি…পে॰… গণ্হন্তি, তস্মা সাধারণভোগিতা এৰ দুস্সীলস্স নত্থীতি আরম্ভোপি তাৰ ন সম্ভৰতি, কুতো পূরণন্তি অধিপ্পাযো। ‘‘পরিসুদ্ধসীলো’’তি ইমিনা লাভস্স ধম্মিকভাৰং দস্সেতি। ‘‘ৰত্তং অখণ্ডেন্তো’’তি ইমিনা অপ্পটিৰিভত্তভোগিতং, সাধারণভোগিতঞ্চ দস্সেতি। সতি পন তদুভযে সারণীযধম্মো পূরিতো এৰ হোতীতি আহ ‘‘পূরেতী’’তি। ‘‘ওদিস্সকং কত্ৰা’’তি এতেন অনোদিস্সকং কত্ৰা পিতুনো, আচরিযুপজ্ঝাযাদীনং ৰা থেরাসনতো পট্ঠায দেন্তস্স সারণীযধম্মোযেৰ হোতীতি। সারণীযধম্মো পনস্স ন হোতীতি পটিজগ্গনট্ঠানে ওদিস্সকং কত্ৰা দিন্নত্তা। তেনাহ ‘‘পলিবোধজগ্গনং নাম হোতী’’তিআদি। যদি এৰং সব্বেন সব্বং সারণীযধম্মপূরকস্স ওদিস্সকদানং ন ৰট্টতীতি? নো ন ৰট্টতি যুত্তট্ঠানেতি দস্সেন্তো ‘‘তেন পনা’’তিআদিমাহ। গিলানাদীনং ওদিস্সকং কত্ৰা দানং অপ্পটিৰিভাগপক্খিকং ‘‘অসুকস্স ন দস্সামী’’তি পটিক্খেপস্স অভাৰতো। ব্যতিরেকপ্পধানো হি পটিৰিভাগো। তেনাহ ‘‘অৰসেস’’ন্তিআদি। অদাতুম্পীতি পি-সদ্দেন দাতুম্পি ৰট্টতীতি দস্সেতি, তঞ্চ খো করুণাযনৰসেন, ন ৰত্তপূরণৰসেন।
Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhammaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā eva dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. ‘‘Parisuddhasīlo’’ti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. ‘‘Vattaṃ akhaṇḍento’’ti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ, sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. ‘‘Odissakaṃkatvā’’ti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti. Sāraṇīyadhammo panassa na hotīti paṭijagganaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’tiādi. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammapūrakassa odissakadānaṃ na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Gilānādīnaṃ odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭivibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti, tañca kho karuṇāyanavasena, na vattapūraṇavasena.
সুসিক্খিতাযাতি সারণীযধম্মপূরণৰিধিম্হি সুট্ঠু সিক্খিতায, সুকুসলাযাতি অত্থো। ইদানি তস্সা কোসল্লং দস্সেতুং ‘‘সুসিক্খিতায হী’’তিআদি ৰুত্তং। ‘‘দ্ৰাদসহি ৰস্সেহি পূরতি, ন ততো ওর’’ন্তি ইমিনা তস্স দুপ্পূরণং দস্সেতি। তথা হি সো মহপ্ফলো মহানিসংসো, দিট্ঠধম্মিকেহিপি তাৰ গরুতরেহি ফলানিসংসেহি চ অনুগতো। তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো ৰিসেসলাভী অরিযপুগ্গলো ৰিয লোকে অচ্ছরিযব্ভুতধম্মসমন্নাগতো হোতি। তথা হি সো দুপ্পজহং দানমযস্স, সীলমযস্স চ পুঞ্ঞস্স পটিপক্খধম্মং সুদূরে ৰিক্খম্ভিতং কত্ৰা সুৰিসুদ্ধেন চেতসা লোকে পাকটো পঞ্ঞাতো হুত্ৰা ৰিহরতি, তস্সিমমত্থং ব্যতিরেকতো, অন্ৰযতো চ ৰিভাৰেতুং ‘‘সচে হী’’তিআদি ৰুত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।
Susikkhitāyāti sāraṇīyadhammapūraṇavidhimhi suṭṭhu sikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassā kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Dvādasahi vassehi pūrati, na tato ora’’nti iminā tassa duppūraṇaṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso, diṭṭhadhammikehipi tāva garutarehi phalānisaṃsehi ca anugato. Taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahaṃ dānamayassa, sīlamayassa ca puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā suvisuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati, tassimamatthaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva.
ইদানি যে সম্পরাযিকে, দিট্ঠধম্মিকে চ আনিসংসে দস্সেতুং ‘‘এৰ’’ন্তিআদি ৰুত্তং। নেৰ ইস্সা, ন মচ্ছরিযং হোতি চিরকালভাৰনায ৰিধুতভাৰতো। মনুস্সানং পিযো হোতি পরিচ্চাগসীলতায ৰিসুদ্ধত্তা। তেনাহ ‘‘দদং পিযো হোতি ভজন্তি নং বহূ’’তিআদি (অ॰ নি॰ ৫.৩৪)। সুলভপচ্চযো হোতি দানৰসেন উল়ারজ্ঝাসযানং পচ্চযলাভস্স ইধানিসংসভাৰতো দানস্স। পত্তগতং অস্স দিয্যমানং ন খীযতি পত্তগতৰসেন দ্ৰাদসৰস্সিকস্স মহাপত্তস্স অৰিচ্ছেদেন পূরিতত্তা। অগ্গভণ্ডং লভতি দেৰসিকং দক্খিণেয্যানং অগ্গতো পট্ঠায দানস্স দিন্নত্তা। ভযেৰা…পে॰… আপজ্জন্তি দেয্যপটিগ্গাহকৰিকপ্পং অকত্ৰা অত্তনি নিরপেক্খচিত্তেন চিরকালং দানপূরতায পসাদিতচিত্তত্তা।
Idāni ye samparāyike, diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Neva issā, na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya visuddhattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsabhāvato dānassa. Pattagataṃ assa diyyamānaṃna khīyati pattagatavasena dvādasavassikassa mahāpattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhayevā…pe… āpajjanti deyyapaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānapūratāya pasāditacittattā.
তত্রাতি তেসু আনিসংসেসু ৰিভাৰেতব্বেসু। ইমানি তং দীপনানি ৰত্থূনি কারণানি। অলভন্তাপীতি অমহাপুঞ্ঞতায ন লাভিনো সমানাপি। ভিক্খাচারমগ্গসভাগন্তি সভাগং তব্ভাগিযং ভিক্খাচারমগ্গং জানন্তি।
Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni taṃ dīpanāni vatthūni kāraṇāni. Alabhantāpīti amahāpuññatāya na lābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti.
অনুত্তরিমনুস্সধম্মত্তা, থেরানং সংসযৰিনোদনত্থঞ্চ ‘‘সারণীযধম্মো মে ভন্তে পূরিতো’’তি আহ। তথা হি দুতিযৰত্থুস্মিম্পি থেরেন অত্তা পকাসিতো। মনুস্সানং পিযতায, সুলভপচ্চযতাযপি ইদং ৰত্থুমেৰ। পত্তগতাখীযনস্স পন ৰিসেসং ৰিভাৰনতো ‘‘ইদং তাৰ…পে॰… এত্থ ৰত্থু’’ন্তি ৰুত্তং।
Anuttarimanussadhammattā, therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me bhante pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Manussānaṃ piyatāya, sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthu’’nti vuttaṃ.
গিরিভণ্ডমহাপূজাযাতি চেতিযগিরিম্হি সকললঙ্কাদীপে, যোজনপ্পমাণে সমুদ্দে চ নাৰাসঙ্ঘাটাদিকে ঠপেত্ৰা দীপপুপ্ফগন্ধাদীহি করিযমানমহাপূজাযং। পরিযাযেনপীতি লেসেনপি। অনুচ্ছৰিকন্তি সারণীযধম্মপূরণতোপি ইদং যথাভূতপ্পৰেদনং তুম্হাকং অনুচ্ছৰিকন্তি অত্থো।
Giribhaṇḍamahāpūjāyāti cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe, yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānamahāpūjāyaṃ. Pariyāyenapīti lesenapi. Anucchavikanti sāraṇīyadhammapūraṇatopi idaṃ yathābhūtappavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho.
অনারোচেত্ৰাৰ পলাযিংসু চোরভযেন। ‘‘অত্তনো দুজ্জীৰিকাযা’’তি চ ৰদন্তি।
Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’ti ca vadanti.
ৰট্টিস্সতীতি কপ্পিস্সতি। থেরী সারণীযধম্মপূরিকা অহোসি, থেরস্স পন সীলতেজেনেৰ দেৰতা উস্সুক্কং আপজ্জি।
Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji.
নত্থি এতেসং খণ্ডন্তি অখণ্ডানি। তং পন নেসং খণ্ডং দস্সেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ উপসম্পন্নসীলানং উদ্দেসক্কমেন আদি অন্তা ৰেদিতব্বা। তেনাহ ‘‘সত্তসূ’’তিআদি। অনুপসম্পন্নসীলানং পন সমাদানক্কমেনপি আদি অন্তা লব্ভন্তি। পরিযন্তে ছিন্নসাটকো ৰিযাতি ৰত্থন্তে, দসন্তে ৰা ছিন্নৰত্থং ৰিয, ৰিসদিসূদাহরণং চেতং ‘‘অখণ্ডানী’’তি ইমস্স অধিগতত্তা। এৰং সেসানিপি উদাহরণানি। খণ্ডিতভিন্নতা খণ্ডং, তং এতস্স অত্থীতি খণ্ডং, সীলং। ‘‘ছিদ্দ’’ন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো। ৰেমজ্ঝে ভিন্নং ৰিনিৰিজ্ঝনৰসেন ৰিসভাগৰণ্ণেন গাৰী ৰিযাতি সম্বন্ধো। সবলরহিতানি অসবলানি। তথা অকম্মাসানি। সীলস্স তণ্হাদাসব্যতো মোচনং ৰিৰট্টূপনিস্সযভাৰাপাদনং। যস্মা চ তংসমঙ্গীপুগ্গলো সেরী সযংৰসী ভুজিস্সো নাম হোতি, তস্মাপি ভুজিস্সানি। তেনেৰাহ ‘‘ভুজিস্সভাৰকারণতো ভুজিস্সানী’’তি। সুপরিসুদ্ধভাৰেন পাসংসত্তা ৰিঞ্ঞুপসত্থানি। ইমিনাহং সীলেন দেৰো ৰা ভৰেয্যং, দেৰঞ্ঞতরো ৰা, তত্থ ‘‘নিচ্চো ধুৰো সস্সতো’’তি, ‘‘সীলেন সুদ্ধী’’তি চ এৰং আদিনা তণ্হাদিট্ঠীহি অপরামট্ঠত্তা। ‘‘অযং তে সীলেসু দোসো’’তি চতূসুপি ৰিপত্তীসু যায কাযচি ৰিপত্তিযা দস্সনেন পরামট্ঠুং অনুদ্ধংসেতুং। সমাধিসংৰত্তনপ্পযোজনানি সমাধিসংৰত্তনিকানি।
Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādi antā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Anupasampannasīlānaṃ pana samādānakkamenapi ādi antā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhigatattā. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Khaṇḍitabhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. ‘‘Chidda’’ntiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni asabalāni. Tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Yasmā ca taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Tenevāha ‘‘bhujissabhāvakāraṇatobhujissānī’’ti. Suparisuddhabhāvena pāsaṃsattā viññupasatthāni. Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ, devaññataro vā, tattha ‘‘nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evaṃ ādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā. ‘‘Ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsupi vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.
সমানভাৰূপগতসীলাতি সীলসম্পত্তিযা সমানভাৰং উপগতসীলা সভাগৰুত্তিকা। কামং পুথুজ্জনানঞ্চ চতুপারিসুদ্ধিসীলে নানত্তং ন সিযা, তং পন ন একন্তিকং, ইদং একন্তিকং নিযতভাৰতোতি আহ ‘‘নত্থি মগ্গসীলে নানত্ত’’ন্তি। তং সন্ধাযেতং ৰুত্তন্তি মগ্গসীলং সন্ধায এতং ‘‘যানি তানি সীলানী’’তিআদি ৰুত্তং।
Samānabhāvūpagatasīlāti sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlā sabhāgavuttikā. Kāmaṃ puthujjanānañca catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya etaṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ.
যাযন্তি যা অযং ময্হঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ পচ্চক্খভূতা । দিট্ঠীতি মগ্গসম্মাদিট্ঠি। নিদ্দোসাতি নিধুতদোসা, সমুচ্ছিন্নরাগাদিপাপধম্মাতি অত্থো। নিয্যাতীতি ৰট্টদুক্খতো নিস্সরতি নিগচ্ছতি। সযং নিয্যন্তস্সেৰ হি ‘‘তংসমঙ্গীপুগ্গলং ৰট্টদুক্খতো নিয্যাপেতী’’তি ৰুচ্চতি। যা সত্থু অনুসিট্ঠি, তং করোতীতি তক্করো, তস্স, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জনকস্সাতি অত্থো। সমানদিট্ঠিভাৰন্তি সদিসদিট্ঠিভাৰং সচ্চসম্পটিৰেধেন অভিন্নদিট্ঠিভাৰং। ৰুদ্ধিযেৰাতি অরিযৰিনযে গুণেহি ৰুড্ঢিযেৰ, নো পরিহানীতি অযং অপরিহানিযধম্মদেসনা অত্তনোপি সাসনস্স অদ্ধনিযতং আকঙ্খন্তেন ভগৰতা ইধ দেসিতা।
Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā . Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti nidhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati nigacchati. Sayaṃ niyyantasseva hi ‘‘taṃsamaṅgīpuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetī’’ti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanakassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ. Vuddhiyevāti ariyavinaye guṇehi vuḍḍhiyeva, no parihānīti ayaṃ aparihāniyadhammadesanā attanopi sāsanassa addhaniyataṃ ākaṅkhantena bhagavatā idha desitā.
১৪২. আসন্নপরিনিব্বানত্তাতি কতিপযমাসাধিকেন সংৰচ্ছরমত্তেন পরিনিব্বানং ভৰিস্সতীতি কত্ৰা ৰুত্তং। এতংযেৰাতি ‘‘ইতি সীল’’ন্তিআদিকংযেৰ ইতি সীলন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো পকারত্থো, পরিমাণত্থো চ একজ্ঝং কত্ৰা গহিতোতি আহ ‘‘এৰং সীলং এত্তকং সীল’’ন্তি। এৰং সীলন্তি এৰং পভেদং সীলং। এত্তকন্তি এতং পরমং, ন ইতো ভিয্যো। চতুপারিসুদ্ধিসীলন্তি মগ্গস্স সম্ভারভূতং লোকিযচতুপারিসুদ্ধিসীলং। চিত্তেকগ্গতা সমাধীতি এত্থাপি এসেৰ নযো। যস্মিং সীলে ঠত্ৰাতি যস্মিং লোকুত্তরকুসলস্স পদট্ঠানভূতে ‘‘পুব্বেৰ খো পনস্স কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো সুপরিসুদ্ধো হোতী’’তি (ম॰ নি॰ ৩.৪৩১; কথা॰ ৮৭৪) এৰং ৰুত্তসীলে পতিট্ঠায। এসোতি মগ্গফলসমাধি। পরিভাৰিতোতি তেন সীলেন সব্বসো ভাৰিতো সম্ভাৰিতো। মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসোতি মগ্গসমাধি তাৰ সামঞ্ঞফলেহি মহপ্ফলো, ৰট্টদুক্খৰূপসমেন মহানিসংসো। ইতরো পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানেন মহপ্ফলো, নিব্বুতিসুখুপ্পত্তিযা মহানিসংসো। যম্হি সমাধিম্হি ঠত্ৰাতি যস্মিং লোকুত্তরকুসলস্স পদট্ঠানভূতে পাদকজ্ঝানসমাধিম্হি চেৰ ৰুট্ঠানগামিনিসমাধিম্হি চ ঠত্ৰা। সাতি মগ্গফলপঞ্ঞা। তেন পরিভাৰিতাতি তেন যথাৰুত্তসমাধিনা সব্বসো ভাৰিতা পরিভাৰিতা। মহপ্ফলমহানিসংসতা সমাধিম্হি ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা। অপি চ তে বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গপ্পভেদহেতুতায মহপ্ফলা সত্তদক্খিণেয্যপুগ্গলৰিভাগহেতুতায মহানিসংসাতি ৰেদিতব্বা। যায পঞ্ঞায ঠত্ৰাতি যাযং ৰিপস্সনাপঞ্ঞাযং, সমাধিৰিপস্সনাপঞ্ঞাযং ৰা ঠত্ৰা। সমথযানিকস্স হি সমাধিসহগতাপি পঞ্ঞা মগ্গাধিগমায ৰিসেসপচ্চযো হোতিযেৰ। সম্মদেৰাতি সুট্ঠুযেৰ যথা আসৰানং লেসোপি নাৰসিস্সতি, এৰং সব্বসো আসৰেহি ৰিমুচ্চতি। অগ্গমগ্গক্খণঞ্হি সন্ধাযেতং ৰুত্তং।
142.Āsannaparinibbānattāti katipayamāsādhikena saṃvaccharamattena parinibbānaṃ bhavissatīti katvā vuttaṃ. Etaṃyevāti ‘‘iti sīla’’ntiādikaṃyeva iti sīlanti ettha iti-saddo pakārattho, parimāṇattho ca ekajjhaṃ katvā gahitoti āha ‘‘evaṃ sīlaṃ ettakaṃ sīla’’nti. Evaṃ sīlanti evaṃ pabhedaṃ sīlaṃ. Ettakanti etaṃ paramaṃ, na ito bhiyyo. Catupārisuddhisīlanti maggassa sambhārabhūtaṃ lokiyacatupārisuddhisīlaṃ. Cittekaggatā samādhīti etthāpi eseva nayo. Yasmiṃ sīle ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431; kathā. 874) evaṃ vuttasīle patiṭṭhāya. Esoti maggaphalasamādhi. Paribhāvitoti tena sīlena sabbaso bhāvito sambhāvito. Mahapphalo hoti mahānisaṃsoti maggasamādhi tāva sāmaññaphalehi mahapphalo, vaṭṭadukkhavūpasamena mahānisaṃso. Itaro paṭippassaddhippahānena mahapphalo, nibbutisukhuppattiyā mahānisaṃso. Yamhi samādhimhiṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte pādakajjhānasamādhimhi ceva vuṭṭhānagāminisamādhimhi ca ṭhatvā. Sāti maggaphalapaññā. Tena paribhāvitāti tena yathāvuttasamādhinā sabbaso bhāvitā paribhāvitā. Mahapphalamahānisaṃsatā samādhimhi vuttanayena veditabbā. Api ca te bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgappabhedahetutāya mahapphalā sattadakkhiṇeyyapuggalavibhāgahetutāya mahānisaṃsāti veditabbā. Yāya paññāya ṭhatvāti yāyaṃ vipassanāpaññāyaṃ, samādhivipassanāpaññāyaṃ vā ṭhatvā. Samathayānikassa hi samādhisahagatāpi paññā maggādhigamāya visesapaccayo hotiyeva. Sammadevāti suṭṭhuyeva yathā āsavānaṃ lesopi nāvasissati, evaṃ sabbaso āsavehi vimuccati. Aggamaggakkhaṇañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ.
১৪৩. লোকিযত্থসদ্দানং ৰিয অভিরন্ত-সদ্দস্স সিদ্ধি দট্ঠব্বা। অভিরন্তং অভিরতং অভিরতীতি হি অত্থতো একং। অভিরন্ত-সদ্দো চাযং অভিরুচিপরিযাযো, ন অস্সাদপরিযাযো। অস্সাদৰসেন হি কত্থচি ৰসন্তস্স অস্সাদৰত্থুৰিগমেন সিযা তস্স তত্থ অনভিরতি, যদিদং খীণাসৰানং নত্থি, পগেৰ বুদ্ধানন্তি আহ ‘‘বুদ্ধানং…পে॰… নত্থী’’তি। অভিরতিৰসেন কত্থচি ৰসিত্ৰা তদভাৰতো অঞ্ঞত্থ গমনং নাম বুদ্ধানং নত্থি। ৰেনেয্যৰিনযনত্থং পন কত্থচি ৰসিত্ৰা তস্মিং সিদ্ধে ৰেনেয্যৰিনযনত্থমেৰ ততো অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তি, অযমেত্থ যথারুচি। আযামাতি এত্থ আ-সদ্দো ‘‘আগচ্ছা’’তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘এহি যামা’’তি। অযামাতি পন পাঠে অ-কারো নিপাতমত্তং। সন্তিকাৰচরত্তা থেরং আলপতি, ন পন তদা সত্থু সন্তিকে ৰসন্তানং ভিক্খূনং অভাৰতো। অপরিচ্ছিন্নগণনো হি তদা ভগৰতো সন্তিকে ভিক্খুসঙ্ঘো । তেনাহ ‘‘মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধি’’ন্তি। অম্বলট্ঠিকাগমনন্তি অম্বলট্ঠিকাগমনপটিসংযুত্তপাঠমাহ। পাটলিগমনেতি এত্থাপি এসেৰ নযো। উত্তানমেৰ অনন্তরং, হেট্ঠা চ সংৰণ্ণিতরূপত্তা।
143. Lokiyatthasaddānaṃ viya abhiranta-saddassa siddhi daṭṭhabbā. Abhirantaṃ abhirataṃ abhiratīti hi atthato ekaṃ. Abhiranta-saddo cāyaṃ abhirucipariyāyo, na assādapariyāyo. Assādavasena hi katthaci vasantassa assādavatthuvigamena siyā tassa tattha anabhirati, yadidaṃ khīṇāsavānaṃ natthi, pageva buddhānanti āha ‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’ti. Abhirativasena katthaci vasitvā tadabhāvato aññattha gamanaṃ nāma buddhānaṃ natthi. Veneyyavinayanatthaṃ pana katthaci vasitvā tasmiṃ siddhe veneyyavinayanatthameva tato aññattha gacchanti, ayamettha yathāruci. Āyāmāti ettha ā-saddo ‘‘āgacchā’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘ehi yāmā’’ti. Ayāmāti pana pāṭhe a-kāro nipātamattaṃ. Santikāvacarattā theraṃ ālapati, na pana tadā satthu santike vasantānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvato. Aparicchinnagaṇano hi tadā bhagavato santike bhikkhusaṅgho . Tenāha ‘‘mahatā bhikkhusaṅghena saddhi’’nti. Ambalaṭṭhikāgamananti ambalaṭṭhikāgamanapaṭisaṃyuttapāṭhamāha. Pāṭaligamaneti etthāpi eseva nayo. Uttānameva anantaraṃ, heṭṭhā ca saṃvaṇṇitarūpattā.
সারিপুত্তসীহনাদৰণ্ণনা
Sāriputtasīhanādavaṇṇanā
১৪৫. ‘‘আযস্মা সারিপুত্তো’’তিআদি পাঠজাতং। সম্পসাদনীযেতি সম্পসাদনীযসুত্তে (দী॰ নি॰ ৩.১৪১) ৰিত্থারিতং পোরাণট্ঠকথাযং, তস্মা মযম্পি তত্থেৰ নং অত্থতো ৰিত্থারযিস্সামাতি অধিপ্পাযো।
145.‘‘Āyasmā sāriputto’’tiādi pāṭhajātaṃ. Sampasādanīyeti sampasādanīyasutte (dī. ni. 3.141) vitthāritaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ, tasmā mayampi tattheva naṃ atthato vitthārayissāmāti adhippāyo.
দুস্সীলআদীনৰৰণ্ণনা
Dussīlaādīnavavaṇṇanā
১৪৮. আগন্ত্ৰা ৰসন্তি এত্থ আগন্তুকাতি আৰসথো, তদেৰ অগারন্তি আহ ‘‘আৰসথাগারন্তি আগন্তুকানং আৰসথগেহ’’ন্তি। দ্ৰিন্নং রাজূনন্তি লিচ্ছৰিরাজমগধরাজূনং। সহাযকাতি সেৰকা। কুলানীতি কুটুম্বিকে। সন্থতন্তি সন্থরি, সব্বং সন্থরি সব্বসন্থরি, তং সব্বসন্থরিং। ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো চাযং। তেনাহ ‘‘যথা সব্বং সন্থতং হোতি, এৰ’’ন্তি।
148. Āgantvā vasanti ettha āgantukāti āvasatho, tadeva agāranti āha ‘‘āvasathāgāranti āgantukānaṃ āvasathageha’’nti. Dvinnaṃrājūnanti licchavirājamagadharājūnaṃ. Sahāyakāti sevakā. Kulānīti kuṭumbike. Santhatanti santhari, sabbaṃ santhari sabbasanthari, taṃ sabbasanthariṃ. Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ. Tenāha ‘‘yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, eva’’nti.
১৪৯. দুস্সীলোতি এত্থ দু-সদ্দো অভাৰত্থো ‘‘দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.৪৪৯; অ॰ নি॰ ৫.১০) ৰিয, ন গরহত্থোতি আহ ‘‘অসীলো নিস্সীলো’’তি। ভিন্নসংৰরোতি এত্থ যো সমাদিন্নসীলো কেনচি কারণেন সীলভেদং পত্তো, সো তাৰ ভিন্নসংৰরো হোতি। যো পন সব্বেন সব্বং অসমাদিন্নসীলো আচারহীনো, সো কথং ভিন্নসংৰরো নাম হোতীতি? সোপি সাধুসমাচারস্স পরিহানিযস্স ভেদিতত্তা ভিন্নসংৰরো এৰ নাম। ৰিস্সট্ঠসংৰরো সংৰররহিতোতি হি ৰুত্তং হোতি।
149.Dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449; a. ni. 5.10) viya, na garahatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha yo samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hoti. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti? Sopi sādhusamācārassa parihāniyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vissaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti.
তং তং সিপ্পট্ঠানং। মাঘাতকালেতি ‘‘মা ঘাতেথ পাণিনো’’তি এৰং মাঘাতাতি ঘোসনং ঘোসিতদিৰসে।
Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇino’’ti evaṃ māghātāti ghosanaṃ ghositadivase.
অব্ভুগ্গচ্ছতি পাপকো কিত্তিসদ্দো।
Abbhuggacchati pāpako kittisaddo.
অজ্ঝাসযেন মঙ্কু হোতিযেৰ ৰিপ্পটিসারিভাৰতো।
Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato.
তস্সাতি দুস্সীলস্স। সমাদায পৰত্তিট্ঠানন্তি উট্ঠায সমুট্ঠায কতকারণং। আপাথং আগচ্ছতীতি তং মনসো উপট্ঠাতি। উম্মীলেত্ৰা ইধলোকন্তি উম্মীলনকালে অত্তনো পুত্তদারাদিদস্সনৰসেন ইধ লোকং পস্সতি। নিমীলেত্ৰা পরলোকন্তি নিমীলনকালে গতিনিমিত্তুপট্ঠানৰসেন পরলোকং পস্সতি। তেনাহ ‘‘চত্তারো অপাযা’’তিআদি। পঞ্চমপদন্তি ‘‘কাযস্স ভেদা’’তিআদিনা ৰুত্তো পঞ্চমো আদীনৰকোট্ঠাসো।
Tassāti dussīlassa. Samādāya pavattiṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādidassanavasena idha lokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso.
সীলৰন্তআনিসংসৰণ্ণনা
Sīlavantaānisaṃsavaṇṇanā
১৫০. ৰুত্তৰিপরিযাযেনাতি ৰুত্তায আদীনৰকথায ৰিপরিযাযেন। ‘‘অপ্পমত্তো তং তং কসিৰাণিজ্জাদিং যথাকালং সম্পাদেতুং সক্কোতী’’তিআদিনা ‘‘পাসংসং সীলমস্স অত্থীতি সীলৰা। সীলসম্পন্নোতি সীলেন সমন্নাগতো। সম্পন্নসীলো’’তি এৰমাদিকং পন অত্থৰচনং সুকরন্তি অনামট্ঠং।
150.Vuttavipariyāyenāti vuttāya ādīnavakathāya vipariyāyena. ‘‘Appamatto taṃ taṃ kasivāṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā ‘‘pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato. Sampannasīlo’’ti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ.
১৫১. পাল়িমুত্তকাযাতি সঙ্গীতিঅনারুল়্হায ধম্মিকথায। তত্থেৰাতি আৰসথাগারে এৰ।
151.Pāḷimuttakāyāti saṅgītianāruḷhāya dhammikathāya. Tatthevāti āvasathāgāre eva.
পাটলিপুত্তনগরমাপনৰণ্ণনা
Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā
১৫২. ইস্সরিযমত্তাযাতি ইস্সরিযপ্পমাণেন, ইস্সরিযেন চেৰ ৰিত্তূপকরণেন চাতি এৰং ৰা অত্থো দট্ঠব্বো। উপভোগূপকরণানিপি হি লোকে ‘‘মত্তা’’তি ৰুচ্চন্তি। পাটলিগামং নগরং কত্ৰাতি পুব্বে ‘‘পাটলিগামো’’তি লদ্ধনামং ঠানং ইদানি নগরং কত্ৰা। মাপেন্তীতি পতিট্ঠাপেন্তি। আযমুখপচ্ছিন্দনত্থন্তি আযদ্ৰারানং উপচ্ছেদনায। ‘‘সহস্সসেৰা’’তি ৰা পাঠো, সহস্সসো এৰ। তেনাহ ‘‘একেকৰগ্গৰসেন সহস্সং সহস্সং হুত্ৰা’’তি। ঘরৰত্থূনীতি ঘরপতিট্ঠাপনট্ঠানানি। চিত্তানি নমন্তীতি তংতংদেৰতানুভাৰেন তত্থ তত্থেৰ চিত্তানি নমন্তি ৰত্থুৰিজ্জাপাঠকানং, যত্থ যত্থ তাহি ৰত্থূনি পরিগ্গহিতানি। সিপ্পানুভাৰেনাতি সিপ্পানুগতৰিজ্জানুভাৰেন। নাগগ্গাহোতি নাগানং নিৰাসপ্পরিগ্গহো। সেসদ্ৰযেসুপি এসেৰ নযো। পাসাণোতি অপ্পলক্খণপাসাণো। খাণুকোতি যো কোচি খাণুকো । সিপ্পং জপ্পিত্ৰা তাদিসং সারম্ভট্ঠানং পরিহরিত্ৰা অনারম্ভে ঠানে তাহি ৰত্থুপরিগ্গাহিকাহি দেৰতাহি সদ্ধিং মন্তযমানা ৰিয তংতংগেহানি মাপেন্তি উপদেসদানৰসেন। নেসন্তি ৰত্থুৰিজ্জাপাঠকানং, সব্বাসং দেৰতানং। মঙ্গলং ৰড্ঢাপেস্সন্তীতি মঙ্গলং ব্রূহেস্সন্তি। পণ্ডিতদস্সনাদীনি হি উত্তমমঙ্গলানি। তেনাহ ‘‘অথ ময’’ন্তিআদি।
152.Issariyamattāyāti issariyappamāṇena, issariyena ceva vittūpakaraṇena cāti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Upabhogūpakaraṇānipi hi loke ‘‘mattā’’ti vuccanti. Pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvāti pubbe ‘‘pāṭaligāmo’’ti laddhanāmaṃ ṭhānaṃ idāni nagaraṃ katvā. Māpentīti patiṭṭhāpenti. Āyamukhapacchindanatthanti āyadvārānaṃ upacchedanāya. ‘‘Sahassasevā’’ti vā pāṭho, sahassaso eva. Tenāha ‘‘ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā’’ti. Gharavatthūnīti gharapatiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Cittāni namantīti taṃtaṃdevatānubhāvena tattha tattheva cittāni namanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, yattha yattha tāhi vatthūni pariggahitāni. Sippānubhāvenāti sippānugatavijjānubhāvena. Nāgaggāhoti nāgānaṃ nivāsappariggaho. Sesadvayesupi eseva nayo. Pāsāṇoti appalakkhaṇapāsāṇo. Khāṇukoti yo koci khāṇuko . Sippaṃ jappitvā tādisaṃ sārambhaṭṭhānaṃ pariharitvā anārambhe ṭhāne tāhi vatthupariggāhikāhi devatāhi saddhiṃ mantayamānāviya taṃtaṃgehāni māpenti upadesadānavasena. Nesanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, sabbāsaṃ devatānaṃ. Maṅgalaṃ vaḍḍhāpessantīti maṅgalaṃ brūhessanti. Paṇḍitadassanādīni hi uttamamaṅgalāni. Tenāha ‘‘atha maya’’ntiādi.
সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি অৰযৰধম্মেন সমুদাযস্স অপদিসিতব্বতো যথা ‘‘অলঙ্কতো দেৰদত্তো’’তি।
Saddo abbhuggacchati avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘alaṅkato devadatto’’ti.
অরিযকমনুস্সানন্তি অরিযদেসৰাসিমনুস্সানং। রাসিৰসেনেৰাতি ‘‘সহস্সং সতসহস্স’’ন্তিআদিনা রাসিৰসেনেৰ, অপ্পকস্স পন ভণ্ডস্স কযৰিক্কযো অঞ্ঞত্থাপি লব্ভতেৰাতি ‘‘রাসিৰসেনেৰা’’তি ৰুত্তং। ৰাণিজায পথো পৰত্তিট্ঠানন্তি ৰণিপ্পথোতি পুরিমৰিকপ্পে অত্থো দুতিযৰিকপ্পে পন ৰাণিজানং পথো পৰত্তিট্ঠানন্তি, ৰণিপ্পথোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰাণিজানং ৰসনট্ঠান’’ন্তি আহ। ভণ্ডপুটে ভিন্দন্তি মোচেন্তি এত্থাতি পুটভেদনন্তি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘ভণ্ডপুটে…পে॰… ৰুত্তং হোতী’’তি।
Ariyakamanussānanti ariyadesavāsimanussānaṃ. Rāsivasenevāti ‘‘sahassaṃ satasahassa’’ntiādinā rāsivaseneva, appakassa pana bhaṇḍassa kayavikkayo aññatthāpi labbhatevāti ‘‘rāsivasenevā’’ti vuttaṃ. Vāṇijāya patho pavattiṭṭhānanti vaṇippathoti purimavikappe attho dutiyavikappe pana vāṇijānaṃ patho pavattiṭṭhānanti, vaṇippathoti imamatthaṃ dassento ‘‘vāṇijānaṃ vasanaṭṭhāna’’nti āha. Bhaṇḍapuṭe bhindanti mocenti etthāti puṭabhedananti ayamettha atthoti āha ‘‘bhaṇḍapuṭe…pe… vuttaṃ hotī’’ti.
চ-কারত্থো সমুচ্চযত্থো ৰা-সদ্দো।
Ca-kārattho samuccayattho vā-saddo.
১৫৩. কাল়কণ্ণী সত্তাতি অত্তনা কণ্হধম্মবহুলতায পরেসঞ্চ কণ্হৰিপাকানত্থনিব্বত্তিনিমিত্ততায ‘‘কাল়কণ্ণী’’তি লদ্ধনামা পরূপদ্দৰকরা অপ্পেসক্খসত্তা। তন্তি ভগৰন্তং। পুব্বণ্হসমযন্তি পুব্বণ্হে একং সমযং। গামপ্পৰিসননীহারেনাতি গামপ্পৰেসন নিৰসনাকারেন। কাযপটিবদ্ধং কত্ৰাতি চীৰরং পারুপিত্ৰা, পত্তং হত্থেন গহেত্ৰাতি অত্থো।
153.Kāḷakaṇṇī sattāti attanā kaṇhadhammabahulatāya paresañca kaṇhavipākānatthanibbattinimittatāya ‘‘kāḷakaṇṇī’’ti laddhanāmā parūpaddavakarā appesakkhasattā. Tanti bhagavantaṃ. Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhe ekaṃ samayaṃ. Gāmappavisananīhārenāti gāmappavesana nivasanākārena. Kāyapaṭibaddhaṃ katvāti cīvaraṃ pārupitvā, pattaṃ hatthena gahetvāti attho.
এত্থাতি এতস্মিং ৰা সকপ্পিতপ্পদেসে। সঞ্ঞতেতি সম্মদেৰ সঞ্ঞতে সুসংৰুতকাযৰাচাচিত্তে।
Etthāti etasmiṃ vā sakappitappadese. Saññateti sammadeva saññate susaṃvutakāyavācācitte.
পত্তিং দদেয্যাতি অত্তনা পসুতং পুঞ্ঞং তাসং দেৰতানং অনুপ্পদজ্জেয্য। ‘‘পূজিতা’’তিআদীসু তদেৰ পত্তিদানং পূজা, অনাগতে এৰ উপদ্দৰে আরক্খসংৰিধানং পটিপূজা। ‘‘যেভুয্যেন ঞাতিমনুস্সা ঞাতিপেতানং পত্তিদানাদিনা পূজনমাননাদীনি করোন্তি ইমে পন অঞ্ঞাতকাপি সমানা তথা করোন্তি, তস্মা নেসং সক্কচ্চং আরক্খা সংৰিধাতব্বা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পৰারেত্ৰা দেৰতা তত্থ উস্সুক্কং আপজ্জন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমে’’তিআদিমাহ। বলিকম্মকরণং মাননং, সম্পতি উপ্পন্নপরিস্সযহরণং পটিমানন্তি দস্সেতুং ‘‘এতে’’তিআদি ৰুত্তং।
Pattiṃ dadeyyāti attanā pasutaṃ puññaṃ tāsaṃ devatānaṃ anuppadajjeyya. ‘‘Pūjitā’’tiādīsu tadeva pattidānaṃ pūjā, anāgate eva upaddave ārakkhasaṃvidhānaṃ paṭipūjā. ‘‘Yebhuyyena ñātimanussā ñātipetānaṃ pattidānādinā pūjanamānanādīni karonti ime pana aññātakāpi samānā tathā karonti, tasmā nesaṃ sakkaccaṃ ārakkhā saṃvidhātabbā’’ti aññamaññaṃ sampavāretvā devatā tattha ussukkaṃ āpajjantīti dassento ‘‘ime’’tiādimāha. Balikammakaraṇaṃ mānanaṃ, sampati uppannaparissayaharaṇaṃ paṭimānanti dassetuṃ ‘‘ete’’tiādi vuttaṃ.
সুন্দরানি পস্সতীতি সুন্দরানি ইট্ঠানি এৰ পস্সতি, ন অনিট্ঠানি।
Sundarāni passatīti sundarāni iṭṭhāni eva passati, na aniṭṭhāni.
১৫৪. আণিযো কোট্টেত্ৰাতি লহুকে দারুদণ্ডে গহেত্ৰা কৰাটফলকে ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধে কাতুং আণিযো কোট্টেত্ৰা। নাৰাসঙ্খেপেন কতং উল়ুম্পং, ৰেল়ুনল়াদিকে সঙ্ঘরিত্ৰা ৰল্লিআদীহি কলাপৰসেন বন্ধিত্ৰা কত্তব্বং কুল্লং।
154.Āṇiyo koṭṭetvāti lahuke dārudaṇḍe gahetvā kavāṭaphalake viya aññamaññaṃ sambandhe kātuṃ āṇiyo koṭṭetvā. Nāvāsaṅkhepena kataṃ uḷumpaṃ, veḷunaḷādike saṅgharitvā valliādīhi kalāpavasena bandhitvā kattabbaṃ kullaṃ.
উদকট্ঠানস্সেতং অধিৰচনন্তি যথাৰুত্তস্স যস্স কস্সচি উদকট্ঠানস্স এতং ‘‘অণ্ণৰ’’ন্তি অধিৰচনং, সমুদ্দস্সেৰাতি অধিপ্পাযো। সরন্তি ইধ নদী অধিপ্পেতা সরতি সন্দতীতি কত্ৰা। গম্ভীরৰিত্থতন্তি অগাধট্ঠেন গম্ভীরং, সকললোকত্তযব্যাপিতায ৰিত্থতং। ৰিসজ্জাতি অনাসজ্জ অপ্পত্ৰা। পল্ললানি তেসং অতরণতো। ৰিনাযেৰ কুল্লেনাতি ঈদিসং উদকং কুল্লেন ঈদিসেন ৰিনা এৰ তিণ্ণা মেধাৰিনো জনা, তণ্হাসরং পন অরিযমগ্গসঙ্খাতং সেতুং কত্ৰা নিত্তিণ্ণাতি যোজনা।
Udakaṭṭhānassetaṃ adhivacananti yathāvuttassa yassa kassaci udakaṭṭhānassa etaṃ ‘‘aṇṇava’’nti adhivacanaṃ, samuddassevāti adhippāyo. Saranti idha nadī adhippetā sarati sandatīti katvā. Gambhīravitthatanti agādhaṭṭhena gambhīraṃ, sakalalokattayabyāpitāya vitthataṃ. Visajjāti anāsajja appatvā. Pallalāni tesaṃ ataraṇato. Vināyeva kullenāti īdisaṃ udakaṃ kullena īdisena vinā eva tiṇṇā medhāvino janā, taṇhāsaraṃ pana ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvā nittiṇṇāti yojanā.
পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
অরিযসচ্চকথাৰণ্ণনা
Ariyasaccakathāvaṇṇanā
১৫৫. মহাপনাদস্স রঞ্ঞো। পাসাদকোটিযং কতগামোতি পাসাদস্স পতিতথুপিকায পতিট্ঠিতট্ঠানে নিৰিট্ঠগামো। অরিযভাৰকরানন্তি যে পটিৰিজ্ঝন্তি, তেসং অরিযভাৰকরানং নিমিত্তস্স কত্তুভাৰূপচারৰসেনেৰ ৰুত্তং। তচ্ছাৰিপল্লাসভূতভাৰেন সচ্চানং। অনুবোধো পুব্বভাগিযং ঞাণং, পটিৰেধো মগ্গঞাণেন অভিসমযো, তত্থ যস্মা অনুবোধপুব্বকো পটিৰেধো অনুবোধেন ৰিনা ন হোতি, অনুবোধোপি একচ্চো পটিৰেধেন সম্বন্ধো, তদুভযাভাৰহেতুকঞ্চ ৰট্টেৰ সংসরণং, তস্মা ৰুত্তং পাল়িযং ‘‘অননুবোধা…পে॰… তুম্হাকঞ্চা’’তি। পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন ভৰতো ভৰন্তরূপগমনং সন্ধাৰনং, অপরাপরং চৰনুপপজ্জনৰসেন সঞ্চরণং সংসরণন্তি আহ ‘‘ভৰতো’’তিআদি। সন্ধাৰিতসংসরিতপদানং কম্মসাধনতং সন্ধাযাহ ‘‘মযা চ তুম্হেহি চা’’তি পঠমৰিকপ্পে। দুতিযৰিকপ্পে পন ভাৰসাধনতং হদযে কত্ৰা ‘‘মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চা’’তি যথারুতৰসেনেৰ ৰুত্তং। নযনসমত্থাতি পাপনসমত্থা, দীঘরজ্জুনা বদ্ধসকুণং ৰিয রজ্জুহত্থো পুরিসো দেসন্তরং তণ্হারজ্জুনা বদ্ধং সত্তসন্তানং অভিসঙ্খারো ভৰন্তরং নেতি এতাযাতি ভৰনেত্তি, তণ্হা, সা অরিযমগ্গসত্থেন সুট্ঠু হতা ছিন্নাতি ভৰনেত্তিসমূহতা।
155.Mahāpanādassa rañño. Pāsādakoṭiyaṃkatagāmoti pāsādassa patitathupikāya patiṭṭhitaṭṭhāne niviṭṭhagāmo. Ariyabhāvakarānanti ye paṭivijjhanti, tesaṃ ariyabhāvakarānaṃ nimittassa kattubhāvūpacāravaseneva vuttaṃ. Tacchāvipallāsabhūtabhāvena saccānaṃ. Anubodho pubbabhāgiyaṃ ñāṇaṃ, paṭivedho maggañāṇena abhisamayo, tattha yasmā anubodhapubbako paṭivedho anubodhena vinā na hoti, anubodhopi ekacco paṭivedhena sambandho, tadubhayābhāvahetukañca vaṭṭeva saṃsaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ananubodhā…pe… tumhākañcā’’ti. Paṭisandhiggahaṇavasena bhavato bhavantarūpagamanaṃ sandhāvanaṃ, aparāparaṃ cavanupapajjanavasena sañcaraṇaṃ saṃsaraṇanti āha ‘‘bhavato’’tiādi. Sandhāvitasaṃsaritapadānaṃ kammasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘mayā ca tumhehi cā’’ti paṭhamavikappe. Dutiyavikappe pana bhāvasādhanataṃ hadaye katvā ‘‘mamañceva tumhākañcā’’ti yathārutavaseneva vuttaṃ. Nayanasamatthāti pāpanasamatthā, dīgharajjunā baddhasakuṇaṃ viya rajjuhattho puriso desantaraṃ taṇhārajjunā baddhaṃ sattasantānaṃ abhisaṅkhāro bhavantaraṃ neti etāyāti bhavanetti, taṇhā, sā ariyamaggasatthena suṭṭhu hatā chinnāti bhavanettisamūhatā.
অনাৰত্তিধম্মসম্বোধিপরাযণৰণ্ণনা
Anāvattidhammasambodhiparāyaṇavaṇṇanā
১৫৬. দ্ৰে গামা ‘‘নাতিকা’’তি এৰং লদ্ধনামো, ঞ-কারস্স চাযং ন-কারাদেসেন নিদ্দেসো ‘‘অনিমিত্তা ন নাযরে’’তিআদীসু (ৰিসুদ্ধি॰ ১.১৭৪; জা॰ অট্ঠ॰ ২.২.৩৪) ৰিয। তেনাহ ‘‘ঞাতিগামকে’’তি । গিঞ্জকা ৰুচ্চন্তি ইট্ঠকা, গিঞ্জকাহি এৰ কতো আৰসথোতি গিঞ্জকাৰসথো । সো কির আৰাসো যথা সুধাপরিকম্মেন সম্পযোজনং নত্থি, এৰং ইট্ঠকাহি এৰ চিনিত্ৰা ছাদেত্ৰা কতো। তেন ৰুত্তং ‘‘ইট্ঠকামযে আৰসথে’’তি। তুলাদণ্ডকৰাটফলকানি পন দারুমযানেৰ।
156.Dve gāmā ‘‘nātikā’’ti evaṃ laddhanāmo, ña-kārassa cāyaṃ na-kārādesena niddeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. Tenāha ‘‘ñātigāmake’’ti . Giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So kira āvāso yathā sudhāparikammena sampayojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye āvasathe’’ti. Tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva.
১৫৭. ওরং ৰুচ্চতি কামধাতু, পচ্চযভাৰেন তং ওরং ভজন্তীতি ওরম্ভাগিযানি, ওরম্ভাগস্স ৰা হিতানি ওরম্ভাগিযানি। তেনাহ ‘‘হেট্ঠাভাগিযান’’ন্তিআদি। তীহি মগ্গেহীতি হেট্ঠিমেহি তীহি মগ্গেহি। তেহি পহাতব্বতায হি নেসং সংযোজনানং ওরম্ভাগিযতা। ওরম্ভঞ্জিযানি ৰা ওরম্ভাগিযানি ৰুত্তানি নিরুত্তিনযেন। ইদানি ব্যতিরেকমুখেন নেসং ওরম্ভাগিযভাৰং ৰিভাৰেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং। ৰিক্খম্ভিতানি সমত্থতাৰিঘাতেন পুথুজ্জনানং, সমুচ্ছিন্নানি সব্বসো অভাৰেন অরিযানং রূপারূপভৰূপপত্তিযা ৰিবন্ধায ন হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘অৰিক্খম্ভিতানি অসমুচ্ছিন্নানী’’তি। নিব্বত্তৰসেনাতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন। গন্তুং ন দেন্তি মহগ্গতগামিকম্মাযূহনস্স ৰিনিবন্ধনতো। সক্কাযদিট্ঠিআদীনি তীণি সংযোজনানি কামচ্ছন্দব্যাপাদা ৰিয মহগ্গতূপপত্তিযা অৰিনিবন্ধভূতানিপি কামভৰূপপত্তিযা ৰিসেসপচ্চযত্তা তত্থ মহগ্গতভৰে নিব্বত্তম্পি তন্নিব্বত্তিহেতুকম্মপরিক্খযে কামভৰূপপত্তিপচ্চযতায মহগ্গতভৰতো আনেত্ৰা পুন ইধেৰ কামভৰে এৰ নিব্বত্তাপেন্তি, তস্মা সব্বানিপি পঞ্চপি সংযোজনানি ওরম্ভাগিযানি এৰ। পটিসন্ধিৰসেন অনাগমনসভাৰাতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন তস্মা লোকা ইধ ন আগমনসভাৰা। বুদ্ধদস্সনথেরদস্সনধম্মস্সৰনানং পনত্থাযস্স আগমনং অনিৰারিতং।
157.Oraṃ vuccati kāmadhātu, paccayabhāvena taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni, orambhāgassa vā hitāni orambhāgiyāni. Tenāha ‘‘heṭṭhābhāgiyāna’’ntiādi. Tīhi maggehīti heṭṭhimehi tīhi maggehi. Tehi pahātabbatāya hi nesaṃ saṃyojanānaṃ orambhāgiyatā. Orambhañjiyāni vā orambhāgiyāni vuttāni niruttinayena. Idāni byatirekamukhena nesaṃ orambhāgiyabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Vikkhambhitāni samatthatāvighātena puthujjanānaṃ, samucchinnāni sabbaso abhāvena ariyānaṃ rūpārūpabhavūpapattiyā vibandhāya na hontīti vuttaṃ ‘‘avikkhambhitāni asamucchinnānī’’ti. Nibbattavasenāti paṭisandhiggahaṇavasena. Gantuṃ na denti mahaggatagāmikammāyūhanassa vinibandhanato. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi saṃyojanāni kāmacchandabyāpādā viya mahaggatūpapattiyā avinibandhabhūtānipi kāmabhavūpapattiyā visesapaccayattā tattha mahaggatabhave nibbattampi tannibbattihetukammaparikkhaye kāmabhavūpapattipaccayatāya mahaggatabhavato ānetvā puna idheva kāmabhave eva nibbattāpenti, tasmā sabbānipi pañcapi saṃyojanāni orambhāgiyāni eva. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvāti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha na āgamanasabhāvā. Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ.
কদাচি করহচি উপ্পত্তিযা সৰিরল়াকারতা পরিযুট্ঠানমন্দতায অবহলতাতি দ্ৰেধাপি তনুভাৰো। অভিণ্হন্তি বহুসো। বহলবহলাতি তিব্বতিব্বা। যত্থ উপ্পজ্জন্তি, তং সন্তানং মদ্দন্তা, ফরন্তা, সাধেন্তা, অন্ধকারং করোন্তা উপ্পজ্জন্তি, দ্ৰীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা তনুকতনুকা মন্দমন্দা উপ্পজ্জন্তি। ‘‘পুত্তধীতরো হোন্তী’’তি ইদং অকারণং। তথা হি অঙ্গপচ্চঙ্গপরামসনমত্তেনপি তে হোন্তি। ইদন্তি ‘‘রাগদোসমোহানং তনুত্তা’’তি ইদং ৰচনং। ভৰতনুকৰসেনাতি অপ্পকভৰৰসেন। তন্তি মহাসিৰত্থেরস্স ৰচনং পটিক্খিত্তন্তি সম্বন্ধো। যে ভৰা অরিযানং লব্ভন্তি, তে পরিপুণ্ণলক্খণভৰা এৰ। যে ন লব্ভন্তি, তত্থ কীদিসং তং ভৰতনুকং, তস্মা উভযথাপি ভৰতনুকস্স অসম্ভৰো এৰাতি দস্সেতুং ‘‘সোতাপন্নস্সা’’তিআদি ৰুত্তং। অট্ঠমে ভৰে ভৰতনুকং নত্থি অট্ঠমস্সেৰ ভৰস্স সব্বস্সেৰ অভাৰতো। সেসেসুপি এসেৰ নযো।
Kadāci karahaci uppattiyā saviraḷākāratā pariyuṭṭhānamandatāya abahalatāti dvedhāpi tanubhāvo. Abhiṇhanti bahuso. Bahalabahalāti tibbatibbā. Yattha uppajjanti, taṃ santānaṃ maddantā, pharantā, sādhentā, andhakāraṃ karontā uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā tanukatanukā mandamandā uppajjanti. ‘‘Puttadhītaro hontī’’ti idaṃ akāraṇaṃ. Tathā hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi te honti. Idanti ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā’’ti idaṃ vacanaṃ. Bhavatanukavasenāti appakabhavavasena. Tanti mahāsivattherassa vacanaṃ paṭikkhittanti sambandho. Ye bhavā ariyānaṃ labbhanti, te paripuṇṇalakkhaṇabhavā eva. Ye na labbhanti, tattha kīdisaṃ taṃ bhavatanukaṃ, tasmā ubhayathāpi bhavatanukassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘sotāpannassā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi aṭṭhamasseva bhavassa sabbasseva abhāvato. Sesesupi eseva nayo.
কামাৰচরলোকং সন্ধায ৰুত্তং ইতরস্স লোকস্স ৰসেন তথা ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা। যো হি সকদাগামী দেৰমনুস্সলোকেসু ৰোমিস্সকৰসেন নিব্বত্ততি, সোপি কামভৰৰসেনেৰ পরিচ্ছিন্দিতব্বো। ভগৰতা চ কামলোকে ঠত্ৰা ‘‘সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা’’তি ৰুত্তং, ‘‘ইমং লোকং আগন্ত্ৰা’’তি চ ইমিনা পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তারো ৰজ্জেত্ৰা একোৰ গহিতো। একচ্চো হি ইধ সকদাগামিফলং পত্ৰা ইধেৰ পরিনিব্বাযতি, একচ্চো ইধ পত্ৰা দেৰলোকে পরিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা তত্থেৰ পরিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযতি, ইমে চত্তারো ইধ ন লব্ভন্তি। যো পন ইধ পত্ৰা দেৰলোকে যাৰতাযুকং ৰসিত্ৰা পুন ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং ইধ অধিপ্পেতো। অট্ঠকথাযং পন ইমং লোকন্তি কামভৰো অধিপ্পেতোতি ইমমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘সচে হী’’তিআদিনা অঞ্ঞংযেৰ চতুক্কং দস্সিতং।
Kāmāvacaralokaṃsandhāya vuttaṃ itarassa lokassa vasena tathā vattuṃ asakkuṇeyyattā. Yo hi sakadāgāmī devamanussalokesu vomissakavasena nibbattati, sopi kāmabhavavaseneva paricchinditabbo. Bhagavatā ca kāmaloke ṭhatvā ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti vuttaṃ, ‘‘imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti ca iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ime cattāro idha na labbhanti. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayaṃ idha adhippeto. Aṭṭhakathāyaṃ pana imaṃ lokanti kāmabhavo adhippetoti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādinā aññaṃyeva catukkaṃ dassitaṃ.
চতূসু …পে॰… সভাৰোতি অত্থো অপাযগমনীযানং পাপধম্মানং সব্বসো পহীনত্তা। ধম্মনিযামেনাতি মগ্গধম্মনিযামেন। নিযতো উপরিমগ্গাধিগমস্স অৰস্সংভাৰিভাৰতো। তেনাহ ‘‘সম্বোধিপরাযণো’’তি।
Catūsu…pe… sabhāvoti attho apāyagamanīyānaṃ pāpadhammānaṃ sabbaso pahīnattā. Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena. Niyato uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvibhāvato. Tenāha ‘‘sambodhiparāyaṇo’’ti.
ধম্মাদাসধম্মপরিযাযৰণ্ণনা
Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā
১৫৮. তেসং তেসং ঞাণগতিন্তি তেসং তেসং সত্তানং ‘‘অসুকো সোতাপন্নো, অসুকো সকদাগামী’’তিআদিনা তংতংঞাণাধিগমনং। ঞাণূপপত্তিং ঞাণাভিসম্পরাযন্তি ততো পরম্পি ‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযণো, সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তিআদিনা চ ঞাণসহিতং উপ্পত্তিপচ্চযভাৰং। ওলোকেন্তস্স ঞাণচক্খুনা পেক্খন্তস্স কাযকিলমথোৰ, ন তেন কাচি ৰেনেয্যানং অত্থসিদ্ধীতি অধিপ্পাযো। চিত্তৰিহেসাতি চিত্তখেদো, সা কিলেসূপসংহিতত্তা বুদ্ধানং নত্থি। আদীযতি আলোকীযতি অত্তা এতেনাতি আদাসং, ধম্মভূতং আদাসং ধম্মাদাসং, অরিযমগ্গঞাণস্সেতং অধিৰচনং, তেন অরিযসাৰকা চতূসু অরিযসচ্চেসু ৰিদ্ধস্তসম্মোহত্তা অত্তানম্পি যাথাৰতো ঞত্ৰা যাথাৰতো ব্যাকরেয্য, তপ্পকাসনতো পন ধম্মপরিযাযস্স সুত্তস্স ধম্মাদাসতা ৰেদিতব্বা। যেন ধম্মাদাসেনাতি ইধ পন মগ্গধম্মমেৰ ৰদতি।
158.Tesaṃ tesaṃ ñāṇagatinti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ‘‘asuko sotāpanno, asuko sakadāgāmī’’tiādinā taṃtaṃñāṇādhigamanaṃ. Ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyanti tato parampi ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’’tiādinā ca ñāṇasahitaṃ uppattipaccayabhāvaṃ. Olokentassa ñāṇacakkhunā pekkhantassa kāyakilamathova, na tena kāci veneyyānaṃ atthasiddhīti adhippāyo. Cittavihesāti cittakhedo, sā kilesūpasaṃhitattā buddhānaṃ natthi. Ādīyati ālokīyati attā etenāti ādāsaṃ, dhammabhūtaṃ ādāsaṃ dhammādāsaṃ, ariyamaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tena ariyasāvakā catūsu ariyasaccesu viddhastasammohattā attānampi yāthāvato ñatvā yāthāvato byākareyya, tappakāsanato pana dhammapariyāyassa suttassa dhammādāsatā veditabbā. Yena dhammādāsenāti idha pana maggadhammameva vadati.
অৰেচ্চ যাথাৰতো জানিত্ৰা তন্নিমিত্তউপ্পন্নপসাদো অৰেচ্চপসাদো, মগ্গাধিগমেন উপ্পন্নপসাদো , সো পন যস্মা পাসাণপব্বতো ৰিয নিচ্চলো, ন চ কেনচি কারণেন ৰিগচ্ছতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অচলেন অচ্চুতেনা’’তি।
Avecca yāthāvato jānitvā tannimittauppannapasādo aveccapasādo, maggādhigamena uppannapasādo , so pana yasmā pāsāṇapabbato viya niccalo, na ca kenaci kāraṇena vigacchati, tasmā vuttaṃ ‘‘acalena accutenā’’ti.
‘‘পঞ্চসীলানী’’তি গহট্ঠৰসেনেতং ৰুত্তং তেহি একন্তপরিহরণীযতো। অরিযানং পন সব্বানি সীলানি কন্তানেৰ। তেনাহ ‘‘সব্বোপি পনেত্থ সংৰরো লব্ভতিযেৰা’’তি।
‘‘Pañcasīlānī’’ti gahaṭṭhavasenetaṃ vuttaṃ tehi ekantapariharaṇīyato. Ariyānaṃ pana sabbāni sīlāni kantāneva. Tenāha ‘‘sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyevā’’ti.
সব্বেসন্তি সব্বেসং অরিযানং। সিক্খাপদাৰিরোধেনাতি যথা ভূতরোচনাপত্তি ন হোতি, এৰং। যুত্তট্ঠানেতি কাতুং যুত্তট্ঠানে।
Sabbesanti sabbesaṃ ariyānaṃ. Sikkhāpadāvirodhenāti yathā bhūtarocanāpatti na hoti, evaṃ. Yuttaṭṭhāneti kātuṃ yuttaṭṭhāne.
অম্বপালীগণিকাৰত্থুৰণ্ণনা
Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā
১৬১. তদা কির ৰেসালী ইদ্ধা ফীতা সব্বঙ্গসম্পন্না অহোসি ৰেপুল্লপ্পত্তা, তং সন্ধাযাহ ‘‘খন্ধকে ৰুত্তনযেন ৰেসালিযা সম্পন্নভাৰো ৰেদিতব্বো’’তি। তস্মিং কির ভিক্খুসঙ্ঘে পঞ্চসতমত্তা ভিক্খূ নৰা অচিরপব্বজিতা অহেসুং ওসন্নৰীরিযা চ। তথা হি ৰক্খতি ‘‘তত্থ কির একচ্চে ভিক্খূ ওসন্নৰীরিযা’’তিআদি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.১৬৫)। সতিপচ্চুপট্ঠানত্থন্তি তেসং সতিপচ্চুপট্ঠাপনত্থং। সরতীতি কাযাদিকে যথাসভাৰতো ঞাণসম্পযুত্তায সতিযা অনুস্সরতি উপধারেতি। সম্পজানাতীতি সমং পকারেহি জানাতি অৰবুজ্ঝতি। অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন পরতো সতিপট্ঠানৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৭৩; ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১০৬) আগমিস্সতি।
161. Tadā kira vesālī iddhā phītā sabbaṅgasampannā ahosi vepullappattā, taṃ sandhāyāha ‘‘khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo veditabbo’’ti. Tasmiṃ kira bhikkhusaṅghe pañcasatamattā bhikkhū navā acirapabbajitā ahesuṃ osannavīriyā ca. Tathā hi vakkhati ‘‘tattha kira ekacce bhikkhū osannavīriyā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 2.165). Satipaccupaṭṭhānatthanti tesaṃ satipaccupaṭṭhāpanatthaṃ. Saratīti kāyādike yathāsabhāvato ñāṇasampayuttāya satiyā anussarati upadhāreti. Sampajānātīti samaṃ pakārehi jānāti avabujjhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) āgamissati.
সব্বসঙ্গাহকন্তি সরীরগতস্স চেৰ ৰত্থালঙ্কারগতস্স চাতি সব্বস্স নীলভাৰস্স সঙ্গাহকং ৰচনং। তস্সেৰাতি নীলাতি সব্বসঙ্গাহকৰসেন ৰুত্তঅত্থস্সেৰ। ৰিভাগদস্সনন্তি পভেদদস্সনং। যথা তে লিচ্ছৰিরাজানো অপীতাদিৰণ্ণা এৰ কেচি ৰিলেপনৰসেন পীতাদিৰণ্ণা খাযিংসু, এৰং অনীলাদিৰণ্ণা এৰ কেচি ৰিলেপনৰসেন নীলাদিৰণ্ণা খাযিংসূতি ৰুত্তং ‘‘ন তেসং পকতিৰণ্ণো নীলো’’তিআদি। নীলো মণি এতেসূতি নীলমণি, ইন্দনীলমহানীলাদিনীলরতনৰিনদ্ধা অলঙ্কারা। তে কির সুৰণ্ণৰিরচিতে হি মণিওভাসেহি একনীলা ৰিয খাযন্তি। নীলমণিখচিতাতি নীলরতনপরিক্খিত্তা। নীলৰত্থপরিক্খিত্তাতি নীলৰত্থনীলকম্পলপরিক্খেপা। নীলৰম্মিকেহীতি নীলকঘটপরিক্খিত্তেহি। সব্বপদেসূতি ‘‘পীতা হোন্তী’’তিআদিসব্বপদেসু। পরিৰট্টেসীতি পটিঘট্টেসি। আহরন্তি ইমস্মা রাজপুরিসা বলিন্তি আহারো, তপ্পত্তজনপদোতি আহ ‘‘সাহারন্তি সজনপদ’’ন্তি। অঙ্গুলিফোটোপি অঙ্গুলিযা চালনৰসেনেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অঙ্গুলিং চালেসু’’ন্তি। অম্বকাযাতি মাতুগামেন। উপচারৰচনং হেতং ইত্থীসু, যদিদং ‘‘অম্বকা মাতুগামো জননিকা’’তি।
Sabbasaṅgāhakanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakaṃ vacanaṃ. Tassevāti nīlāti sabbasaṅgāhakavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsūti vuttaṃ ‘‘na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo’’tiādi. Nīlo maṇi etesūti nīlamaṇi, indanīlamahānīlādinīlaratanavinaddhā alaṅkārā. Te kira suvaṇṇaviracite hi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti. Nīlamaṇikhacitāti nīlaratanaparikkhittā. Nīlavatthaparikkhittāti nīlavatthanīlakampalaparikkhepā. Nīlavammikehīti nīlakaghaṭaparikkhittehi. Sabbapadesūti ‘‘pītā hontī’’tiādisabbapadesu. Parivaṭṭesīti paṭighaṭṭesi. Āharanti imasmā rājapurisā balinti āhāro, tappattajanapadoti āha ‘‘sāhāranti sajanapada’’nti. Aṅguliphoṭopi aṅguliyā cālanavaseneva hotīti vuttaṃ ‘‘aṅguliṃ cālesu’’nti. Ambakāyāti mātugāmena. Upacāravacanaṃ hetaṃ itthīsu, yadidaṃ ‘‘ambakā mātugāmo jananikā’’ti.
অৰলোকেথাতি অপৰত্তিত্ৰা ওলোকনং ওলোকেথ। তং পন অপৰত্তিত্ৰা ওলোকনং অনু অনু দস্সনং হোতীতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং পস্সথা’’তি। উপনেথাতি ‘‘যথাযং লিচ্ছৰিরাজপরিসা সোভাতিসযেন যুত্তা, এৰং তাৰতিংসপরিসা’’তি উপনযং করোথ। তেনাহ ‘‘তাৰতিংসেহি সমকে কত্ৰা পস্সথা’’তি।
Avalokethāti apavattitvā olokanaṃ oloketha. Taṃ pana apavattitvā olokanaṃ anu anu dassanaṃ hotīti āha ‘‘punappunaṃ passathā’’ti. Upanethāti ‘‘yathāyaṃ licchavirājaparisā sobhātisayena yuttā, evaṃ tāvatiṃsaparisā’’ti upanayaṃ karotha. Tenāha ‘‘tāvatiṃsehi samake katvā passathā’’ti.
‘‘উপসংহরথ ভিক্খৰে লিচ্ছৰিপরিসং তাৰতিংসসদিস’’ন্তি নযিদং নিমিত্তগ্গাহে নিযোজনং, কেৰলং পন দিব্বসম্পত্তিসদিসা এতেসং রাজূনং ইস্সরিযসম্পত্তীতি অনুপুব্বিকথায সগ্গসম্পত্তিকথনং ৰিয দট্ঠব্বং। তেসু পন ভিক্খূসু একচ্চানং তত্থ নিমিত্তগ্গাহোপি সিযা, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘নিমিত্তগ্গাহে উয্যোজেতী’’তি। হিতকামতায তেসং ভিক্খূনং যথা আযস্মতো নন্দস্স হিতকামতায সগ্গসম্পত্তিদস্সনং। তেনাহ ‘‘তত্র কিরা’’তিআদি। ওসন্নৰীরিযাতি সম্মাপটিপত্তিযং অৰসন্নৰীরিযা, ওস্সট্ঠৰীরিযা ৰাতি অত্থো। অনিচ্চলক্খণৰিভাৰনত্থন্তি তেসং রাজূনং ৰসেন ভিক্খূনং অনিচ্চলক্খণৰিভূতভাৰত্থং।
‘‘Upasaṃharatha bhikkhave licchaviparisaṃ tāvatiṃsasadisa’’nti nayidaṃ nimittaggāhe niyojanaṃ, kevalaṃ pana dibbasampattisadisā etesaṃ rājūnaṃ issariyasampattīti anupubbikathāya saggasampattikathanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Tesu pana bhikkhūsu ekaccānaṃ tattha nimittaggāhopi siyā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nimittaggāhe uyyojetī’’ti. Hitakāmatāya tesaṃ bhikkhūnaṃ yathā āyasmato nandassa hitakāmatāya saggasampattidassanaṃ. Tenāha ‘‘tatra kirā’’tiādi. Osannavīriyāti sammāpaṭipattiyaṃ avasannavīriyā, ossaṭṭhavīriyā vāti attho. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthanti tesaṃ rājūnaṃ vasena bhikkhūnaṃ aniccalakkhaṇavibhūtabhāvatthaṃ.
ৰেল়ুৰগামৰস্সূপগমনৰণ্ণনা
Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā
১৬৩. সমীপে ৰেল়ুৰগামোতি পুব্বণ্হং ৰা সাযন্হং ৰা গন্ত্ৰা নিৰত্তনযোগ্যে আসন্নট্ঠানে নিৰিট্ঠা পরিৰারগামো। সঙ্গম্মাতি সম্মা গন্ত্ৰা। অস্সাতি ভগৰতো।
163.Samīpe veḷuvagāmoti pubbaṇhaṃ vā sāyanhaṃ vā gantvā nivattanayogye āsannaṭṭhāne niviṭṭhā parivāragāmo. Saṅgammāti sammā gantvā. Assāti bhagavato.
১৬৪. ফরুসোতি কক্খল়ো, গরুতরোতি অত্থো। ৰিসভাগরোগোতি ধাতুৰিসভাগতায সমুট্ঠিতো বহলতররোগো, ন আবাধমত্তং। ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ৰেদনানং খণিকতং, দুক্খতং, অত্তসুঞ্ঞতঞ্চ যাথাৰতো ঞাণেন পরিচ্ছিজ্জ পরিতুলেত্ৰা। অধিৰাসেসীতি তা অভিভৰন্তো যথাপরিমদ্দিতাকারসল্লক্খণেন অত্তনি আরোপেত্ৰা ৰাসেসি, ন তাহি অভিভুয্যমানো। তেনাহ ‘‘অৰিহঞ্ঞমানো’’তিআদি। অদুক্খিযমানোতি চেতোদুক্খৰসেন অদুক্খিযমানো , কাযদুক্খং পন ‘‘নত্থী’’তি ন সক্কা ৰত্তুং। অসতি হি তস্মিং অধিৰাসনায এৰ অসম্ভৰোতি। অনামন্তেত্ৰাতি অনালপিত্ৰা। অনপলোকেত্ৰাতি অৰিস্সজ্জিত্ৰা। তেনাহ ‘‘ওৰাদানুসাসনিং অদত্ৰাতি ৰুত্তং হোতী’’তি। পুব্বভাগৰীরিযেনাতি ফলসমাপত্তিযা পরিকম্মৰীরিযেন। ফলসমাপত্তিৰীরিযেনাতি ফলসমাপত্তিসম্পযুত্তৰীরিযেন। ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি ৰিনোদেত্ৰা। যথা নাম পুপ্ফনসমযে চম্পকাদিরুক্খে ৰেখে দিন্নে যাৰ সো ৰেখো নাপনীযতি, তাৰস্স পুপ্ফনসমত্থতা ৰিক্খম্ভিতা ৰিনোদিতা হোতি, এৰমেৰ যথাৰুত্তৰীরিযৰেখদানেন তা ৰেদনা সত্থু সরীরে যথাপরিচ্ছিন্নং কালং ৰিক্খম্ভিতা ৰিনোদিতা অহেসুং। তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি ৰিনোদেত্ৰা’’তি। জীৰিতম্পি জীৰিতসঙ্খারো কম্মুনা সঙ্খরীযতীতি কত্ৰা। ছিজ্জমানং ৰিরোধিপচ্চযসমাযোগেন পযোগসম্পত্তিযা ঘটেত্ৰা ঠপীযতি। অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠানং কত্ৰা। তেনাহ ‘‘দসমাসে মা উপ্পজ্জিত্থাতি সমাপত্তিং সমাপজ্জী’’তি। তং পন ‘‘অধিট্ঠানং, পৰত্তন’’ন্তি চ ৰত্তব্বতং অরহতীতি ৰুত্তং ‘‘অধিট্ঠহিত্ৰা পৰত্তেত্ৰা’’তি।
164.Pharusoti kakkhaḷo, garutaroti attho. Visabhāgarogoti dhātuvisabhāgatāya samuṭṭhito bahalatararogo, na ābādhamattaṃ. Ñāṇena paricchinditvāti vedanānaṃ khaṇikataṃ, dukkhataṃ, attasuññatañca yāthāvato ñāṇena paricchijja parituletvā. Adhivāsesīti tā abhibhavanto yathāparimadditākārasallakkhaṇena attani āropetvā vāsesi, na tāhi abhibhuyyamāno. Tenāha ‘‘avihaññamāno’’tiādi. Adukkhiyamānoti cetodukkhavasena adukkhiyamāno , kāyadukkhaṃ pana ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ. Asati hi tasmiṃ adhivāsanāya eva asambhavoti. Anāmantetvāti anālapitvā. Anapaloketvāti avissajjitvā. Tenāha ‘‘ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hotī’’ti. Pubbabhāgavīriyenāti phalasamāpattiyā parikammavīriyena. Phalasamāpattivīriyenāti phalasamāpattisampayuttavīriyena. Vikkhambhetvāti vinodetvā. Yathā nāma pupphanasamaye campakādirukkhe vekhe dinne yāva so vekho nāpanīyati, tāvassa pupphanasamatthatā vikkhambhitā vinoditā hoti, evameva yathāvuttavīriyavekhadānena tā vedanā satthu sarīre yathāparicchinnaṃ kālaṃ vikkhambhitā vinoditā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vikkhambhetvāti vinodetvā’’ti. Jīvitampi jīvitasaṅkhāro kammunā saṅkharīyatīti katvā. Chijjamānaṃ virodhipaccayasamāyogena payogasampattiyā ghaṭetvā ṭhapīyati. Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhānaṃ katvā. Tenāha ‘‘dasamāse mā uppajjitthāti samāpattiṃ samāpajjī’’ti. Taṃ pana ‘‘adhiṭṭhānaṃ, pavattana’’nti ca vattabbataṃ arahatīti vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhahitvā pavattetvā’’ti.
খণিকসমাপত্তীতি তাদিসং পুব্বাভিসঙ্খারং অকত্ৰা ঠানসো সমাপজ্জিতব্বসমাপত্তি। পুন সরীরং ৰেদনা অজ্ঝোত্থরতি সৰিসেসপুব্বাভিসঙ্খারস্স অকতত্তা। রূপসত্তকঅরূপসত্তকানি ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাসু (ৰিসুদ্ধি॰ টী॰ ২.৭০৬, ৭১৭) ৰিত্থারিতনযেন ৰেদিতব্বানি। সুট্ঠু ৰিক্খম্ভেতি পুব্বাভিসঙ্খারস্স সাতিসযত্তা। ইদানি তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৰুত্তং। অপব্যূল়্হোতি অপনীতো। চুদ্দসহাকারেহি সন্নেত্ৰাতি তেসংযেৰ রূপসত্তকঅরূপসত্তকানং ৰসেন চুদ্দসহি পকারেহি ৰিপস্সনাচিত্তং, সকলমেৰ ৰা অত্তভাৰং ৰিসভাগরোগসঞ্জনিতলূখভাৰনিরোগকরণায সিনেহেত্ৰা ন উপ্পজ্জিযেৰ সম্মাসম্বুদ্ধেন সাতিসযসমাপত্তিৰেগেন সুৰিক্খম্ভিতত্তা।
Khaṇikasamāpattīti tādisaṃ pubbābhisaṅkhāraṃ akatvā ṭhānaso samāpajjitabbasamāpatti. Puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati savisesapubbābhisaṅkhārassa akatattā. Rūpasattakaarūpasattakāni visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. ṭī. 2.706, 717) vitthāritanayena veditabbāni. Suṭṭhu vikkhambheti pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Apabyūḷhoti apanīto. Cuddasahākārehi sannetvāti tesaṃyeva rūpasattakaarūpasattakānaṃ vasena cuddasahi pakārehi vipassanācittaṃ, sakalameva vā attabhāvaṃ visabhāgarogasañjanitalūkhabhāvanirogakaraṇāya sinehetvā na uppajjiyeva sammāsambuddhena sātisayasamāpattivegena suvikkhambhitattā.
গিলানো হুত্ৰা পুন ৰুট্ঠিতোতি পুব্বে গিলানো হুত্ৰা পুন ততো গিলানভাৰতো ৰুট্ঠিতো। মধুরকভাৰো নাম সরীরস্স থম্ভিতত্তং, তং পন গরুভাৰপুব্বকন্তি আহ ‘‘সঞ্জাতগরুভাৰো সঞ্জাতথদ্ধভাৰো’’তি। ‘‘নানাকারতো ন উপট্ঠহন্তী’’তি ইমিনা দিসাসম্মোহোপি মে অহোসি সোকবলেনাতি দস্সেতি। সতিপট্ঠানাদিধম্মাতি কাযানুপস্সনাদযো অনুপস্সনাধম্মা পুব্বে ৰিভূতা হুত্ৰা উপট্ঠহন্তাপি ইদানি ময্হং পাকটা ন হোন্তি।
Gilāno hutvā puna vuṭṭhitoti pubbe gilāno hutvā puna tato gilānabhāvato vuṭṭhito. Madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo’’ti. ‘‘Nānākārato na upaṭṭhahantī’’ti iminā disāsammohopi me ahosi sokabalenāti dasseti. Satipaṭṭhānādidhammāti kāyānupassanādayo anupassanādhammā pubbe vibhūtā hutvā upaṭṭhahantāpi idāni mayhaṃ pākaṭā na honti.
১৬৫. অব্ভন্তরং করোতি নাম অত্তনিযেৰ ঠপনতো। পুগ্গলং অব্ভন্তরং করোতি নাম সমানত্ততাৰসেন ধম্মেন পুব্বে তস্স সঙ্গণ্হতো। দহরকালেতি অত্তনো দহরকালে। কস্সচি অকথেত্ৰাতি কস্সচি অত্তনো অন্তেৰাসিকস্স উপনিগূহভূতং গন্থং অকথেত্ৰা। মুট্ঠিং কত্ৰাতি মুট্ঠিগতং ৰিয রহসিভূতং কত্ৰা। যস্মিং ৰা নট্ঠে সব্বো তংমূলকো ধম্মো ৰিনস্সতি, সো আদিতো মূলভূতো ধম্মো, মুস্সতি ৰিনস্সতি ধম্মো এতেন নট্ঠেনাতি মুট্ঠি, তং তথারূপং মুট্ঠিং কত্ৰা পরিহরিত্ৰা ঠপিতং কিঞ্চি নত্থীতি দস্সেতি।
165.Abbhantaraṃ karoti nāma attaniyeva ṭhapanato. Puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma samānattatāvasena dhammena pubbe tassa saṅgaṇhato. Daharakāleti attano daharakāle. Kassaci akathetvāti kassaci attano antevāsikassa upanigūhabhūtaṃ ganthaṃ akathetvā. Muṭṭhiṃ katvāti muṭṭhigataṃ viya rahasibhūtaṃ katvā. Yasmiṃ vā naṭṭhe sabbo taṃmūlako dhammo vinassati, so ādito mūlabhūto dhammo, mussati vinassati dhammo etena naṭṭhenāti muṭṭhi, taṃ tathārūpaṃ muṭṭhiṃ katvā pariharitvā ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti.
অহমেৰাতি অৰধারণং ভিক্খুসঙ্ঘপরিহরণস্স অঞ্ঞসাধারণিচ্ছাদস্সনত্থং, অৰধারণেন পন ৰিনা ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তিআদি ভিক্খুসঙ্ঘপরিহরণে অহংকারমমংকারাভাৰদস্সনন্তি দট্ঠব্বং। উদ্দিসিতব্বট্ঠেনাতি ‘‘সত্থা’’তি উদ্দিসিতব্বট্ঠেন। মা ৰা অহেসুং ভিক্খূতি অধিপ্পাযো। ‘‘মা ৰা অহোসী’’তি ৰা পাঠো। এৰং ন হোতীতি ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তিআদি আকারেন চিত্তপ্পৰত্তি ন হোতি। ‘‘পচ্ছিমৰযঅনুপ্পত্তভাৰদীপনত্থং ৰুত্ত’’ন্তি ইমিনা ৰযো ৰিয বুদ্ধকিচ্চম্পি পরিযোসিতকম্মন্তি দীপেতি। সকটস্স বাহপ্পদেসে দল়্হীভাৰায ৰেঠদানং বাহবন্ধো। চক্কনেমিসন্ধীনং দল়্হীভাৰায ৰেঠদানং চক্কবন্ধো।
Ahamevāti avadhāraṇaṃ bhikkhusaṅghapariharaṇassa aññasādhāraṇicchādassanatthaṃ, avadhāraṇena pana vinā ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅgha’’ntiādi bhikkhusaṅghapariharaṇe ahaṃkāramamaṃkārābhāvadassananti daṭṭhabbaṃ. Uddisitabbaṭṭhenāti ‘‘satthā’’ti uddisitabbaṭṭhena. Mā vāahesuṃ bhikkhūti adhippāyo. ‘‘Mā vā ahosī’’ti vā pāṭho. Evaṃ na hotīti ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’tiādi ākārena cittappavatti na hoti. ‘‘Pacchimavayaanuppattabhāvadīpanatthaṃ vutta’’nti iminā vayo viya buddhakiccampi pariyositakammanti dīpeti. Sakaṭassa bāhappadese daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ bāhabandho. Cakkanemisandhīnaṃ daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ cakkabandho.
তমত্থন্তি ৰেঠমিস্সকেন মঞ্ঞেতি ৰুত্তমত্থং। রূপাদযো এৰ ধম্মা সৰিগ্গহো ৰিয উপট্ঠানতো রূপনিমিত্তাদযো, তেসং রূপনিমিত্তাদীনং। লোকিযানং ৰেদনানন্তি যাসং নিরোধনেন ফলসমাপত্তি সমাপজ্জিতব্বা, তাসং নিরোধা ফাসু হোতি, তথা বাল়্হৰেদনাভিতুন্নসরীরস্সাপি। তদত্থাযাতি ফলসমাপত্তিৰিহারত্থায। দ্ৰীহি ভাগেহি আপো গতো এত্থাতি দীপো, ওঘেন পরিগতো হুত্ৰা অনজ্ঝোত্থটো ভূমিভাগো, ইধ পন চতূহিপি ওঘেহি, সংসারমহোঘেনেৰ ৰা অনজ্ঝোত্থটো অত্তা ‘‘দীপো’’তি অধিপ্পেতো। তেনাহ ‘‘মহাসমুদ্দগতা’’তিআদি। অত্তস্সরণাতি অত্তপ্পটিসরণা। অত্তগতিকা ৰাতি অত্তপরাযণাৰ । মা অঞ্ঞগতিকাতি অঞ্ঞং কিঞ্চি গতিং পটিসরণং পরাযণং মা চিন্তযিত্থ। কস্মা? অত্তা নামেত্থ পরমত্থতো ধম্মো অব্ভন্তরট্ঠেন, সো এৰং সম্পাদিতো তুম্হাকং দীপং তাণং গতি পরাযণন্তি। তেন ৰুত্তং ‘‘ধম্মদীপা’’তিআদি। তথা চাহ ‘‘অত্তা হি অত্তনো নাথো, কো হি নাথো পরো সিযা’’তি (ধ॰ প॰ ১৬০, ৩৮০) উপদেসমত্তমেৰ হি পরস্মিং পটিবদ্ধং, অঞ্ঞা সব্বা সম্পত্তি পুরিসস্স অত্তাধীনা এৰ। তেনাহ ভগৰা ‘‘তুম্হেহি কিচ্চং আতপ্পং, অক্খাতারো তথাগতা’’তি (ধ॰ প॰ ২৭৬)। তমগ্গেতি তমযোগস্স অগ্গে তস্স অতিক্কন্তাভাৰতো। তেনেৰাহ ‘‘ইমে অগ্গতমা’’তিআদি। মমাতি মম সাসনে। সব্বেপি তে চতুসতিপট্ঠানগোচরা ৰাতি চতুব্বিধং সতিপট্ঠানং ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰা তদেৰ গোচরং অত্তনো পৰত্তিট্ঠানং কত্ৰা ঠিতা এৰ ভিক্খূ অগ্গে ভৰিস্সন্তি।
Tamatthanti veṭhamissakena maññeti vuttamatthaṃ. Rūpādayo eva dhammā saviggaho viya upaṭṭhānato rūpanimittādayo, tesaṃ rūpanimittādīnaṃ. Lokiyānaṃ vedanānanti yāsaṃ nirodhanena phalasamāpatti samāpajjitabbā, tāsaṃ nirodhā phāsu hoti, tathā bāḷhavedanābhitunnasarīrassāpi. Tadatthāyāti phalasamāpattivihāratthāya. Dvīhi bhāgehi āpo gato etthāti dīpo, oghena parigato hutvā anajjhotthaṭo bhūmibhāgo, idha pana catūhipi oghehi, saṃsāramahogheneva vā anajjhotthaṭo attā ‘‘dīpo’’ti adhippeto. Tenāha ‘‘mahāsamuddagatā’’tiādi. Attassaraṇāti attappaṭisaraṇā. Attagatikā vāti attaparāyaṇāva . Mā aññagatikāti aññaṃ kiñci gatiṃ paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ mā cintayittha. Kasmā? Attā nāmettha paramatthato dhammo abbhantaraṭṭhena, so evaṃ sampādito tumhākaṃ dīpaṃ tāṇaṃ gati parāyaṇanti. Tena vuttaṃ ‘‘dhammadīpā’’tiādi. Tathā cāha ‘‘attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā’’ti (dha. pa. 160, 380) upadesamattameva hi parasmiṃ paṭibaddhaṃ, aññā sabbā sampatti purisassa attādhīnā eva. Tenāha bhagavā ‘‘tumhehi kiccaṃ ātappaṃ, akkhātāro tathāgatā’’ti (dha. pa. 276). Tamaggeti tamayogassa agge tassa atikkantābhāvato. Tenevāha ‘‘ime aggatamā’’tiādi. Mamāti mama sāsane. Sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarā vāti catubbidhaṃ satipaṭṭhānaṃ bhāvetvā brūhetvā tadeva gocaraṃ attano pavattiṭṭhānaṃ katvā ṭhitā eva bhikkhū agge bhavissanti.
দুতিযভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
নিমিত্তোভাসকথাৰণ্ণনা
Nimittobhāsakathāvaṇṇanā
১৬৬. অনেকৰারং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি, তস্মা ইমং ৰেসালিপ্পৰেসনং নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কদা পাৰিসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা আগমনতো পট্ঠায তং দস্সেন্তো ‘‘ভগৰা কিরা’’তিআদিমাহ। আগতমগ্গেনেৰাতি পুব্বে যাৰ ৰেল়ুৰগামকা আগতমগ্গেনেৰ পটিনিৰত্তেন্তো। যথাপরিচ্ছেদেনাতি যথাপরিচ্ছিন্নকালেন। ততোতি ফলসমাপত্তিতো। অযন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারো। দিৰাট্ঠানোলোকনাদি পরিনিব্বানস্স একন্তিকভাৰদস্সনং। ওস্সট্ঠোতি ৰিস্সট্ঠো আযুসঙ্খারো ‘‘সত্তাহমেৰ মযা জীৰিতব্ব’’ন্তি।
166. Anekavāraṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati, tasmā imaṃ vesālippavesanaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘kadā pāvisī’’ti pucchitvā āgamanato paṭṭhāya taṃ dassento ‘‘bhagavā kirā’’tiādimāha. Āgatamaggenevāti pubbe yāva veḷuvagāmakā āgatamaggeneva paṭinivattento. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Tatoti phalasamāpattito. Ayanti idāni vuccamānākāro. Divāṭṭhānolokanādi parinibbānassa ekantikabhāvadassanaṃ. Ossaṭṭhoti vissaṭṭho āyusaṅkhāro ‘‘sattāhameva mayā jīvitabba’’nti.
জেট্ঠকনিট্ঠভাতিকানন্তি সব্বেৰ সব্রহ্মচারিনো সন্ধায ৰদতি।
Jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānanti sabbeva sabrahmacārino sandhāya vadati.
পটিপাদেস্সামীতি মগ্গপটিপত্তিযা নিযোজেস্সামি। মণিফলকেতি মণিখচিতে পমুখে অত্থতফলকে। তং পঠমং দস্সনন্তি যং ৰেল়ুৰনে পরিব্বাজকরূপেন আগতস্স সিদ্ধং দস্সনং, তং পঠমদস্সনং। যং ৰা অনোমদস্সিস্স ভগৰতো ৰচনং সদ্দহন্তেন তদা অভিনীহারকালে পচ্চক্খতো ৰিয তুম্হাকং দস্সনং সিদ্ধং, তং পঠমদস্সনং। পচ্চাগমনচারিকন্তি পচ্চাগমনত্থং চারিকং।
Paṭipādessāmīti maggapaṭipattiyā niyojessāmi. Maṇiphalaketi maṇikhacite pamukhe atthataphalake. Taṃ paṭhamaṃdassananti yaṃ veḷuvane paribbājakarūpena āgatassa siddhaṃ dassanaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Yaṃ vā anomadassissa bhagavato vacanaṃ saddahantena tadā abhinīhārakāle paccakkhato viya tumhākaṃ dassanaṃ siddhaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Paccāgamanacārikanti paccāgamanatthaṃ cārikaṃ.
সত্তাহন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং। থেরস্স জাতোৰরকগেহং কির ইতরগেহতো ৰিৰেকট্ঠং, ৰিৰটঙ্গণঞ্চ, তস্মা দেৰব্রহ্মানং উপসঙ্কমনযোগ্যন্তি ‘‘জাতোৰরকং পটিজগ্গথা’’তি ৰুত্তং। সোতি উপরেৰতো। তং পৰত্তিন্তি তত্থ ৰসিতুকামতায ৰুত্তং তং।
Sattāhanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Therassa jātovarakagehaṃ kira itaragehato vivekaṭṭhaṃ, vivaṭaṅgaṇañca, tasmā devabrahmānaṃ upasaṅkamanayogyanti ‘‘jātovarakaṃ paṭijaggathā’’ti vuttaṃ. Soti uparevato. Taṃ pavattinti tattha vasitukāmatāya vuttaṃ taṃ.
‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি (পারা॰ ১৬, ১৬৫) ইমিনা নীহারেন থেরো ‘‘কে তুম্হে’’তি পুচ্ছি। ‘‘ত্ৰং চতূহি মহারাজেহি মহন্ততরো’’তি পুট্ঠো অত্তনো মহত্তং সত্থু উপরি পক্খিপন্তো ‘‘আরামিকসদিসা এতে উপাসিকে অম্হাকং সত্থুনো’’তি আহ। সাৰকসম্পত্তিকিত্তনম্পি হি অত্থতো সত্থু সম্পত্তিংযেৰ ৰিভাৰেতি।
‘‘Jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti (pārā. 16, 165) iminā nīhārena thero ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataro’’ti puṭṭho attano mahattaṃ satthu upari pakkhipanto ‘‘ārāmikasadisā ete upāsike amhākaṃ satthuno’’ti āha. Sāvakasampattikittanampi hi atthato satthu sampattiṃyeva vibhāveti.
সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাযাতি থেরস্স দেসনানুভাৰেন, অত্তনো চ উপনিস্সযসম্পত্তিযা ঞাণস্স পরিপক্কত্তা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৰা।
Sotāpattiphale patiṭṭhāyāti therassa desanānubhāvena, attano ca upanissayasampattiyā ñāṇassa paripakkattā sotāpattiphale patiṭṭhahitvā.
অযন্তি যথাৰুত্তা। এত্থাতি ‘‘ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসী’’তি এতস্মিং ৰেসালীপৰেসে। অনুপুব্বীকথাতি অনুপুব্বদীপনী কথা।
Ayanti yathāvuttā. Etthāti ‘‘vesāliṃ piṇḍāya pāvisī’’ti etasmiṃ vesālīpavese. Anupubbīkathāti anupubbadīpanī kathā.
১৬৭. উদেনযক্খস্স চেতিযট্ঠানেতি উদেনস্স নাম যক্খস্স আযতনভাৰেন ইট্ঠকাহি চিতে মহাজনস্স চিত্তীকতট্ঠানে। কতৰিহারোতি ভগৰন্তং উদ্দিস্স কতৰিহারো। ৰুচ্চতীতি পুরিমৰোহারেন ‘‘উদেনচেতিয’’ন্তি ৰুচ্চতি। গোতমকাদীসুপীতি ‘‘গোতমকচেতিয’’ন্তি এৰং আদীসুপি। এসেৰ নযোতি চেতিযট্ঠানে কতৰিহারভাৰং অতিদিসতি। ৰড্ঢিতাতি ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিব্রূহিতা। পুনপ্পুনং কতাতি ভাৰনায বহুলীকরণেন অপরাপরং পৰত্তিতা। যুত্তযানং ৰিয কতাতি যথা যুত্তং আজঞ্ঞযানং ছেকেন সারথিনা অধিট্ঠিতং যথারুচি পৰত্ততি, এৰং যথারুচিপৰত্তিরহতং গমিতা। পতিট্ঠানট্ঠেনাতি অধিট্ঠানট্ঠেন। ৰত্থু ৰিয কতাতি সব্বসো উপক্কিলেসৰিসোধনেন ইদ্ধিৰিসযতায পৰত্তিট্ঠানভাৰতো সুৰিসোধিতপরিস্সযৰত্থু ৰিয কতা। অধিট্ঠিতাতি পটিপক্খদূরীভাৰতো সুভাৰিতভাৰেন তংতংঅধিট্ঠানযোগ্যতায ঠপিতা । সমন্ততো চিতাতি সব্বভাগেন ভাৰনুপচযং গমিতা। তেনাহ ‘‘সুৰড্ঢিতা’’তি। সুট্ঠু সমারদ্ধাতি ইদ্ধিভাৰনায সিখাপ্পত্তিযা সম্মদেৰ সংসেৰিতা।
167.Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi cite mahājanassa cittīkataṭṭhāne. Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro. Vuccatīti purimavohārena ‘‘udenacetiya’’nti vuccati. Gotamakādīsupīti ‘‘gotamakacetiya’’nti evaṃ ādīsupi. Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānaṃ viya katāti yathā yuttaṃ ājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathārucipavattirahataṃ gamitā. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā . Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘suvaḍḍhitā’’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā.
অনিযমেনাতি ‘‘যস্স কস্সচী’’তি অনিযমৰচনেন। নিযমেত্ৰাতি ‘‘তথাগতস্সা’’তি সরূপদস্সনেন নিযমেত্ৰা। আযুপ্পমাণন্তি পরমাযুপ্পমাণং ৰদতি, তস্সেৰ গহণে কারণং ব্রহ্মজালসুত্তৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.৪০; দী॰ নি॰ টী॰ ১.৪০) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং। মহাসিৰত্থেরো পন ‘‘মহাবোধিসত্তানং চরিমভৰে পটিসন্ধিদাযিনো কম্মস্স অসঙ্খ্যেয্যাযুকতাসংৰত্তনসমত্থতং হদযে ঠপেত্ৰা বুদ্ধানং আযুসঙ্খারস্স পরিস্সযৰিক্খম্ভনসমত্থতা পাল়িযং আগতা এৰাতি ইমং ভদ্দকপ্পমেৰ তিট্ঠেয্যা’’তি অৰোচ। ‘‘খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতী’’তি এতেন যথা ইদ্ধিবলেন জরায ন পটিঘাতো, এৰং তেন মরণস্সপি ন পটিঘাতোতি অত্থতো আপন্নমেৰাতি। ‘‘ক্ৰ সরো খিত্তো, ক্ৰ চ নিপতিতো’’তি অঞ্ঞথা ৰুট্ঠিতেনাপি থেরৰাদেন অট্ঠকথাৰচনমেৰ সমত্থিতন্তি দট্ঠব্বং । তেনাহ ‘‘সো ন রুচ্চতি…পে॰… নিযমিত’’ন্তি।
Aniyamenāti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyamavacanena. Niyametvāti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpadassanena niyametvā. Āyuppamāṇanti paramāyuppamāṇaṃ vadati, tasseva gahaṇe kāraṇaṃ brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.40; dī. ni. ṭī. 1.40) vuttanayeneva veditabbaṃ. Mahāsivatthero pana ‘‘mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānaṃ āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti avoca. ‘‘Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatī’’ti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kva ca nipatito’’ti aññathā vuṭṭhitenāpi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ . Tenāha ‘‘so na ruccati…pe… niyamita’’nti.
পরিযুট্ঠিতচিত্তোতি যথা কিঞ্চি অত্থানত্থং সল্লক্খেতুং ন সক্কা, এৰং অভিভূতচিত্তো। সো পন অভিভৰো মহতা উদকোঘেন অপ্পকস্স উদকস্স অজ্ঝোত্থরণং ৰিয অহোসীতি ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝোত্থটচিত্তো’’তি। অঞ্ঞোপীতি থেরতো, অরিযেহি ৰা অঞ্ঞোপি যো কোচি পুথুজ্জনো। পুথুজ্জনগ্গহণঞ্চেত্থ যথা সব্বেন সব্বং অপ্পহীনৰিপল্লাসো মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো কিঞ্চি অত্থং সল্লক্খেতুং ন সক্কোতি, এৰং থেরো ভগৰতা কতং নিমিত্তোভাসং সব্বসো ন সল্লক্খেসীতি দস্সনত্থং। তেনাহ ‘‘মারো হী’’তিআদি। চত্তারো ৰিপল্লাসাতি অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো, চিত্তৰিপল্লাসো, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো, চিত্তৰিপল্লাসোতি ইমে চত্তারো ৰিপল্লাসা। তেনাতি যদিপি ইতরে অট্ঠ ৰিপল্লাসা পহীনা, তথাপি যথাৰুত্তানং চতুন্নং ৰিপল্লাসানং অপ্পহীনভাৰেন। অস্সাতি থেরস্স। মদ্দতীতি ফুসনমত্তেন মদ্দন্তো ৰিয হোতি, অঞ্ঞথা তেন মদ্দিতে সত্তানং মরণমেৰ সিযা। কিং সক্খিস্সতি, ন সক্খিস্সতীতি অধিপ্পাযো। কস্মা ন সক্খিস্সতি, ননু এস অগ্গসাৰকস্স কুচ্ছিং পৰিট্ঠোতি? সচ্চং পৰিট্ঠো, তঞ্চ খো অত্তনো আনুভাৰদস্সনত্থং, ন ৰিবাধনাধিপ্পাযেন। ৰিবাধনাধিপ্পাযেন পন ইধ ‘‘কিং সক্খিস্সতী’’তি ৰুত্তং হদযমদ্দনস্স অধিগতত্তা। নিমিত্তোভাসন্তি এত্থ ‘‘তিট্ঠতু ভগৰা কপ্প’’ন্তি সকলকপ্পং অৰট্ঠানযাচনায ‘‘যস্স কস্সচি আনন্দ চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা’’তিআদিনা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনো চতুরিদ্ধিপাদভাৰনানুভাৰেন কপ্পং অৰট্ঠানসমত্থতাৰসেন সঞ্ঞুপ্পাদনং নিমিত্তং, তথা পন পরিযাযং মুঞ্চিত্ৰা উজুকংযেৰ অত্তনো অধিপ্পাযৰিভাৰনং ওভাসো। জানন্তোযেৰ ৰাতি মারেন পরিযুট্ঠিতভাৰং জানন্তো এৰ। অত্তনো অপরাধহেতুতো সত্তানং সোকো তনুকো হোতি, ন বলৰাতি আহ ‘‘দোসারোপনেন সোকতনুকরণত্থ’’ন্তি। কিং পন থেরো মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তকালে পৰত্তিং পচ্ছা জানাতীতি? ন জানাতি সভাৰেন, বুদ্ধানুভাৰেন পন অনুজানাতি।
Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ajjhotthaṭacitto’’ti. Aññopīti therato, ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano. Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā kataṃ nimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘māro hī’’tiādi. Cattāro vipallāsāti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. Assāti therassa. Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā. Kiṃ sakkhissati, na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā na sakkhissati, nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘kiṃ sakkhissatī’’ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhigatattā. Nimittobhāsanti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ, tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukaṃyeva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso. Jānantoyeva vāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānanto eva. Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha ‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana anujānāti.
মারযাচনকথাৰণ্ণনা
Mārayācanakathāvaṇṇanā
১৬৮. অনত্থে নিযোজেন্তো গুণমারণেন মারেতি, ৰিরাগৰিবন্ধনেন ৰা জাতিনিমিত্ততায তত্থ তত্থ জাতং জাতং মারেন্তো ৰিয হোতীতি ‘‘মারেতীতি মারো’’তি ৰুত্তং। অতিৰিয পাপতায পাপিমা। কণ্হধম্মেহি সমন্নাগতো কণ্হো। ৰিরাগাদিগুণানং অন্তকরণতো অন্তকো। সত্তানং অনত্থাৰহপটিপত্তিং ন মুচ্চতীতি নমুচি। অত্তনো মারপাসেন পমত্তে বন্ধতি, পমত্তা ৰা বন্ধূ এতস্সাতি পমত্তবন্ধু। সত্তমসত্তাহতো পরং সত্ত অহানি সন্ধাযাহ ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তি ন পন পল্লঙ্কসত্তাহাদি ৰিয নিযতকিচ্চস্স অট্ঠমসত্তাহস্স নাম লব্ভনতো। সত্তমসত্তাহস্স হি পরতো অজপালনিগ্রোধমূলে মহাব্রহ্মুনো, সক্কস্স চ দেৰরঞ্ঞো পটিঞ্ঞাতধম্মদেসনং ভগৰন্তং ঞত্ৰা ‘‘ইদানি সত্তে ধম্মদেসনায মম ৰিসযং অতিক্কমাপেস্সতী’’তি সঞ্জাতদোমনস্সো হুত্ৰা ঠিতো চিন্তেসি ‘‘হন্দ দানাহং নং উপাযেন পরিনিব্বাপেস্সামি, এৰমস্স মনোরথো অঞ্ঞথত্তং গমিস্সতি, মম চ মনোরথো ইজ্ঝিস্সতী’’তি । এৰং পন চিন্তেত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা একং অন্তং ঠিতো ‘‘পরিনিব্বাতু দানি ভন্তে ভগৰা’’তিআদিনা পরিনিব্বানং যাচি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তিআদি। তত্থ অজ্জাতি আযুসঙ্খারোস্সজ্জনদিৰসং সন্ধাযাহ। ভগৰা চস্স অভিসন্ধিং জানন্তোপি তং অনাৰিকত্ৰা পরিনিব্বানস্স অকালভাৰমেৰ পকাসেন্তো যাচনং পটিক্খিপি। তেনাহ ‘‘ন তাৰাহ’’ন্তিআদি।
168.Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti, virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘māretīti māro’’ti vuttaṃ. Ativiya pāpatāya pāpimā. Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho. Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako. Sattānaṃ anatthāvahapaṭipattiṃ na muccatīti namuci. Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu. Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘aṭṭhame sattāhe’’ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno, sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ atikkamāpessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi ‘‘handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama ca manoratho ijjhissatī’’ti . Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekaṃ antaṃ ṭhito ‘‘parinibbātu dāni bhante bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhame sattāhe’’tiādi. Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa abhisandhiṃ jānantopi taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha ‘‘na tāvāha’’ntiādi.
মগ্গৰসেন ৰিযত্তাতি সচ্চসম্পটিৰেধৰেয্যত্তিযেন ব্যত্তা। তথেৰ ৰিনীতাতি মগ্গৰসেন কিলেসানং সমুচ্ছেদৰিনযনেন ৰিনীতা। তথা ৰিসারদাতি অরিযমগ্গাধিগমেনেৰ সত্থুসাসনে ৰেসারজ্জপ্পত্তিযা ৰিসারদা , সারজ্জকরানং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদিপাপধম্মানং ৰিগমেন ৰিসারদভাৰং পত্তাতি অত্থো। যস্স সুতস্স ৰসেন ৰট্টদুক্খতো নিস্সরণং সম্ভৰতি, তং ইধ উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ‘‘সুত’’ন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘তেপিটকৰসেনা’’তি। তিণ্ণং পিটকানং সমূহো তেপিটকং, তীণি ৰা পিটকানি তিপিটকং, তিপিটকমেৰ তেপিটকং, তস্স ৰসেন। তমেৰাতি যং তং তেপিটকং সোতব্বভাৰেন ‘‘সুত’’ন্তি ৰুত্তং, তমেৰ। ধম্মন্তি পরিযত্তিধম্মং। ধারেন্তীতি সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসং ৰিয অৰিনস্সন্তং কত্ৰা সুপ্পগুণসুপ্পৰত্তিভাৰেন ধারেন্তি হদযে ঠপেন্তি। ইতি পরিযত্তিধম্মৰসেন বহুস্সুতধম্মধরভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি পটিৰেধধম্মৰসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং। অরিযধম্মস্সাতি মগ্গফলধম্মস্স, নৰৰিধস্সাপি ৰা লোকুত্তরধম্মস্স। অনুধম্মভূতন্তি অধিগমায অনুরূপধম্মভূতং। অনুচ্ছৰিকপটিপদন্তি চ তমেৰ ৰিপস্সনাধম্মমাহ, ছব্বিধা ৰিসুদ্ধিযো ৰা। অনুধম্মন্তি তস্সা যথাৰুত্তপটিপদায অনুরূপং অভিসল্লেখিতং অপ্পিচ্ছতাদিধম্মং। চরণসীলাতি সমাদায পৰত্তনসীলা। অনু মগ্গফলধম্মো এতিস্সাতি ৰা অনুধম্মা, ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা, তস্সা চরণসীলা। অত্তনো আচরিযৰাদন্তি অত্তনো আচরিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰাদং। সদেৰকস্স লোকস্স আচারসিক্খাপনেন আচরিযো, ভগৰা। তস্স ৰাদো, চতুসচ্চদেসনা।
Maggavasena viyattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā. Tatheva vinītāti maggavasena kilesānaṃ samucchedavinayanena vinītā. Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā , sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena ‘‘suta’’nti adhippetanti āha ‘‘tepiṭakavasenā’’ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ, tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva tepiṭakaṃ, tassa vasena. Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘suta’’nti vuttaṃ, tameva. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa, navavidhassāpi vā lokuttaradhammassa. Anudhammabhūtanti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ. Anucchavikapaṭipadanti ca tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. Anudhammanti tassā yathāvuttapaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appicchatādidhammaṃ. Caraṇasīlāti samādāya pavattanasīlā. Anu maggaphaladhammo etissāti vā anudhammā, vuṭṭhānagāminivipassanā, tassā caraṇasīlā. Attano ācariyavādanti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo, bhagavā. Tassa vādo, catusaccadesanā.
আচিক্খিস্সন্তীতি আদিতো কথেস্সন্তি, অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন পরে উগ্গণ্হাপেস্সন্তীতি অত্থো। দেসেস্সন্তীতি ৰাচেস্সন্তি, পাল়িং সম্মা পবোধেস্সন্তীতি অত্থো। পঞ্ঞাপেস্সন্তীতি পজানাপেস্সন্তি, সঙ্কাপেস্সন্তীতি অত্থো। পট্ঠপেস্সন্তীতি পকারেহি ঠপেস্সন্তি, পকাসেস্সন্তীতি অত্থো। ৰিৰরিস্সন্তীতি ৰিৰটং করিস্সন্তি। ৰিভজিস্সন্তীতি ৰিভত্তং করিস্সন্তি। উত্তানিং করিস্সন্তীতি অনুত্তানং গম্ভীরং উত্তানং পাকটং করিস্সন্তি। সহ ধম্মেনাতি এত্থ ধম্ম-সদ্দো কারণপরিযাযো ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ॰ ২৭০) ৰিযাতি আহ ‘‘সহেতুকেন সকারণেন ৰচনেনা’’তি। সপ্পাটিহারিযন্তি সনিস্সরণং , যথা পরৰাদং ভঞ্জিত্ৰা সকৰাদো পতিট্ঠহতি, এৰং হেতুদাহরণেহি যথাধিগতমত্থং সম্পাদেত্ৰা ধম্মং কথেস্সন্তি। তেনাহ ‘‘নিয্যানিকং কত্ৰা ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তি, নৰৰিধং লোকুত্তরধম্মং পবোধেস্সন্তীতি অত্থো। এত্থ চ ‘‘পঞ্ঞাপেস্সন্তী’’তিআদীহি ছহি পদেহি ছ অত্থপদানি দস্সিতানি, আদিতো পন দ্ৰীহি পদেহি ছ ব্যঞ্জনপদানি। এত্তাৰতা তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সংৰণ্ণনানযেন সঙ্গহেত্ৰা দস্সিতং হোতি। ৰুত্তঞ্হেতং নেত্তিযং ‘‘দ্ৰাদসপদানি সুত্তং, তং সব্বং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি (নেত্তি॰ সঙ্খারে)।
Ācikkhissantīti ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. Desessantīti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. Paññāpessantīti pajānāpessanti, saṅkāpessantīti attho. Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti. Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti. Uttāniṃ karissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. Saha dhammenāti ettha dhamma-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 270) viyāti āha ‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’ti. Sappāṭihāriyanti sanissaraṇaṃ , yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha ‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’ti, navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññāpessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ nettiyaṃ ‘‘dvādasapadāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti (netti. saṅkhāre).
সিক্খত্তযসঙ্গহিতন্তি অধিসীলসিক্খাদিসিক্খত্তযসঙ্গহণং। সকলং সাসনব্রহ্মচরিযন্তি অনৰসেসং সত্থুসাসনভূতং সেট্ঠচরিযং। সমিদ্ধন্তি সম্মদেৰ ৰড্ঢিতং। ঝানস্সাদৰসেনাতি তেহি তেহি ভিক্খূহি সমধিগতঝানসুখৰসেন। ৰুদ্ধিপ্পত্তন্তি উল়ারপণীতভাৰগমনেন সব্বসো পরিৰুদ্ধিং উপগতং। সব্বপালিফুল্লং ৰিয অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৰসেন অভিঞ্ঞাসম্পদাহি সাসনাভিৰুদ্ধিযা মত্থকপ্পত্তিতো। পতিট্ঠিতৰসেনাতি পতিট্ঠানৰসেন, পতিট্ঠপ্পত্তিযাতি অত্থো। পটিৰেধৰসেন বহুনো জনস্স হিতন্তি বাহুজঞ্ঞং। তেনাহ ‘‘বহুজনাভিসমযৰসেনা’’তি। পুথু পুথুলং ভূতং জাতং, পুথু ৰা পুথুত্তং ভূতং পত্তন্তি পুথুভূতং। তেনাহ ‘‘সব্বাকার…পে॰… পত্ত’’ন্তি। সুট্ঠু পকাসিতন্তি সুট্ঠু সম্মদেৰ আদিকল্যাণাদিভাৰেন পৰেদিতং।
Sikkhattayasaṅgahitanti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṇaṃ. Sakalaṃ sāsanabrahmacariyanti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. Samiddhanti sammadeva vaḍḍhitaṃ. Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajhānasukhavasena. Vuddhippattanti uḷārapaṇītabhāvagamanena sabbaso parivuddhiṃ upagataṃ. Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā matthakappattito. Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ. Tenāha ‘‘bahujanābhisamayavasenā’’ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthu vā puthuttaṃ bhūtaṃ pattanti puthubhūtaṃ. Tenāha ‘‘sabbākāra…pe… patta’’nti. Suṭṭhu pakāsitanti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ.
আযুসঙ্খারওস্সজ্জনৰণ্ণনা
Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā
১৬৯. সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰাতি অযং কাযাদিৰিভাগো অত্তভাৰসঞ্ঞিতো দুক্খভারো মযা এত্তকং কালং ৰহিতো, ইদানি পন ন ৰহিতব্বো, এতস্স অৰহনত্থং চিরতরং কালং অরিযমগ্গসম্ভারো সম্ভতো, স্ৰাযং অরিযমগ্গো পটিৰিদ্ধো, যতো ইমে কাযাদযো অসুভাদিতো সম্মদেৰ পরিঞ্ঞাতা, চতুব্বিধম্পি সম্মাসতিং যথাতথং ৰিসযে সুট্ঠু উপট্ঠিতং কত্ৰা। ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি যস্মা ইমস্স অত্তভাৰসঞ্ঞিতস্স দুক্খভারস্স ৰহনে পযোজনভূতং অত্তহিতং তাৰ মহাবোধিমূলে এৰ পরিসমাপিতং, পরহিতং পন বুদ্ধৰেনেয্যৰিনযনং পরিসমাপিতব্বং, তং ইদানি মাসত্তযেনেৰ পরিসমাপনং পাপুণিস্সতি, তস্মা অভাসি ‘‘ৰিসাখপুণ্ণমাযং পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি, এৰং বুদ্ধঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সব্বভাগেন নিচ্ছযং কত্ৰা। আযুসঙ্খারং ৰিস্সজ্জীতি আযুনো জীৰিতস্স অভিসঙ্খারকং ফলসমাপত্তিধম্মং ‘‘ন সমাপজ্জিস্সামী’’তি ৰিস্সজ্জি তংৰিস্সজ্জনেনেৰ তেন অভিসঙ্খরিযমানং জীৰিতসঙ্খারং ‘‘নপ্পৰত্তেস্সামী’’তি ৰিস্সজ্জি। তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি। ঠানমহন্ততাযপি পৰত্তিআকারমহন্ততাযপি মহন্তো পথৰীকম্পো। তত্থ ঠানমহন্ততায ভূমিচালস্স মহত্তং দস্সেতুং ‘‘তদা কির…পে॰… কম্পিত্থা’’তি ৰুত্তং। সা পন জাতিক্খেত্তভূতা দসসহস্সী লোকধাতু এৰ, ন যা কাচি, যা মহাভিনীহারমহাজাতিআদীসুপি কম্পিত্থ। তদাপি তত্তিকায এৰ কম্পনে কিং কারণং ? জাতিক্খেত্তভাৰেন তস্সেৰ আদিতো পরিগ্গহস্স কতত্তা। পরিগ্গহকরণং চস্স ধম্মতাৰসেন ৰেদিতব্বং। তথা হি পুরিমবুদ্ধানম্পি তাৰতকমেৰ জাতিক্খেত্তং অহোসি। তথা হি ৰুত্তং ‘‘দসসহস্সী লোকধাতূ, নিস্সদ্দা হোন্তি নিরাকুলা…পে॰… মহাসমুদ্দো আভুজতি, দসসহস্সী পকম্পতী’’তি চ আদি (বু॰ ৰং॰ ৮৪-৯১)। উদকপরিযন্তং কত্ৰা ছপ্পকারপৰেধনেন অৰীতরাগে ভিংসেতীতি ভিংসনো, সো এৰ ভিংসনকোতি আহ ‘‘ভযজনকো’’তি। দেৰভেরিযোতি দেৰদুন্দুভিসদ্দস্স পরিযাযৰচনমত্তং। ন চেত্থ কাচি ভেরী ‘‘দেৰদুন্দুভী’’তি অধিপ্পেতা, অথ খো উপ্পাতভাৰেন লব্ভমানো আকাসগতো নিগ্ঘোসসদ্দো। তেনাহ ‘‘দেৰো’’তিআদি। দেৰোতি মেঘো। তস্স হি অচ্ছভাৰেন আকাসস্স ৰস্সাভাৰেন সুক্খগজ্জিতসঞ্ঞিতে সদ্দে নিচ্ছরন্তে দেৰদুন্দুভিসমঞ্ঞা। তেনাহ ‘‘দেৰো সুক্খগজ্জিতং গজ্জী’’তি।
169.Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthaṃ cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho, yato ime kāyādayo asubhādito sammadeva pariññātā, catubbidhampi sammāsatiṃ yathātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Ñāṇena paricchinditvāti yasmā imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva mahābodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayanaṃ parisamāpitabbaṃ, taṃ idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, tasmā abhāsi ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmī’’ti, evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā. Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ ‘‘na samāpajjissāmī’’ti vissajji taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘nappavattessāmī’’ti vissajji. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo. Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahattaṃ dassetuṃ ‘‘tadā kira…pe… kampitthā’’ti vuttaṃ. Sā pana jātikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci, yā mahābhinīhāramahājātiādīsupi kampittha. Tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ ? Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā. Pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tāvatakameva jātikkhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti ca ādi (bu. vaṃ. 84-91). Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘bhayajanako’’ti. Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ. Na cettha kāci bherī ‘‘devadundubhī’’ti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo. Tenāha ‘‘devo’’tiādi. Devoti megho. Tassa hi acchabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha ‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’ti.
পীতিৰেগৰিস্সট্ঠন্তি ‘‘এৰং চিরতরং কালং ৰহিতো অযং অত্তভাৰসঞ্ঞিতো দুক্খভারো, ইদানি ন চিরস্সেৰ নিক্খিপিস্সতী’’তি সঞ্জাতসোমনস্সো ভগৰা সভাৰেনেৰ পীতিৰেগৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি। এৰং পন উদানেন্তেন অযম্পি অত্থো সাধিতো হোতীতি দস্সনত্থং অট্ঠকথাযং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৰুত্তং।
Pītivegavissaṭṭhanti ‘‘evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, idāni na cirasseva nikkhipissatī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi. Evaṃ pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.
তুলীযতীতি তুলন্তি তুল-সদ্দো কম্মসাধনোতি দস্সেতুং ‘‘তুলিত’’ন্তি ৰুত্তং। অপ্পানুভাৰতায পরিচ্ছিন্নং। তথা হি তং পরিতো খণ্ডিতভাৰেন ‘‘পরিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি। পটিপক্খৰিক্খম্ভনতো দীঘসন্তানতায, ৰিপুলফলতায চ ন তুলং ন পরিচ্ছিন্নং। যেহি কারণেহি পুব্বে অৰিসেসতো মহগ্গতং ‘‘অতুল’’ন্তি ৰুত্তং, তানি কারণানি রূপাৰচরতো আরুপ্পস্স সাতিসযানি ৰিজ্জন্তীতি ‘‘অরূপাৰচরং অতুল’’ন্তি ৰুত্তং, ইতরঞ্চ ‘‘তুল’’ন্তি, অপ্পৰিপাকং তীসুপি কম্মেসু যং তনুৰিপাকং হীনং, তং তুলং। বহুৰিপাকন্তি যং মহাৰিপাকং পণীতং, তং অতুলং। যং পনেত্থ মজ্ঝিমং, তং হীনং, উক্কট্ঠন্তি দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দ্ৰীসু ভাগেসু পক্খিপিতব্বং। হীনত্তিকৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ অপ্পবহুৰিপাকতং নিদ্ধারেত্ৰা তস্স ৰসেন তুলাতুলভাৰো ৰেদিতব্বো। সম্ভৰতি এতস্মাতি সম্ভৰোতি আহ ‘‘সম্ভৰস্স হেতুভূত’’ন্তি। নিযকজ্ঝত্তরতোতি সসন্তানধম্মেসু ৰিপস্সনাৰসেন, গোচরাসেৰনায চ নিরতো। সৰিপাকং সমানং পৰত্তিৰিপাকমত্তদাযিকম্মং সৰিপাকট্ঠেন সম্ভৰং। ন চ তং কামাদিভৰাভিসঙ্খারকন্তি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘সম্ভৰ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ভৰসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তং। ওস্সজ্জীতি অরিযমগ্গেন অৰস্সজ্জি । কৰচং ৰিয অত্তভাৰং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং অত্তনি সম্ভূতত্তা অত্তসম্ভৰং কিলেসঞ্চ অভিন্দীতি কিলেসভেদসহভাৰিকম্মোস্সজ্জনং দস্সেন্তো তদুভযস্স কারণং অৰোচ ‘‘অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তি।
Tulīyatīti tulanti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘tulita’’nti vuttaṃ. Appānubhāvatāya paricchinnaṃ. Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘paritta’’nti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya, vipulaphalatāya ca na tulaṃ na paricchinnaṃ. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni rūpāvacarato āruppassa sātisayāni vijjantīti ‘‘arūpāvacaraṃ atula’’nti vuttaṃ, itarañca ‘‘tula’’nti, appavipākaṃ tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ, taṃ tulaṃ. Bahuvipākanti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ atulaṃ. Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ, ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsu bhāgesu pakkhipitabbaṃ. Hīnattikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘sambhavassa hetubhūta’’nti. Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena, gocarāsevanāya ca nirato. Savipākaṃ samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ. Na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘sambhava’’nti vatvā ‘‘bhavasaṅkhāra’’nti vuttaṃ. Ossajjīti ariyamaggena avassajji . Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇaṃ avoca ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti.
তীরেন্তোতি ‘‘উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা ৰীমংসন্তো। ‘‘তুলেন্তো তীরেন্তো’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি আদিং ৰত্ৰা ভৰসঙ্খারস্স অৰস্সজ্জনাকারং সরূপতো দস্সেসি। ‘‘এৰ’’ন্তিআদিনা পন উদানৰণ্ণনাযং আদিতো ৰুত্তমত্থং নিগমনৰসেন দস্সেসি।
Tīrentoti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā vīmaṃsanto. ‘‘Tulento tīrento’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhā’’ti ādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avassajjanākāraṃ sarūpato dassesi. ‘‘Eva’’ntiādinā pana udānavaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamanavasena dassesi.
মহাভূমিচালৰণ্ণনা
Mahābhūmicālavaṇṇanā
১৭১. যন্তি করণে ৰা অধিকরণে ৰা পচ্চত্তৰচনন্তি অধিপ্পাযেন আহ ‘‘যেন সমযেন, যস্মিং ৰা সমযে’’তি। উক্খেপকৰাতাতি উদকসন্ধারকৰাতং উপচ্ছিন্দিত্ৰা ঠিতট্ঠানতো খেপকৰাতা। ‘‘সট্ঠি…পে॰… বহল’’ন্তি ইদং তস্স ৰাতস্স উব্বেধপ্পমাণমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তং, আযামৰিত্থারতো পন দসসহস্সচক্কৰাল়প্পমাণম্পি উদকসন্ধারকৰাতং উপচ্ছিন্দতিযেৰ। আকাসেতি পুব্বে ৰাতেন পতিট্ঠিতোকাসে। পুন ৰাতোতি উক্খেপকৰাতে তথাকত্ৰা ৰিগতে উদকসন্ধারকৰাতো পুন আবন্ধিত্ৰা গণ্হাতি যথা তং উদকং ন ভস্সতি, এৰং উত্থম্ভেন্তং আবন্ধনৰিতানৰসেন বন্ধিত্ৰা গণ্হাতি। ততো উদকং উগ্গচ্ছতীতি ততো আবন্ধিত্ৰা গহণতো তেন ৰাতেন উত্থম্ভিতং উদকং উগ্গচ্ছতি উপরি গচ্ছতি। হোতিযেৰাতি অন্তরন্তরা হোতিযেৰ। বহলভাৰেনাতি মহাপথৰিযা মহন্তভাৰেন। সকলা হি মহাপথৰী তদা ওগ্গচ্ছতি, উগ্গচ্ছতি চ, তস্মা কম্পনং ন পঞ্ঞাযতি।
171. Yanti karaṇe vā adhikaraṇe vā paccattavacananti adhippāyena āha ‘‘yena samayena, yasmiṃ vā samaye’’ti. Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato khepakavātā. ‘‘Saṭṭhi…pe… bahala’’nti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ, āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva. Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitokāse. Puna vātoti ukkhepakavāte tathākatvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvāgaṇhāti yathā taṃ udakaṃ na bhassati, evaṃ utthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti. Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena utthambhitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati. Hotiyevāti antarantarā hotiyeva. Bahalabhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena. Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati, uggacchati ca, tasmā kampanaṃ na paññāyati.
ইজ্ঝনস্সাতি ইচ্ছিতত্থসিজ্ঝনস্স। অনুভৰিতব্বস্সইস্সরিযসম্পত্তিআদিকস্স। পরিত্তাতি পটিলদ্ধমত্তা নাতিসুভাৰিতা। তথা চ ভাৰনা বলৰতী ন হোতীতি আহ ‘‘দুব্বলা’’তি। সঞ্ঞাসীসেন হি ভাৰনা ৰুত্তা। অপ্পমাণাতি পগুণা সুভাৰিতা। সা হি থিরা দল়্হতরা হোতীতি আহ ‘‘বলৰা’’তি। ‘‘পরিত্তা পথৰীসঞ্ঞা, অপ্পমাণা আপোসঞ্ঞা’’তি দেসনামত্তমেৰ, আপোসঞ্ঞায পন সুভাৰিতায পথৰীকম্পো সুখেনেৰ ইজ্ঝতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো। সংৰেজেন্তো দিব্বসম্পত্তিযা পমত্তং সক্কং দেৰরাজানং। ৰীমংসন্তো ৰা তাৰদেৰ সমধিগতং অত্তনো ইদ্ধিবলং। মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স পাসাদকম্পনং পাকটন্তি তং অনামসিত্ৰা সঙ্ঘরক্খিতসামণেরস্স পাসাদকম্পনং দস্সেতুং ‘‘সো কিরাযস্মা’’তিআদি ৰুত্তং। পূতিমিস্সো গন্ধো এতস্সাতি পূতিগন্ধো, তেন পূতিগন্ধেনেৰ অধিগতমাতুকুচ্ছিসম্ভৰং ৰিয গন্ধেনেৰ সীসেন, অতিৰিয দারকো এৰাতি অত্থো।
Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa. Anubhavitabbassaissariyasampattiādikassa. Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā. Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘dubbalā’’ti. Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā. Appamāṇāti paguṇā subhāvitā. Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘balavā’’ti. ‘‘Parittā pathavīsaññā, appamāṇā āposaññā’’ti desanāmattameva, āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo. Saṃvejento dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ. Vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ. Mahāmoggallānattherassa pāsādakampanaṃ pākaṭanti taṃ anāmasitvā saṅgharakkhitasāmaṇerassa pāsādakampanaṃ dassetuṃ ‘‘so kirāyasmā’’tiādi vuttaṃ. Pūtimisso gandho etassāti pūtigandho, tena pūtigandheneva adhigatamātukucchisambhavaṃ viya gandheneva sīsena, ativiya dārako evāti attho.
আচরিযন্তি আচরিযূপদেসং। ইদ্ধাভিসঙ্খারো নাম ইদ্ধিৰিধপ্পটিপক্খাদীভাৰেন ইচ্ছিতব্বো, সো চ উপাযে কোসল্লস্স অত্তনা ন সম্মা উগ্গহিতত্তা ন তাৰ সিক্খিতোতি আহ ‘‘অসিক্খিত্ৰাৰ যুদ্ধং পৰিট্ঠোসী’’তি। ‘‘পিলৰন্ত’’ন্তি ইমিনা সকলমেৰ পাসাদৰত্থুং উদকং কত্ৰা অধিট্ঠাতব্বপাসাদোৰ তত্থ পিলৰতীতি দস্সেতি। অধিট্ঠানক্কমং পন উপমায দস্সেন্তো ‘‘তাত…পে॰… জানাহী’’তি আহ। তত্থ কপল্লকপূৰন্তি আসিত্তকপূৰং, তং পচন্তা কপালে পঠমং কিঞ্চি পিট্ঠং ঠপেত্ৰা অনুক্কমেন ৰড্ঢেত্ৰা অন্তন্তেন পরিচ্ছিন্দন্তি পূৰং সমন্ততো পরিচ্ছিন্নং কত্ৰা ঠপেন্তি, এৰং ‘‘আপোকসিণৰসেন ‘পাসাদেন পতিট্ঠিতট্ঠানং উদকং হোতূ’তি অধিট্ঠহন্তো সমন্ততো পাসাদস্স যাৰ পরিযন্তা যথা উদকং হোতি, তথা অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি উপমায উপদিসতি।
Ācariyanti ācariyūpadesaṃ. Iddhābhisaṅkhāro nāma iddhividhappaṭipakkhādībhāvena icchitabbo, so ca upāye kosallassa attanā na sammā uggahitattā na tāva sikkhitoti āha ‘‘asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti. ‘‘Pilavanta’’nti iminā sakalameva pāsādavatthuṃ udakaṃ katvā adhiṭṭhātabbapāsādova tattha pilavatīti dasseti. Adhiṭṭhānakkamaṃ pana upamāya dassento ‘‘tāta…pe… jānāhī’’ti āha. Tattha kapallakapūvanti āsittakapūvaṃ, taṃ pacantā kapāle paṭhamaṃ kiñci piṭṭhaṃ ṭhapetvā anukkamena vaḍḍhetvā antantena paricchindanti pūvaṃ samantato paricchinnaṃ katvā ṭhapenti, evaṃ ‘‘āpokasiṇavasena ‘pāsādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ udakaṃ hotū’ti adhiṭṭhahanto samantato pāsādassa yāva pariyantā yathā udakaṃ hoti, tathā adhiṭṭhātabba’’nti upamāya upadisati.
মহাপদানে ৰুত্তমেৰাতি ‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৰে, যদা বোধিসত্তো তুসিতা কাযা চৰিত্ৰা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতী’’তি (দী॰ নি॰ ২.১৮) ৰত্ৰা ‘‘অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতী’’তি (দী॰ নি॰ ২.১৮), তথা ‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৰে, যদা বোধিসত্তো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতী’’তি (দী॰ নি॰ ২.৩০) ৰত্ৰা ‘‘অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতী’’তি (দী॰ নি॰ ২.৩২) চ মহাবোধিসত্তস্স গব্ভোক্কন্তিযং, অভিজাতিযঞ্চ ধম্মতাৰসেন মহাপদানেপথৰীকম্পস্স ৰুত্তত্তা ইতরেসুপি চতূসু ঠানেসু পথৰীকম্পো ধম্মতাৰসেনেৰাতি মহাপদানেঅত্থতো ৰুত্তং এৰাতি অধিপ্পাযো।
Mahāpadānevuttamevāti ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’ti (dī. ni. 2.18) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.18), tathā ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī’’ti (dī. ni. 2.30) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.32) ca mahābodhisattassa gabbhokkantiyaṃ, abhijātiyañca dhammatāvasena mahāpadānepathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti mahāpadāneatthato vuttaṃ evāti adhippāyo.
ইদানি নেসং পথৰীকম্পনং কারণতো, পৰত্তিআকারতো চ ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘ইতি ইমেসূ’’তিআদি ৰুত্তং। ধাতুকোপেনাতি উক্খেপকধাতুসঙ্খাতায ৰাযোধাতুযা পকোপেন। ইদ্ধানুভাৰেনাতি ঞাণিদ্ধিযা ৰা কম্মৰিপাকজিদ্ধিযা ৰা পভাৰেন, তেজেনাতি অত্থো। পুঞ্ঞতেজেনাতি পুঞ্ঞানুভাৰেন, মহাবোধিসত্তস্স পুঞ্ঞবলেনাতি অত্থো। ঞাণতেজেনাতি পটিৰেধঞাণানুভাৰেন। সাধুকারদানৰসেনাতি যথা অনঞ্ঞসাধারণেন পটিৰেধঞাণানুভাৰেন অভিহতা মহাপথৰী অভিসম্বোধিযং অকম্পিত্থ, এৰং অনঞ্ঞসাধারণেন দেসনাঞাণানুভাৰেন অভিহতা মহাপথৰী অকম্পিত্থ, তং পনস্সা সাধুকারদানং ৰিয হোতীতি ‘‘সাধুকারদানৰসেনা’’তি ৰুত্তং।
Idāni nesaṃ pathavīkampanaṃ kāraṇato, pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘iti imesū’’tiādi vuttaṃ. Dhātukopenāti ukkhepakadhātusaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena. Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā vā kammavipākajiddhiyā vā pabhāvena, tejenāti attho. Puññatejenāti puññānubhāvena, mahābodhisattassa puññabalenāti attho. Ñāṇatejenāti paṭivedhañāṇānubhāvena. Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ akampittha, evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī akampittha, taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘sādhukāradānavasenā’’ti vuttaṃ.
যেন পন ভগৰা অসীতিঅনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতদ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণ- (দী॰ নি॰ ২.৩৩; ৩.১৯৮; ম॰ নি॰ ২.৩৮৫) ৰিচিত্ররূপকাযো সব্বাকারপরিসুদ্ধসীলক্খন্ধাদিগুণরতনসমিদ্ধিধম্মকাযো পুঞ্ঞমহত্তথামমহত্তযসমহআইদ্ধিমহত্তপঞ্ঞামহত্তানং পরমুক্কংসগতো অসমো অসমসমো অপ্পটিপুগ্গলো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অত্তনো অত্তভাৰসঞ্ঞিতং খন্ধপঞ্চকং কপ্পং ৰা কপ্পাৰসেসং ৰা ঠপেতুং সমত্থোপি সঙ্খতধম্মং পটিজিগুচ্ছনাকারপ্পৰত্তেন ঞাণৰিসেসেন তিণাযপি অমঞ্ঞমানো আযুসঙ্খারোস্সজ্জনৰিধিনা নিরপেক্খো ওস্সজ্জি। তদনুভাৰাভিহতা মহাপথৰী আযুসঙ্খারোস্সজ্জনে অকম্পিত্থ, তং পনস্সা কারুঞ্ঞসভাৰসণ্ঠিতা ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘কারুঞ্ঞসভাৰেনা’’তি । যস্মা ভগৰা পরিনিব্বানসমযে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা সমাপত্তিযো সমাপজ্জি অন্তরন্তরা ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন, তস্স পুব্বভাগে সাতিসযং তিক্খং সূরং ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ পৰত্তেসি, ‘‘যদত্থঞ্চ মযা এৰং সুচিরকালং অনঞ্ঞসাধারণো পরমুক্কংসগতো ঞাণসম্ভারো সম্ভতো, অনুত্তরো চ ৰিমোক্খো সমধিগতো, তস্স ৰত মে সিখাপ্পত্তফলভূতা অচ্চন্তনিট্ঠা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু অজ্জ সমিজ্ঝতী’’তি ভিয্যো অতিৰিয সোমনস্সপ্পত্তস্স ভগৰতো পীতিৰিপ্ফারাদিগুণৰিপুলতরানুভাৰো পরেহি অসাধারণঞাণাতিসযো উদপাদি, যস্স সমাপত্তিবলসমুপব্রূহিতস্স ঞাণাতিসযস্স আনুভাৰং সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘দ্ৰেমে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমসমৰিপাকা’’তিআদি (উদা॰ ৭৫), তস্মা তস্স আনুভাৰেন সমভিহতা মহাপথৰী অকম্পিত্থ। তং পনস্সা তস্সং ৰেলাযং আরোদনাকারপ্পত্তি ৰিয হোতীতি ‘‘অট্ঠমো আরোদনেনা’’তি ৰুত্তং।
Yena pana bhagavā asītianubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.33; 3.198; ma. ni. 2.385) vicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattayasamahaāiddhimahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaṃ paṭijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji. Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkhārossajjane akampittha, taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘kāruññasabhāvenā’’ti . Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajji antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena, tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi, ‘‘yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato, anuttaro ca vimokkho samadhigato, tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesanibbānadhātu ajja samijjhatī’’ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi, yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā’’tiādi (udā. 75), tasmā tassa ānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha. Taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘aṭṭhamo ārodanenā’’ti vuttaṃ.
ইদানি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে’’তিআদিমাহ। অযং পনত্থোতি ‘‘সাধুকারদানৰসেনা’’তিআদিনা ৰুত্তো অত্থো। পথৰীদেৰতায ৰসেনাতি এত্থ সমুদ্দদেৰতা ৰিয মহাপথৰিযা অধিদেৰতা কির নাম অত্থি। তাদিসে কারণে সতি তস্সা চিত্তৰসেন অযং মহাপথৰী সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি, যথা ৰাতৰলাহকদেৰতানং চিত্তৰসেন ৰাতা ৰাযন্তি, সীতুণ্হঅব্ভৰস্সৰলাহকদেৰতানং চিত্তৰসেন সীতাদযো ভৰন্তি। তথা হি ৰিসাখপুণ্ণমাযং অভিসম্বোধিঅত্থং বোধিরুক্খমূলে নিসিন্নস্স লোকনাথস্স অন্তরাযকরণত্থং উপট্ঠিতং মারবলং ৰিধমিতুং –
Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘mātukucchiṃ okkamante’’tiādimāha. Ayaṃ panatthoti ‘‘sādhukāradānavasenā’’tiādinā vutto attho. Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi. Tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati, yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti, sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti. Tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –
‘‘অচেতনাযং পথৰী, অৰিঞ্ঞায সুখং দুখং।
‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;
সাপি দানবলা ময্হং, সত্তক্খত্তুং পকম্পথা’’তি॥ (চরিযা॰ ১.১২৪) –
Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –
ৰচনসমনন্তরং মহাপথৰী ভিজ্জিত্ৰা সপরিসং মারং পরিৰত্তেসি। এতন্তি সাধুকারদানাদি। যদিপি নত্থি অচেতনত্তা, ধম্মতাৰসেন পন ৰুত্তনযেন সিযাতি সক্কা ৰত্তুং। ধম্মতা পন অত্থতো ধম্মসভাৰো, সো পুঞ্ঞধম্মস্স ৰা ঞাণধম্মস্স ৰা আনুভাৰসভাৰোতি। তযিদং সব্বং ৰিচারিতমেৰ, এৰঞ্চ কত্ৰা –
Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi. Etanti sādhukāradānādi. Yadipi natthi acetanattā, dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ. Dhammatā pana atthato dhammasabhāvo, so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti. Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva, evañca katvā –
‘‘ইমে ধম্মে সম্মসতো, সভাৰসরসলক্খণে।
‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;
ধম্মতেজেন ৰসুধা, দসসহস্সী পকম্পথা’’তি॥ (বু॰ ৰং॰ ১.১৬৬)।
Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 1.166);
আদি ৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি।
Ādi vacanañca samatthitaṃ hoti.
নিদ্দিট্ঠনিদস্সনন্তি নিদ্দিট্ঠস্স অত্থস্স নিয্যাতনং, নিগমনন্তি অত্থো। এত্তাৰতাতি পথৰীকম্পাদিউপ্পাদজননেন চেৰ পথৰীকম্পস্স ভগৰতো হেতুনিদস্সনেন চ। ‘‘অদ্ধা অজ্জ ভগৰতা আযুসঙ্খারো ওস্সট্ঠো’’তি সল্লক্খেসি পারিসেসঞাযেন। এৰঞ্হি তদা থেরো তমত্থং ৰীমংসেয্য নাযং ভূমিকম্পো ধাতুপ্পকোপহেতুকো তস্স অপঞ্ঞাযমানরূপত্তা, বাহিরকোপি ইসি এৰং মহানুভাৰো বুদ্ধকালে নত্থি, সাসনিকোপি সত্থু অনারোচেত্ৰা এৰং করোন্তো নাম নত্থি, সেসানং পঞ্চন্নং ইদানি অসম্ভৰো, এৰং ভূমিকম্পো চাযং মহাভিংসনকো সলোমহংসো অহোসি, তস্মা পারিসেসতো আহ ‘‘অজ্জ ভগৰতা আযুসঙ্খারো ওস্সট্ঠোতি সল্লক্খেসী’’তি।
Niddiṭṭhanidassananti niddiṭṭhassa atthassa niyyātanaṃ, nigamananti attho. Ettāvatāti pathavīkampādiuppādajananena ceva pathavīkampassa bhagavato hetunidassanena ca. ‘‘Addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti sallakkhesi pārisesañāyena. Evañhi tadā thero tamatthaṃ vīmaṃseyya nāyaṃ bhūmikampo dhātuppakopahetuko tassa apaññāyamānarūpattā, bāhirakopi isi evaṃ mahānubhāvo buddhakāle natthi, sāsanikopi satthu anārocetvā evaṃ karonto nāma natthi, sesānaṃ pañcannaṃ idāni asambhavo, evaṃ bhūmikampo cāyaṃ mahābhiṃsanako salomahaṃso ahosi, tasmā pārisesato āha ‘‘ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭhoti sallakkhesī’’ti.
অট্ঠপরিসৰণ্ণনা
Aṭṭhaparisavaṇṇanā
১৭২. ওকাসং অদত্ৰাতি ‘‘তিট্ঠতু ভন্তে ভগৰা কপ্প’’ন্তিআদি (দী॰ নি॰ ২.১৭৮) নযপ্পৰত্তায থেরস্স আযাচনায অৰসরং অদত্ৰা। অঞ্ঞানিপি অট্ঠকানি সম্পিণ্ডেন্তো হেতুঅট্ঠকতো অঞ্ঞানি পরিসাভিভাযতনৰিমোক্খৰসেন তীণি অট্ঠকানি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠ খো ইমা’’তিআদিমাহ। ‘‘আযস্মতো আনন্দস্স সোকুপ্পত্তিং পরিহরন্তো ৰিক্খেপং করোন্তো’’তি কেচি সহসা ভণিতে বলৰসোকো উপ্পজ্জেয্যাতি।
172.Okāsaṃ adatvāti ‘‘tiṭṭhatu bhante bhagavā kappa’’ntiādi (dī. ni. 2.178) nayappavattāya therassa āyācanāya avasaraṃ adatvā. Aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍento hetuaṭṭhakato aññāni parisābhibhāyatanavimokkhavasena tīṇi aṭṭhakāni saṅgahetvā dassento ‘‘aṭṭha kho imā’’tiādimāha. ‘‘Āyasmato ānandassa sokuppattiṃ pariharanto vikkhepaṃ karonto’’ti keci sahasā bhaṇite balavasoko uppajjeyyāti.
সমাগন্তব্বতো, সমাগচ্ছতীতি ৰা সমাগমো, পরিসা। বিম্বিসারপমুখো সমাগমো বিম্বিসারসমাগমো। সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো। বিম্বিসার…পে॰… সমাগমাদিসদিসং খত্তিযপরিসন্তি যোজনা। অঞ্ঞেসু চক্কৰাল়েসুপি লব্ভতেযেৰ সত্থু খত্তিযপরিসাদিউপসঙ্কমনং। আদিতো তেহি সদ্ধিং সত্থু ভাসনং আলাপো। কথনপটিকথনং সল্লাপো। ধম্মুপসঞ্হিতা পুচ্ছা পটিপুচ্ছা ধম্মসাকচ্ছা। সণ্ঠানং পটিচ্চ কথনং সণ্ঠানপরিযাযত্তা ৰণ্ণ-সদ্দস্স ‘‘মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তিআদীসু (সং॰ নি॰ ১.১৩৮) ৰিয। ‘‘তেস’’ন্তি পদং উভযপদাপেক্খং ‘‘তেসম্পি লক্খণসণ্ঠানং ৰিয সত্থু সরীরসণ্ঠানং, তেসং কেৰলং পঞ্ঞাযতি এৰা’’তি। নাপি আমুক্কমণিকুণ্ডলো ভগৰা হোতীতি যোজনা। ছিন্নস্সরাতি দ্ৰিধাভূতস্সরা। গগ্গরস্সরাতি জজ্জরিতস্সরা। ভাসন্তরন্তি তেসং সত্তানং ভাসতো অঞ্ঞং ভাসং। ৰীমংসাতি চিন্তনা। ‘‘কিমত্থং…পে॰… দেসেতী’’তি ইদং ননু অত্তানং জানাপেত্ৰা ধম্মে কথিতে তেসং সাতিসযো পসাদো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তং? যেসং অত্তানং অজানাপেত্ৰাৰ ধম্মে কথিতে পসাদো হোতি, ন জানাপেত্ৰা, তাদিসে সন্ধায সত্থা তথা করোতি। তত্থ পযোজনমাহ ‘‘ৰাসনত্থাযা’’তি। এৰং সুতোপীতি এৰং অৰিঞ্ঞাতদেসকো অৰিঞ্ঞাতাগমনোপি সুতো ধম্মো অত্তনো ধম্মসুধম্মতাযেৰ অনাগতে পচ্চযো হোতি সুণন্তস্স।
Samāgantabbato, samāgacchatīti vā samāgamo, parisā. Bimbisārapamukho samāgamo bimbisārasamāgamo. Sesadvayepi eseva nayo. Bimbisāra…pe… samāgamādisadisaṃ khattiyaparisanti yojanā. Aññesu cakkavāḷesupi labbhateyeva satthu khattiyaparisādiupasaṅkamanaṃ. Ādito tehi saddhiṃ satthu bhāsanaṃ ālāpo. Kathanapaṭikathanaṃ sallāpo. Dhammupasañhitā pucchā paṭipucchā dhammasākacchā. Saṇṭhānaṃ paṭicca kathanaṃ saṇṭhānapariyāyattā vaṇṇa-saddassa ‘‘mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. ‘‘Tesa’’nti padaṃ ubhayapadāpekkhaṃ ‘‘tesampi lakkhaṇasaṇṭhānaṃ viya satthu sarīrasaṇṭhānaṃ, tesaṃ kevalaṃ paññāyati evā’’ti. Nāpi āmukkamaṇikuṇḍalo bhagavā hotīti yojanā. Chinnassarāti dvidhābhūtassarā. Gaggarassarāti jajjaritassarā. Bhāsantaranti tesaṃ sattānaṃ bhāsato aññaṃ bhāsaṃ. Vīmaṃsāti cintanā. ‘‘Kimatthaṃ…pe… desetī’’ti idaṃ nanu attānaṃ jānāpetvā dhamme kathite tesaṃ sātisayo pasādo hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ? Yesaṃ attānaṃ ajānāpetvāva dhamme kathite pasādo hoti, na jānāpetvā, tādise sandhāya satthā tathā karoti. Tattha payojanamāha ‘‘vāsanatthāyā’’ti. Evaṃ sutopīti evaṃ aviññātadesako aviññātāgamanopi suto dhammo attano dhammasudhammatāyeva anāgate paccayo hoti suṇantassa.
‘‘আনন্দা’’তিআদিকো সঙ্গীতিঅনারুল়্হো পাল়িধম্মো এৰ তথা দস্সিতো। এস নযো ইতো পরেসুপি এৰরূপেসু ঠানেসু।
‘‘Ānandā’’tiādiko saṅgītianāruḷho pāḷidhammo eva tathā dassito. Esa nayo ito paresupi evarūpesu ṭhānesu.
অট্ঠঅভিভাযতনৰণ্ণনা
Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā
১৭৩. অভিভৰতীতি অভিভু, পরিকম্মং, ঞাণং ৰা। অভিভু আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং, ঝানং। অভিভৰিতব্বং ৰা আরম্মণসঙ্খাতং আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং। আরম্মণাভিভৰনতো অভিভু চ তং আযতনঞ্চ যোগিনো সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানভাৰতো, মনাযতনধম্মাযতনভাৰতো ৰাতিপি সসম্পযুত্তং ঝানং অভিভাযতনং। তেনাহ ‘‘অভিভৰনকারণানী’’তিআদি। তানি হীতি অভিভাযতনসঞ্ঞিতানি ঝানানি। ‘‘পুগ্গলস্স ঞাণুত্তরিযতাযা’’তি ইদং উভযত্থাপি যোজেতব্বং। কথং? পটিপক্খভাৰেন পচ্চনীকধম্মে অভিভৰন্তি পুগ্গলস্স ঞাণুত্তরিযতায আরম্মণানি অভিভৰন্তি। ঞাণবলেনেৰ হি আরম্মণাভিভৰনং ৰিয পটিপক্খাভিভৰো পীতি।
173. Abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato vātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhavanakāraṇānī’’tiādi. Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. ‘‘Puggalassa ñāṇuttariyatāyā’’ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti. Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavo pīti.
পরিকম্মৰসেন অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী, ন অপ্পনাৰসেন। ন হি পটিভাগনিমিত্তারম্মণা অপ্পনা অজ্ঝত্তৰিসযা সম্ভৰতি, তং পন অজ্ঝত্তপরিকম্মৰসেন লদ্ধং কসিণনিমিত্তং অৰিসুদ্ধমেৰ হোতি, ন বহিদ্ধাপরিকম্মৰসেন লদ্ধং ৰিয ৰিসুদ্ধং।
Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati, taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.
পরিত্তানীতি যথালদ্ধানি সুপ্পসরাৰমত্তানি। তেনাহ ‘‘অৰড্ঢিতানী’’তি। পরিত্তৰসেনেৰাতি ৰণ্ণৰসেন আভোগে ৰিজ্জমানেপি পরিত্তৰসেনেৰ ইদং অভিভাযতনং ৰুত্তং। পরিত্ততা হেত্থ অভিভৰনস্স কারণং। ৰণ্ণাভোগে সতিপি অসতিপি অভিভাযতনভাৰনা নাম তিক্খপঞ্ঞস্সেৰ সম্ভৰতি, ন ইতরস্সাতি আহ ‘‘ঞাণুত্তরিকো পুগ্গলো’’তি। অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতীতি এত্থ অভিভৰনং, সমাপজ্জনঞ্চ উপচারজ্ঝানাধিগমসমনন্তরমেৰ অপ্পনাঝানুপ্পাদনন্তি আহ ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি। সহ নিমিত্তুপ্পাদেনাতি চ অপ্পনাপরিৰাসাভাৰস্স লক্খণং ৰচনমেতং। যো ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞো’’তি ৰুচ্চতি, ততোপি ঞাণুত্তরস্সেৰ অভিভাযতনভাৰনা। এত্থাতি এতস্মিং নিমিত্তে। অপ্পনং পাপেতীতি ভাৰনং অপ্পনং নেতি।
Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ. Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ, samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇaṃ vacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti.
এত্থ চ কেচি ‘‘উপ্পন্নে উপচারজ্ঝানে তং আরব্ভ যে হেট্ঠিমন্তেন দ্ৰে তযো জৰনৰারা পৰত্তন্তি, তে উপচারজ্ঝানপক্খিকা এৰ, তদনন্তরঞ্চ ভৰঙ্গপরিৰাসেন, উপচারাসেৰনায চ ৰিনা অপ্পনা হোতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং। ন হি পরিৰাসিতপরিকম্মেন অপ্পনাৰারো ইচ্ছিতো, নাপি মহগ্গতপ্পমাণজ্ঝানেসু ৰিয উপচারজ্ঝানে একন্ততো পচ্চৰেক্খণা ইচ্ছিতব্বা, তস্মা উপচারজ্ঝানাধিগমনতো পরং কতিপযভৰঙ্গচিত্তাৰসানে অপ্পনং পাপুণন্তো ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৰুত্তো। সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰাতি চ অধিপ্পাযিকমিদং ৰচনং, ন নীতত্থং, অধিপ্পাযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো, ন অন্তোসমাপত্তিযং তদা তথারূপস্স আভোগস্স অসম্ভৰতো। সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স আভোগো পুব্বভাগভাৰনাযৰসেন ঝানক্খণে পৰত্তং অভিভৰনাকারং গহেত্ৰা পৰত্তোতি দট্ঠব্বং। অভিধম্মট্ঠকথাযং পন ‘‘ইমিনা তস্স পুব্বাভোগো কথিতো’’তি (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ২০৪) ৰুত্তং। অন্তোসমাপত্তিযং তথা আভোগাভাৰে কস্মা ‘‘ঝানসঞ্ঞাযপী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অভিভৰন…পে॰… অত্থী’’তি।
Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena, upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi parivāsitaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamanato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. Saha nimittuppādenevāti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, adhippāyo vuttanayeneva veditabbo, na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāyavasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘iminā tassa pubbābhogo kathito’’ti (dha. sa. aṭṭha. 204) vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha ‘‘abhibhavana…pe… atthī’’ti.
ৰড্ঢিতপ্পমাণানীতি ৰিপুলপ্পমাণানীতি অত্থো, ন একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলাদিৰসেন ৰড্ঢিং পাপিতানীতি তথা ৰড্ঢনস্সেৰেত্থ অসম্ভৰতো। তেনাহ ‘‘মহন্তানী’’তি। ভত্তৰড্ঢিতকন্তি ভুঞ্জনভাজনং ৰড্ঢেত্ৰা দিন্নভত্তং, একাসনে পুরিসেন ভুঞ্জিতব্বভত্ততো উপড্ঢভত্তন্তি অত্থো।
Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājanaṃ vaḍḍhetvā dinnabhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.
রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি রূপসঞ্ঞী, ন রূপসঞ্ঞী অরূপসঞ্ঞী, সঞ্ঞাসীসেন ঝানং ৰদতি। রূপসঞ্ঞায অনুপ্পাদনং এৰেত্থ অলাভিতা।
Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanaṃ evettha alābhitā.
বহিদ্ধাৰ উপ্পন্নন্তি বহিদ্ধা ৰত্থুস্মিংযেৰ উপ্পন্নং। অভিধম্মে পন ‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি…পে॰… অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি (ধ॰ স॰ ২২০) এৰং চতুন্নং অভিভাযতনানং আগতত্তা অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ২০৪) ‘‘কস্মা পন ‘যথা সুত্তন্তে অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানীতিআদি ৰুত্তং, এৰং অৰত্ৰা ইধ চতূসুপি অভিভাযতনেসু অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতাৰ ৰুত্তা’তি চোদনং কত্ৰা ‘অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো’তি কারণং ৰত্ৰা, তত্থ ৰা হি ইধ ৰা বহিদ্ধা রূপানেৰ অভিভৰিতব্বানি, তস্মা তানি নিযমতো ৰত্তব্বানীতি তত্রাপি ইধাপি ৰুত্তানি। ‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’তি ইদং পন সত্থু দেসনাৰিলাসমত্তমেৰা’’তি ৰুত্তং। এত্থ চ ৰণ্ণাভোগরহিতানি, সহিতানি চ সব্বানি পরিত্তানি ‘‘পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৰুত্তানি, তথা অপ্পমাণানি ‘‘অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি। অত্থি হি সো পরিযাযো পরিত্তানি অভিভুয্য তানি চে কদাচি ৰণ্ণৰসেন আভুজিতানি হোন্তি, সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যাতি। পরিযাযকথা হি সুত্তন্তদেসনাতি। অভিধম্মে (ধ॰ স॰ ২২২) পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰণ্ণাভোগরহিতানি ৰিসুং ৰুত্তানি, তথা সহিতানি। অত্থি হি উভযত্থ অভিভৰনৰিসেসোতি। তথা ইধ পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খানম্পি অভিভৰনপরিযাযো অত্থীতি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা পঠমদুতিযঅভিভাযতনেসু পঠমৰিমোক্খো, ততিযচতুত্থঅভিভাযতনেসু দুতিযৰিমোক্খো, ৰণ্ণাভিভাযতনেসু ততিযৰিমোক্খো চ অভিভৰনপ্পৰত্তিতো সঙ্গহিতো। অভিধম্মে পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খাভিভাযতনানি অসঙ্করতো দস্সেতুং ৰিমোক্খে ৰজ্জেত্ৰা অভিভাযতনানি কথিতানি ; সব্বানি চ ৰিমোক্খকিচ্চানি ঝানানি ৰিমোক্খদেসনাযং ৰুত্তানি। তদেতং ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তি আগতস্স অভিভাযতনদ্ৰযস্স অভিধম্মে অভিভাযতনেসু অৰচনতো ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনঞ্চ সব্বৰিমোক্খকিচ্চসাধারণৰচনভাৰতো ৰৰত্থানং কতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি। ‘‘অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো’’তি ইদং কত্থচিপি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপানি পস্সতী’’তি অৰত্ৰা সব্বত্থ যং ৰুত্তং ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি, তস্স কারণৰচনং, তেন যং অঞ্ঞহেতুকং, তং তেন হেতুনা ৰুত্তং। যং পন দেসনাৰিলাসহেতুকং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতায এৰ অভিধম্মে (ধ॰ স॰ ২২৩) ৰচনং, ন তস্স অঞ্ঞং কারণং মগ্গিতব্বন্তি দস্সেতি। অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতা চ তেসং বহিদ্ধা রূপানং ৰিয অভূতত্তা। দেসনাৰিলাসো চ যথাৰুত্তৰৰত্থানৰসেন ৰেদিতব্বো ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰিজ্জমানপরিযাযকথাভাৰতো। ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি এতেনেৰ সিদ্ধত্তা ন নীলাদি অভিভাযতনানি ৰত্তব্বানীতি চে? তং ন, নীলাদীসু কতাধিকারানং নীলাদিভাৰস্সেৰ অভিভৰনকারণত্তা। ন হি তেসং পরিসুদ্ধাপরিসুদ্ধৰণ্ণানং পরিত্ততা, অপ্পমাণতা ৰা অভিভৰনকারণং, অথ খো নীলাদিভাৰো এৰাতি। এতেসু চ পরিত্তাদিকসিণরূপেসু যং যং চরিতস্স ইমানি অভিভাযতনানি ইজ্ঝন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি ৰুত্তং।
Bahiddhāvauppannanti bahiddhā vatthusmiṃyeva uppannaṃ. Abhidhamme pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni…pe… appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dha. sa. 220) evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) ‘‘kasmā pana ‘yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’ti codanaṃ katvā ‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’ti kāraṇaṃ vatvā, tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. ‘Ajjhattaṃ rūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ. Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni, sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇāni ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Atthi hi so pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti, suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme (dha. sa. 222) pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti. Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni ; sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ, tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme (dha. sa. 223) vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhā rūpānaṃ viya abhūtattā. Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā na nīlādi abhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Taṃ na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā, appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ.
সব্বসঙ্গাহকৰসেনাতি সকলনীলৰণ্ণনীলনিদস্সননীলনিভাসানং সাধারণৰসেন। ৰণ্ণৰসেনাতি সভাৰৰণ্ণৰসেন। নিদস্সনৰসেনাতি পস্সিতব্বতাৰসেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণৰীথিযা গহেতব্বতাৰসেন। ওভাসৰসেনাতি সপ্পভাসতায অৰভাসনৰসেন। উমাপুপ্ফন্তি অতসিপুপ্ফং। নীলমেৰ হোতি ৰণ্ণসঙ্করাভাৰতো। বারাণসিসম্ভৰন্তি বারাণসিযং সমুট্ঠিতং।
Sabbasaṅgāhakavasenāti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Umāpupphanti atasipupphaṃ. Nīlameva hoti vaṇṇasaṅkarābhāvato. Bārāṇasisambhavanti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ.
একচ্চস্স ইতো বাহিরকস্স অপ্পমাণং অতিৰিত্থারিতং কসিণনিমিত্তং ওলোকেন্তস্স ভযং উপ্পজ্জেয্য ‘‘কিং নু খো ইদং সকলং লোকং অভিভৰিত্ৰা অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গণ্হাতী’’তি, তথাগতস্স পন তাদিসং ভযং ৰা সারজ্জং ৰা নত্থীতি অভীতভাৰদস্সনত্থমেৰ আনীতানি।
Ekaccassa ito bāhirakassa appamāṇaṃ ativitthāritaṃ kasiṇanimittaṃ olokentassa bhayaṃ uppajjeyya ‘‘kiṃ nu kho idaṃ sakalaṃ lokaṃ abhibhavitvā ajjhottharitvā gaṇhātī’’ti, tathāgatassa pana tādisaṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.
অট্ঠৰিমোক্খৰণ্ণনা
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
১৭৪. উত্তানত্থাযেৰ হেট্ঠা অত্থতো ৰিভত্তত্তা। একচ্চস্স ৰিমোক্খোতি ঘোসোপি ভযাৰহো ৰট্টাভিরতভাৰতো, তথাগতস্স পন ৰিমোক্খে উপসম্পজ্জ ৰিহরতোপি তং নত্থীতি অভীতভাৰদস্সনত্থমেৰ আনীতানি।
174.Uttānatthāyeva heṭṭhā atthato vibhattattā. Ekaccassa vimokkhoti ghosopi bhayāvaho vaṭṭābhiratabhāvato, tathāgatassa pana vimokkhe upasampajja viharatopi taṃ natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.
আনন্দযাচনকথাৰণ্ণনা
Ānandayācanakathāvaṇṇanā
১৭৮. বোধীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং। তঞ্হি ‘‘চতুমগ্গঞাণপটিৰেধ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিৰেধস্স তংমূলকত্তা। এৰং ৰুত্তভাৰন্তি ‘‘আকঙ্খমানো আনন্দ তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্যা’’তি (দী॰ নি॰ ২.১৬৬) এৰং ৰুত্তভাৰং।
178.Bodhīti sabbaññutaññāṇaṃ. Tañhi ‘‘catumaggañāṇapaṭivedha’’ntveva vuttaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa taṃmūlakattā. Evaṃ vuttabhāvanti ‘‘ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyyā’’ti (dī. ni. 2.166) evaṃ vuttabhāvaṃ.
১৭৯. তম্পি ওল়ারিকনিমিত্তং কতং তস্স মারেন পরিযুট্ঠিতচেতসো ন পটিৰিদ্ধং ন সল্লক্খিতং।
179.Tampi oḷārikanimittaṃ kataṃ tassa mārena pariyuṭṭhitacetaso na paṭividdhaṃ na sallakkhitaṃ.
১৮৩. আদিকেহীতি এৰমাদীহি মিত্তামচ্চসুহজ্জাহি। পিযাযিতব্বতো পিযেহি। মনৰড্ঢনতো মনাপেহি। জাতিযাতি জাতিঅনুরূপগমনেন। নানাভাৰো ৰিসুংভাৰো অসম্বদ্ধভাৰো। মরণেন ৰিনাভাৰোতি চুতিযা তেনত্তভাৰেন অপুনরাৰত্তনতো ৰিপ্পযোগো। ভৰেন অঞ্ঞথাভাৰোতি ভৰন্তরগ্গহণেন পুরিমাকারতো অঞ্ঞাকারতা ‘‘কামাৰচরসত্তো রূপাৰচরো হোতী’’তিআদিনা, তত্থাপি ‘‘মনুস্সো দেৰো হোতী’’তিআদিনাপি যোজেতব্বো। কুতেত্থ লব্ভাতি কুতো কুহিং কিস্মিং নাম ঠানে এত্থ এতস্মিং খন্ধপ্পৰত্তে ‘‘যং তং জাতং…পে॰… মা পলুজ্জী’’তি লদ্ধুং সক্কা। ন সক্কা এৰ তাদিসস্স কারণস্স অভাৰতোতি আহ ‘‘নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি। এৰং অচ্ছরিযব্ভুতধম্মং তথাগতস্সাপি সরীরং, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞেসন্তি অধিপ্পাযো। ‘‘পচ্চাৰমিস্সতী’’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আযুসঙ্খারানং ওস্সট্ঠত্তা, বুদ্ধকিচ্চস্স চ পরিযোসাপিতত্তা। ন হেত্থ মাসত্তযতো পরং বুদ্ধৰেনেয্যা লব্ভন্তীতি।
183.Ādikehīti evamādīhi mittāmaccasuhajjāhi. Piyāyitabbato piyehi. Manavaḍḍhanato manāpehi. Jātiyāti jātianurūpagamanena. Nānābhāvo visuṃbhāvo asambaddhabhāvo. Maraṇena vinābhāvoti cutiyā tenattabhāvena apunarāvattanato vippayogo. Bhavena aññathābhāvoti bhavantaraggahaṇena purimākārato aññākāratā ‘‘kāmāvacarasatto rūpāvacaro hotī’’tiādinā, tatthāpi ‘‘manusso devo hotī’’tiādināpi yojetabbo. Kutettha labbhāti kuto kuhiṃ kismiṃ nāma ṭhāne ettha etasmiṃ khandhappavatte ‘‘yaṃ taṃ jātaṃ…pe… mā palujjī’’ti laddhuṃ sakkā. Na sakkā eva tādisassa kāraṇassa abhāvatoti āha ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Evaṃ acchariyabbhutadhammaṃ tathāgatassāpi sarīraṃ, kimaṅgaṃ pana aññesanti adhippāyo. ‘‘Paccāvamissatī’’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhārānaṃ ossaṭṭhattā, buddhakiccassa ca pariyosāpitattā. Na hettha māsattayato paraṃ buddhaveneyyā labbhantīti.
১৮৪. সাসনস্স চিরট্ঠিতি নাম সসম্ভারেহি অরিযমগ্গধম্মেহি কেৰলেহীতি আহ ‘‘সব্বং লোকিযলোকুত্তরৰসেনেৰ কথিত’’ন্তি লোকিযাহি সীলসমাধিপঞ্ঞাহি ৰিনা লোকুত্তরধম্মসমধিগমস্স অসম্ভৰতো।
184. Sāsanassa ciraṭṭhiti nāma sasambhārehi ariyamaggadhammehi kevalehīti āha ‘‘sabbaṃ lokiyalokuttaravaseneva kathita’’nti lokiyāhi sīlasamādhipaññāhi vinā lokuttaradhammasamadhigamassa asambhavato.
ততিযভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Tatiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
নাগাপলোকিতৰণ্ণনা
Nāgāpalokitavaṇṇanā
১৮৬. নাগাপলোকিতন্তি নাগস্স ৰিয অপলোকিতং, হত্থিনাগস্স অপলোকনসদিসং অপলোকনন্তি অত্থো। আহচ্চাতি ফুসিত্ৰা। অঙ্কুসকলগ্গানি ৰিযাতি অঙ্কুসকানি ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং লগ্গানি আসত্তানি হুত্ৰা ঠিতানি। একাবদ্ধানীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং একতো আবদ্ধানি। তস্মাতি গীৰট্ঠীনং একগ্ঘনানং ৰিয একাবদ্ধভাৰেন, ন কেৰলং গীৰট্ঠীনংযেৰ, অথ খো সব্বানিপি তানি বুদ্ধানং ঠপেত্ৰা বাহুসন্ধিআদিকা দ্ৰাদস মহাসন্ধিযো, অঙ্গুলিসন্ধিযো চ ইতরসন্ধীসু একাবদ্ধানি হুত্ৰা ঠিতানি, যতো নেসং পকতিহত্থীনং কোটিসহস্সবলপ্পমাণং কাযবলং হোতি। ৰেসালিনগরাভিমুখং অকাসি কণ্টকপরিৰত্তনে ৰিয কপিলনগরাভিমুখং। যদি এৰং কথং তং নাগাপলোকিতং নাম জাতং? তদজ্ঝাসযং উপাদায। ভগৰা হি নাগাপলোকিতৰসেনেৰ অপলোকেতুকামো জাতো, পুঞ্ঞানুভাৰেন পনস্স পতিট্ঠিতট্ঠানং পরিৰত্তি, তেন তং ‘‘নাগাপলোকিতং’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি।
186.Nāgāpalokitanti nāgassa viya apalokitaṃ, hatthināgassa apalokanasadisaṃ apalokananti attho. Āhaccāti phusitvā. Aṅkusakalaggāni viyāti aṅkusakāni viya aññamaññasmiṃ laggāni āsattāni hutvā ṭhitāni. Ekābaddhānīti aññamaññaṃ ekato ābaddhāni. Tasmāti gīvaṭṭhīnaṃ ekagghanānaṃ viya ekābaddhabhāvena, na kevalaṃ gīvaṭṭhīnaṃyeva, atha kho sabbānipi tāni buddhānaṃ ṭhapetvā bāhusandhiādikā dvādasa mahāsandhiyo, aṅgulisandhiyo ca itarasandhīsu ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, yato nesaṃ pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ kāyabalaṃ hoti. Vesālinagarābhimukhaṃ akāsi kaṇṭakaparivattane viya kapilanagarābhimukhaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ taṃ nāgāpalokitaṃ nāma jātaṃ? Tadajjhāsayaṃ upādāya. Bhagavā hi nāgāpalokitavaseneva apaloketukāmo jāto, puññānubhāvena panassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ parivatti, tena taṃ ‘‘nāgāpalokitaṃ’’ tveva vuccati.
‘‘ইদং পচ্ছিমকং আনন্দ তথাগতস্স ৰেসালিযা দস্সন’’ন্তি নযিদং ৰেসালিযা অপলোকনস্স কারণৰচনং অনেকন্তিকত্তা, ভূতকথনমত্তং পনেতং। মগ্গসোধনৰসেন তং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞদেৰেত্থ অপলোকনকারণং দস্সেতুকামো ‘‘ননু চা’’তিআদিমাহ। তং তং সব্বং পচ্ছিমদস্সনমেৰ অনুক্কমেন কুসিনারং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাতুকামতায ততো ততো নিক্খন্তত্তা। ‘‘অনচ্ছরিযত্তা’’তি ইমিনা যথাৰুত্তং অনেকন্তিকত্তং পরিহরতি, তযিদং সোধনমত্তং। ইদং পনেত্থ অৰিপরীতং কারণন্তি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং। ন হি ভগৰা সাপেক্খো ৰেসালিং অপলোকেসি, ‘‘ইদং পন মে গমনং অপুনরাগমন’’ন্তি দস্সনমুখেন বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অপলোকেসি। তেনাহ ‘‘অপিচ ৰেসালিরাজানো’’তিআদি।
‘‘Idaṃ pacchimakaṃ ānanda tathāgatassa vesāliyā dassana’’nti nayidaṃ vesāliyā apalokanassa kāraṇavacanaṃ anekantikattā, bhūtakathanamattaṃ panetaṃ. Maggasodhanavasena taṃ dassetvā aññadevettha apalokanakāraṇaṃ dassetukāmo ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Taṃ taṃ sabbaṃ pacchimadassanameva anukkamena kusināraṃ gantvā parinibbātukāmatāya tato tato nikkhantattā. ‘‘Anacchariyattā’’ti iminā yathāvuttaṃ anekantikattaṃ pariharati, tayidaṃ sodhanamattaṃ. Idaṃ panettha aviparītaṃ kāraṇanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Na hi bhagavā sāpekkho vesāliṃ apalokesi, ‘‘idaṃ pana me gamanaṃ apunarāgamana’’nti dassanamukhena bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya apalokesi. Tenāha ‘‘apica vesālirājāno’’tiādi.
অন্তকরোতি সকলৰট্টদুক্খস্স সকসন্তানে, পরসন্তানে চ ৰিনাসকরো অভাৰকরো। বুদ্ধচক্খুধম্মচক্খুদিব্বচক্খুমংসচক্খুসমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা। সৰাসনানং কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা সাতিসযং কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো।
Antakaroti sakalavaṭṭadukkhassa sakasantāne, parasantāne ca vināsakaro abhāvakaro. Buddhacakkhudhammacakkhudibbacakkhumaṃsacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Savāsanānaṃ kilesānaṃ samucchinnattā sātisayaṃ kilesaparinibbānena parinibbuto.
চতুমহাপদেসৰণ্ণনা
Catumahāpadesavaṇṇanā
১৮৭. মহাওকাসেতি মহন্তে ওকাসে। মহন্তানি ধম্মস্স পতিট্ঠাপনট্ঠানানি। যেসু পতিট্ঠাপিতো ধম্মো নিচ্ছীযতি অসন্দেহতো, কানি পন তানি? আগমনৰিসিট্ঠানি সুত্তোতরণাদীনি। দুতিযৰিকপ্পে অপদিসন্তীতি অপদেসা, ‘‘সম্মুখা মেতং আৰুসো ভগৰতো সুত’’ন্তিআদিনা কেনচি আভতস্স ‘‘ধম্মো’’তি ৰিনিচ্ছিননে কারণং। কিং পন তন্তি? তস্স যথাভতস্স সুত্তোতরণাদি এৰ। যদি এৰং কথং চত্তারোতি? যস্মা ধম্মস্স দ্ৰে সম্পরাযা সত্থা, সাৰকা চ, তেসু চ সাৰকা সঙ্ঘগণপুগ্গলৰসেন তিৰিধা , এৰং ‘‘তুম্হাকং মযা যং ধম্মো পটিগ্গহিতো’’তি অপদিসিতব্বানং ভেদেন চত্তারো। তেনাহ ‘‘সম্মুখা মে তং আৰুসো ভগৰতো সুত’’ন্তিআদি। তথা চ ৰুত্তং নেত্তিযং ‘‘চত্তারো মহাপদেসা বুদ্ধাপদেসো সঙ্ঘাপদেসো সম্বহুলত্থেরাপদেসো একত্থেরাপদেসো। ইমে চত্তারো মহাপদেসা’’তি (নেত্তি॰ ১৮) বুদ্ধো অপদেসো এতস্সাতি বুদ্ধাপদেসো। এস নযো সেসেসুপি। তেনাহ ‘‘বুদ্ধাদযো…পে॰… মহাকারণানী’’তি।
187.Mahāokāseti mahante okāse. Mahantāni dhammassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Yesu patiṭṭhāpito dhammo nicchīyati asandehato, kāni pana tāni? Āgamanavisiṭṭhāni suttotaraṇādīni. Dutiyavikappe apadisantīti apadesā, ‘‘sammukhā metaṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ‘‘dhammo’’ti vinicchinane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa yathābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Yasmā dhammassa dve samparāyā satthā, sāvakā ca, tesu ca sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā , evaṃ ‘‘tumhākaṃ mayā yaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha ‘‘sammukhā me taṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādi. Tathā ca vuttaṃ nettiyaṃ ‘‘cattāro mahāpadesā buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso. Ime cattāro mahāpadesā’’ti (netti. 18) buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. Tenāha ‘‘buddhādayo…pe… mahākāraṇānī’’ti.
১৮৮. নেৰ অভিনন্দিতব্বন্তি ন সম্পটিচ্ছিতব্বং। গন্থস্স সম্পটিচ্ছনং নাম সৰনন্তি আহ ‘‘ন সোতব্ব’’ন্তি। পদব্যঞ্জনানীতি পদানি চ ব্যঞ্জনানি চ, অত্থপদানি, ব্যঞ্জনপদানি চাতি অত্থো। পজ্জতি অত্থো এতেহীতি পদানি, অক্খরাদীনি ব্যঞ্জনপদানি। পজ্জিতব্বতো পদানি, সঙ্কাসনাদীনি অত্থপদানি। অট্ঠকথাযংপন ‘‘‘পদসঙ্খাতানি ব্যঞ্জনানী’তি ব্যঞ্জনপদানেৰ ৰুত্তানী’’তি কেচি, তং ন, অত্থং ব্যঞ্জেন্তীতি ব্যঞ্জনানি, ব্যঞ্জনপদানি, তেহি ব্যঞ্জিতব্বতো ব্যঞ্জনানি, অত্থপদানীতি উভযসঙ্গহতো। ইমস্মিং ঠানেতি তেনাভতসুত্তস্স ইমস্মিং পদেসে। পাল়ি ৰুত্তাতি কেৰলো পাল়িধম্মো পৰত্তো। অত্থো ৰুত্তোতি পাল়িযা অত্থো পৰত্তো নিদ্দিট্ঠো। অনুসন্ধি কথিতোতি যথারদ্ধদেসনায, উপরি দেসনায চ অনুসন্ধানং কথিতং সম্বন্ধো কথিতো । পুব্বাপরং কথিতন্তি পুব্বেনাপরং অৰিরুজ্ঝনঞ্চেৰ ৰিসেসাধানঞ্চ কথিতং পকাসিতং। এৰং পাল়িধম্মাদীনি সম্মদেৰ সল্লক্খেত্ৰা গহণং সাধুকং উগ্গহণন্তি আহ ‘‘সুট্ঠু গহেত্ৰা’’তি। সুত্তে ওতারেতব্বানীতি ঞাণেন সুত্তে ওগাহেত্ৰা তারেতব্বানি, তং পন ওগাহেত্ৰা তরণং তত্থ ওতরণং অনুপ্পৰেসনং হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সুত্তে ওতারেতব্বানী’’তি। সংসন্দেত্ৰা দস্সনং সন্দস্সনন্তি আহ ‘‘ৰিনযে সংসন্দেতব্বানী’’তি।
188.Nevaabhinanditabbanti na sampaṭicchitabbaṃ. Ganthassa sampaṭicchanaṃ nāma savananti āha ‘‘na sotabba’’nti. Padabyañjanānīti padāni ca byañjanāni ca, atthapadāni, byañjanapadāni cāti attho. Pajjati attho etehīti padāni, akkharādīni byañjanapadāni. Pajjitabbato padāni, saṅkāsanādīni atthapadāni. Aṭṭhakathāyaṃpana ‘‘‘padasaṅkhātāni byañjanānī’ti byañjanapadāneva vuttānī’’ti keci, taṃ na, atthaṃ byañjentīti byañjanāni, byañjanapadāni, tehi byañjitabbato byañjanāni, atthapadānīti ubhayasaṅgahato. Imasmiṃ ṭhāneti tenābhatasuttassa imasmiṃ padese. Pāḷi vuttāti kevalo pāḷidhammo pavatto. Attho vuttoti pāḷiyā attho pavatto niddiṭṭho. Anusandhi kathitoti yathāraddhadesanāya, upari desanāya ca anusandhānaṃ kathitaṃ sambandho kathito . Pubbāparaṃ kathitanti pubbenāparaṃ avirujjhanañceva visesādhānañca kathitaṃ pakāsitaṃ. Evaṃ pāḷidhammādīni sammadeva sallakkhetvā gahaṇaṃ sādhukaṃ uggahaṇanti āha ‘‘suṭṭhu gahetvā’’ti. Sutte otāretabbānīti ñāṇena sutte ogāhetvā tāretabbāni, taṃ pana ogāhetvā taraṇaṃ tattha otaraṇaṃ anuppavesanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘sutte otāretabbānī’’ti. Saṃsandetvā dassanaṃ sandassananti āha ‘‘vinaye saṃsandetabbānī’’ti.
কিং পন তং সুত্তং, কো ৰা ৰিনযোতি ৰিচারণায আচরিযানং মতিভেদমুখেন তমত্থং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং। ৰিনযোতি ৰিভঙ্গপাঠমাহ। সো হি মাতিকাসঞ্ঞিতস্স সুত্তস্স অত্থসূচনতো ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰত্তব্বতং অরহতি। ৰিৰিধনযত্তা, ৰিসিট্ঠনযত্তা চ ৰিনযো, খন্ধকপাঠো। এৰন্তি এৰং সুত্তৰিনযেসু পরিগ্গয্হমানেসু ৰিনযপিটকম্পি ন পরিযাদীযতি পরিৰারপাল়িযা অসঙ্গহিতত্তা। সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি ৰা সুত্তং অত্থসূচনাদিঅত্থসম্ভৰতো। এৰম্পীতি ‘‘সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি সুত্তং, ৰিনযপিটকং ৰিনযো’’তি এৰং সুত্তৰিনযৰিভাগে ৰুচ্চমানেপি। ন তাৰ পরিযাদীযন্তীতি ন তাৰ অনৰসেসতো পরিগ্গয্হন্তি, কস্মাতি আহ ‘‘অসুত্তনামকঞ্হী’’তিআদি। যস্মা ‘‘সুত্ত’’ন্তি ইমং নামং অনারোপেত্ৰা সঙ্গীতম্পি জাতকাদিবুদ্ধৰচনং অত্থি, তস্মা ৰুত্তনযেন তীণি পিটকানি ন পরিযাদিণ্ণানীতি। সুত্তনিপাতউদানইতিৰুত্তকাদীনি দীঘনিকাযাদযো ৰিয সুত্তনামং আরোপেত্ৰা অসঙ্গীতানীতি অধিপ্পাযে পনেত্থ জাতকাদীহি সদ্ধিং তানিপি গহিতানি। বুদ্ধৰংসচরিযাপিটকানং পনেত্থ অগ্গহণে কারণং মগ্গিতব্বং, কিং ৰা তেন মগ্গনেন? সব্বোপাযং ৰণ্ণনানযো থেরৰাদং দস্সনমুখেন পটিক্খিত্তো এৰাতি।
Kiṃ pana taṃ suttaṃ, ko vā vinayoti vicāraṇāya ācariyānaṃ matibhedamukhena tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Vinayoti vibhaṅgapāṭhamāha. So hi mātikāsaññitassa suttassa atthasūcanato ‘‘sutta’’nti vattabbataṃ arahati. Vividhanayattā, visiṭṭhanayattā ca vinayo, khandhakapāṭho. Evanti evaṃ suttavinayesu pariggayhamānesu vinayapiṭakampi na pariyādīyati parivārapāḷiyā asaṅgahitattā. Suttantābhidhammapiṭakāni vā suttaṃ atthasūcanādiatthasambhavato. Evampīti ‘‘suttantābhidhammapiṭakāni suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayo’’ti evaṃ suttavinayavibhāge vuccamānepi. Na tāva pariyādīyantīti na tāva anavasesato pariggayhanti, kasmāti āha ‘‘asuttanāmakañhī’’tiādi. Yasmā ‘‘sutta’’nti imaṃ nāmaṃ anāropetvā saṅgītampi jātakādibuddhavacanaṃ atthi, tasmā vuttanayena tīṇi piṭakāni na pariyādiṇṇānīti. Suttanipātaudānaitivuttakādīni dīghanikāyādayo viya suttanāmaṃ āropetvā asaṅgītānīti adhippāye panettha jātakādīhi saddhiṃ tānipi gahitāni. Buddhavaṃsacariyāpiṭakānaṃ panettha aggahaṇe kāraṇaṃ maggitabbaṃ, kiṃ vā tena magganena? Sabbopāyaṃ vaṇṇanānayo theravādaṃ dassanamukhena paṭikkhitto evāti.
অত্থীতি কিং অত্থি, অসুত্তনামকং বুদ্ধৰচনং নত্থি এৰাতি দস্সেতি। তথা হি নিদানৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ টী॰ ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা; সারত্থ॰ টী॰ ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৰণ্ণনা) অম্হেহি ৰুত্তং ‘‘সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে’’তি। তং সব্বং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘সুত্তন্তি ৰিনযো’’তিআদিনা ৰুত্তং সংৰণ্ণনানযং ‘‘নাযমত্থো ইধাধিপ্পেতো’’তি পটিসোধেত্ৰা। ৰিনেতি এতেন কিলেসেতি ৰিনযো, কিলেসৰিনযনূপাযো, সো এৰ চ নং করোতীতি কারণন্তি আহ ‘‘ৰিনযো পন কারণ’’ন্তি।
Atthīti kiṃ atthi, asuttanāmakaṃ buddhavacanaṃ natthi evāti dasseti. Tathā hi nidānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) amhehi vuttaṃ ‘‘suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare’’ti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipitvā ‘‘suttanti vinayo’’tiādinā vuttaṃ saṃvaṇṇanānayaṃ ‘‘nāyamattho idhādhippeto’’ti paṭisodhetvā. Vineti etena kileseti vinayo, kilesavinayanūpāyo, so eva ca naṃ karotīti kāraṇanti āha ‘‘vinayo pana kāraṇa’’nti.
ধম্মেতি পরিযত্তিধম্মে। সরাগাযাতি সরাগভাৰায কামরাগভৰরাগপরিব্রূহনায। সঞ্ঞোগাযাতি ভৰসংযোজনায। আচযাযাতি ৰট্টস্স ৰড্ঢনত্থায। মহিচ্ছতাযাতি মহিচ্ছভাৰায। অসন্তুট্ঠিযাতি অসন্তুট্ঠিভাৰায। সঙ্গণিকাযাতি কিলেসসঙ্গণগণসঙ্গণৰিহারায। কোসজ্জাযাতি কুসীতভাৰায। দুব্ভরতাযাতি দুপ্পোসতায। ৰিরাগাযাতি সকলৰট্টতো ৰিরজ্জনত্থায। ৰিসঞ্ঞোগাযাতি কামভৰাদীহি ৰিসংযুজ্জনত্থায। অপচযাযাতি সব্বস্সাপি ৰট্টস্স অপচযনায, নিব্বানাযাতি অত্থো। অপ্পিচ্ছতাযাতি পচ্চযপ্পিচ্ছতাদিৰসেন সব্বসো ইচ্ছাপগমায। সন্তুট্ঠিযাতি দ্ৰাদসৰিধসন্তুট্ঠিভাৰায। পৰিৰেকাযাতি পৰিৰিত্তভাৰায, কাযৰিৰেকাদিতদঙ্গৰিৰেকাদিৰিৰেকসিদ্ধিযা। ৰীরিযারম্ভাযাতি কাযিকস্স চেৰ, চেতসিকস্স চ ৰীরিযস্স পগ্গহণত্থায। সুভরতাযাতি সুখপোসনত্থায। এৰং যো পরিযত্তিধম্মো উগ্গহণধারণপরিপুচ্ছামনসিকারৰসেন যোনিসো পটিপজ্জন্তস্স সরাগাদিভাৰপরিৰজ্জনস্স কারণং হুত্ৰা ৰিরাগাদিভাৰায সংৰত্ততি, একংসতো এসো ধম্মো। এসো ৰিনযো, সম্মদেৰ অপাযাদীসু অপতনৰসেন ধারণতো, কিলেসানং ৰিনযনতো, সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওৰাদানুসিট্ঠিভাৰতো এতং সত্থুসাসনন্তি ধারেয্যাসি জানেয্যাসি, অৰবুজ্ঝেয্যাসীতি অত্থো। চতুসচ্চস্স সূচনং সুত্তন্তি আহ ‘‘সুত্তেতি তেপিটকে বুদ্ধৰচনে’’তি। তেপিটকঞ্হি বুদ্ধৰচনং সচ্চৰিনিমুত্তং নত্থি। রাগাদিৰিনযনকারণং তথাগতেন সুত্তপদেন পকাসিতন্তি আহ ‘‘ৰিনযেতি এতস্মিং রাগাদিৰিনযকারণে’’তি।
Dhammeti pariyattidhamme. Sarāgāyāti sarāgabhāvāya kāmarāgabhavarāgaparibrūhanāya. Saññogāyāti bhavasaṃyojanāya. Ācayāyāti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. Mahicchatāyāti mahicchabhāvāya. Asantuṭṭhiyāti asantuṭṭhibhāvāya. Saṅgaṇikāyāti kilesasaṅgaṇagaṇasaṅgaṇavihārāya. Kosajjāyāti kusītabhāvāya. Dubbharatāyāti dupposatāya. Virāgāyāti sakalavaṭṭato virajjanatthāya. Visaññogāyāti kāmabhavādīhi visaṃyujjanatthāya. Apacayāyāti sabbassāpi vaṭṭassa apacayanāya, nibbānāyāti attho. Appicchatāyāti paccayappicchatādivasena sabbaso icchāpagamāya. Santuṭṭhiyāti dvādasavidhasantuṭṭhibhāvāya. Pavivekāyāti pavivittabhāvāya, kāyavivekāditadaṅgavivekādivivekasiddhiyā. Vīriyārambhāyāti kāyikassa ceva, cetasikassa ca vīriyassa paggahaṇatthāya. Subharatāyāti sukhaposanatthāya. Evaṃ yo pariyattidhammo uggahaṇadhāraṇaparipucchāmanasikāravasena yoniso paṭipajjantassa sarāgādibhāvaparivajjanassa kāraṇaṃ hutvā virāgādibhāvāya saṃvattati, ekaṃsato eso dhammo. Eso vinayo, sammadeva apāyādīsu apatanavasena dhāraṇato, kilesānaṃ vinayanato, satthu sammāsambuddhassa ovādānusiṭṭhibhāvato etaṃ satthusāsananti dhāreyyāsi jāneyyāsi, avabujjheyyāsīti attho. Catusaccassa sūcanaṃ suttanti āha ‘‘sutteti tepiṭake buddhavacane’’ti. Tepiṭakañhi buddhavacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi. Rāgādivinayanakāraṇaṃ tathāgatena suttapadena pakāsitanti āha ‘‘vinayeti etasmiṃ rāgādivinayakāraṇe’’ti.
সুত্তে ওসরণঞ্চেত্থ তেপিটকে বুদ্ধৰচনে পরিযাপন্নতাৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং, ন অঞ্ঞথাতি আহ ‘‘সুত্তপটিপাটিযা কত্থচি অনাগন্ত্ৰা’’তি। ছল্লিং উট্ঠপেত্ৰাতি অরোগস্স মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো উপক্কমেন ছল্লিযা সকলিকায, পপটিকায ৰা উট্ঠপনং ৰিয অরোগস্স সাসনধম্মস্স তিট্ঠতো ব্যঞ্জনমত্তেন তপ্পরিযাপন্নং ৰিয হুত্ৰা ছল্লিসদিসং পুব্বাপরৰিরুদ্ধতাদিদোসং উট্ঠপেত্ৰা পরিদীপেত্ৰা, তাদিসানি পন একংসতো গুল়্হৰেস্সন্তরাদিপরিযাপন্নানি হোন্তীতি আহ ‘‘গুল়্হৰেস্সন্তর…পে॰…পঞ্ঞাযন্তীতি অত্থো’’তি । রাগাদিৰিনযেতি রাগাদীনং ৰিনযনত্থে। তদাকারতায ন পঞ্ঞাযমানানি ন দিস্সমানানি ছড্ডেতব্বানি ৰজ্জিতব্বানি ন গহেতব্বানি। সব্বত্থাতি সব্বৰারেসু।
Sutte osaraṇañcettha tepiṭake buddhavacane pariyāpannatāvaseneva veditabbaṃ, na aññathāti āha ‘‘suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā’’ti. Challiṃ uṭṭhapetvāti arogassa mahato rukkhassa tiṭṭhato upakkamena challiyā sakalikāya, papaṭikāya vā uṭṭhapanaṃ viya arogassa sāsanadhammassa tiṭṭhato byañjanamattena tappariyāpannaṃ viya hutvā challisadisaṃ pubbāparaviruddhatādidosaṃ uṭṭhapetvā paridīpetvā, tādisāni pana ekaṃsato guḷhavessantarādipariyāpannāni hontīti āha ‘‘guḷhavessantara…pe…paññāyantīti attho’’ti . Rāgādivinayeti rāgādīnaṃ vinayanatthe. Tadākāratāya na paññāyamānāni na dissamānāni chaḍḍetabbāni vajjitabbāni na gahetabbāni. Sabbatthāti sabbavāresu.
ইমস্মিং পন ঠানেতি ইমস্মিং মহাপদেসনিদ্দেসট্ঠানে। ‘‘সুত্তে চত্তারো মহাপদেসা’’তিআদিনা ৰুত্তম্পি অৰুত্তেন সদ্ধিং গহেত্ৰা পকিণ্ণককথায মাতিকং উদ্দিসতি। ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো পঞ্হো, তস্স ৰিস্সজ্জনানি পঞ্হাব্যাকরণানি, অত্থসূচনাদিঅত্থেন সুত্তং, পাল়ি, তং সুত্তং অনুলোমেতি অনুকূলেতীতি সুত্তানুলোমং, মহাপদেসো। আচরিযা ৰদন্তি সংৰণ্ণেন্তি পাল়িং এতেনাতি আচরিযৰাদো অট্ঠকথা। তস্স তস্স থেরস্স অত্তনো এৰ মতি অধিপ্পাযোতি অত্তনোমতি। ধম্মৰিনিচ্ছযে পত্তেতি ধম্মে ৰিনিচ্ছিনিতব্বে উপট্ঠিতে। ইমেতি অনন্তরং ৰুত্তা চত্তারো মহাপদেসা। পমীযতি ধম্মো পরিচ্ছিজ্জতি ৰিনিচ্ছীযতি এতেনাতি পমাণং। তেনাহ ‘‘যং এত্থ সমেতী’’তিআদি। ইতরন্তি মহাপদেসেসু অসমেন্তং। পুন ইতরন্তি অকপ্পিযং অনুলোমেন্তং কপ্পিযং পটিবাহন্তং সন্ধাযাহ।
Imasmiṃpana ṭhāneti imasmiṃ mahāpadesaniddesaṭṭhāne. ‘‘Sutte cattāro mahāpadesā’’tiādinā vuttampi avuttena saddhiṃ gahetvā pakiṇṇakakathāya mātikaṃ uddisati. Ñātuṃ icchito attho pañho, tassa vissajjanāni pañhābyākaraṇāni, atthasūcanādiatthena suttaṃ, pāḷi, taṃ suttaṃ anulometi anukūletīti suttānulomaṃ, mahāpadeso. Ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti ācariyavādo aṭṭhakathā. Tassa tassa therassa attano eva mati adhippāyoti attanomati. Dhammavinicchaye patteti dhamme vinicchinitabbe upaṭṭhite. Imeti anantaraṃ vuttā cattāro mahāpadesā. Pamīyati dhammo paricchijjati vinicchīyati etenāti pamāṇaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ ettha sametī’’tiādi. Itaranti mahāpadesesu asamentaṃ. Puna itaranti akappiyaṃ anulomentaṃ kappiyaṃ paṭibāhantaṃ sandhāyāha.
একংসেনেৰ ব্যাকাতব্বো ৰিস্সজ্জেতব্বোতি একংসব্যাকরণীযো। ৰিভজ্জাতি পুচ্ছিতমত্থং অৰধারণাদিভেদেন ৰিভজিত্ৰা। পটিপুচ্ছাতি পুচ্ছন্তং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৰা। ঠপনীযোতি তিধাপি অৰিস্সজ্জনীযত্তা ঠপনীযো ব্যাকরণং অকত্ৰা ঠপেতব্বো। ‘‘চক্খুং অনিচ্চ’’ন্তি পঞ্হে উত্তরপদাৰধারণং সন্ধায ‘‘একংসেনেৰ ব্যাকাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং নিচ্চতায লেসস্সাপি তত্থ অভাৰতো। পুরিমপদাৰধারণে পন ৰিভজ্জব্যাকরণীযতা চক্খুসোতেসু ৰিসেসত্থসামঞ্ঞত্থানং অসাধারণভাৰতো। দ্ৰিন্নং তেসং সদিসতাচোদনা পটিপুচ্ছনমুখেনেৰ ব্যাকরণীযা পটিক্খেপৰসেন, অনুঞ্ঞাতৰসেন চ ৰিস্সজ্জিতব্বতোতি আহ ‘‘যথা চক্খু, তথা সোতং…পে॰… অযং পটিপুচ্ছাব্যাকরণীযো পঞ্হো’’তি। তং জীৰং তং সরীরন্তি জীৰসরীরানং অনঞ্ঞতাপঞ্হো। যস্স যেন অনঞ্ঞতাচোদিতা, সো এৰ পরমত্থতো নুপলব্ভতীতি ৰঞ্ঝাতনযস্স মত্তেয্যতাকিত্তনসদিসোতি অব্যাকাতব্বতায ঠপনীযো ৰুত্তোতি। ইমানি চত্তারি পঞ্হব্যাকরণানি পমাণং তেনেৰ নযেন তেসং পঞ্হানং ব্যাকাতব্বতো।
Ekaṃseneva byākātabbo vissajjetabboti ekaṃsabyākaraṇīyo. Vibhajjāti pucchitamatthaṃ avadhāraṇādibhedena vibhajitvā. Paṭipucchāti pucchantaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā. Ṭhapanīyoti tidhāpi avissajjanīyattā ṭhapanīyo byākaraṇaṃ akatvā ṭhapetabbo. ‘‘Cakkhuṃ anicca’’nti pañhe uttarapadāvadhāraṇaṃ sandhāya ‘‘ekaṃseneva byākātabba’’nti vuttaṃ niccatāya lesassāpi tattha abhāvato. Purimapadāvadhāraṇe pana vibhajjabyākaraṇīyatā cakkhusotesu visesatthasāmaññatthānaṃ asādhāraṇabhāvato. Dvinnaṃ tesaṃ sadisatācodanā paṭipucchanamukheneva byākaraṇīyā paṭikkhepavasena, anuññātavasena ca vissajjitabbatoti āha ‘‘yathā cakkhu, tathā sotaṃ…pe… ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho’’ti. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvasarīrānaṃ anaññatāpañho. Yassa yena anaññatācoditā, so eva paramatthato nupalabbhatīti vañjhātanayassa matteyyatākittanasadisoti abyākātabbatāya ṭhapanīyo vuttoti. Imāni cattāri pañhabyākaraṇāni pamāṇaṃ teneva nayena tesaṃ pañhānaṃ byākātabbato.
ৰিনযমহাপদেসো কপ্পিযানুলোমৰিধানতো নিপ্পরিযাযতো অনুলোমকপ্পিযং নাম, মহাপদেসভাৰেন পন তংসদিসতায সুত্তন্তমহাপদেসেসুপি ‘‘অনুলোমকপ্পিয’’ন্তি অযং অট্ঠকথাৰোহারো। যদিপি তত্থ তত্থ ভগৰতা পৰত্তিতপকিণ্ণকদেসনাৰ অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৰা তস্স অত্থৰণ্ণনানুরূপেনেৰ ৰাচনামগ্গং আরোপিতত্তা ‘‘আচরিযৰাদো’’তি ৰুচ্চতি আচরিযা ৰদন্তি সংৰণ্ণেন্তি পাল়িং এতেনাতি। তেনাহ ‘‘আচরিযৰাদো নাম অট্ঠকথা’’তি। তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হো এৰ চ বুদ্ধৰচনস্স অত্থসংৰণ্ণনাভূতো কথামগ্গো মহিন্দত্থেরেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতো পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেরেহি সীহল়ভাসায ঠপিতো নিকাযন্তরলদ্ধিসঙ্করপরিহরণত্থং। অত্তনোমতি নাম থেরৰাদো। নযগ্গাহেনাতি সুত্তাদিতো লব্ভমাননযগ্গহণেন। অনুবুদ্ধিযাতি সুত্তাদীনিযেৰ অনুগতবুদ্ধিযা। অত্তনো পটিভানন্তি অত্তনো এৰ তস্স অত্থস্স ৰুত্তনযেন উপট্ঠানং, যথাউপট্ঠিতা অত্থা এৰ তথা ৰুত্তা। সমেন্তমেৰ গহেতব্বন্তি যথা সুত্তেন সংসন্দতি, এৰং মহাপদেসতো অত্থা উদ্ধরিতব্বাতি দস্সেতি। পমাদপাঠৰসেন আচরিযৰাদস্স কদাচি পাল়িযা অসংসন্দনাপি সিযা, সো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আচরিযৰাদোপি সুত্তেন সমেন্তোযেৰ গহেতব্বো’’তি। সব্বদুব্বলা পুগ্গলস্স সযং পটিভানভাৰতো। তথা চ সাপি গহেতব্বা, কীদিসী? সুত্তেন সমেন্তা যেৰাতি যোজনা। তাসূতি তীসু সঙ্গীতীসু। ‘‘আগতমেৰ পমাণ’’ন্তি ইমিনা মহাকস্সপাদীহি সঙ্গীতমেৰ ‘‘সুত্ত’’ন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি তদঞ্ঞস্স সুত্তভাৰমেৰ পটিক্খিপতি। তদত্থা এৰ হি তিস্সো সঙ্গীতিযো। তত্থাতি গারয্হসুত্তে। ন চেৰ সুত্তে ওসরন্তি, ন চ ৰিনযে সন্দিস্সন্তীতি ৰেদিতব্বানি তস্স অসুত্তভাৰতো তেন ‘‘অনুলোমকপ্পিযং সুত্তেন সমেন্তমেৰ গহেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং এৰত্থং নিগমনৰসেন নিদস্সেতি। সব্বত্থ ‘‘ন ইতর’’ন্তি ৰচনং তত্থ তত্থ গহিতাৰধারণফলদস্সনং দট্ঠব্বং।
Vinayamahāpadeso kappiyānulomavidhānato nippariyāyato anulomakappiyaṃ nāma, mahāpadesabhāvena pana taṃsadisatāya suttantamahāpadesesupi ‘‘anulomakappiya’’nti ayaṃ aṭṭhakathāvohāro. Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitapakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ācariyavādo’’ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti. Tenāha ‘‘ācariyavādo nāma aṭṭhakathā’’ti. Tisso saṅgītiyo āruḷho eva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. Attanomati nāma theravādo. Nayaggāhenāti suttādito labbhamānanayaggahaṇena. Anubuddhiyāti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. Attano paṭibhānanti attano eva tassa atthassa vuttanayena upaṭṭhānaṃ, yathāupaṭṭhitā atthā eva tathā vuttā. Samentameva gahetabbanti yathā suttena saṃsandati, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha ‘‘ācariyavādopi suttena samentoyevagahetabbo’’ti. Sabbadubbalā puggalassa sayaṃ paṭibhānabhāvato. Tathā ca sāpi gahetabbā, kīdisī? Suttena samentā yevāti yojanā. Tāsūti tīsu saṅgītīsu. ‘‘Āgatameva pamāṇa’’nti iminā mahākassapādīhi saṅgītameva ‘‘sutta’’nti idhādhippetanti tadaññassa suttabhāvameva paṭikkhipati. Tadatthā eva hi tisso saṅgītiyo. Tatthāti gārayhasutte. Na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissantīti veditabbāni tassa asuttabhāvato tena ‘‘anulomakappiyaṃ suttena samentameva gahetabba’’nti vuttaṃ evatthaṃ nigamanavasena nidasseti. Sabbattha ‘‘na itara’’nti vacanaṃ tattha tattha gahitāvadhāraṇaphaladassanaṃ daṭṭhabbaṃ.
কম্মারপুত্তচুন্দৰত্থুৰণ্ণনা
Kammāraputtacundavatthuvaṇṇanā
১৮৯. সূকরমদ্দৰন্তি ৰনৰরাহস্স মুদুমংসং। যস্মা চুন্দো অরিযসাৰকো সোতাপন্নো, অঞ্ঞে চ ভগৰতো, ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ আহারং পটিযাদেন্তা অনৰজ্জমেৰ পটিযাদেন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পৰত্তমংস’’ন্তি। তং কিরাতি ‘‘নাতিতরুণস্সা’’তিআদিনা ৰুত্তৰিসেসং। তথা হি তং ‘‘মুদু চেৰ সিনিদ্ধঞ্চা’’তি ৰুত্তং। মুদুমংসভাৰতো হি অভিসঙ্খরণৰিসেসেন চ ‘‘মদ্দৰ’’ন্তি ৰুত্তং। ওজং পক্খিপিংসু ‘‘অযং ভগৰতো পচ্ছিমকো আহারো’’তি পুঞ্ঞৰিসেসাপেক্খায, তং পন তথাপক্খিত্তদিব্বোজতায গরুতরং জাতং।
189.Sūkaramaddavanti vanavarāhassa mudumaṃsaṃ. Yasmā cundo ariyasāvako sotāpanno, aññe ca bhagavato, bhikkhusaṅghassa ca āhāraṃ paṭiyādentā anavajjameva paṭiyādenti, tasmā vuttaṃ ‘‘pavattamaṃsa’’nti. Taṃ kirāti ‘‘nātitaruṇassā’’tiādinā vuttavisesaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘mudu ceva siniddhañcā’’ti vuttaṃ. Mudumaṃsabhāvato hi abhisaṅkharaṇavisesena ca ‘‘maddava’’nti vuttaṃ. Ojaṃ pakkhipiṃsu ‘‘ayaṃ bhagavato pacchimako āhāro’’ti puññavisesāpekkhāya, taṃ pana tathāpakkhittadibbojatāya garutaraṃ jātaṃ.
অঞ্ঞে যং দুজ্জীরং, তং অজানন্তা ‘‘কস্সচি অদত্ৰা ৰিনাসিত’’ন্তি উপৰদেয্যুন্তি পরূপৰাদমোচনত্থং ভগৰা ‘‘নাহং ত’’ন্তিআদিনা সীহনাদং নদতি।
Aññe yaṃ dujjīraṃ, taṃ ajānantā ‘‘kassaci adatvā vināsita’’nti upavadeyyunti parūpavādamocanatthaṃ bhagavā ‘‘nāhaṃ ta’’ntiādinā sīhanādaṃ nadati.
১৯০. কথং পনাযং সীহনাদো ননু তং ভগৰতোপি সম্মাপরিণামং ন গতন্তি? নযিদং এৰং দট্ঠব্বং, যস্মা ‘‘সম্মদেৰ তং ভগৰতো পরিণামং গত’’ন্তি ৰত্তুং অরহতি তপ্পচ্চযা উপ্পন্নস্স ৰিকারস্স অভাৰতো, অঞ্ঞপচ্চযস্স চ ৰিকারস্স মুদুভাৰং আপাদিতত্তা। তেনাহ ‘‘ন পন ভুত্তপ্পচ্চযা’’তিআদি। ন হি ভগৰা, অঞ্ঞে ৰা পন খীণাসৰা নৰৰেদনুপ্পাদনৰসেন আহারং পরিভুঞ্জন্তি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতমেৰ কত্ৰা আহারস্স উপভুঞ্জনতো। যদি এৰং কস্মা পাল়িযং ‘‘ভত্তং ভুত্তাৰিস্স খরো আবাধো উপ্পজ্জী’’তিআদি ৰুত্তং? তং ভোজনুত্তরকালং উপ্পন্নত্তা ৰুত্তং। ‘‘ন পন ভুত্তপচ্চযা’’তি ৰুত্তো ৰাযমত্থো অট্ঠকথাযং। কতুপচিতস্স লদ্ধোকাসস্স কম্মস্স ৰসেন বলৰতিপি রোগে উপ্পন্নে গরুসিনিদ্ধভোজনপ্পচ্চযা ৰেদনানিগ্গহো জাতো, তেনাহ ‘‘যদি হী’’তিআদি। পত্থিতট্ঠানেতি ইচ্ছিতট্ঠানে, ইচ্ছা চস্স তত্থ গন্ত্ৰা ৰিনেতব্বৰেনেয্যাপেক্খা দট্ঠব্বা। গাথাযম্পি ‘‘সুত’’ন্তি ইমিনা সুতমত্তং, পরেসং ৰচনমত্তমেতং, ন পন ভোজনপ্পচ্চযা আবাধং ফুসি ধীরোতি দস্সেতি।
190. Kathaṃ panāyaṃ sīhanādo nanu taṃ bhagavatopi sammāpariṇāmaṃ na gatanti? Nayidaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, yasmā ‘‘sammadeva taṃ bhagavato pariṇāmaṃ gata’’nti vattuṃ arahati tappaccayā uppannassa vikārassa abhāvato, aññapaccayassa ca vikārassa mudubhāvaṃ āpāditattā. Tenāha ‘‘na pana bhuttappaccayā’’tiādi. Na hi bhagavā, aññe vā pana khīṇāsavā navavedanuppādanavasena āhāraṃ paribhuñjanti aṭṭhaṅgasamannāgatameva katvā āhārassa upabhuñjanato. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ‘‘bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajjī’’tiādi vuttaṃ? Taṃ bhojanuttarakālaṃ uppannattā vuttaṃ. ‘‘Na pana bhuttapaccayā’’ti vutto vāyamattho aṭṭhakathāyaṃ. Katupacitassa laddhokāsassa kammassa vasena balavatipi roge uppanne garusiniddhabhojanappaccayā vedanāniggaho jāto, tenāha ‘‘yadi hī’’tiādi. Patthitaṭṭhāneti icchitaṭṭhāne, icchā cassa tattha gantvā vinetabbaveneyyāpekkhā daṭṭhabbā. Gāthāyampi ‘‘suta’’nti iminā sutamattaṃ, paresaṃ vacanamattametaṃ, na pana bhojanappaccayā ābādhaṃ phusi dhīroti dasseti.
পানীযাহরণৰণ্ণনা
Pānīyāharaṇavaṇṇanā
১৯১. পসন্নভাৰেন উদকস্স অচ্ছভাৰো ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘অচ্ছোদকাতি পসন্নোদকা’’তি। সাদুরসত্তা সাততাতি আহ ‘‘মধুরোদকা’’তি। তনুকমেৰ সলিলং ৰিসেসতো সীতলং, ন বহলন্তি আহ ‘‘তনুসীতলসলিলা’’তি। নিক্কদ্দমাতি সেতভাৰস্স কারণমাহ। পঙ্কচিক্খল্লাদিৰসেন হি উদকস্স ৰিৰণ্ণতা, সভাৰতো পন তং সেতৰণ্ণং এৰাতি।
191. Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasattā sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalanti āha ‘‘tanusītalasalilā’’ti. Nikkaddamāti setabhāvassa kāraṇamāha. Paṅkacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā, sabhāvato pana taṃ setavaṇṇaṃ evāti.
পুক্কুসমল্লপুত্তৰত্থুৰণ্ণনা
Pukkusamallaputtavatthuvaṇṇanā
১৯২. ধুরৰাতেতি পটিমুখৰাতে। দীঘপিঙ্গলোতি দীঘো হুত্ৰা পিঙ্গলচক্খুকো। পিঙ্গলক্খিকো হি সো ‘‘আল়ারো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ। এৰরূপন্তি দক্খতি করিস্সতি ভৰিস্সতীতি ঈদিসং। ঈদিসেসূতি যত্র যংচাতি এৰরূপনিপাতসদ্দযুত্তট্ঠানেসু।
192.Dhuravāteti paṭimukhavāte. Dīghapiṅgaloti dīgho hutvā piṅgalacakkhuko. Piṅgalakkhiko hi so ‘‘āḷāro’’ti paññāyittha. Evarūpanti dakkhati karissati bhavissatīti īdisaṃ. Īdisesūti yatra yaṃcāti evarūpanipātasaddayuttaṭṭhānesu.
১৯৩. ৰিচরন্তিযো মেঘগব্ভতো নিচ্ছরন্তিযো ৰিয হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘নিচ্ছরন্তীসূতি ৰিচরন্তীসূ’’তি। নৰৰিধাযাতি নৰপ্পকারায। নৰসু হি পকারেসু একৰিধাপি অসনি তপ্পরিযাপন্নতায ‘‘নৰৰিধা’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি। ঈদিসী হি এসা রুল়্হি অট্ঠৰিমোক্খপত্তিপি সমঞ্ঞা ৰিয। অসঞ্ঞং করোতি, যো তস্সা সদ্দেন , তেজসা চ অজ্ঝোত্থটো। একং চক্কন্তি একং মণ্ডলং। সঙ্কারং তীরেন্তী পরিচ্ছিজ্জন্তী ৰিয দস্সেতীতি সতেরা। গগ্গরাযমানাতি গগ্গরাতিসদ্দং করোন্তী, অনুরৰদস্সনঞ্হেতং। কপিসীসাতি কপিসীসাকারৰতী। মচ্ছৰিলোলিকাতি উদকে পরিপ্ফন্দমানমচ্ছো ৰিয ৰিলুল়িতাকারা। কুক্কুটসদিসাতি পসারিতপক্খকুক্কুটাকারা। নঙ্গলস্স কস্সনকালে কস্সকানং হত্থেন গহেতব্বট্ঠানে মণিকা হোতি, তং উপাদায নঙ্গলং ‘‘দণ্ডমণিকা’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা দণ্ডমণিকাকারা দণ্ডমণিকা। তেনাহ ‘‘নঙ্গলসদিসা’’তি। দেৰে ৰস্সন্তেপি সজোতিভূততায উদকেন অতেমেতব্বতো মহাসনি ‘‘সুক্খাসনী’’তি ৰুত্তা। তেনাহ ‘‘পতিতট্ঠানং সমুগ্ঘাটেতী’’তি।
193. Vicarantiyo meghagabbhato niccharantiyo viya hontīti vuttaṃ ‘‘niccharantīsūti vicarantīsū’’ti. Navavidhāyāti navappakārāya. Navasu hi pakāresu ekavidhāpi asani tappariyāpannatāya ‘‘navavidhā’’ tveva vuccati. Īdisī hi esā ruḷhi aṭṭhavimokkhapattipi samaññā viya. Asaññaṃ karoti, yo tassā saddena , tejasā ca ajjhotthaṭo. Ekaṃ cakkanti ekaṃ maṇḍalaṃ. Saṅkāraṃ tīrentī paricchijjantī viya dassetīti saterā. Gaggarāyamānāti gaggarātisaddaṃ karontī, anuravadassanañhetaṃ. Kapisīsāti kapisīsākāravatī. Macchavilolikāti udake paripphandamānamaccho viya viluḷitākārā. Kukkuṭasadisāti pasāritapakkhakukkuṭākārā. Naṅgalassa kassanakāle kassakānaṃ hatthena gahetabbaṭṭhāne maṇikā hoti, taṃ upādāya naṅgalaṃ ‘‘daṇḍamaṇikā’’ti vuccati, tasmā daṇḍamaṇikākārā daṇḍamaṇikā. Tenāha ‘‘naṅgalasadisā’’ti. Deve vassantepi sajotibhūtatāya udakena atemetabbato mahāsani ‘‘sukkhāsanī’’ti vuttā. Tenāha ‘‘patitaṭṭhānaṃ samugghāṭetī’’ti.
ভুসাগারকেতি ভুসমযে অগারকে। তত্থ কির মহন্তং পলালপুঞ্জং অব্ভন্তরতো পলালং নিক্কড্ঢিত্ৰা সালাসদিসং পব্বজিতানং ৰসনযোগ্গট্ঠানং কতং, তদা ভগৰা তত্থ ৰসি, তং পন খলমণ্ডলং সালাসদিসন্তি আহ ‘‘খলসালায’’ন্তি। এত্থাতি হেতুম্হি ভুম্মৰচনন্তি আহ ‘‘এতস্মিং কারণে’’তি, অসনিপাতেন ছন্নং জনানং হতকারণেতি অত্থো। সো ত্ৰং ভন্তেতি অযমেৰ ৰা পাঠো।
Bhusāgāraketi bhusamaye agārake. Tattha kira mahantaṃ palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ nikkaḍḍhitvā sālāsadisaṃ pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhānaṃ kataṃ, tadā bhagavā tattha vasi, taṃ pana khalamaṇḍalaṃ sālāsadisanti āha ‘‘khalasālāya’’nti. Etthāti hetumhi bhummavacananti āha ‘‘etasmiṃ kāraṇe’’ti, asanipātena channaṃ janānaṃ hatakāraṇeti attho. So tvaṃ bhanteti ayameva vā pāṭho.
১৯৪. সিঙ্গী নাম কির উত্তমং অতিৰিয পভস্সরং বুদ্ধানং ছৰিৰণ্ণোভাসং দেৰলোকতো আগতসুৰণ্ণং। তেনেৰাহ ‘‘সিঙ্গীসুৰণ্ণৰণ্ণ’’ন্তি। ‘‘কিং পন থেরো তং গণ্হী’’তি সযমেৰ পুচ্ছং সমুট্ঠাপেত্ৰা তত্থ কারণং দস্সেন্তো ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদিমাহ। তেনেৰ কারণেনাতি উপট্ঠাকট্ঠানস্স মত্থকপ্পত্তি, পরেসং ৰচনোকাসপচ্ছেদনং, তেন ৰত্থেন সত্থু পূজনং, সত্থু অজ্ঝাসযানুৰত্তনন্তি ইমিনা তেনেৰ যথাৰুত্তেন চতুব্বিধেন কারণেন।
194. Siṅgī nāma kira uttamaṃ ativiya pabhassaraṃ buddhānaṃ chavivaṇṇobhāsaṃ devalokato āgatasuvaṇṇaṃ. Tenevāha ‘‘siṅgīsuvaṇṇavaṇṇa’’nti. ‘‘Kiṃ pana thero taṃ gaṇhī’’ti sayameva pucchaṃ samuṭṭhāpetvā tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha. Teneva kāraṇenāti upaṭṭhākaṭṭhānassa matthakappatti, paresaṃ vacanokāsapacchedanaṃ, tena vatthena satthu pūjanaṃ, satthu ajjhāsayānuvattananti iminā teneva yathāvuttena catubbidhena kāraṇena.
১৯৫. থেরো চ তাৰদেৰ তং সিঙ্গীৰণ্ণং মট্ঠদুস্সং ভগৰতো উপনামেসি ‘‘পটিগ্গণ্হতু মে ভন্তে ভগৰা ইমং মট্ঠদুস্সং, তং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি। পটিগ্গহেসি ভগৰা, পটিগ্গহেত্ৰাৰ নং পরিভুঞ্জি । তেন ৰুত্তং ‘‘ভগৰাপি ততো একং নিৰাসেসি, একং পারুপী’’তি। তাৰদেৰ কির তং ভিক্খূ ওৰট্টিকরণমত্তেন তুন্নকম্মং নিট্ঠাপেত্ৰা থেরস্স উপনেসুং, থেরো ভগৰতো উপনামেসি। হতচ্চিকং ৰিযাতি পটিহতপ্পভং, ৰিয-সদ্দো নিপাতমত্তং। ভগৰতো হি সরীরপ্পভাহি অভিভুয্যমানা তস্স ৰত্থযুগস্স পভস্সরতা নাহোসি। অন্তন্তেনেৰাতি অন্তো অন্তো এৰ, অব্ভন্তরতো এৰাতি অত্থো। তেনাহ ‘‘বহিপনস্স পভা নত্থী’’তি।
195. Thero ca tāvadeva taṃ siṅgīvaṇṇaṃ maṭṭhadussaṃ bhagavato upanāmesi ‘‘paṭiggaṇhatu me bhante bhagavā imaṃ maṭṭhadussaṃ, taṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā, paṭiggahetvāva naṃ paribhuñji . Tena vuttaṃ ‘‘bhagavāpi tato ekaṃ nivāsesi, ekaṃ pārupī’’ti. Tāvadeva kira taṃ bhikkhū ovaṭṭikaraṇamattena tunnakammaṃ niṭṭhāpetvā therassa upanesuṃ, thero bhagavato upanāmesi. Hataccikaṃ viyāti paṭihatappabhaṃ, viya-saddo nipātamattaṃ. Bhagavato hi sarīrappabhāhi abhibhuyyamānā tassa vatthayugassa pabhassaratā nāhosi. Antantenevāti anto anto eva, abbhantarato evāti attho. Tenāha ‘‘bahipanassa pabhā natthī’’ti.
‘‘পসন্নরূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি এতেনেতস্স আহারস্স ভুত্তপ্পচ্চযা ন সো রোগোতি অযমত্থো দীপিতো। দ্ৰীসু কালেসু এৰং হোতি দ্ৰিন্নং নিব্বানধাতূনং সমধিগমসমযভাৰতো। উপৰত্তনে অন্তরেন যমকসালানন্তি এত্থ ৰত্তব্বং পরতো আগমিস্সতি।
‘‘Pasannarūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti etenetassa āhārassa bhuttappaccayā na so rogoti ayamattho dīpito. Dvīsu kālesu evaṃ hoti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ samadhigamasamayabhāvato. Upavattane antarena yamakasālānanti ettha vattabbaṃ parato āgamissati.
১৯৬. সব্বং সুৰণ্ণৰণ্ণমেৰ অহোসি অতিৰিয পরিসুদ্ধায পভস্সরায একগ্ঘনায ভগৰতো সরীরপ্পভায নিরন্তরং অভিভূতত্তা।
196.Sabbaṃsuvaṇṇavaṇṇameva ahosi ativiya parisuddhāya pabhassarāya ekagghanāya bhagavato sarīrappabhāya nirantaraṃ abhibhūtattā.
ধম্মেতি পরিযত্তিধম্মে। পৰত্তাতি পাৰচনভাৰেন দেসেতা। পুরতোৰ নিসীদি ওৰাদপ্পটিকরণভাৰতো।
Dhammeti pariyattidhamme. Pavattāti pāvacanabhāvena desetā. Puratova nisīdi ovādappaṭikaraṇabhāvato.
১৯৭. দানানিসংসসঙ্খাতা লাভাতি ৰণ্ণদানবলদানাদিভেদা দানস্স আনিসংসসঞ্ঞিতা দিট্ঠধম্মিকা, সম্পরাযিকা চ লাভা ইচ্ছিতব্বা। তে অলাভাতি তে সব্বে তুয্হং অলাভা, লাভা এৰ ন হোন্তি। দিট্ঠেৰ ধম্মে পচ্চক্খভূতে ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ভৰা দিট্ঠধম্মিকা। সম্পরেতব্বতো পেচ্চ গন্তব্বতো ‘‘সম্পরাযো’’তি লদ্ধনামে পরলোকে ভৰা সম্পরাযিকা। দিট্ঠধম্মিকা চ সম্পরাযিকা চ দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকা। দানানিসংসসঙ্খাতা লাভাতি দানানিসংসভূতা লাভা। সব্বথা সমমেৰ হুত্ৰা সমং ফলং এতেসং ন একদেসেনাতি সমসমফলা। পিণ্ডপাতাতি তব্বিসযং দানমযং পুঞ্ঞমাহ।
197.Dānānisaṃsasaṅkhātālābhāti vaṇṇadānabaladānādibhedā dānassa ānisaṃsasaññitā diṭṭhadhammikā, samparāyikā ca lābhā icchitabbā. Te alābhāti te sabbe tuyhaṃ alābhā, lābhā eva na honti. Diṭṭheva dhamme paccakkhabhūte imasmiṃyeva attabhāve bhavā diṭṭhadhammikā. Samparetabbato pecca gantabbato ‘‘samparāyo’’ti laddhanāme paraloke bhavā samparāyikā. Diṭṭhadhammikā ca samparāyikā ca diṭṭhadhammikasamparāyikā. Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhāti dānānisaṃsabhūtā lābhā. Sabbathā samameva hutvā samaṃ phalaṃ etesaṃ na ekadesenāti samasamaphalā. Piṇḍapātāti tabbisayaṃ dānamayaṃ puññamāha.
যদি খেত্তৰসেন নেসং সমফলতা অধিপ্পেতা, সতিপি একসন্তানভাৰে পুথুজ্জনঅরহন্তভাৰসিদ্ধং ননু তেসং খেত্তং ৰিসিট্ঠন্তি দস্সেতুং ‘‘ননু চা’’তিআদিমাহ। পরিনিব্বানসমতাযাতি কিলেসপরিনিব্বানখন্ধপরিনিব্বানভাৰেন পরিনিব্বানসমতায। ‘‘পরিভুঞ্জিত্ৰা পরিনিব্বুতো’’তি এতেন যথা পণীতপিণ্ডপাতপরিভোগূপত্থম্ভিতরূপকাযসন্নিস্সযো ধম্মকাযো সুখেনেৰ কিলেসে পরিচ্চজি, ভোজনসপ্পাযসংসিদ্ধিযা এৰং সুখেনেৰ খন্ধে পরিচ্চজীতি এৰং কিলেসপরিচ্চাগস্স, খন্ধপরিচ্চাগস্স চ সুখসিদ্ধিনিমিত্ততায উভিন্নং পিণ্ডপাতানং সমফলতা জোতিতা। ‘‘পিণ্ডপাতসীসেন চ পিণ্ডপাতদানং জোতিত’’ন্তি ৰুত্তো ৰাযমত্থো। যথা হি সুজাতায ‘‘ইমং আহারং নিস্সায ময্হং দেৰতায ৰণ্ণসুখবলাদিগুণা সম্মদেৰ সম্পজ্জেয্যু’’ন্তি উল়ারো অজ্ঝাসযো তদা অহোসি, এৰং চুন্দস্সপি কম্মারপুত্তস্স ‘‘ইমং আহারং নিস্সায ভগৰতো ৰণ্ণসুখবলাদিগুণা সম্মদেৰ সম্পজ্জেয্যু’’ন্তি উল়ারো অজ্ঝাসযোতি এৰম্পি নেসং উভিন্নং সমফলতা ৰেদিতব্বা। সতিপি চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তীনং দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনসমাপত্তিভাৰে যথা পন অভিসম্বুজ্ঝনদিৰসে অভিনৰৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তো রূপসত্তকাদি (ৰিসুদ্ধি॰ টী॰ ২.৭০৭ ৰিত্থারো) ৰসেন চুদ্দসহাকারেহি সন্নেত্ৰা মহাৰিপস্সনামুখেন তা সমাপত্তিযো সমাপজ্জি, এৰং পরিনিব্বানদিৰসেপি সব্বা তা সমাপজ্জীতি এৰং সমাপত্তিসমতাযপি তেসং সমফলতা। চুন্দস্স তাৰ অনুস্সরণং উল়ারতরং হোতু ভগৰতো দিন্নভাৰেন অঞ্ঞথত্তাভাৰতো, সুজাতায পন কথং দেৰতায দিন্নন্তি? এৰংসঞ্ঞিভাৰতোতি আহ ‘‘সুজাতা চা’’তিআদি। অপরভাগেতি অভিসম্বোধিতো অপরভাগে। পুন অপরভাগেতি পরিনিব্বানতো পরতো। ধম্মসীসন্তি ধম্মানং মত্থকভূতং নিব্বানং। মে গহিতন্তি মম ৰসেন গহিতং। তেনাহ ‘‘ময্হং কিরা’’তিআদি।
Yadi khettavasena nesaṃ samaphalatā adhippetā, satipi ekasantānabhāve puthujjanaarahantabhāvasiddhaṃ nanu tesaṃ khettaṃ visiṭṭhanti dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Parinibbānasamatāyāti kilesaparinibbānakhandhaparinibbānabhāvena parinibbānasamatāya. ‘‘Paribhuñjitvā parinibbuto’’ti etena yathā paṇītapiṇḍapātaparibhogūpatthambhitarūpakāyasannissayo dhammakāyo sukheneva kilese pariccaji, bhojanasappāyasaṃsiddhiyā evaṃ sukheneva khandhe pariccajīti evaṃ kilesapariccāgassa, khandhapariccāgassa ca sukhasiddhinimittatāya ubhinnaṃ piṇḍapātānaṃ samaphalatā jotitā. ‘‘Piṇḍapātasīsena ca piṇḍapātadānaṃ jotita’’nti vutto vāyamattho. Yathā hi sujātāya ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya mayhaṃ devatāya vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayo tadā ahosi, evaṃ cundassapi kammāraputtassa ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya bhagavato vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayoti evampi nesaṃ ubhinnaṃ samaphalatā veditabbā. Satipi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattīnaṃ devasikaṃ vaḷañjanasamāpattibhāve yathā pana abhisambujjhanadivase abhinavavipassanaṃ paṭṭhapento rūpasattakādi (visuddhi. ṭī. 2.707 vitthāro) vasena cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāmukhena tā samāpattiyo samāpajji, evaṃ parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajjīti evaṃ samāpattisamatāyapi tesaṃ samaphalatā. Cundassa tāva anussaraṇaṃ uḷārataraṃ hotu bhagavato dinnabhāvena aññathattābhāvato, sujātāya pana kathaṃ devatāya dinnanti? Evaṃsaññibhāvatoti āha ‘‘sujātā cā’’tiādi. Aparabhāgeti abhisambodhito aparabhāge. Puna aparabhāgeti parinibbānato parato. Dhammasīsanti dhammānaṃ matthakabhūtaṃ nibbānaṃ. Me gahitanti mama vasena gahitaṃ. Tenāha ‘‘mayhaṃ kirā’’tiādi.
অধিপতিভাৰো আধিপতেয্যন্তি আহ ‘‘জেট্ঠভাৰসংৰত্তনিযক’’ন্তি।
Adhipatibhāvo ādhipateyyanti āha ‘‘jeṭṭhabhāvasaṃvattaniyaka’’nti.
সংৰরেতি সীলসংৰরে। ৰেরন্তি পাণাতিপাতাদিপঞ্চৰিধং ৰেরং। তঞ্হি ৰেরিধম্মভাৰতো, ৰেরহেতুতায চ ‘‘ৰের’’ন্তি ৰুচ্চতি। কোসল্লং ৰুচ্চতি ঞাণং, তেন যুত্তো কুসলোতি আহ ‘‘কুসলো পন ঞাণসম্পন্নো’’তি। ঞাণসম্পদা নাম ঞাণপারিপূরী, সা চ অগ্গমগ্গৰসেন ৰেদিতব্বা, অগ্গমগ্গো চ নিরৰসেসতো কিলেসে পজহতীতি আহ ‘‘অরিযমগ্গেন…পে॰… জহাতী’’তি। ইমং পাপকং জহিত্ৰাতি দানেন তাৰ লোভমচ্ছরিযাদিপাপকং, সীলেন পাণাতিপাতাদিপাপকং জহিত্ৰা তদঙ্গৰসেন পহায ততো সমথৰিপস্সনাধম্মেহি ৰিক্খম্ভনৰসেন, ততো মগ্গপটিপাটিযা সমুচ্ছেদৰসেন অনৰসেসং পাপকং পহায। তথা পহীনত্তা এৰ রাগাদীনং খযা কিলেসনিব্বানেন সব্বসো কিলেসৰূপসমেন নিব্বুতো পরিনিব্বুতোতি সউপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা দেসনায কূটং গণ্হন্তো ‘‘ইতি চুন্দস্স…পে॰… সম্পস্সমানো উদানং উদানেসী’’তি।
Saṃvareti sīlasaṃvare. Veranti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Tañhi veridhammabhāvato, verahetutāya ca ‘‘vera’’nti vuccati. Kosallaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena yutto kusaloti āha ‘‘kusalo pana ñāṇasampanno’’ti. Ñāṇasampadā nāma ñāṇapāripūrī, sā ca aggamaggavasena veditabbā, aggamaggo ca niravasesato kilese pajahatīti āha ‘‘ariyamaggena…pe… jahātī’’ti. Imaṃ pāpakaṃ jahitvāti dānena tāva lobhamacchariyādipāpakaṃ, sīlena pāṇātipātādipāpakaṃ jahitvā tadaṅgavasena pahāya tato samathavipassanādhammehi vikkhambhanavasena, tato maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena anavasesaṃ pāpakaṃ pahāya. Tathā pahīnattā eva rāgādīnaṃ khayā kilesanibbānena sabbaso kilesavūpasamena nibbuto parinibbutoti saupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gaṇhanto ‘‘iti cundassa…pe… sampassamāno udānaṃ udānesī’’ti.
চতুত্থভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Catutthabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
যমকসালৰণ্ণনা
Yamakasālavaṇṇanā
১৯৮. এৰং তং কুসিনারাযং হোতীতি যথা অনুরাধপুরস্স থূপারামো দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং, এৰং তং উয্যানং কুসিনারায দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং হোতি। তস্মাতি যস্মা নগরং পৰিসিতুকামা উয্যানতো উপেচ্চ ৰত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি ‘‘উপৰত্তন’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং সালপন্তিভাৰেন ঠিতং সালৰনং। অন্তরেনাতি ৰেমজ্ঝে। তস্স কির মঞ্চকস্সাতি তত্থ পঞ্ঞপিযমানস্স তস্স মঞ্চকস্স। তত্রাপি…পে॰… একো পাদভাগস্স, তস্মা ‘‘অন্তরেন যমকসালান’’ন্তি ৰুত্তং। সংসিব্বিত্ৰাতি অঞ্ঞমঞ্ঞআসত্তৰিটপসাখতায সংসিব্বিত্ৰা ৰিয। ‘‘ঠিতসাখা’’তিপি ৰুত্তং অট্ঠকথাযং। যং পন পাল়িযং ‘‘উত্তরসীসকং মঞ্চকং পঞ্ঞপেহী’’তি ৰুত্তং, তং পচ্ছিমদস্সনং দট্ঠুং আগতানং দেৰতানং দট্ঠুং যোগ্যতাৰসেন ৰুত্তং। কেচি পন ‘‘উত্তরদিসাৰিলোকনমুখং পুব্বদিসাসীসকং কত্ৰা মঞ্চকং পঞ্ঞপেহীতি অত্থো’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং।
198.Evaṃtaṃ kusinārāyaṃ hotīti yathā anurādhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti. Tasmāti yasmā nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti ‘‘upavattana’’nti vuccati, taṃ sālapantibhāvena ṭhitaṃ sālavanaṃ. Antarenāti vemajjhe. Tassa kira mañcakassāti tattha paññapiyamānassa tassa mañcakassa. Tatrāpi…pe… eko pādabhāgassa, tasmā ‘‘antarena yamakasālāna’’nti vuttaṃ. Saṃsibbitvāti aññamaññaāsattaviṭapasākhatāya saṃsibbitvā viya. ‘‘Ṭhitasākhā’’tipi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapehī’’ti vuttaṃ, taṃ pacchimadassanaṃ daṭṭhuṃ āgatānaṃ devatānaṃ daṭṭhuṃ yogyatāvasena vuttaṃ. Keci pana ‘‘uttaradisāvilokanamukhaṃ pubbadisāsīsakaṃ katvā mañcakaṃ paññapehīti attho’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ.
এতে নাগানমুত্তমাতি এতে গোত্ততো গোচরিআদিনামকা হত্থিনাগেসু বলেন সেট্ঠতমা। মজ্ঝিমট্ঠকথাযং (ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১৪৮) পন কেচি হত্থিনো ইতো অঞ্ঞথা আগতা, সো পন নেসং নামমত্তকতো ভেদো দট্ঠব্বো।
Ete nāgānamuttamāti ete gottato gocariādināmakā hatthināgesu balena seṭṭhatamā. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.148) pana keci hatthino ito aññathā āgatā, so pana nesaṃ nāmamattakato bhedo daṭṭhabbo.
পরিভুত্তকালতো পট্ঠায…পে॰… পরিক্খযং গতং, ‘‘ন পন পরিভুত্তপ্পচ্চযা’’তি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো দট্ঠব্বো। চঙ্গৰারেতি ঊমিযং। কতোকাসস্স কম্মস্স ৰসেন যথাসমুট্ঠিতো রোগো আরোগ্যং অভিমদ্দতীতি কত্ৰা এতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰিযা’’তি ৰুত্তং। যস্মা ভগৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন কপ্পং, কপ্পাৰসেসং ৰা ঠাতুং সমত্থো এৰ, তত্তকং কালং ঠানে পযোজনাভাৰতো আযুসঙ্খারে ওস্সজ্জিত্ৰা তাদিসস্স কম্মস্স ওকাসং অদাসি, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰিযা’’তিপি ৰত্তুং যুজ্জতিযেৰ।
Paribhuttakālato paṭṭhāya…pe… parikkhayaṃ gataṃ, ‘‘na pana paribhuttappaccayā’’ti heṭṭhā vuttanayeneva attho daṭṭhabbo. Caṅgavāreti ūmiyaṃ. Katokāsassa kammassa vasena yathāsamuṭṭhito rogo ārogyaṃ abhimaddatīti katvā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’ti vuttaṃ. Yasmā bhagavā heṭṭhā vuttanayena kappaṃ, kappāvasesaṃ vā ṭhātuṃ samattho eva, tattakaṃ kālaṃ ṭhāne payojanābhāvato āyusaṅkhāre ossajjitvā tādisassa kammassa okāsaṃ adāsi, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’tipi vattuṃ yujjatiyeva.
কুসলং কাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি ‘‘এৰং মহপ্ফলং, এৰং মহানিসংসং, মহানুভাৰঞ্চ তং কুসল’’ন্তি।
Kusalaṃ kātabbaṃ maññissanti ‘‘evaṃ mahapphalaṃ, evaṃ mahānisaṃsaṃ, mahānubhāvañca taṃ kusala’’nti.
একস্সাপি সত্তস্স ৰট্টদুক্খৰূপসমো বুদ্ধানং গরুতরো হুত্ৰা উপট্ঠাতি অতিদুল্লভভাৰতো, তস্মা ‘‘অপরম্পি পস্সতী’’তিআদি ৰুত্তং, স্ৰাযমত্থো মাগণ্ডিযসুত্তেন (সু॰ নি॰ ৮৪১) দীপেতব্বো।
Ekassāpi sattassa vaṭṭadukkhavūpasamo buddhānaṃ garutaro hutvā upaṭṭhāti atidullabhabhāvato, tasmā ‘‘aparampi passatī’’tiādi vuttaṃ, svāyamattho māgaṇḍiyasuttena (su. ni. 841) dīpetabbo.
ততিযং পন কারণং সত্তানং উপ্পজ্জনকঅনত্থপরিহরণন্তি তং দস্সেন্তো পুন ‘‘অপরম্পি পস্সতী’’তিআদিমাহ।
Tatiyaṃ pana kāraṇaṃ sattānaṃ uppajjanakaanatthapariharaṇanti taṃ dassento puna ‘‘aparampi passatī’’tiādimāha.
সীহসেয্যন্তি। এত্থ সযনং সেয্যা, সীহস্স ৰিয সেয্যা সীহসেয্যা, তং সীহসেয্যং। অথ ৰা সীহসেয্যন্তি সেট্ঠসেয্যং, যদিদং অত্থদ্ৰযং পরতো আগমিস্সতি।
Sīhaseyyanti. Ettha sayanaṃ seyyā, sīhassa viya seyyā sīhaseyyā, taṃ sīhaseyyaṃ. Atha vā sīhaseyyanti seṭṭhaseyyaṃ, yadidaṃ atthadvayaṃ parato āgamissati.
‘‘ৰামেন পস্সেন সেন্তী’’তি এৰং ৰুত্তা কামভোগিসেয্যা, দক্খিণপস্সেন সযানো নাম নত্থি দক্খিণহত্থস্স সরীরগ্গহণাদিযোগক্খমতো, পুরিসৰসেন চেতং ৰুত্তং।
‘‘Vāmena passena sentī’’ti evaṃ vuttā kāmabhogiseyyā,dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthassa sarīraggahaṇādiyogakkhamato, purisavasena cetaṃ vuttaṃ.
একেন পস্সেন সযিতুং ন সক্কোন্তি দুক্খুপ্পত্তিতো।
Ekenapassena sayituṃ na sakkonti dukkhuppattito.
অযং সীহসেয্যাতি অযং এৰং ৰুত্তা সীহসেয্যা। ‘‘তেজুস্সদত্তা’’তি ইমিনা সীহস্স অভীরুভাৰং দস্সেতি। ভীরুকা হি সেসমিগা অত্তনো আসযং পৰিসিত্ৰা সন্তাসপুব্বকং যথা তথা সযন্তি, সীহো পন অভীরুভাৰতো সতোকারী ভিক্খু ৰিয সতিং উপট্ঠাপেত্ৰাৰ সযতি। তেনাহ ‘‘পুরিমপাদে’’তিআদি। দক্খিণে পুরিমপাদে ৰামস্স পুরিমপাদস্স ঠপনৰসেন দ্ৰে পুরিমপাদে একস্মিং ঠানে ঠপেত্ৰা। পচ্ছিমপাদেতি দ্ৰে পচ্ছিমপাদে। ৰুত্তনযেনেৰ ইধাপি একস্মিং ঠানে পাদট্ঠপনং ৰেদিতব্বং, ঠিতোকাসসল্লক্খণং অভীরুভাৰেনেৰ। ‘‘সীসং পন উক্খিপিত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তা সীহকিরিযা অনুত্রাসপবুজ্ঝনং ৰিয অভীরুভাৰসিদ্ধা ধম্মতাৰসেনেৰাতি ৰেদিতব্বা। সীহৰিজম্ভিতৰিজম্ভনং অতিৰেলং একাকারেন ঠপিতানং সরীরাৰযৰানং গমনাদিকিরিযাসু যোগ্যভাৰাপাদনত্থং। তিক্খত্তুং সীহনাদনদনং অপ্পেসক্খমিগজাতপরিহরণত্থং।
Ayaṃ sīhaseyyāti ayaṃ evaṃ vuttā sīhaseyyā. ‘‘Tejussadattā’’ti iminā sīhassa abhīrubhāvaṃ dasseti. Bhīrukā hi sesamigā attano āsayaṃ pavisitvā santāsapubbakaṃ yathā tathā sayanti, sīho pana abhīrubhāvato satokārī bhikkhu viya satiṃ upaṭṭhāpetvāva sayati. Tenāha ‘‘purimapāde’’tiādi. Dakkhiṇe purimapāde vāmassa purimapādassa ṭhapanavasena dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā. Pacchimapādeti dve pacchimapāde. Vuttanayeneva idhāpi ekasmiṃ ṭhāne pādaṭṭhapanaṃ veditabbaṃ, ṭhitokāsasallakkhaṇaṃ abhīrubhāveneva. ‘‘Sīsaṃ pana ukkhipitvā’’tiādinā vuttā sīhakiriyā anutrāsapabujjhanaṃ viya abhīrubhāvasiddhā dhammatāvasenevāti veditabbā. Sīhavijambhitavijambhanaṃ ativelaṃ ekākārena ṭhapitānaṃ sarīrāvayavānaṃ gamanādikiriyāsu yogyabhāvāpādanatthaṃ. Tikkhattuṃ sīhanādanadanaṃ appesakkhamigajātapariharaṇatthaṃ.
সেতি অব্যাৰটভাৰেন পৰত্ততি এত্থাতি সেয্যা, চতুত্থজ্ঝানমেৰ সেয্যা চতুত্থজ্ঝানসেয্যা। কিং পন তং চতুত্থজ্ঝানন্তি? আনাপানচতুত্থজ্ঝানং, ততো হি ৰুট্ঠহিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ভগৰা অনুক্কমেন অগ্গমগ্গং অধিগন্ত্ৰা তথাগতো জাতোতি। ‘‘তযিদং পদট্ঠানং নাম, ন সেয্যা, তথাপি যস্মা ‘চতুত্থজ্ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা সমনন্তরা ভগৰা পরিনিব্বাযী’তি (দী॰ নি॰ ২.২১৯) ৰক্খতি, তস্মা লোকিযচতুত্থজ্ঝানসমাপত্তি এৰ তথাগতসেয্যা’’তি কেচি, এৰং সতি পরিনিব্বানকালিকাৰ তথাগতসেয্যাতি আপজ্জতি, ন চ ভগৰা লোকিযচতুত্থজ্ঝানসমাপজ্জনবহুলো ৰিহাসি। অগ্গফলৰসেন পৰত্তং পনেত্থ চতুত্থজ্ঝানং ৰেদিতব্বং। তত্থ যথা সত্তানং নিদ্দুপগমনলক্খণা সেয্যা ভৰঙ্গচিত্তৰসেন হোতি, সা চ নেসং পঠমজাতিসমন্ৰযা যেভুয্যৰুত্তিকা, এৰং ভগৰতো অরিযজাতিসমন্ৰযং যেভুয্যৰুত্তিকং অগ্গফলভূতং চতুত্থজ্ঝানং ‘‘তথাগতসেয্যা’’তি ৰেদিতব্বং। সীহসেয্যা নাম সেট্ঠসেয্যাতি আহ ‘‘উত্তমসেয্যা’’তি।
Seti abyāvaṭabhāvena pavattati etthāti seyyā, catutthajjhānameva seyyā catutthajjhānaseyyā. Kiṃ pana taṃ catutthajjhānanti? Ānāpānacatutthajjhānaṃ, tato hi vuṭṭhahitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhagavā anukkamena aggamaggaṃ adhigantvā tathāgato jātoti. ‘‘Tayidaṃ padaṭṭhānaṃ nāma, na seyyā, tathāpi yasmā ‘catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyī’ti (dī. ni. 2.219) vakkhati, tasmā lokiyacatutthajjhānasamāpatti eva tathāgataseyyā’’ti keci, evaṃ sati parinibbānakālikāva tathāgataseyyāti āpajjati, na ca bhagavā lokiyacatutthajjhānasamāpajjanabahulo vihāsi. Aggaphalavasena pavattaṃ panettha catutthajjhānaṃ veditabbaṃ. Tattha yathā sattānaṃ niddupagamanalakkhaṇā seyyā bhavaṅgacittavasena hoti, sā ca nesaṃ paṭhamajātisamanvayā yebhuyyavuttikā, evaṃ bhagavato ariyajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ aggaphalabhūtaṃ catutthajjhānaṃ ‘‘tathāgataseyyā’’ti veditabbaṃ. Sīhaseyyā nāma seṭṭhaseyyāti āha ‘‘uttamaseyyā’’ti.
নত্থি এতিস্সা উট্ঠানন্তি অনুট্ঠানা, সেয্যা, তং অনুট্ঠানসেয্যং। ‘‘ইতো উট্ঠহিস্সামী’’তি মনসিকারস্স অভাৰতো ‘‘উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা’’তি ন ৰুত্তং। এত্থাতি এতস্মিং অনুট্ঠানসেয্যুপগমনে। কাযৰসেন অনুট্ঠানং, ন চিত্তৰসেন, চিত্তৰসেন চ অনুট্ঠানং নাম নিদ্দুপগমনন্তি তদভাৰং দস্সেতুং ‘‘নিদ্দাৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং। ভৰঙ্গস্সাতি নিদ্দুপগমনলক্খণস্স ভৰঙ্গস্স।
Natthi etissā uṭṭhānanti anuṭṭhānā, seyyā, taṃ anuṭṭhānaseyyaṃ. ‘‘Ito uṭṭhahissāmī’’ti manasikārassa abhāvato ‘‘uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā’’ti na vuttaṃ.Etthāti etasmiṃ anuṭṭhānaseyyupagamane. Kāyavasena anuṭṭhānaṃ, na cittavasena, cittavasena ca anuṭṭhānaṃ nāma niddupagamananti tadabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niddāvasenā’’tiādi vuttaṃ. Bhavaṅgassāti niddupagamanalakkhaṇassa bhavaṅgassa.
সব্বপালিফুল্লাতি সব্বত্থকমেৰ ৰিকসনৰসেন ফুল্লা, ন একদেসৰিকসনৰসেন। তেনাহ ‘‘সব্বে সমন্ততো পুপ্ফিতা’’তি। একচ্ছন্নাতি সম্ফুল্লপুপ্ফেহি একাকারেন সব্বত্থেৰ ছাদিতা। উল্লোকপদুমানীতি হেট্ঠা ওলোকেন্তানি ৰিয তিট্ঠনপদুমানি। মোরপিঞ্ছকলাপো ৰিয পঞ্চৰণ্ণপুপ্ফসঞ্ছাদিতত্তা।
Sabbapāliphullāti sabbatthakameva vikasanavasena phullā, na ekadesavikasanavasena. Tenāha ‘‘sabbe samantato pupphitā’’ti. Ekacchannāti samphullapupphehi ekākārena sabbattheva chāditā. Ullokapadumānīti heṭṭhā olokentāni viya tiṭṭhanapadumāni. Morapiñchakalāpo viya pañcavaṇṇapupphasañchāditattā.
নন্দপোক্খরণীসম্ভৰানীতি নন্দপোক্খরণীতীরসম্ভৰানি। মহাতুম্বমত্তন্তি আল়্হকমত্তং। পৰিট্ঠানীতি খিত্তানি। সরীরমেৰ ওকিরন্তীতি সরীরমেৰ অজ্ঝোকিরন্তি।
Nandapokkharaṇīsambhavānīti nandapokkharaṇītīrasambhavāni. Mahātumbamattanti āḷhakamattaṃ. Paviṭṭhānīti khittāni. Sarīrameva okirantīti sarīrameva ajjhokiranti.
দেৰতানং উপকপ্পনচন্দনচুণ্ণানীতি সট্ঠিপি পঞ্ঞাসম্পি যোজনানি ৰাযনকসেতৰণ্ণচন্দনচুণ্ণানি। দিব্বগন্ধজালচুণ্ণানীতি দিব্বগন্ধদিব্বচুণ্ণানি। হরিতালঅঞ্জনচুণ্ণাদীনিপি দিব্বানি পরমসুগন্ধানি এৰাতি ৰেদিতব্বানি। তেনেৰাহ ‘‘সব্বদিব্বগন্ধৰাসৰিকতিযো’’তি।
Devatānaṃupakappanacandanacuṇṇānīti saṭṭhipi paññāsampi yojanāni vāyanakasetavaṇṇacandanacuṇṇāni. Dibbagandhajālacuṇṇānīti dibbagandhadibbacuṇṇāni. Haritālaañjanacuṇṇādīnipi dibbāni paramasugandhāni evāti veditabbāni. Tenevāha ‘‘sabbadibbagandhavāsavikatiyo’’ti.
একচক্কৰাল়ে সন্নিপতিত্ৰা অন্তলিক্খে ৰজ্জন্তি মহাভিনিক্খমনকালে ৰিয।
Ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjanti mahābhinikkhamanakāle viya.
তাতি দেৰতা। গন্থমানা ৰাতি মালং রচন্তিযো এৰ। অপরিনিট্ঠিতা ৰাতি যথাধিপ্পাযং পরিযোসিতা এৰ। হত্থেন হত্থন্তি অত্তনো হত্থেন পরস্স হত্থং। গীৰায গীৰন্তি কণ্ঠগাহৰসেন অত্তনো গীৰায পরস্স গীৰং। গহেত্ৰাতি আমসিত্ৰা। মহাযসো মহাযসোতি আমেডিতৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং আলাপৰচনং।
Tāti devatā. Ganthamānā vāti mālaṃ racantiyo eva. Apariniṭṭhitā vāti yathādhippāyaṃ pariyositā eva. Hatthena hatthanti attano hatthena parassa hatthaṃ. Gīvāya gīvanti kaṇṭhagāhavasena attano gīvāya parassa gīvaṃ. Gahetvāti āmasitvā. Mahāyaso mahāyasoti āmeḍitavasena aññamaññaṃ ālāpavacanaṃ.
১৯৯. মহন্তং উস্সাহন্তি তথাগতস্স পূজাসক্কারৰসেন পৰত্তিযমানং মহন্তং উস্সাহং দিস্ৰা।
199.Mahantaṃ ussāhanti tathāgatassa pūjāsakkāravasena pavattiyamānaṃ mahantaṃ ussāhaṃ disvā.
সাযেৰ পন পটিপদাতি পুব্বভাগপটিপদা এৰ। অনুচ্ছৰিকত্তাতি অধিগন্তব্বস্স নৰৰিধলোকুত্তরধম্মস্স অনুরূপত্তা।
Sāyevapana paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā eva. Anucchavikattāti adhigantabbassa navavidhalokuttaradhammassa anurūpattā.
সীলন্তি চারিত্তসীলমাহ। আচারপঞ্ঞত্তীতি চারিত্তসীলং। যাৰ গোত্রভুতোতি যাৰ গোত্রভুঞাণং, তাৰ পৰত্তেতব্বা সমথৰিপস্সনা সম্মাপটিপদা। ইদানি তং সম্মাপটিপদং ব্যতিরেকতো, অন্ৰযতো চ ৰিভাৰেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং। জিনকাল়সুত্তন্তি জিনমহাৰড্ঢকিনা ঠপিতং ৰজ্জেতব্বগহেতব্বধম্মসন্দস্সনকাল়সুত্তং সিক্খাপদমরিযাদং, উপাসকোপাসিকাৰারেসু ‘‘গন্ধপূজং মালাপূজং করোতী’’তি ৰচনং চারিত্তসীলপক্খে ঠপেত্ৰা করণং সন্ধায ৰুত্তং, তেন ভিক্খুভিক্খুনীনম্পি তথাকরণং অনুঞ্ঞাতমেৰাতি দট্ঠব্বং।
Sīlanti cārittasīlamāha. Ācārapaññattīti cārittasīlaṃ. Yāva gotrabhutoti yāva gotrabhuñāṇaṃ, tāva pavattetabbā samathavipassanā sammāpaṭipadā. Idāni taṃ sammāpaṭipadaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Jinakāḷasuttanti jinamahāvaḍḍhakinā ṭhapitaṃ vajjetabbagahetabbadhammasandassanakāḷasuttaṃ sikkhāpadamariyādaṃ, upāsakopāsikāvāresu ‘‘gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karotī’’ti vacanaṃ cārittasīlapakkhe ṭhapetvā karaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, tena bhikkhubhikkhunīnampi tathākaraṇaṃ anuññātamevāti daṭṭhabbaṃ.
অযঞ্হীতি ধম্মানুধম্মপটিপদং সন্ধায ৰদতি।
Ayañhīti dhammānudhammapaṭipadaṃ sandhāya vadati.
উপৰাণত্থেরৰণ্ণনা
Upavāṇattheravaṇṇanā
২০০. অপনেসীতি ঠিতপ্পদেসতো যথা অপগচ্ছতি, এৰমকাসি, ন পন নিব্ভচ্ছি। তেনাহ ‘‘আনন্দো’’তিআদি। ৰুত্তসদিসা ৰাতি সমচিত্তপরিযাযদেসনাযং (অ॰ নি॰ ২.৩৭) ৰুত্তসদিসা এৰ। আৰারেন্তোতি ছাদেন্তো।
200.Apanesīti ṭhitappadesato yathā apagacchati, evamakāsi, na pana nibbhacchi. Tenāha ‘‘ānando’’tiādi. Vuttasadisā vāti samacittapariyāyadesanāyaṃ (a. ni. 2.37) vuttasadisā eva. Āvārentoti chādento.
যস্মা কস্সপস্সবুদ্ধস্স চেতিযে আরক্খদেৰতা অহোসি, তস্মা থেরোৰ তেজুস্সদো, ন অঞ্ঞে অরহন্তোতি আনেত্ৰা যোজনা।
Yasmā kassapassabuddhassa cetiye ārakkhadevatā ahosi, tasmā therova tejussado, na aññe arahantoti ānetvā yojanā.
ইদানি আগমনতো পট্ঠায তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘ৰিপস্সিম্হি কির সম্মাসম্বুদ্ধে’’তিআদি আরদ্ধং। ‘‘চাতুমহারাজিকা দেৰতা’’তি ইদং গোবলীবদ্দঞাযেন গহেতব্বং ভুম্মদেৰতাদীনম্পি তপ্পরিযাপন্নত্তা। তেসং মনুস্সানং।
Idāni āgamanato paṭṭhāya tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘vipassimhi kira sammāsambuddhe’’tiādi āraddhaṃ. ‘‘Cātumahārājikā devatā’’ti idaṃ gobalībaddañāyena gahetabbaṃ bhummadevatādīnampi tappariyāpannattā. Tesaṃ manussānaṃ.
তত্থাতি কস্সপস্স ভগৰতো চেতিযে।
Tatthāti kassapassa bhagavato cetiye.
২০১. অধিৰাসেন্তীতি রোচেন্তি।
201.Adhivāsentīti rocenti.
ছিন্নপাতো ৰিয ছিন্নপাতো, তং ছিন্নপাতং, ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো যং। আৰট্টন্তীতি অভিমুখভাৰেন ৰট্টন্তি। যত্থ পতিতা, ততো কতিপযরতনট্ঠানং ৰট্টনৰসেনেৰ গন্ত্ৰা পুন যথাপতিতমেৰ ঠানং ৰট্টনৰসেন আগচ্ছন্তি। তেনাহ ‘‘আৰট্টন্তিযো পতিতট্ঠানমেৰ আগচ্ছন্তী’’তি। ৰিৰট্টন্তীতি যত্থ পতিতা, ততো ৰিনিৰট্টন্তি। তেনাহ ‘‘পতিতট্ঠানতো পরভাগং ৰট্টমানা গচ্ছন্তী’’তি। পুরতো ৰট্টনং আৰট্টনং, ইতরং তিৰিধম্পি ৰিৰট্টনন্তি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং। দেৰতা ধারেতুং ন সক্কোতি উদকং ৰিয ওসীদনতো। তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি। তত্থাতি পকতিপথৰিযং। দেৰতা ওসীদন্তি ধাতূনং সণ্হসুখুমালভাৰতো। পথৰিযং পথৰিং মাপেসুন্তি পকতিপথৰিযং অত্তনো সরীরং ধারেতুং সমত্থং ইদ্ধানুভাৰেন পথৰিং মাপেসুং।
Chinnapāto viya chinnapāto, taṃ chinnapātaṃ, bhāvanapuṃsakaniddeso yaṃ. Āvaṭṭantīti abhimukhabhāvena vaṭṭanti. Yattha patitā, tato katipayaratanaṭṭhānaṃ vaṭṭanavaseneva gantvā puna yathāpatitameva ṭhānaṃ vaṭṭanavasena āgacchanti. Tenāha ‘‘āvaṭṭantiyopatitaṭṭhānameva āgacchantī’’ti. Vivaṭṭantīti yattha patitā, tato vinivaṭṭanti. Tenāha ‘‘patitaṭṭhānato parabhāgaṃ vaṭṭamānā gacchantī’’ti. Purato vaṭṭanaṃ āvaṭṭanaṃ, itaraṃ tividhampi vivaṭṭananti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Devatā dhāretuṃ na sakkoti udakaṃ viya osīdanato. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Tatthāti pakatipathaviyaṃ. Devatā osīdanti dhātūnaṃ saṇhasukhumālabhāvato. Pathaviyaṃpathaviṃ māpesunti pakatipathaviyaṃ attano sarīraṃ dhāretuṃ samatthaṃ iddhānubhāvena pathaviṃ māpesuṃ.
কামং দোমনস্সে অসতিপি একচ্চো রাগো হোতিযেৰ, রাগে পন অসতি দোমনস্সস্স অসম্ভৰো এৰাতি তদেকট্ঠভাৰতোতি আহ ‘‘ৰীতরাগাতি পহীনদোমনস্সা’’তি। সিলাথম্ভসদিসা ইট্ঠানিট্ঠেসু নিব্বিকারতায।
Kāmaṃ domanasse asatipi ekacco rāgo hotiyeva, rāge pana asati domanassassa asambhavo evāti tadekaṭṭhabhāvatoti āha ‘‘vītarāgāti pahīnadomanassā’’ti. Silāthambhasadisā iṭṭhāniṭṭhesu nibbikāratāya.
চতুসংৰেজনীযট্ঠানৰণ্ণনা
Catusaṃvejanīyaṭṭhānavaṇṇanā
২০২. অপারগঙ্গাযাতি গঙ্গায ওরম্ভাগে। ‘‘সঙ্কারছড্ডকসম্মজ্জনিযো গহেত্ৰা’’তিআদি অত্তনো অত্তনো ৰসনট্ঠানে ৰত্তকরণাকারদস্সনং। ‘‘এৰং দ্ৰীসু কালেসূ’’তিআদি নিদস্সনত্থং পচ্চামসনং, তং হেট্ঠা অধিগতং।
202.Apāragaṅgāyāti gaṅgāya orambhāge. ‘‘Saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā’’tiādi attano attano vasanaṭṭhāne vattakaraṇākāradassanaṃ. ‘‘Evaṃ dvīsu kālesū’’tiādi nidassanatthaṃ paccāmasanaṃ, taṃ heṭṭhā adhigataṃ.
কম্মসাধনো সম্ভাৰনত্থো ভাৰনীয-সদ্দোতি আহ ‘‘মনসা ভাৰিতে সম্ভাৰিতে’’তি। দুতিযৰিকপ্পে পন ভাৰনং, ৰড্ঢনঞ্চ পটিপক্খপহানতোতি আহ ‘‘যে ৰা’’তিআদি।
Kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddoti āha ‘‘manasā bhāvite sambhāvite’’ti. Dutiyavikappe pana bhāvanaṃ, vaḍḍhanañca paṭipakkhapahānatoti āha ‘‘ye vā’’tiādi.
বুদ্ধাদীসু তীসু ৰত্থূসু পসন্নচিত্তস্স, ন কম্মফলসদ্ধামত্তেন। সা চস্স সদ্ধাসম্পদা এৰং ৰেদিতব্বাতি ফলেন হেতুং দস্সেন্তো ‘‘ৰত্তসম্পন্নস্সা’’তি আহ। সংৰেগো নাম সহোত্তপ্পঞাণং, অভিজাতিট্ঠানাদীনিপি তস্স উপ্পত্তিহেতূনি ভৰন্তীতি আহ ‘‘সংৰেগজনকানী’’তি।
Buddhādīsu tīsu vatthūsu pasannacittassa, na kammaphalasaddhāmattena. Sā cassa saddhāsampadā evaṃ veditabbāti phalena hetuṃ dassento ‘‘vattasampannassā’’ti āha. Saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ, abhijātiṭṭhānādīnipi tassa uppattihetūni bhavantīti āha ‘‘saṃvegajanakānī’’ti.
চেতিযপূজনত্থং চারিকা চেতিযচারিকা। সগ্গে পতিট্ঠহিস্সন্তিযেৰ বুদ্ধগুণারম্মণায কুসলচেতনায সগ্গসংৰত্তনিযভাৰতো।
Cetiyapūjanatthaṃ cārikā cetiyacārikā. Sagge patiṭṭhahissantiyeva buddhaguṇārammaṇāya kusalacetanāya saggasaṃvattaniyabhāvato.
আনন্দপুচ্ছাকথাৰণ্ণনা
Ānandapucchākathāvaṇṇanā
২০৩. এত্থাতি মাতুগামে। অযং উত্তমা পটিপত্তি, যদিদং অদস্সনং, দস্সনমূলকত্তা তপ্পচ্চযানং সব্বানত্থানং। লোভোতি কামরাগো। চিত্তচলনা পটিপত্তিঅন্তরাযকরো চিত্তক্খোভো। মুরুমুরাপেত্ৰাতি সঅট্ঠিকং কত্ৰা খাদনে অনুরৰদস্সনং। অপরিমিতং কালং দুক্খানুভৰনং অপরিচ্ছিন্নদুক্খানুভৰনং। ৰিস্সাসোতি ৰিসঙ্গো ঘট্টনাভাৰো। ওতারোতি তত্থ চিত্তস্স অনুপ্পৰেসো। অসিহত্থেন ৰেরীপুরিসেন, পিসাচেনাপি খাদিতুকামেন। আসীদেতি অক্কমনাদিৰসেন বাধেয্য। অস্সাতি মাতুগামস্স। পব্বজিতেহি কত্তব্বকম্মন্তি আমিসপটিগ্গহণাদি পব্বজিতেহি কাতব্বং কম্মং। সতীতি ৰা কাযগতাসতি উপট্ঠাপেতব্বা।
203.Etthāti mātugāme. Ayaṃ uttamā paṭipatti,yadidaṃ adassanaṃ, dassanamūlakattā tappaccayānaṃ sabbānatthānaṃ. Lobhoti kāmarāgo. Cittacalanā paṭipattiantarāyakaro cittakkhobho. Murumurāpetvāti saaṭṭhikaṃ katvā khādane anuravadassanaṃ. Aparimitaṃ kālaṃ dukkhānubhavanaṃ aparicchinnadukkhānubhavanaṃ. Vissāsoti visaṅgo ghaṭṭanābhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Asihatthena verīpurisena, pisācenāpi khāditukāmena. Āsīdeti akkamanādivasena bādheyya. Assāti mātugāmassa. Pabbajitehi kattabbakammanti āmisapaṭiggahaṇādi pabbajitehi kātabbaṃ kammaṃ. Satīti vā kāyagatāsati upaṭṭhāpetabbā.
২০৪. অতন্তিবদ্ধাতি অভারৰহা। পেসিতচিত্তাতি নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তা।
204.Atantibaddhāti abhāravahā. Pesitacittāti nibbānaṃ pati pesitacittā.
২০৫. ৰিহতেনাতি কপ্পাসৰিহননধনুনা পব্বজটানং ৰিজটনৰসেন হতেন। তেনাহ ‘‘সুপোথিতেনা’’তি, অসঙ্করণৰসেন সুট্ঠু পোথিতেনাতি অত্থো, দস্সনীযসংৰেজনীযট্ঠানকিত্তনেন চ ৰসনট্ঠানং কথিতং।
205.Vihatenāti kappāsavihananadhanunā pabbajaṭānaṃ vijaṭanavasena hatena. Tenāha ‘‘supothitenā’’ti, asaṅkaraṇavasena suṭṭhu pothitenāti attho, dassanīyasaṃvejanīyaṭṭhānakittanena ca vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ.
আনন্দঅচ্ছরিযধম্মৰণ্ণনা
Ānandaacchariyadhammavaṇṇanā
২০৭. থেরং অদিস্ৰা আমন্তেসীতি তত্থ অদিস্ৰা আৰজ্জন্তো থেরস্স ঠিতট্ঠানং, পৰত্তিঞ্চ ঞত্ৰা আমন্তেসি।
207.Theraṃ adisvā āmantesīti tattha adisvā āvajjanto therassa ṭhitaṭṭhānaṃ, pavattiñca ñatvā āmantesi.
কাযকম্মস্স হিতভাৰো হিতজ্ঝাসযেন পৰত্তিতত্তাতি আহ ‘‘হিতৰুদ্ধিযা কতেনা’’তি। সুখভাৰো কাযিকদুক্খাভাৰো, চেতসিকসুখভাৰো চেতসিকসুখসমুট্ঠিতত্তা চাতি ৰুত্তং ‘‘সুখসোমনস্সেনেৰ কতেনা’’তি। আৰিরহোৰিভাগতো অদ্ৰযভাৰতো অদ্ৰযেনাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৰুত্তং। সত্থু খেত্তভাৰসম্পত্তিযা, থেরস্স অজ্ঝাসযসম্পত্তিযা চ ‘‘এত্তকমিদ’’ন্তি পমাণং গহেতুং অসক্কুণেয্যতায পমাণৰিরহিতত্তা তস্স কম্মস্সাতি আহ ‘‘চক্কৰাল়ম্পী’’তিআদি।
Kāyakammassa hitabhāvo hitajjhāsayena pavattitattāti āha ‘‘hitavuddhiyā katenā’’ti. Sukhabhāvo kāyikadukkhābhāvo, cetasikasukhabhāvo cetasikasukhasamuṭṭhitattā cāti vuttaṃ ‘‘sukhasomanasseneva katenā’’ti. Āvirahovibhāgato advayabhāvato advayenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Satthu khettabhāvasampattiyā, therassa ajjhāsayasampattiyā ca ‘‘ettakamida’’nti pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇavirahitattā tassa kammassāti āha ‘‘cakkavāḷampī’’tiādi.
এৰং পৰত্তিতেনাতি এৰং ওদিস্সকমেত্তাভাৰনায ৰসেন পৰত্তিতেন। ৰিৰট্টূপনিস্সযভূতং কতং উপচিতং পুঞ্ঞং এতেনাতি কতপুঞ্ঞো, অরহত্তাধিগমায কতাধিকারোতি অত্থো। তেনাহ ‘‘অভিনীহারসম্পন্নোসীতি দস্সেতী’’তি।
Evaṃ pavattitenāti evaṃ odissakamettābhāvanāya vasena pavattitena. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Tenāha ‘‘abhinīhārasampannosīti dassetī’’ti.
২০৮. কত্থচি সঙ্কুচিতং হুত্ৰা ঠিতং মহাপথৰিং পত্থরন্তো ৰিয, পটিসংহটং হুত্ৰা ঠিতং আকাসং ৰিত্থারেন্তো ৰিয, চতুসট্ঠাধিকযোজনসতসহস্সুব্বেধং চক্কৰাল়গিরিং অধো ওসারেন্তো ৰিয, অট্ঠসট্ঠাধিকসহস্সযোজনসতসহস্সুব্বেধং সিনেরুং উক্খিপেন্তো ৰিয, সতযোজনাযামৰিত্থারং মহাজম্বুং খন্ধে গহেত্ৰা চালেন্তো ৰিযাতি পঞ্চ হি উপমা হি থেরস্স গুণকথা মহন্তভাৰদস্সনত্থঞ্চেৰ অঞ্ঞেসং দুক্কটভাৰদস্সনত্থঞ্চ আগতাৰ। এতেনেৰ চাতি চ-সদ্দেন ‘‘অহং এতরহি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’ (দী॰ নি॰ ২.৪), ‘‘সদেৰকস্মিং লোকস্মিং নত্থি মে পটিপুগ্গলো’’তি (ম॰ নি॰ ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৰ॰ ১১; কথা॰ ৪০৫; মি॰ প॰ ৫.১১) চ এৰং আদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো। ব্যত্তোতি খন্ধকোসল্লাদিসঙ্খাতেন ৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো। মেধাৰীতি মেধাসঙ্খাতায সম্মাভাৰিতায পঞ্ঞায সমন্নাগতো।
208. Katthaci saṅkucitaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya, paṭisaṃhaṭaṃ hutvā ṭhitaṃ ākāsaṃ vitthārento viya, catusaṭṭhādhikayojanasatasahassubbedhaṃ cakkavāḷagiriṃ adho osārento viya, aṭṭhasaṭṭhādhikasahassayojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ ukkhipento viya, satayojanāyāmavitthāraṃ mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viyāti pañca hi upamā hi therassa guṇakathā mahantabhāvadassanatthañceva aññesaṃ dukkaṭabhāvadassanatthañca āgatāva. Eteneva cāti ca-saddena ‘‘ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ (dī. ni. 2.4), ‘‘sadevakasmiṃ lokasmiṃ natthi me paṭipuggalo’’ti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 5.11) ca evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Byattoti khandhakosallādisaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti medhāsaṅkhātāya sammābhāvitāya paññāya samannāgato.
২০৯. পটিসন্থারধম্মন্তি পকতিচারিত্তৰসেন ৰুত্তং, উপগতানং পন ভিক্খূনং ভিক্খুনীনঞ্চ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰসেন চেৰ চিত্তরুচিৰসেন চ যথাকালং ধম্মং দেসেতিযেৰ, উপাসকোপাসিকানং পন উপনিসিন্নকথাৰসেন।
209.Paṭisanthāradhammanti pakaticārittavasena vuttaṃ, upagatānaṃ pana bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca pucchāvissajjanavasena ceva cittarucivasena ca yathākālaṃ dhammaṃ desetiyeva, upāsakopāsikānaṃ pana upanisinnakathāvasena.
মহাসুদস্সনসুত্তদেসনাৰণ্ণনা
Mahāsudassanasuttadesanāvaṇṇanā
২১০. খুদ্দক-সদ্দো পতিরূপৰাচী, ক-সদ্দো অপ্পত্থোতি আহ ‘‘খুদ্দকনগরকেতি নগরপতিরূপকে সম্বাধে খুদ্দকনগরকে’’তি। ধুপরৰিসালসণ্ঠানতায তং ‘‘উজ্জঙ্গলনগরক’’ন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ৰিসমনগরকে’’তি। অঞ্ঞেসং মহানগরানং একদেসপ্পমাণতায সাখাসদিসে। এত্থ চ ‘‘খুদ্দকনগরকে’’তি ইমিনা তস্স নগরস্স অপ্পকভাৰো ৰুত্তো, ‘‘উজ্জঙ্গলনগরকে’’তি ইমিনা ভূমিৰিপত্তিযা নিহীনভাৰো, ‘‘সাখানগরকে’’তি ইমিনা অপ্পধানভাৰো। সারপ্পত্তাতি ৰিভৰসারাদিনা সারমহত্তং পত্তা।
210.Khuddaka-saddo patirūpavācī, ka-saddo appatthoti āha ‘‘khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake’’ti. Dhuparavisālasaṇṭhānatāya taṃ ‘‘ujjaṅgalanagaraka’’nti vuttanti āha ‘‘visamanagarake’’ti. Aññesaṃ mahānagarānaṃ ekadesappamāṇatāya sākhāsadise. Ettha ca ‘‘khuddakanagarake’’ti iminā tassa nagarassa appakabhāvo vutto, ‘‘ujjaṅgalanagarake’’ti iminā bhūmivipattiyā nihīnabhāvo, ‘‘sākhānagarake’’ti iminā appadhānabhāvo. Sārappattāti vibhavasārādinā sāramahattaṃ pattā.
কহাপণসকটন্তি এত্থ ‘‘দ্ৰিকুম্ভং সকটং। কুম্ভো পন দসম্বণো’’তি ৰদন্তি। দ্ৰে পৰিসন্তীতি দ্ৰে কহাপণসকটানি দ্ৰে আযৰসেন পৰিসন্তি।
Kahāpaṇasakaṭanti ettha ‘‘dvikumbhaṃ sakaṭaṃ. Kumbho pana dasambaṇo’’ti vadanti. Dve pavisantīti dve kahāpaṇasakaṭāni dve āyavasena pavisanti.
সুভিক্খাতি সুলভাহারা, সুন্দরাহারা চ। তেনাহ ‘‘খজ্জভোজ্জসম্পন্না’’তি। সদ্দং করোন্তেতি রৰসারিনা তুট্ঠভাৰেন কোঞ্চনাদং করোন্তে। অৰিৰিত্তাতি অসুঞ্ঞা, কদাচি রথো পঠমং গচ্ছতি, তং অঞ্ঞো অনুবন্ধন্তো গচ্ছতি, কদাচি দুতিযং ৰুত্তরথো পঠমং গচ্ছতি, ইতরো তং অনুবন্ধতি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনুবন্ধমানা। এত্থাতি কুসাৰতীনগরে। তস্স মহন্তভাৰতো চেৰ ইদ্ধাদিভাৰতো চ নিচ্চং পযোজিতানেৰ ভেরিআদীনি তূরিযানি, সম্ম সম্মাতি ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযালাপসদ্দো সম্ম-সদ্দো। কংসতাল়াদিসব্বতাল়াৰচরসদ্দো তাল়-সদ্দো, কূটভেরি-সদ্দো কুম্ভথূণসদ্দো।
Subhikkhāti sulabhāhārā, sundarāhārā ca. Tenāha ‘‘khajjabhojjasampannā’’ti. Saddaṃ karonteti ravasārinā tuṭṭhabhāvena koñcanādaṃ karonte. Avivittāti asuññā, kadāci ratho paṭhamaṃ gacchati, taṃ añño anubandhanto gacchati, kadāci dutiyaṃ vuttaratho paṭhamaṃ gacchati, itaro taṃ anubandhati evaṃ aññamaññaṃ anubandhamānā. Etthāti kusāvatīnagare. Tassa mahantabhāvato ceva iddhādibhāvato ca niccaṃ payojitāneva bheriādīni tūriyāni, samma sammāti vā aññamaññaṃ piyālāpasaddo samma-saddo. Kaṃsatāḷādisabbatāḷāvacarasaddo tāḷa-saddo, kūṭabheri-saddo kumbhathūṇasaddo.
এৰরূপা সদ্দা হোন্তি কচৰরাকিণ্ণৰীথিতায, অরঞ্ঞে কন্দমূলপণ্ণাদিগ্গহণায, তত্থ দুক্খজীৰিকতায চাতি যথাক্কমং যোজেতব্বং। ইধ ন এৰং অহোসি দেৰলোকে ৰিয সব্বসো পরিপুণ্ণসম্পত্তিকতায।
Evarūpāsaddā honti kacavarākiṇṇavīthitāya, araññe kandamūlapaṇṇādiggahaṇāya, tattha dukkhajīvikatāya cāti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Idha na evaṃ ahosi devaloke viya sabbaso paripuṇṇasampattikatāya.
মহন্তং কোলাহলন্তি সদ্ধাসম্পন্নানং দেৰতানং, উপাসকানঞ্চ ৰসেন পুরতো পুরতো মহতী উগ্ঘোসনা হোতি। তত্থ ভগৰন্তং উদ্দিস্স কতস্স ৰিহারস্স অভাৰতো, ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ মহন্তভাৰতো তে আগন্ত্ৰা…পে॰… পেসেসি। পেসেন্তো চ ‘‘কথঞ্হি নাম ভগৰা পচ্ছিমে কালে অত্তনো পৰত্তিং অম্হাকং নারোচেসি, নেসং দোমনস্সং মা অহোসী’’তি ‘‘অজ্জ খো ৰাসেট্ঠা’’তিআদিনা সাসনং পেসেসি।
Mahantaṃ kolāhalanti saddhāsampannānaṃ devatānaṃ, upāsakānañca vasena purato purato mahatī ugghosanā hoti. Tattha bhagavantaṃ uddissa katassa vihārassa abhāvato, bhikkhusaṅghassa ca mahantabhāvato te āgantvā…pe… pesesi. Pesento ca ‘‘kathañhi nāma bhagavā pacchime kāle attano pavattiṃ amhākaṃ nārocesi, nesaṃ domanassaṃ mā ahosī’’ti ‘‘ajja kho vāseṭṭhā’’tiādinā sāsanaṃ pesesi.
মল্লানং ৰন্দনাৰণ্ণনা
Mallānaṃ vandanāvaṇṇanā
২১১. অঘং দুক্খং আৰেন্তি পকাসেন্তীতি অঘাৰিনো, পাকটীভূতদুক্খাতি আহ ‘‘উপ্পন্নদুক্খা’’তি। ঞাতিসালোহিতভাৰেন কুলং পরিৰত্ততি এত্থাতি কুলপরিৰত্তং। তং তংকুলীনভাগেন ঠিতো সত্তনিকাযো ‘‘কুলপরিৰত্তসো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘কুলপরিৰত্ত’’ন্তি। তে পন তংতংকুলপরিৰত্তপরিচ্ছিন্না মল্লরাজানো তস্মিং নগরে ৰীথিআদিসভাগেন ৰসন্তীতি ৰুত্তং ‘‘ৰীথিসভাগেন চেৰ রচ্ছাসভাগেন চা’’তি।
211. Aghaṃ dukkhaṃ āventi pakāsentīti aghāvino, pākaṭībhūtadukkhāti āha ‘‘uppannadukkhā’’ti. Ñātisālohitabhāvena kulaṃ parivattati etthāti kulaparivattaṃ. Taṃ taṃkulīnabhāgena ṭhito sattanikāyo ‘‘kulaparivattaso’’ti vuttanti āha ‘‘kulaparivatta’’nti. Te pana taṃtaṃkulaparivattaparicchinnā mallarājāno tasmiṃ nagare vīthiādisabhāgena vasantīti vuttaṃ ‘‘vīthisabhāgena ceva racchāsabhāgena cā’’ti.
সুভদ্দপরিব্বাজকৰত্থুৰণ্ণনা
Subhaddaparibbājakavatthuvaṇṇanā
২১২. কঙ্খা এৰ কঙ্খাধম্মো। একতো ৰাতি ভূমিং অৰিভজিত্ৰা সাধারণতোৰ। বীজতো চ অগ্গং গহেত্ৰা আহারং সম্পাদেত্ৰা দানং বীজগ্গং। গব্ভকালেতি গব্ভধারণতো পরং খীরগ্গহণকালে। তেনাহ ‘‘গব্ভং ফালেত্ৰা খীরং নিহরিত্ৰা’’তিআদি। পুথুককালেতি সস্সানং নাতিপক্কে পুথুকযোগ্যফলকালে। লাযনগ্গন্তি পক্কস্স সস্সস্স লৰনে লৰনারম্ভে দানং অদাসি। লুনস্স সস্সস্স ৰেণিৰসেন বন্ধিত্ৰা ঠপনং ৰেণিকরণং। তস্স আরম্ভে দানং ৰেণগ্গং। ৰেণিযো পন একতো কত্ৰা রাসিকরণং কলাপো। তত্থ অগ্গদানং কলাপগ্গং। কলাপতো নীহরিত্ৰা মদ্দনে অগ্গদানং খলগ্গং। মদ্দিতং ওফুণিত্ৰা ধঞ্ঞস্স রাসিকরণে অগ্গদানং খলভণ্ডগ্গং। ধঞ্ঞস্স খলতো কোট্ঠে পক্খিপনে অগ্গদানং কোট্ঠগ্গং। উদ্ধরিত্ৰাতি কোট্ঠতো উদ্ধরিত্ৰা।
212. Kaṅkhā eva kaṅkhādhammo. Ekato vāti bhūmiṃ avibhajitvā sādhāraṇatova. Bījato ca aggaṃ gahetvā āhāraṃ sampādetvā dānaṃ bījaggaṃ. Gabbhakāleti gabbhadhāraṇato paraṃ khīraggahaṇakāle. Tenāha ‘‘gabbhaṃ phāletvā khīraṃ niharitvā’’tiādi. Puthukakāleti sassānaṃ nātipakke puthukayogyaphalakāle. Lāyanagganti pakkassa sassassa lavane lavanārambhe dānaṃ adāsi. Lunassa sassassa veṇivasena bandhitvā ṭhapanaṃ veṇikaraṇaṃ. Tassa ārambhe dānaṃ veṇaggaṃ. Veṇiyo pana ekato katvā rāsikaraṇaṃ kalāpo. Tattha aggadānaṃ kalāpaggaṃ. Kalāpato nīharitvā maddane aggadānaṃ khalaggaṃ. Madditaṃ ophuṇitvā dhaññassa rāsikaraṇe aggadānaṃ khalabhaṇḍaggaṃ. Dhaññassa khalato koṭṭhe pakkhipane aggadānaṃ koṭṭhaggaṃ. Uddharitvāti koṭṭhato uddharitvā.
‘‘নৰ অগ্গদানানি অদাসী’’তি ইমিনা ‘‘কথং নু খো অহং সত্থু সন্তিকে অগ্গতোৰ মুচ্চেয্য’’ন্তি অগ্গগ্গদানৰসেন ৰিৰট্টূপনিস্সযস্স কুসলস্স কতূপচিতত্তা, ঞাণস্স চ তথা পরিপাকং গতত্তা অগ্গধম্মদেসনায তস্স ভাজনভাৰং দস্সেতি। তেনাহ ‘‘ইমং অগ্গধম্মং তস্স দেসেস্সামী’’তিআদি। ওহীযিত্ৰা সঙ্কোচং আপজ্জিত্ৰা।
‘‘Navaaggadānāni adāsī’’ti iminā ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ satthu santike aggatova mucceyya’’nti aggaggadānavasena vivaṭṭūpanissayassa kusalassa katūpacitattā, ñāṇassa ca tathā paripākaṃ gatattā aggadhammadesanāya tassa bhājanabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘imaṃ aggadhammaṃ tassa desessāmī’’tiādi. Ohīyitvā saṅkocaṃ āpajjitvā.
২১৩. অঞ্ঞাতুকামোৰ ন সন্দিট্ঠিং পরামাসী। অব্ভঞ্ঞিংসূতি সন্দেহজাতস্স পুচ্ছাৰচনন্তি কত্ৰা জানিংসূতি অত্থমাহ। তেনাহ পাল়িযং ‘‘সব্বেৰ ন অব্ভঞ্ঞিংসূ’’তি। নেসন্তি পূরণাদীনং। সা পটিঞ্ঞাতি ‘‘করোতো খো মহারাজ কারযতো’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ১.১৬৬) পটিঞ্ঞাতা, সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞা এৰ ৰা। নিয্যানিকাতি সপ্পাটিহারিযা, তেসং ৰা সিদ্ধন্তসঙ্খাতা পটিঞ্ঞা ৰট্টতো নিস্সরণট্ঠেন নিয্যানিকাতি। সাসনস্স সম্পত্তিযা তেসং সব্বঞ্ঞুতং, তব্বিপরিযাযতো চ অসব্বঞ্ঞুতং গচ্ছতীতি দট্ঠব্বং। তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি। অত্থাভাৰতোতি সুভদ্দস্স সাধেতব্বঅত্থাভাৰতো। ওকাসাভাৰতোতি তথা ৰিত্থারিতং কত্ৰা ধম্মং দেসেতুং অৰসরাভাৰতো। ইদানি তমেৰ ওকাসাভাৰং দস্সেতুং ‘‘পঠমযামস্মি’’ন্তিআদি ৰুত্তং।
213.Aññātukāmova na sandiṭṭhiṃ parāmāsī. Abbhaññiṃsūti sandehajātassa pucchāvacananti katvā jāniṃsūti atthamāha. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘sabbeva na abbhaññiṃsū’’ti. Nesanti pūraṇādīnaṃ. Sā paṭiññāti ‘‘karoto kho mahārāja kārayato’’tiādinā (dī. ni. 1.166) paṭiññātā, sabbaññupaṭiññā eva vā. Niyyānikāti sappāṭihāriyā, tesaṃ vā siddhantasaṅkhātā paṭiññā vaṭṭato nissaraṇaṭṭhena niyyānikāti. Sāsanassa sampattiyā tesaṃ sabbaññutaṃ, tabbipariyāyato ca asabbaññutaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Atthābhāvatoti subhaddassa sādhetabbaatthābhāvato. Okāsābhāvatoti tathā vitthāritaṃ katvā dhammaṃ desetuṃ avasarābhāvato. Idāni tameva okāsābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamayāmasmi’’ntiādi vuttaṃ.
২১৪. যেসং সমণভাৰকরানং ধম্মানং সম্পাদনেন সমণো, তে পন উক্কট্ঠনিদ্দেসেন অরিযমগ্গধম্মাতি চতুমগ্গসংসিদ্ধিযা পাল়িযং চত্তারো সমণা ৰুত্তাতি তে বাহিরসমযে সব্বেন সব্বং নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘পঠমো সোতাপন্নসমণো’’তিআদিমাহ। পুরিমদেসনাযাতি ‘‘যস্মিঞ্চ খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে’’তিআদিনা ৰুত্তায দেসনায। ব্যতিরেকতো, অন্ৰযতো চ অধিপ্পেতো অত্থো ৰিভাৰীযতীতি পঠমনযোপেত্থ ‘‘পুরিমদেসনাযা’’তি পদেন সঙ্গহিতো ৰাতি দট্ঠব্বো। অত্তনো সাসনং নিযমেন্তো আহ ‘‘ইমস্মিং খো’’তি যোজনা। আরদ্ধৰিপস্সকেহীতি সমাধিকম্মিকৰিপস্সকেহি, সিখাপ্পত্তৰিপস্সকে সন্ধায ৰুত্তং, ন পট্ঠপিতৰিপস্সনে। অপরে পন ‘‘বাহিরকসমযে ৰিপস্সনারম্ভস্স গন্থোপি নত্থেৰাতি অৰিসেসৰচনমেত’’ন্তি ৰদন্তি। অধিগতট্ঠানন্তি অধিগতস্স কারণং, তদত্থং পুব্বভাগপটিপদন্তি অত্থো, যেন সোতাপত্তিমগ্গো অধিগতো, ন উপরিমগ্গো, সো সোতাপত্তিমগ্গে ঠিতো অকুপ্পধম্মতায তস্স, তত্থ ৰা সিদ্ধিতো ঠিতপুব্বো ভূতপুব্বগতিযাতি সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো সোতাপন্নো, ন সেসঅরিযা ভূমন্তরুপ্পত্তিতো। সোতাপন্নো হি অত্তনা অধিগতট্ঠানং সোতাপত্তিমগ্গং অঞ্ঞস্স কথেত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গট্ঠং করেয্য, ন অট্ঠমকো অসম্ভৰতো। এস নযো সেসমগ্গট্ঠেসূতি এত্থাপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো। পগুণং কম্মট্ঠানন্তি অত্তনো পগুণং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং, এতেনেৰ ‘‘অৰিসেসৰচন’’ন্তি ৰাদো পটিক্খিত্তোতি দট্ঠব্বো।
214. Yesaṃ samaṇabhāvakarānaṃ dhammānaṃ sampādanena samaṇo, te pana ukkaṭṭhaniddesena ariyamaggadhammāti catumaggasaṃsiddhiyā pāḷiyaṃ cattāro samaṇā vuttāti te bāhirasamaye sabbena sabbaṃ natthīti dassento ‘‘paṭhamo sotāpannasamaṇo’’tiādimāha. Purimadesanāyāti ‘‘yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye’’tiādinā vuttāya desanāya. Byatirekato, anvayato ca adhippeto attho vibhāvīyatīti paṭhamanayopettha ‘‘purimadesanāyā’’ti padena saṅgahito vāti daṭṭhabbo. Attano sāsanaṃ niyamento āha ‘‘imasmiṃ kho’’ti yojanā. Āraddhavipassakehīti samādhikammikavipassakehi, sikhāppattavipassake sandhāya vuttaṃ, na paṭṭhapitavipassane. Apare pana ‘‘bāhirakasamaye vipassanārambhassa ganthopi natthevāti avisesavacanameta’’nti vadanti. Adhigataṭṭhānanti adhigatassa kāraṇaṃ, tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadanti attho, yena sotāpattimaggo adhigato, na uparimaggo, so sotāpattimagge ṭhito akuppadhammatāya tassa, tattha vā siddhito ṭhitapubbo bhūtapubbagatiyāti sotāpattimaggaṭṭho sotāpanno, na sesaariyā bhūmantaruppattito. Sotāpanno hi attanā adhigataṭṭhānaṃ sotāpattimaggaṃ aññassa kathetvā sotāpattimaggaṭṭhaṃ kareyya, na aṭṭhamako asambhavato. Esa nayo sesamaggaṭṭhesūti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Paguṇaṃ kammaṭṭhānanti attano paguṇaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ, eteneva ‘‘avisesavacana’’nti vādo paṭikkhittoti daṭṭhabbo.
সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিপ্পেতং। তঞ্হি সব্বঞেয্যধম্মাৰবোধনে ‘‘কুসলং ছেকং নিপুণ’’ন্তি ৰুচ্চতি তত্থ অসঙ্গঅপ্পটিহতং পৰত্ততীতি কত্ৰা। সমধিকানি একেন ৰস্সেন। ঞাযন্তি এতেন চতুসচ্চধম্মং যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝন্তীতি ঞাযো, লোকুত্তরমগ্গোতি আহ ‘‘অরিযমগ্গধম্মস্সা’’তি। পদিস্সতি এতেন অরিযমগ্গো পচ্চক্খতো দিস্সতীতি পদেসো, ৰিপস্সনাতি ৰুত্তং ‘‘পদেসে ৰিপস্সনামগ্গে’’তি। সমণোপীতি এত্থ পি-সদ্দো ‘‘পদেসৰত্তী’’তি এত্থাপি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বোতি আহ ‘‘পদেসৰত্তি…পে॰… নত্থীতি ৰুত্তং হোতী’’তি।
Sabbaññutaññāṇaṃadhippetaṃ. Tañhi sabbañeyyadhammāvabodhane ‘‘kusalaṃ chekaṃ nipuṇa’’nti vuccati tattha asaṅgaappaṭihataṃ pavattatīti katvā. Samadhikāni ekena vassena. Ñāyanti etena catusaccadhammaṃ yāthāvato paṭivijjhantīti ñāyo, lokuttaramaggoti āha ‘‘ariyamaggadhammassā’’ti. Padissati etena ariyamaggo paccakkhato dissatīti padeso, vipassanāti vuttaṃ ‘‘padese vipassanāmagge’’ti. Samaṇopīti ettha pi-saddo ‘‘padesavattī’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabboti āha ‘‘padesavatti…pe… natthīti vuttaṃ hotī’’ti.
২১৫. সোতি তথাৰুত্তো অন্তেৰাসী। তেনাতি আচরিযেন। অত্তনো ঠানে ঠপিতো হোতি পরপব্বাজনাদীসু নিযুত্তত্তা।
215.Soti tathāvutto antevāsī. Tenāti ācariyena. Attano ṭhāne ṭhapito hoti parapabbājanādīsu niyuttattā.
সক্খিসাৰকোতি পচ্চক্খসাৰকো, সম্মুখসাৰকোতি অত্থো। ভগৰতি ধরমানেতি ধরমানস্স ভগৰতো সন্তিকে। সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো। সব্বোপি সোতি সব্বো সো তিৰিধোপি। অযং পন অরহত্তং পত্তো, তস্মা পরিপুণ্ণগতায মত্থকপ্পত্তো পচ্ছিমো সক্খিসাৰকোতি।
Sakkhisāvakoti paccakkhasāvako, sammukhasāvakoti attho. Bhagavati dharamāneti dharamānassa bhagavato santike. Sesadvayepi eseva nayo. Sabbopi soti sabbo so tividhopi. Ayaṃ pana arahattaṃ patto, tasmā paripuṇṇagatāya matthakappatto pacchimo sakkhisāvakoti.
পঞ্চমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
তথাগতপচ্ছিমৰাচাৰণ্ণনা
Tathāgatapacchimavācāvaṇṇanā
২১৬. তন্তি ভিক্খুসঙ্ঘস্স ওৰাদকঙ্গং দস্সেতুং…পে॰… ৰুত্তং ধম্মসঙ্গাহকেহীতি অধিপ্পাযো। সুত্তাভিধম্মসঙ্গহিতস্স ধম্মস্স অতিসজ্জনং সম্বোধনং দেসনা, তস্সেৰ পকারতো ঞাপনং ৰেনেয্যসন্তানে ঠপনং পঞ্ঞাপনন্তি ‘‘ধম্মোপি দেসিতো চেৰ পঞ্ঞত্তো চা’’তি ৰুত্তং। তথা ৰিনযতন্তিসঙ্গহিতস্স কাযৰাচানং ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি লদ্ধাধিৰচনস্স অত্থস্স অতিসজ্জনং সম্বোধনং দেসনা, তস্সেৰ পকারতো ঞাপনং অসঙ্করতো ঠপনং পঞ্ঞাপনন্তি ‘‘ৰিনযোপি দেসিতো চেৰ পঞ্ঞত্তো চা’’তি ৰুত্তং। অধিসীলসিক্খানিদ্দেসভাৰেন সাসনস্স মূলভূতত্তা ৰিনযো পঠমং সিক্খিতব্বোতি তং তাৰ অযমুদ্দেসং সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘মযা হি ৰো’’তিআদিমাহ। তত্থ সত্তাপত্তিক্খন্ধৰসেনাতি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৰীতিক্কমনীযতাৰসেন । সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি ‘‘ইদং ৰো কত্তব্বং, ইদং ৰো ন কত্তব্ব’’ন্তি কত্তব্বাকত্তব্বস্স ৰিভাগেন অনুসাসনতো।
216.Tanti bhikkhusaṅghassa ovādakaṅgaṃ dassetuṃ…pe… vuttaṃ dhammasaṅgāhakehīti adhippāyo. Suttābhidhammasaṅgahitassa dhammassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ veneyyasantāne ṭhapanaṃ paññāpananti ‘‘dhammopi desito cevapaññatto cā’’ti vuttaṃ. Tathā vinayatantisaṅgahitassa kāyavācānaṃ vinayanato ‘‘vinayo’’ti laddhādhivacanassa atthassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpananti ‘‘vinayopi desito ceva paññatto cā’’ti vuttaṃ. Adhisīlasikkhāniddesabhāvena sāsanassa mūlabhūtattā vinayo paṭhamaṃ sikkhitabboti taṃ tāva ayamuddesaṃ sarūpato dassento ‘‘mayā hi vo’’tiādimāha. Tattha sattāpattikkhandhavasenāti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamanīyatāvasena . Satthukiccaṃ sādhessati ‘‘idaṃ vo kattabbaṃ, idaṃ vo na kattabba’’nti kattabbākattabbassa vibhāgena anusāsanato.
তেন তেনাকারেনাতি তেন তেন ৰেনেয্যানং অজ্ঝাসযানুরূপেন পকারেন। ইমে ধম্মেতি ইমে সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মে। তপ্পধানত্তা সুত্তন্তদেসনায ‘‘সুত্তন্তপিটকং দেসিত’’ন্তি ৰুত্তং। সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি তংতংচরিযানুরূপং সম্মাপটিপত্তিযা অনুসাসনতো। কুসলাকুসলাব্যাকতৰসেন নৰ হেতূ। ‘‘সত্ত ফস্সা’’তিআদি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযোগৰসেন ৰুত্তং। ধম্মানুলোমে তিকপট্ঠানাদযো ছ, তথা ধম্মপচ্চনীযে, ধম্মানুলোমপচ্চনীযে, ধম্মপচ্চনীযানুলোমেতি চতুৰীসতি সমন্তপট্ঠানানি এতস্সাতি চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানং, তং পন পচ্চযানুলোমাদিৰসেন ৰিভজিযমানং অপরিমাণনযং এৰাতি আহ ‘‘অনন্তনযমহাপট্ঠানপটিমণ্ডিত’’ন্তি। সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতীতি খন্ধাদিৰিভাগেন ঞাযমানং চতুসচ্চসম্বোধাৰহত্তা সত্থারা সম্মাসম্বুদ্ধেন কাতব্বকিচ্চং নিপ্ফাদেস্সতি।
Tenatenākārenāti tena tena veneyyānaṃ ajjhāsayānurūpena pakārena. Ime dhammeti ime sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme. Tappadhānattā suttantadesanāya ‘‘suttantapiṭakaṃ desita’’nti vuttaṃ. Satthukiccaṃ sādhessati taṃtaṃcariyānurūpaṃ sammāpaṭipattiyā anusāsanato. Kusalākusalābyākatavasena nava hetū. ‘‘Satta phassā’’tiādi sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha, tathā dhammapaccanīye, dhammānulomapaccanīye, dhammapaccanīyānulometi catuvīsati samantapaṭṭhānāni etassāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ, taṃ pana paccayānulomādivasena vibhajiyamānaṃ aparimāṇanayaṃ evāti āha ‘‘anantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍita’’nti. Satthukiccaṃ sādhessatīti khandhādivibhāgena ñāyamānaṃ catusaccasambodhāvahattā satthārā sammāsambuddhena kātabbakiccaṃ nipphādessati.
ওৰদিস্সন্তি অনুসাসিস্সন্তি ওৰাদানুসাসনীকিচ্চনিপ্ফাদনতো।
Ovadissanti anusāsissanti ovādānusāsanīkiccanipphādanato.
চারিত্তন্তি সমুদাচারা, নৰেসু পিযালাপং ৰুড্ঢেসু গারৰালাপন্তি অত্থো। তেনাহ ‘‘ভন্তেতি ৰা আযস্মাতি ৰা’’তি। গারৰৰচনং হেতং যদিদং ভন্তেতি ৰা আযস্মাতি ৰা, লোকে পন ‘‘তত্র ভৰ’’ন্তি, ‘‘দেৰানং পিযা’’তি চ গারৰৰচনমেৰ।
Cārittanti samudācārā, navesu piyālāpaṃ vuḍḍhesu gāravālāpanti attho. Tenāha ‘‘bhanteti vā āyasmāti vā’’ti. Gāravavacanaṃ hetaṃ yadidaṃ bhanteti vā āyasmāti vā, loke pana ‘‘tatra bhava’’nti, ‘‘devānaṃ piyā’’ti ca gāravavacanameva.
‘‘আকঙ্খমানো সমূহনতূ’’তি ৰুত্তে ‘‘ন আকঙ্খমানো ন সমূহনতূ’’তিপি ৰুত্তমেৰ হোতীতি আহ ‘‘ৰিকপ্পৰচনেনেৰ ঠপেসী’’তি। বলন্তি ঞাণবলং। যদি অসমূহননং দিট্ঠং, তদেৰ চ ইচ্ছিতং, অথ কস্মা ভগৰা ‘‘আকঙ্খমানো সমূহনতূ’’তি অৰোচাতি? তথারূপপুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন। সন্তি হি কেচি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমাদায সংৰত্তিতুং অনিচ্ছন্তা, তেসং তথা অৰুচ্চমানে ভগৰতি ৰিঘাতো উপ্পজ্জেয্য, তং তেসং ভৰিস্সতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায, তথা পন ৰুত্তে তেসং ৰিঘাতো ন উপ্পজ্জেয্য ‘‘অম্হাকং এৰাযং দোসো, যতো অম্হেসু এৰ কেচি সমূহননং ন ইচ্ছন্তী’’তি। কেচি ‘‘সকলস্স পন সাসনস্স সঙ্ঘাযত্তভাৰকরণত্থং তথা ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি। যঞ্চ কিঞ্চি সত্থারা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং সমণা সক্যপুত্তিযা সিরসা সম্পটিচ্ছিত্ৰা জীৰিতং ৰিয রক্খন্তি। তথা হি তে ‘‘খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি আকঙ্খমানো সঙ্ঘো সমূহনতূ’’তি ৰুত্তেপি ন সমূহনিংসু, অঞ্ঞদত্থু ‘‘পুরতো ৰিয তস্স অচ্চযেপি রক্খিংসু এৰা’’তি সত্থুসাসনস্স , সঙ্ঘস্স চ মহন্তভাৰদস্সনত্থম্পি তথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং। তথা হি আযস্মা আনন্দো, অঞ্ঞেপি ৰা ভিক্খূ ‘‘কতমং পন ভন্তে খুদ্দকং, কতমং অনুখুদ্দক’’ন্তি ন পুচ্ছিংসু সমূহনজ্ঝাসযস্সেৰ অভাৰতো।
‘‘Ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti vutte ‘‘na ākaṅkhamāno na samūhanatū’’tipi vuttameva hotīti āha ‘‘vikappavacaneneva ṭhapesī’’ti. Balanti ñāṇabalaṃ. Yadi asamūhananaṃ diṭṭhaṃ, tadeva ca icchitaṃ, atha kasmā bhagavā ‘‘ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti avocāti? Tathārūpapuggalajjhāsayavasena. Santi hi keci khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samādāya saṃvattituṃ anicchantā, tesaṃ tathā avuccamāne bhagavati vighāto uppajjeyya, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya, tathā pana vutte tesaṃ vighāto na uppajjeyya ‘‘amhākaṃ evāyaṃ doso, yato amhesu eva keci samūhananaṃ na icchantī’’ti. Keci ‘‘sakalassa pana sāsanassa saṅghāyattabhāvakaraṇatthaṃ tathā vutta’’nti vadanti. Yañca kiñci satthārā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ samaṇā sakyaputtiyā sirasā sampaṭicchitvā jīvitaṃ viya rakkhanti. Tathā hi te ‘‘khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni ākaṅkhamāno saṅgho samūhanatū’’ti vuttepi na samūhaniṃsu, aññadatthu ‘‘purato viya tassa accayepi rakkhiṃsu evā’’ti satthusāsanassa , saṅghassa ca mahantabhāvadassanatthampi tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi āyasmā ānando, aññepi vā bhikkhū ‘‘katamaṃ pana bhante khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddaka’’nti na pucchiṃsu samūhanajjhāsayasseva abhāvato.
ন তং এৰং গহেতব্বন্তি ‘‘নাগসেনত্থেরো খুদ্দানুখুদ্দকং জানাতী’’তিআদিনা ৰুত্তং তং নেসং ৰচনং ইমিনা ৰুত্তাকারেন ন গহেতব্বং অধিপ্পাযস্স অৰিদিতত্তা। ইদানি তং অধিপ্পাযং ৰিভাৰেতুং ‘‘নাগসেনত্থেরো হী’’তিআদি ৰুত্তং। যস্মা নাগসেনত্থেরো (মিলিন্দপঞ্হে অভেজ্জৰগ্গে ৰিত্থারো) পরেসং ৰাদপথোপচ্ছেদনত্থং সঙ্গীতিকালে ধম্মসঙ্গাহকমহাথেরেহি গহিতকোট্ঠাসেসু চ অন্তিমকোট্ঠাসমেৰ গহেত্ৰা মিলিন্দরাজানং পঞ্ঞাপেসি। মহাকস্সপত্থেরো পন একসিক্খাপদম্পি অসমূহনিতুকামতায তথা কম্মৰাচং সাৰেতি, তস্মা তং তেসং ৰচনং তথা ন গহেতব্বং।
Na taṃ evaṃ gahetabbanti ‘‘nāgasenatthero khuddānukhuddakaṃ jānātī’’tiādinā vuttaṃ taṃ nesaṃ vacanaṃ iminā vuttākārena na gahetabbaṃ adhippāyassa aviditattā. Idāni taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘nāgasenattherohī’’tiādi vuttaṃ. Yasmā nāgasenatthero (milindapañhe abhejjavagge vitthāro) paresaṃ vādapathopacchedanatthaṃ saṅgītikāle dhammasaṅgāhakamahātherehi gahitakoṭṭhāsesu ca antimakoṭṭhāsameva gahetvā milindarājānaṃ paññāpesi. Mahākassapatthero pana ekasikkhāpadampi asamūhanitukāmatāya tathā kammavācaṃ sāveti, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ tathā na gahetabbaṃ.
২১৭. দ্ৰেল়্হকন্তি দ্ৰিধাগাহো, অনেকংসগ্গাহোতি অত্থো। ৰিমতীতি সংসযাপত্তি। তেনাহ ‘‘ৰিনিচ্ছিতুং অসমত্থতা’’তি। তং ৰো ৰদামীতি তং সংসযৰন্তং ভিক্খুং সন্ধায ৰো তুম্হে ৰদামি।
217.Dveḷhakanti dvidhāgāho, anekaṃsaggāhoti attho. Vimatīti saṃsayāpatti. Tenāha ‘‘vinicchituṃ asamatthatā’’ti. Taṃ vo vadāmīti taṃ saṃsayavantaṃ bhikkhuṃ sandhāya vo tumhe vadāmi.
নিক্কঙ্খভাৰপচ্চক্খকরণঞাণং যেৰাতি বুদ্ধাদীসু তেসং ভিক্খূনং নিক্কঙ্খভাৰস্স পচ্চক্খকারিযাভাৰতো তমত্থং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ। এত্থ এতস্মিং অত্থে।
Nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇañāṇaṃ yevāti buddhādīsu tesaṃ bhikkhūnaṃ nikkaṅkhabhāvassa paccakkhakāriyābhāvato tamatthaṃ paṭivijjhitvā ṭhitaṃ sabbaññutaññāṇameva. Ettha etasmiṃ atthe.
২১৮. অপ্পমজ্জনং অপ্পমাদো, সো পন অত্থতো ঞাণূপসঞ্হিতা সতি। যস্মা তত্থ সতিযা ব্যাপারো সাতিসযো, তস্মা ‘‘সতিঅৰিপ্পৰাসেনা’’তি ৰুত্তং। অপ্পমাদপদেযেৰ পক্খিপিত্ৰা অদাসি তং অত্থতো, তস্স সকলস্স বুদ্ধৰচনস্স সঙ্গণ্হনতো চ।
218. Appamajjanaṃ appamādo, so pana atthato ñāṇūpasañhitā sati. Yasmā tattha satiyā byāpāro sātisayo, tasmā ‘‘satiavippavāsenā’’ti vuttaṃ. Appamādapadeyeva pakkhipitvā adāsi taṃ atthato, tassa sakalassa buddhavacanassa saṅgaṇhanato ca.
পরিনিব্বুতকথাৰণ্ণনা
Parinibbutakathāvaṇṇanā
২১৯. ঝানাদীসু, চিত্তে চ পরমুক্কংসগতৰসীভাৰতায ‘‘এত্তকে কালে এত্তকা সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা সমাপত্তি সমাপজ্জনং ‘‘পরিনিব্বানপরিকম্ম’’ন্তি অধিপ্পেতং। থেরোতি অনুরুদ্ধত্থেরো।
219. Jhānādīsu, citte ca paramukkaṃsagatavasībhāvatāya ‘‘ettake kāle ettakā samāpattiyo samāpajjitvā parinibbāyissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā samāpatti samāpajjanaṃ ‘‘parinibbānaparikamma’’nti adhippetaṃ. Theroti anuruddhatthero.
অযম্পি চাতি যথাৰুত্তপঞ্চসট্ঠিযা ঝানানং সমাপন্নভাৰকথাপি সঙ্খেপকথা এৰ, কস্মা ? যস্মা ভগৰা তদাপি দেৰসিকং ৰল়ঞ্জনসমাপত্তিযো সব্বাপি অপরিহাপেত্ৰা সমাপজ্জি এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘নিব্বানপুরং পৰিসন্তো’’তিআদিমাহ।
Ayampicāti yathāvuttapañcasaṭṭhiyā jhānānaṃ samāpannabhāvakathāpi saṅkhepakathā eva, kasmā ? Yasmā bhagavā tadāpi devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo sabbāpi aparihāpetvā samāpajji evāti dassento ‘‘nibbānapuraṃ pavisanto’’tiādimāha.
ইমানি দ্ৰেপি সমনন্তরানেৰ পচ্চৰেক্খণাযপি যেভুয্যেনানন্তরিযকতায ঝানপক্খিকভাৰতো, যস্মা ভৰঙ্গচিত্তং সব্বপচ্ছিমং, ততো ভৰতো চৰনতো ‘‘চুতী’’তি ৰুচ্চতি, তস্মা ন কেৰলং অযমেৰ ভগৰা, অথ খো সব্বেপি সত্তা ভৰঙ্গচিত্তেনেৰ চৰন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যে হি কেচী’’তিআদি ৰুত্তং।
Imāni dvepi samanantarāneva paccavekkhaṇāyapi yebhuyyenānantariyakatāya jhānapakkhikabhāvato, yasmā bhavaṅgacittaṃ sabbapacchimaṃ, tato bhavato cavanato ‘‘cutī’’ti vuccati, tasmā na kevalaṃ ayameva bhagavā, atha kho sabbepi sattā bhavaṅgacitteneva cavantīti dassetuṃ ‘‘ye hi kecī’’tiādi vuttaṃ.
২২০. পটিভাগপুগ্গলৰিরহিতোতি সীলাদিগুণেহি অসদিসতায সদিসপুগ্গলরহিতো।
220.Paṭibhāgapuggalavirahitoti sīlādiguṇehi asadisatāya sadisapuggalarahito.
২২১. সঙ্খারা ৰূপসমন্তি এত্থাতি ৰূপসমোতি এৰংসঙ্খাতং ঞাতং কথিতং নিব্বানং।
221. Saṅkhārā vūpasamanti etthāti vūpasamoti evaṃsaṅkhātaṃ ñātaṃ kathitaṃ nibbānaṃ.
২২২. যন্তি পচ্চত্তে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘যো কালং অকরী’’তি।
222.Yanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘yo kālaṃ akarī’’ti.
সুৰিকসিতেনেৰাতি পীতিসোমনস্সযোগতো সুট্ঠু ৰিকসিতেন মুদিতেন। ৰেদনং অধিৰাসেসি অভাৰসমুদযো কতো সুট্ঠু পরিঞ্ঞাতত্তা। অনাৰরণৰিমোক্খো সব্বসো নিব্বুতভাৰতো।
Suvikasitenevāti pītisomanassayogato suṭṭhu vikasitena muditena. Vedanaṃ adhivāsesi abhāvasamudayo kato suṭṭhu pariññātattā. Anāvaraṇavimokkho sabbaso nibbutabhāvato.
২২৩. আকরোন্তি অত্তনো ফলানি সমানাকারে করোন্তীতি আকারা, কারণানি। সব্বাকারৰরূপেতেতি সব্বেহি আকারৰরেহি উত্তমকারণেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতেতি অত্থো।
223. Ākaronti attano phalāni samānākāre karontīti ākārā, kāraṇāni. Sabbākāravarūpeteti sabbehi ākāravarehi uttamakāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgateti attho.
২২৫. কথংভূতাতি কীদিসাভূতা।
225.Kathaṃbhūtāti kīdisābhūtā.
চুল্লকদ্ধানন্তি পরিত্তং কালং দ্ৰত্তিনাডিকামত্তং ৰেলং।
Cullakaddhānanti parittaṃ kālaṃ dvattināḍikāmattaṃ velaṃ.
বুদ্ধসরীরপূজাৰণ্ণনা
Buddhasarīrapūjāvaṇṇanā
২২৭. কংসতাল়াদি তাল়ং অৰচরতি এত্থাতি ‘‘তাল়াৰচর’’ন্তি ৰুচ্চতি আততাদিতূরিযভণ্ডং। তেনাহ ‘‘সব্বং তূরিযভণ্ড’’ন্তি।
227. Kaṃsatāḷādi tāḷaṃ avacarati etthāti ‘‘tāḷāvacara’’nti vuccati ātatāditūriyabhaṇḍaṃ. Tenāha ‘‘sabbaṃ tūriyabhaṇḍa’’nti.
দক্খিণদিসাভাগেনেৰাতি অঞ্ঞেন দিসাভাগেন অনাহরিত্ৰা যমকসালানং ঠানতো দক্খিণদিসাভাগেনেৰ, ততোপি দক্খিণদিসাভাগং হরিত্ৰা নেত্ৰা।
Dakkhiṇadisābhāgenevāti aññena disābhāgena anāharitvā yamakasālānaṃ ṭhānato dakkhiṇadisābhāgeneva, tatopi dakkhiṇadisābhāgaṃ haritvā netvā.
জেতৰনসদিসেতি সাৰত্থিযা জেতৰনসদিসে ঠানে, ‘‘জেতৰনসদিসে ঠানে’’তিপি পাঠো।
Jetavanasadiseti sāvatthiyā jetavanasadise ṭhāne, ‘‘jetavanasadise ṭhāne’’tipi pāṭho.
২২৮. পসাধনমঙ্গলসালাযাতি অভিসেককালে অলঙ্করণমঙ্গলসালায।
228.Pasādhanamaṅgalasālāyāti abhisekakāle alaṅkaraṇamaṅgalasālāya.
২২৯. দেৰদানিযোতি তস্স চোরস্স নামং।
229.Devadāniyoti tassa corassa nāmaṃ.
মহাকস্সপত্থেরৰত্থুৰণ্ণনা
Mahākassapattheravatthuvaṇṇanā
২৩১. পাৰাযাতি পাৰা নগরতো। আৰজ্জনপটিবদ্ধত্তা জাননস্স অনাৰজ্জিতত্তা সত্থু পরিনিব্বানং অজানন্তো ‘‘দসবলং পস্সিস্সামী’’তি থেরো চিন্তেসি, সত্থু সরীরে ৰা সত্থুসঞ্ঞং উপ্পাদেন্তো তথা চিন্তেসি। তেনেৰাহ ‘‘অথ ভগৰন্তং উক্খিপিত্ৰা’’তি। ‘‘ধুৰং পরিনিব্বুতো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেসি পারিসেসঞাযেন। জানন্তোপি থেরো আজীৰকং পুচ্ছিযেৰ, পুচ্ছনে পন কারণং সযমেৰ পকাসেতুং ‘‘কিং পনা’’তিআদি আরদ্ধং।
231.Pāvāyāti pāvā nagarato. Āvajjanapaṭibaddhattā jānanassa anāvajjitattā satthu parinibbānaṃ ajānanto ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti thero cintesi, satthu sarīre vā satthusaññaṃ uppādento tathā cintesi. Tenevāha ‘‘atha bhagavantaṃ ukkhipitvā’’ti. ‘‘Dhuvaṃ parinibbuto bhavissatī’’ti cintesi pārisesañāyena. Jānantopi thero ājīvakaṃ pucchiyeva, pucchane pana kāraṇaṃ sayameva pakāsetuṃ ‘‘kiṃ panā’’tiādi āraddhaṃ.
অজ্জ সত্তাহপরিনিব্বুতোতি অজ্জ দিৰসতো পটিলোমতো সত্তমে অহনি পরিনিব্বুতো।
Ajja sattāhaparinibbutoti ajja divasato paṭilomato sattame ahani parinibbuto.
২৩২. নাল়িযা ৰাপকেনাতি নাল়িযা চেৰ থৰিকায চ।
232.Nāḷiyā vāpakenāti nāḷiyā ceva thavikāya ca.
মঞ্জুকেতি মঞ্জুভাণিনে মধুরস্সরে। পটিভানেয্যকেতি পটিভানৰন্তে। ভুঞ্জিত্ৰা পাতব্বযাগূতি পঠমং ভুঞ্জিত্ৰা পিৰিতব্বযাগু।
Mañjuketi mañjubhāṇine madhurassare. Paṭibhāneyyaketi paṭibhānavante. Bhuñjitvā pātabbayāgūti paṭhamaṃ bhuñjitvā pivitabbayāgu.
তস্সাতি সুভদ্দস্স ৰুড্ঢপব্বজিতস্স।
Tassāti subhaddassa vuḍḍhapabbajitassa.
আরাধিতসাসনেতি সমাহিতসাসনে। অলন্তি সমত্থো। পাপোতি পাপপুগ্গলো। ওসক্কাপেতুন্তি হাপেতুং অন্তরধাপেতুং।
Ārādhitasāsaneti samāhitasāsane. Alanti samattho. Pāpoti pāpapuggalo. Osakkāpetunti hāpetuṃ antaradhāpetuṃ.
পঞ্হৰারাতি পঞ্হা ৰিয ৰিস্সজ্জনানি ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদিনা, (ধ॰ স॰ ১.১) ‘‘যস্মিং সমযে রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতী’’তিআদিনা (ধ॰ স॰ ১.২৫১) চ পৰত্তানি একং দ্ৰে ভূমন্তরানি। মূলে নট্ঠে পিসাচসদিসা ভৰিস্সামাতি যথা রুক্খে অধিৰত্থো পিসাচো তস্স সাখাপরিৰারে নট্ঠে খন্ধং নিস্সায ৰসতি, খন্ধে নট্ঠে মূলং নিস্সায ৰসতি, মূলে পন নট্ঠে অনিস্সযোৰ হোতি, তথা ভৰিস্সামাতি অত্থো। অথ ৰা মূলে নট্ঠেতি পিসাচেন কির রুক্খগচ্ছাদীনং কঞ্চিদেৰ মূলং ছিন্দিত্ৰা অত্তনো পুত্তস্স দিন্নং, যাৰ তং তস্স হত্থতো ন ৰিগচ্ছতি, তাৰ সো তং পদেসং অদিস্সমানরূপো ৰিচরতি। যদা পন তস্মিং কেনচি অচ্ছিন্নভাৰেন ৰা সতিৰিপ্পৰাসৰসেন ৰা নট্ঠে মনুস্সানম্পি দিস্সমানরূপো ৰিচরতি, তং সন্ধাযাহ ‘‘মূলে নট্ঠে পিসাচসদিসা ভৰিস্সামা’’তি।
Pañhavārāti pañhā viya vissajjanāni ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā, (dha. sa. 1.1) ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādinā (dha. sa. 1.251) ca pavattāni ekaṃ dve bhūmantarāni.Mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmāti yathā rukkhe adhivattho pisāco tassa sākhāparivāre naṭṭhe khandhaṃ nissāya vasati, khandhe naṭṭhe mūlaṃ nissāya vasati, mūle pana naṭṭhe anissayova hoti, tathā bhavissāmāti attho. Atha vā mūle naṭṭheti pisācena kira rukkhagacchādīnaṃ kañcideva mūlaṃ chinditvā attano puttassa dinnaṃ, yāva taṃ tassa hatthato na vigacchati, tāva so taṃ padesaṃ adissamānarūpo vicarati. Yadā pana tasmiṃ kenaci acchinnabhāvena vā sativippavāsavasena vā naṭṭhe manussānampi dissamānarūpo vicarati, taṃ sandhāyāha ‘‘mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmā’’ti.
মং কাযসক্খিং কত্ৰাতি তং পটিপদং কাযেন সচ্ছিকতৰন্তং তস্মা তস্সা দেসনায সক্খিভূতং মং কত্ৰা। পটিচ্ছাপেসি তং পটিচ্ছাপনং কস্সপসুত্তেন দীপেতব্বং।
Maṃ kāyasakkhiṃ katvāti taṃ paṭipadaṃ kāyena sacchikatavantaṃ tasmā tassā desanāya sakkhibhūtaṃ maṃ katvā. Paṭicchāpesi taṃ paṭicchāpanaṃ kassapasuttena dīpetabbaṃ.
২৩৩. চন্দনঘটিকাবাহুল্লতো চন্দনচিতকা।
233. Candanaghaṭikābāhullato candanacitakā.
তং সুত্ৰাতি তং আযস্মতা অনুরুদ্ধত্থেরেন ৰুত্তং দেৰতানং অধিপ্পাযং সুত্ৰা।
Taṃ sutvāti taṃ āyasmatā anuruddhattherena vuttaṃ devatānaṃ adhippāyaṃ sutvā.
২৩৪. দসিকতন্তং ৰাতি পলিৰেঠিতঅহতকাসিকৰত্থানং দসঠানেন তন্তুমত্তম্পি ৰা। দারুক্খন্ধং ৰাতি চন্দনাদিচিতকদারুক্খন্ধং ৰা।
234.Dasikatantaṃ vāti paliveṭhitaahatakāsikavatthānaṃ dasaṭhānena tantumattampi vā. Dārukkhandhaṃ vāti candanādicitakadārukkhandhaṃ vā.
২৩৫. সমুদাযেসু পৰত্তৰোহারানং অৰযৰেসু দিস্সনতো সরীরস্স অৰযৰভূতানি অট্ঠীনি ‘‘সরীরানী’’তি ৰুত্তানি।
235. Samudāyesu pavattavohārānaṃ avayavesu dissanato sarīrassa avayavabhūtāni aṭṭhīni ‘‘sarīrānī’’ti vuttāni.
ন ৰিপ্পকিরিংসূতি সরূপেনেৰ ঠিতাতি অত্থো। ‘‘সেসা ৰিপ্পকিরিংসূ’’তি ৰত্ৰা যথা পন তা ৰিপ্পকিণ্ণা অহেসুং, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং।
Na vippakiriṃsūti sarūpeneva ṭhitāti attho. ‘‘Sesā vippakiriṃsū’’ti vatvā yathā pana tā vippakiṇṇā ahesuṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.
উদকধারা নিক্খমিত্ৰা নিব্বাপেসুন্তি দেৰতানুভাৰেন। এৰং মহতিযো বহূ উদকধারা কিমত্থাযাতি আহ ‘‘ভগৰতো চিতকো মহন্তো’’তি। মহা হি সো ৰীসরতনসতিকো। অট্ঠদন্তকেহীতি নঙ্গলেহি অট্ঠেৰ হি নেসং দন্তসদিসানি পোত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘অট্ঠদন্তকানী’’তি ৰুচ্চতি।
Udakadhārā nikkhamitvā nibbāpesunti devatānubhāvena. Evaṃ mahatiyo bahū udakadhārā kimatthāyāti āha ‘‘bhagavato citako mahanto’’ti. Mahā hi so vīsaratanasatiko. Aṭṭhadantakehīti naṅgalehi aṭṭheva hi nesaṃ dantasadisāni potthāni honti, tasmā ‘‘aṭṭhadantakānī’’ti vuccati.
ধম্মকথাৰ পমাণন্তি অতিৰিয অচ্ছরিযব্ভুতভাৰতো পস্সন্তানং, সুণন্তানঞ্চ সাতিসযং পসাদাৰহভাৰতো, সৰিসেসং বুদ্ধানুভাৰদীপনতো। পরিনিব্বুতস্স হি বুদ্ধস্স ভগৰতো এৰরূপো আনুভাৰোতি তং পৰত্তিং কথেন্তানং ধম্মকথিকানং অত্তনো ঞাণবলানুরূপং পৰত্তিযমানা ধম্মকথা এৰেত্থ পমাণং ৰণ্ণেতব্বস্স অত্থস্স মহাৰিসযত্তা, তস্মা ৰণ্ণনাভূমি নামেসাতি অধিপ্পাযো। চতুজ্জাতিযগন্ধপরিভণ্ডং কারেত্ৰাতি তগরকুঙ্কুমযৰনপুপ্ফতমালপত্তানি পিসিত্ৰা কতগন্ধেন পরিভণ্ডং কারেত্ৰা। খচিত্ৰাতি তত্থ তত্থ ওলম্বনৰসেন রচেত্ৰা, গন্ধৰত্থূনি গহেত্ৰা গন্থিতমালা গন্ধদামানি রতনাৰল়িযো রতনদামানি। বহিকিলঞ্জপরিক্খেপস্স, অন্তোসাণিপরিক্খেপস্স করণেন সাণিকিলঞ্জপরিক্খেপং কারেত্ৰা। ৰাতগ্গাহিনিযো পটাকা ৰাতপটাকা। সরভরূপপাদকো পল্লঙ্কো সরভমযপল্লঙ্কো, তস্মিং সরভমযপল্লঙ্কে।
Dhammakathāvapamāṇanti ativiya acchariyabbhutabhāvato passantānaṃ, suṇantānañca sātisayaṃ pasādāvahabhāvato, savisesaṃ buddhānubhāvadīpanato. Parinibbutassa hi buddhassa bhagavato evarūpo ānubhāvoti taṃ pavattiṃ kathentānaṃ dhammakathikānaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ pavattiyamānā dhammakathā evettha pamāṇaṃ vaṇṇetabbassa atthassa mahāvisayattā, tasmā vaṇṇanābhūmi nāmesāti adhippāyo. Catujjātiyagandhaparibhaṇḍaṃ kāretvāti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhena paribhaṇḍaṃ kāretvā. Khacitvāti tattha tattha olambanavasena racetvā, gandhavatthūni gahetvā ganthitamālā gandhadāmāni ratanāvaḷiyo ratanadāmāni. Bahikilañjaparikkhepassa, antosāṇiparikkhepassa karaṇena sāṇikilañjaparikkhepaṃ kāretvā. Vātaggāhiniyo paṭākā vātapaṭākā. Sarabharūpapādako pallaṅko sarabhamayapallaṅko, tasmiṃ sarabhamayapallaṅke.
সত্তিহত্থা পুরিসা সত্তিযো তংসহচরণতো যথা ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি, তেহি সমন্ততো রক্খাপনং পঞ্চকরণন্তি আহ ‘‘সত্তিহত্থেহি পুরিসেহি পরিক্খিপাপেত্ৰা’’তি। ধনূহীতি এত্থাপি এসেৰ নযো। সন্নাহগৰচ্ছিকং ৰিয কত্ৰা নিরন্তরাৰট্ঠিতআরক্খসন্নাহেন গৰচ্ছিজালং ৰিয কত্ৰা।
Sattihatthā purisā sattiyo taṃsahacaraṇato yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, tehi samantato rakkhāpanaṃ pañcakaraṇanti āha ‘‘sattihatthehi purisehi parikkhipāpetvā’’ti. Dhanūhīti etthāpi eseva nayo. Sannāhagavacchikaṃviya katvā nirantarāvaṭṭhitaārakkhasannāhena gavacchijālaṃ viya katvā.
সাধুকীল়িতন্তি সপরহিতং সাধনট্ঠেন সাধূ, তেসং কীল়িতং উল়ারপুঞ্ঞপসৰনতো, সম্পরাযিকত্থাৰিরোধিকং কীল়াৰিহারন্তি অত্থো।
Sādhukīḷitanti saparahitaṃ sādhanaṭṭhena sādhū, tesaṃ kīḷitaṃ uḷārapuññapasavanato, samparāyikatthāvirodhikaṃ kīḷāvihāranti attho.
সরীরধাতুৰিভজনৰণ্ণনা
Sarīradhātuvibhajanavaṇṇanā
২৩৬. ইমিনাৰ নিযামেনাতি যেন নীহারেন মহাতলে নিসিন্নো কঞ্চি পরিহারং অকত্ৰা কেৰলং ইমিনা নিযামেনেৰ। সুপিনকোতি দুস্সুপিনকো। দুকূলদুপট্টং নিৰাসেত্ৰাতি দ্ৰে দুকূলৰত্থানি একজ্ঝং কত্ৰা নিৰাসেত্ৰা। এৰঞ্হি তানি সোকসমপ্পিতস্সাপি অভস্সিত্ৰা তিট্ঠন্তি।
236.Imināva niyāmenāti yena nīhārena mahātale nisinno kañci parihāraṃ akatvā kevalaṃ iminā niyāmeneva. Supinakoti dussupinako. Dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvāti dve dukūlavatthāni ekajjhaṃ katvā nivāsetvā. Evañhi tāni sokasamappitassāpi abhassitvā tiṭṭhanti.
অভিসেকসিঞ্চকোতি রজ্জাভিসেকে অভিসেকমঙ্গলসিঞ্চকো উত্তমমঙ্গলভাৰতো। ৰিসঞ্ঞী জাতো যথা তং ভগৰতো গুণৰিসেসামতরসঞ্ঞুতায অৰট্ঠিতপেমো পোথুজ্জনিকসদ্ধায পতিট্ঠিতপসাদো কতূপকারতায সঞ্জনিতচিত্তমদ্দৰো।
Abhisekasiñcakoti rajjābhiseke abhisekamaṅgalasiñcako uttamamaṅgalabhāvato. Visaññī jāto yathā taṃ bhagavato guṇavisesāmatarasaññutāya avaṭṭhitapemo pothujjanikasaddhāya patiṭṭhitapasādo katūpakāratāya sañjanitacittamaddavo.
সুৰণ্ণবিম্বিসকৰণ্ণন্তি সুৰিরচিত অপস্সেনসদিসং।
Suvaṇṇabimbisakavaṇṇanti suviracita apassenasadisaṃ.
কস্মা পনেত্থ পাৰেয্যকা পাল়িযং সব্বপচ্ছতো গহিতা, কিং তে কুসিনারায আসন্নতরাপি সব্বপচ্ছতো উট্ঠিতা? আম, সব্বপচ্ছতো উট্ঠিতাতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ পাৰেয্যকা’’তিআদি ৰুত্তং।
Kasmā panettha pāveyyakā pāḷiyaṃ sabbapacchato gahitā, kiṃ te kusinārāya āsannatarāpi sabbapacchato uṭṭhitā? Āma, sabbapacchato uṭṭhitāti dassetuṃ ‘‘tattha pāveyyakā’’tiādi vuttaṃ.
ধাতুপাসনত্থন্তি সত্থু ধাতূনং পযিরুপাসনায। নেসং পক্খা অহেসুং ‘‘ঞাযেন তেসং সন্তকা ধাতুযো’’তি।
Dhātupāsanatthanti satthu dhātūnaṃ payirupāsanāya. Nesaṃ pakkhā ahesuṃ ‘‘ñāyena tesaṃ santakā dhātuyo’’ti.
২৩৭. দোণগজ্জিতং নাম অৰোচ সত্থু অৰত্থত্তযূপসংহিতং। এতদত্থমেৰ হি ভগৰা মগ্গং গচ্ছন্তো ‘‘পচ্ছতো আগচ্ছন্তো দোণো ব্রাহ্মণো যাৰ মে পদৰল়ঞ্জং পস্সতি, তাৰ মা ৰিগচ্ছতূ’’তি অধিট্ঠায অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি। দোণোপি খো ব্রাহ্মণো ‘‘ইমানি সদেৰকে লোকে অগ্গপুগ্গলস্স পদানী’’তি সল্লক্খেন্তো পদানুসারেন সত্থু সন্তিকং উপগচ্ছি, সত্থাপিস্স ধম্মং দেসেসি, তেনপি সো ভগৰতি নিৰিট্ঠসদ্ধো অহোসি। এতদৰোচ, কিং অৰোচাতি আহ ‘‘সুণন্তু…পে॰… অৰোচা’’তি।
237.Doṇagajjitaṃ nāma avoca satthu avatthattayūpasaṃhitaṃ. Etadatthameva hi bhagavā maggaṃ gacchanto ‘‘pacchato āgacchanto doṇo brāhmaṇo yāva me padavaḷañjaṃ passati, tāva mā vigacchatū’’ti adhiṭṭhāya aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Doṇopi kho brāhmaṇo ‘‘imāni sadevake loke aggapuggalassa padānī’’ti sallakkhento padānusārena satthu santikaṃ upagacchi, satthāpissa dhammaṃ desesi, tenapi so bhagavati niviṭṭhasaddho ahosi. Etadavoca, kiṃ avocāti āha ‘‘suṇantu…pe… avocā’’ti.
কাযেন একসন্নিপাতা ৰাচায একৰচনা অভিন্নৰচনা এৰং সমগ্গা হোথ। তস্স পনিদং কারণন্তি আহ ‘‘সম্মোদমানা’’তি। তেনাহ ‘‘চিত্তেনাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্মোদমানা হোথা’’তি।
Kāyena ekasannipātā vācāya ekavacanā abhinnavacanā evaṃ samaggā hotha. Tassa panidaṃ kāraṇanti āha ‘‘sammodamānā’’ti. Tenāha ‘‘cittenāpi aññamaññaṃ sammodamānā hothā’’ti.
২৩৮. ততো ততো সমাগতসঙ্ঘানন্তি ততো ততো অত্তনো ৰসনট্ঠানতো সমাগন্ত্ৰা সন্নিপতিতভাৰেন সমাগতসঙ্ঘানং। তথা সমাপতিতসমূহভাৰেন সমাগতগণানং। ৰচনসম্পটিচ্ছনেন পটিস্সুণিত্ৰা।
238.Tato tato samāgatasaṅghānanti tato tato attano vasanaṭṭhānato samāgantvā sannipatitabhāvena samāgatasaṅghānaṃ. Tathā samāpatitasamūhabhāvena samāgatagaṇānaṃ. Vacanasampaṭicchanena paṭissuṇitvā.
ধাতুথূপপূজাৰণ্ণনা
Dhātuthūpapūjāvaṇṇanā
২৩৯. যক্খগ্গাহো দেৰতাৰেসো। খিপিতকং ধাতুক্খোভং উপ্পাদেত্ৰা খিপিতকরোগো। অরোচকো আহারস্স অরুচ্চনরোগো।
239.Yakkhaggāho devatāveso. Khipitakaṃ dhātukkhobhaṃ uppādetvā khipitakarogo. Arocako āhārassa aruccanarogo.
সত্তমদিৰসেতি সত্তৰস্সসত্তমাসতো পরতো সত্তমে দিৰসে। বলানুরূপেনাতি ৰিভৰবলানুরূপেন।
Sattamadivaseti sattavassasattamāsato parato sattame divase. Balānurūpenāti vibhavabalānurūpena.
পচ্ছা সঙ্গীতিকারকাতি দুতিযং ততিযং সঙ্গীতিকারকা। ধাতূনং অন্তরাযং দিস্ৰাতি তত্থ তত্থ চেতিযে যথাপতিট্ঠাপিতভাৰেনেৰ ঠিতানং ধাতূনং মিচ্ছাদিট্ঠিকানং ৰসেন অন্তরাযং দিস্ৰা, মহাধাতুনিধানেন সম্মদেৰ রক্খিতানং অনাগতে অসোকেন ধম্মরঞ্ঞা ততো উদ্ধরিত্ৰা ৰিত্থারিতভাৰে কতে সদেৰকস্স লোকস্স হিতসুখাৰহভাৰঞ্চ দিস্ৰাতি অধিপ্পাযো। পরিচরণমত্তমেৰাতি গহেত্ৰা পরিচরিতব্বধাতুমত্তমেৰ। রাজূনং হত্থে ঠপেত্ৰা, ন চেতিযেসু। তথা হি পচ্ছা অসোকমহারাজা চেতিযেসু ধাতূনং ন লভতি।
Pacchā saṅgītikārakāti dutiyaṃ tatiyaṃ saṅgītikārakā. Dhātūnaṃ antarāyaṃ disvāti tattha tattha cetiye yathāpatiṭṭhāpitabhāveneva ṭhitānaṃ dhātūnaṃ micchādiṭṭhikānaṃ vasena antarāyaṃ disvā, mahādhātunidhānena sammadeva rakkhitānaṃ anāgate asokena dhammaraññā tato uddharitvā vitthāritabhāve kate sadevakassa lokassa hitasukhāvahabhāvañca disvāti adhippāyo. Paricaraṇamattamevāti gahetvā paricaritabbadhātumattameva. Rājūnaṃ hatthe ṭhapetvā, na cetiyesu. Tathā hi pacchā asokamahārājā cetiyesu dhātūnaṃ na labhati.
পুরিমং পুরিমং কতস্স গণ্হনযোগ্যং পচ্ছিমং পচ্ছিমং কারেন্তো অট্ঠ অট্ঠ হরিচন্দনাদিমযে করণ্ডে চ থূপে চ কারেসি। লোহিতচন্দনমযাদীসুপি এসেৰ নযো। মণিকরণ্ডেসূতি লোহিতঙ্কমসারগল্লফলিকমযে ঠপেত্ৰা অৰসেসমণিৰিচিত্তকেসু করণ্ডেসু।
Purimaṃ purimaṃ katassa gaṇhanayogyaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ kārento aṭṭha aṭṭha haricandanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kāresi. Lohitacandanamayādīsupi eseva nayo. Maṇikaraṇḍesūti lohitaṅkamasāragallaphalikamaye ṭhapetvā avasesamaṇivicittakesu karaṇḍesu.
থূপারামচেতিযপ্পমাণন্তি দেৰানংপিযতিস্সমহারাজেন কারিতচেতিযপ্পমাণং।
Thūpārāmacetiyappamāṇanti devānaṃpiyatissamahārājena kāritacetiyappamāṇaṃ.
মালা মা মিলাযন্তূতি ‘‘যাৰ অসোকো ধম্মরাজা বহি চেতিযানি কারেতুং ইতো ধাতুযো উদ্ধরিস্সতি, তাৰ মালা মা মিলাযন্তূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা। আৰিঞ্ছনরজ্জুযন্তি অগ্গল়াৰিঞ্ছনরজ্জুযং। কুঞ্চিকমুদ্দিকন্তি দ্ৰারৰিৰরণত্থং কুঞ্চিকঞ্চেৰ মুদ্দিকঞ্চ।
Mālā mā milāyantūti ‘‘yāva asoko dhammarājā bahi cetiyāni kāretuṃ ito dhātuyo uddharissati, tāva mālā mā milāyantū’’ti adhiṭṭhahitvā. Āviñchanarajjuyanti aggaḷāviñchanarajjuyaṃ. Kuñcikamuddikanti dvāravivaraṇatthaṃ kuñcikañceva muddikañca.
ৰাল়সঙ্ঘাতযন্তন্তি কুক্কুলং পটিভযদস্সনং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিবদ্ধগমনাদিতায সঙ্ঘাটিতরূপকযন্তং যোজেসি। তেনাহ ‘‘কট্ঠরূপকানী’’তিআদি। আণিযা বন্ধিত্ৰাতি অনেককট্ঠরূপৰিচিত্তযন্তং অত্তনো দেৰানুভাৰেন একায এৰ আণিযা বন্ধিত্ৰা ৰিস্সকম্মো দেৰলোকমেৰ গতো। ‘‘সমন্ততো’’তিআদি পন তস্মিং ধাতুনিদানে অজাতসত্তুনো কিচ্চৰিসেসানুট্ঠানদস্সনং।
Vāḷasaṅghātayantanti kukkulaṃ paṭibhayadassanaṃ aññamaññapaṭibaddhagamanāditāya saṅghāṭitarūpakayantaṃ yojesi. Tenāha ‘‘kaṭṭharūpakānī’’tiādi. Āṇiyā bandhitvāti anekakaṭṭharūpavicittayantaṃ attano devānubhāvena ekāya eva āṇiyā bandhitvā vissakammo devalokameva gato. ‘‘Samantato’’tiādi pana tasmiṃ dhātunidāne ajātasattuno kiccavisesānuṭṭhānadassanaṃ.
‘‘অসুকট্ঠানে নাম ধাতুনিধান’’ন্তি রঞ্ঞা পুচ্ছিতে ‘‘তস্মিং সন্নিপাতে ৰিসেসলাভিনো নাহেসু’’ন্তি কেচি। ‘‘অত্তানং নিগূহিত্ৰা তস্স ৰুড্ঢতরস্স ৰচনং নিস্সায ৰীমংসন্তো জানিস্সতীতি ন কথেসু’’ন্তি অপরে। যক্খদাসকেতি উপহারাদিৰিধিনা দেৰতাৰেসনকে ভূতাৰিগ্গাহকে।
‘‘Asukaṭṭhāne nāma dhātunidhāna’’nti raññā pucchite ‘‘tasmiṃ sannipāte visesalābhino nāhesu’’nti keci. ‘‘Attānaṃ nigūhitvā tassa vuḍḍhatarassa vacanaṃ nissāya vīmaṃsanto jānissatīti na kathesu’’nti apare. Yakkhadāsaketi upahārādividhinā devatāvesanake bhūtāviggāhake.
ইমং পদন্তি ‘‘এৰমেতং ভূতপুব্ব’’ন্তি দুতিযসঙ্গীতিকারেহি ঠপিতং ইমং পদং। মহাধাতুনিধানম্পি তস্স অত্থং কত্ৰা ততিযসঙ্গীতিকারাপি ঠপযিংসু।
Imaṃpadanti ‘‘evametaṃ bhūtapubba’’nti dutiyasaṅgītikārehi ṭhapitaṃ imaṃ padaṃ. Mahādhātunidhānampi tassa atthaṃ katvā tatiyasaṅgītikārāpi ṭhapayiṃsu.
মহাপরিনিব্বানসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।
Mahāparinibbānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৩. মহাপরিনিব্বানসুত্তং • 3. Mahāparinibbānasuttaṃ
অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৩. মহাপরিনিব্বানসুত্তৰণ্ণনা • 3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā
