Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā)

৪. মহাসুদস্সনসুত্তৰণ্ণনা

4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā

কুসাৰতীরাজধানীৰণ্ণনা

Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā

২৪২. সোৰণ্ণমযাতি সুৰণ্ণমযা। অযং পাকারোতি সব্বরতনমযো পাকারো। তযো তযোতি অন্তো চ তযো, বহি চ তযোতি তযো তযো।

242.Sovaṇṇamayāti suvaṇṇamayā. Ayaṃ pākāroti sabbaratanamayo pākāro. Tayo tayoti anto ca tayo, bahi ca tayoti tayo tayo.

এসিকত্থম্ভো ইন্দখীলো নগরসোভনো অলঙ্কারত্থম্ভো। অঙ্গীযতি ঞাযতি পুথুলভাৰো এতেনাতি অঙ্গং, পরিক্খেপো। তিপোরিসং অঙ্গং এতিস্সাতি তিপোরিসঙ্গা। তেনাহ ‘‘তেনা’’তিআদি। তেন পঞ্চহত্থপ্পমাণেন তিপোরিসেন। পণ্ণফলেসুপীতি সব্বরতনমযানং তালানং পণ্ণফলেসুপি। এসেৰ নযোতি ‘‘পণ্ণেসু একং পত্তকং সোৰণ্ণমযং, একং রূপিযমযং। ফলেসুপি একো লেখাভাৰো সোৰণ্ণমযো, একো রূপিযমযো’’তিআদিকো অযমত্থো অতিদিট্ঠো। পাকারন্তরেতি দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পাকারানং অন্তরে। একেকা হুত্ৰা ঠিতা তালপন্তি।

Esikatthambho indakhīlo nagarasobhano alaṅkāratthambho. Aṅgīyati ñāyati puthulabhāvo etenāti aṅgaṃ, parikkhepo. Tiporisaṃ aṅgaṃ etissāti tiporisaṅgā. Tenāha ‘‘tenā’’tiādi. Tena pañcahatthappamāṇena tiporisena. Paṇṇaphalesupīti sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ paṇṇaphalesupi. Eseva nayoti ‘‘paṇṇesu ekaṃ pattakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ. Phalesupi eko lekhābhāvo sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo’’tiādiko ayamattho atidiṭṭho. Pākārantareti dvinnaṃ dvinnaṃ pākārānaṃ antare. Ekekā hutvā ṭhitā tālapanti.

ছেকোতি পটু সুৰিসদো, সো চস্স পটুভাৰো মনোসারোতি আহ ‘‘সুন্দরো’’তি। রঞ্জেতুন্তি রাগং উপ্পাদেতুং। খমতেৰাতি রোচতেৰ। ন বীভচ্ছেতীতি ন তজ্জেতি, সোতসুখভাৰতো পিযাযিতব্বো চ হোতি। কুম্ভথুণদদ্দরিকাদি একতলং তূরিযং। উভযতলং পাকটমেৰ। সব্বতো পরিযোনদ্ধং চতুরস্সঅম্বণকং, পণৰাদি চ। ৰংসাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্খাদিকং সঙ্গণ্হাতি। সুমুচ্ছিতস্সাতি সুট্ঠু পরিযত্তস্স। পমাণেতি নাতিদল়্হনাতিসিথিলতাসঙ্খাতে মজ্ঝিমে মুচ্ছনপ্পমাণে । হত্থং ৰা পাদং ৰা চালেত্ৰাতি হত্থলযপাদলযে সজ্জেত্ৰা। নচ্চন্তাতি সাখানচ্চং নচ্চন্তা।

Chekoti paṭu suvisado, so cassa paṭubhāvo manosāroti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na bībhacchetīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbo ca hoti. Kumbhathuṇadaddarikādi ekatalaṃ tūriyaṃ. Ubhayatalaṃ pākaṭameva. Sabbato pariyonaddhaṃ caturassaambaṇakaṃ, paṇavādi ca. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādikaṃ saṅgaṇhāti. Sumucchitassāti suṭṭhu pariyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilatāsaṅkhāte majjhime mucchanappamāṇe . Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvāti hatthalayapādalaye sajjetvā. Naccantāti sākhānaccaṃ naccantā.

চক্করতনৰণ্ণনা

Cakkaratanavaṇṇanā

২৪৩. উপোসথং ৰুচ্চতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং সব্বদিৰসেসু গহট্ঠেহি রক্খিতব্বসীলং, সমাদানৰসেন তং তস্স অত্থীতি উপোসথিকো, তস্স উপোসথিকস্স। তেনাহ ‘‘সমাদিন্নউপোসথঙ্গস্সা’’তি। তদাতি তস্মিং কালে। কস্মিং পন কালেতি? যস্মিং কালে চক্কৰত্তিভাৰসংৰত্তনিযদানসীলাদিপুঞ্ঞসম্ভারসমুদাগমসম্পন্নো পূরিতচক্কৰত্তিৰত্তো কালদীপদেসৰিসেসপচ্চাজাতিযা চেৰ কুলরূপভোগাধিপতেয্যাদিগুণৰিসেসসম্পত্তিযা চ তদনুরূপে অত্তভাৰে ঠিতো হোতি, তস্মিং কালে। তাদিসে হি কালে চক্কৰত্তিভাৰী পুরিসৰিসেসো যথাৰুত্তগুণসমন্নাগতো রাজা খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো ৰিসুদ্ধসীলো অনুপোসথং সতসহস্সৰিস্সজ্জনাদিনা সম্মাপটিপত্তিং পটিপজ্জতি, ন যদা চক্করতনং উপ্পজ্জতি, তদা এৰ। ইমে চ ৰিসেসা সব্বচক্কৰত্তীনং সাধারণৰসেন ৰুত্তা। তেনাহ ‘‘পাতোৰ…পে॰… ধম্মতা’’তি। বোধিসত্তানং পন চক্কৰত্তিভাৰাৰহগুণাপি চক্কৰত্তিগুণাপি সাতিসযাৰ হোন্তি।

243.Uposathaṃ vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ tassa atthīti uposathiko, tassa uposathikassa. Tenāha ‘‘samādinnauposathaṅgassā’’ti. Tadāti tasmiṃ kāle. Kasmiṃ pana kāleti? Yasmiṃ kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniyadānasīlādipuññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kāladīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisaviseso yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Ime ca visesā sabbacakkavattīnaṃ sādhāraṇavasena vuttā. Tenāha ‘‘pātova…pe… dhammatā’’ti. Bodhisattānaṃ pana cakkavattibhāvāvahaguṇāpi cakkavattiguṇāpi sātisayāva honti.

ৰুত্তপ্পকারপুঞ্ঞকম্মপচ্চযন্তি চক্কৰত্তিভাৰাৰহদানদমসংযমাদিপুঞ্ঞকম্মহেতুকং। নীলমণিসঙ্ঘাতসদিসন্তি ইন্দনীলমণিসঞ্চযসমানং। দিব্বানুভাৰযুত্তত্তাতি দস্সনেয্যতা, মনুঞ্ঞঘোসতা, আকাসগামিতা, ওভাসৰিস্সজ্জনা, অপ্পটিঘাততা, রঞ্ঞো ইচ্ছিতত্থনিপ্ফত্তিকারণতাতি এৰমাদীহি দিব্বসদিসেহি আনুভাৰেহি সমন্নাগতত্তা, এতেন দিব্বং ৰিযাতি দিব্বন্তি দস্সেতি। ন হি তং দেৰলোকপরিযাপন্নং। সহস্সং অরা এতস্সাতি ৰা সহস্সারং। সব্বেহি আকারেহীতি সব্বেহি সুন্দরেহি পরিপুণ্ণাৰযৰে লক্খণসম্পন্নে চক্কে ইচ্ছিতব্বেহি আকারেহি। পরিপূরন্তি পরিপুণ্ণং, সা চস্সা পারিপূরিং ইদানেৰ ৰিত্থারেস্সতি।

Vuttappakārapuññakammapaccayanti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. Nīlamaṇisaṅghātasadisanti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. Dibbānubhāvayuttattāti dassaneyyatā, manuññaghosatā, ākāsagāmitā, obhāsavissajjanā, appaṭighātatā, rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā, etena dibbaṃ viyāti dibbanti dasseti. Na hi taṃ devalokapariyāpannaṃ. Sahassaṃ arā etassāti vā sahassāraṃ. Sabbehi ākārehīti sabbehi sundarehi paripuṇṇāvayave lakkhaṇasampanne cakke icchitabbehi ākārehi. Paripūranti paripuṇṇaṃ, sā cassā pāripūriṃ idāneva vitthāressati.

পনাল়ীতি ছিদ্দং। সুদ্ধসিনিদ্ধদন্তপন্তিযা নিব্বিৰরাযাতি অধিপ্পাযো। তস্সা পন পনাল়িযা সমন্ততো পস্সস্স রজতমযত্তা সাররজতমযা ৰুত্তা। যস্মা চস্স চক্কস্স রথচক্কস্স ৰিয অন্তোভাৰো নাম নত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘উভোসুপি বাহিরন্তেসূ’’তি। কতপরিক্খেপা হোতি পনাল়ীতি যোজনা। নাভিপনাল়িপরিক্খেপপট্টেসূতি নাভিপরিক্খেপপট্টে চেৰ নাভিযা পনাল়িপরিক্খেপপট্টে চ।

Panāḷīti chiddaṃ. Suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāyāti adhippāyo. Tassā pana panāḷiyā samantato passassa rajatamayattā sārarajatamayā vuttā. Yasmā cassa cakkassa rathacakkassa viya antobhāvo nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhosupi bāhirantesū’’ti. Kataparikkhepā hoti panāḷīti yojanā. Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesūti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca.

তেসন্তি অরানং। ঘটকা নাম অলঙ্কারভূতা খুদ্দকপুণ্ণঘটা। তথা মণিকা নাম মুত্তাৰল়িকা। পরিচ্ছেদলেখা তস্স তস্স পরিচ্ছেদদস্সনৰসেন ঠিতা পরিচ্ছিন্নলেখা। আদি-সদ্দেন মালাকম্মাদিং সঙ্গণ্হাতি। সুৰিভত্তানেৰাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণত্তা সুট্ঠু ৰিভত্তানি।

Tesanti arānaṃ. Ghaṭakā nāma alaṅkārabhūtā khuddakapuṇṇaghaṭā. Tathā maṇikā nāma muttāvaḷikā. Paricchedalekhā tassa tassa paricchedadassanavasena ṭhitā paricchinnalekhā. Ādi-saddena mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. Suvibhattānevāti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattāni.

‘‘সুরত্তা’’তিআদীসু সুরত্তগ্গহণেন মহানামৰণ্ণতং পটিক্খিপতি, সুদ্ধগ্গহণেন সংঙ্কিলিট্ঠতং, সিনিদ্ধগ্গহণেন লূখতং। কামং তস্স চক্করতনস্স নেমিমণ্ডলং অসন্ধিকমেৰ নিব্বত্তং, সব্বত্থকমেৰ পন কেৰলং পৰাল়ৰণ্ণেন চ সোভতীতি পকতিচক্কস্স সন্ধিযুত্তট্ঠানে সুরত্তসুৰণ্ণপট্টাদিমযাহি ৰট্টপরিচ্ছেদলেখাহি পঞ্ঞাযমানাহি সসন্ধিকা ৰিয দিস্সন্তীতি আহ ‘‘সন্ধীসু পনস্সা’’তিআদি।

‘‘Surattā’’tiādīsu surattaggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, suddhaggahaṇena saṃṅkiliṭṭhataṃ, siniddhaggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikameva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇena ca sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttaṭṭhāne surattasuvaṇṇapaṭṭādimayāhi vaṭṭaparicchedalekhāhi paññāyamānāhi sasandhikā viya dissantīti āha ‘‘sandhīsu panassā’’tiādi.

নেমিমণ্ডলপিট্ঠিযন্তি নেমিমণ্ডলস্স পিট্ঠিপদেসে। আকাসচারিভাৰতো হিস্স তত্থ ৰাতগ্গাহী পৰাল়দণ্ডো হোতি। দসন্নং দসন্নং অরানং অন্তরেতি দসন্নং দসন্নং অরানং অন্তরে সমীপে পদেসে। ছিদ্দমণ্ডলখচিতোতি মণ্ডলসণ্ঠানছিদ্দৰিচিত্তো। সুকুসলসমন্নাহতস্সাতি সুট্ঠু কুসলেন সিপ্পিনা পহতস্স, ৰাদিতস্সাতি অত্থো। ৰগ্গূতি মনোরমো। রজনীযোতি সুণন্তানং রাগুপ্পাদকো। কমনীযোতি কন্তো। সমোসরিতকুসুমদামাতি ওলম্বিতসুগন্ধকুসুমদামা। নেমিপরিক্খেপস্সাতি নেমিপরিযন্তপরিক্খেপস্স। নাভিপনাল়িযা দ্ৰিন্নং পস্সানং ৰসেন ‘‘দ্ৰিন্নম্পি নাভিপনাল়ীন’’ন্তি ৰুত্তং। একা এৰ হি সা পনাল়ি। যেহীতি যেহি দ্ৰীহি মুখেহি। পুন যেহীতি যেহি মুত্তকলাপেহি।

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Ākāsacāribhāvato hissa tattha vātaggāhī pavāḷadaṇḍo hoti. Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antareti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare samīpe padese. Chiddamaṇḍalakhacitoti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. Sukusalasamannāhatassāti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. Vaggūti manoramo. Rajanīyoti suṇantānaṃ rāguppādako. Kamanīyoti kanto. Samosaritakusumadāmāti olambitasugandhakusumadāmā. Nemiparikkhepassāti nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena ‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. Yehīti yehi dvīhi mukhehi. Puna yehīti yehi muttakalāpehi.

ওধাপযমানন্তি সোতুং অৰহিতানি কুরুমানং।

Odhāpayamānanti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ.

চন্দো পুরতো চক্করতনং পচ্ছাতি এৰং পুব্বাপরিযেন পুব্বাপরভাৰেন।

Cando purato cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ pubbāpariyena pubbāparabhāvena.

অন্তেপুরস্সাতি অনুরাধপুরে রঞ্ঞো অন্তেপুরস্স। উত্তরসীহপঞ্জরসদিসেতি তদা রঞ্ঞো পাসাদে তাদিসস্স উত্তরদিসায সীহপঞ্জরস্স লব্ভমানত্তা ৰুত্তং। সুখেন সক্কাতি কিঞ্চি অনারুহিত্ৰা, সরীরঞ্চ অনুল্লঙ্ঘিত্ৰা যথাঠিতেনেৰ হত্থেন পুপ্ফমুট্ঠিযো খিপিত্ৰা সুখেন সক্কা হোতি পূজেতুং।

Antepurassāti anurādhapure rañño antepurassa. Uttarasīhapañjarasadiseti tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. Sukhena sakkāti kiñci anāruhitvā, sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā sukhena sakkā hoti pūjetuṃ.

নানাৰিরাগরতনপ্পভাসমুজ্জলন্তি নানাৰিধৰিচিত্তৰণ্ণরতনোভাসপভস্সরং। আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পৰত্তেতি আগন্ত্ৰা ঠিতট্ঠানতো উপরি আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পৰত্তে।

Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti nānāvidhavicittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.

২৪৪. রাজাযুত্তাতি রঞ্ঞো কিচ্চে আযুত্তকপুরিসা।

244.Rājāyuttāti rañño kicce āyuttakapurisā.

সিনেরুং ৰামপস্সেন কত্ৰা তস্স ধুরতরং গচ্ছন্তো ‘‘ৰামপস্সেন সিনেরুং পহাযা’’তি ৰুত্তং।

Sineruṃ vāmapassena katvā tassa dhurataraṃ gacchanto ‘‘vāmapassena sineruṃ pahāyā’’ti vuttaṃ.

ৰিনিব্বেধেনাতি তিরিযং ৰিনিৰিজ্ঝনৰসেন। সন্নিৰেসক্খমোতি খন্ধাৰারসন্নিৰেসযোগ্যো। সুলভাহারুপকরণোতি সুখেনেৰ লদ্ধব্বধঞ্ঞগোরসদারুতিণাদিভোজনসাধনো।

Vinibbedhenāti tiriyaṃ vinivijjhanavasena. Sannivesakkhamoti khandhāvārasannivesayogyo. Sulabhāhārupakaraṇoti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano.

পরচক্কন্তি পরস্স রঞ্ঞো সেনা, আণা ৰা।

Paracakkanti parassa rañño senā, āṇā vā.

আগমননন্দনোতি আগমনেন নন্দিজননো। গমনেন সোচেতীতি গমনসোচনো। উপকপ্পেথাতি উপরূপরি কপ্পেথ, সংৰিদহথ উপনেথাতি অত্থো। উপপরিক্খিত্ৰাতি হেতুতোপি সভাৰতোপি ফলতোপি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকাদিআদীনৰতোপি ৰীমংসিত্ৰা। ৰিভাৰেন্তি পঞ্ঞায অত্থং ৰিভূতং করোন্তীতি ৰিভাৰিনো, পঞ্ঞৰন্তো। অনুযন্তাতি অনুৰত্তকা, অনুৰত্তকভাৰেনেৰ, পন রঞ্ঞো চ মহানুভাৰেন তে জিগুচ্ছনৰসেন পাপতো অনোরমন্তাপি একচ্চে ওত্তপ্পৰসেন ওরমন্তীতি ৰেদিতব্বং।

Āgamananandanoti āgamanena nandijanano. Gamanena socetīti gamanasocano. Upakappethāti uparūpari kappetha, saṃvidahatha upanethāti attho. Upaparikkhitvāti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikādiādīnavatopi vīmaṃsitvā. Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto. Anuyantāti anuvattakā, anuvattakabhāveneva, pana rañño ca mahānubhāvena te jigucchanavasena pāpato anoramantāpi ekacce ottappavasena oramantīti veditabbaṃ.

ওগচ্ছমানন্তি ওসীদন্তং। যোজনমত্তন্তি ৰিত্থারতো যোজনমত্তং পদেসং। গম্ভীরভাৰেন পন যথা ভূমি দিস্সতি, এৰং ওগচ্ছতি। তেনাহ ‘‘মহাসমুদ্দতল’’ন্তিআদি। অন্তে চক্করতনং উদকেন সেনায অনজ্ঝোত্থরণত্থং। পুরত্থিমো মহাসমুদ্দো পরিযন্তো এতস্সাতি পুরত্থিমমহাসমুদ্দপরিযন্তো, তং পুরত্থিমমহাসমুদ্দপরিযন্তং, পুরত্থিমমহাসমুদ্দং পরিযন্তং কত্ৰাতি অত্থো।

Ogacchamānanti osīdantaṃ. Yojanamattanti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha ‘‘mahāsamuddatala’’ntiādi. Ante cakkaratanaṃ udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, taṃ puratthimamahāsamuddapariyantaṃ, puratthimamahāsamuddaṃ pariyantaṃ katvāti attho.

চাতুরন্তাযাতি চতুসমুদ্দন্তায, পুরত্থিমদিসাদিচতুকোট্ঠাসন্তায ৰা। সোভযমানং ৰিযাতি ৰিয-সদ্দো নিপাতমত্তং। অত্তনো অচ্ছরিযগুণেহি সোভন্তমেৰ হি তং তিট্ঠতি। পাল়িযম্পি হি ‘‘উপসোভযমানং’’ ত্ৰেৰ ৰুত্তং।

Cāturantāyāti catusamuddantāya, puratthimadisādicatukoṭṭhāsantāya vā. Sobhayamānaṃ viyāti viya-saddo nipātamattaṃ. Attano acchariyaguṇehi sobhantameva hi taṃ tiṭṭhati. Pāḷiyampi hi ‘‘upasobhayamānaṃ’’ tveva vuttaṃ.

হত্থিরতনৰণ্ণনা

Hatthiratanavaṇṇanā

২৪৬. হরিচন্দনাদীহীতি আদি-সদ্দেন চতুজ্জাতিযগন্ধাদিং সঙ্গণ্হাতি। আগমনং চিন্তেথাতি ৰদন্তি চক্কৰত্তিৰত্তস্স পূরিততায পরিচিতত্তা। কাল়তিলকাদীনং অভাৰেন ৰিসুদ্ধসেতসরীরো। সত্তপতিট্ঠোতি ভূমিফুসনকেহি ৰালধি, ৰরঙ্গং, হত্থোতি ইমেহি চ তীহি, চতূহি পাদেহি চাতি সত্তহি অৰযৰেহি পতিট্ঠিতত্তা সত্তপতিট্ঠো। সব্বকনিট্ঠোতি সব্বেহি ছদ্দন্তকুলহত্থীহি হীনো। উপোসথকুলা সব্বজেট্ঠোতি উপোসথকুলতো আগচ্ছন্তো তত্থ সব্বপ্পধানো আগচ্ছতীতি যোজনা। ৰুত্তনযেনাতি ‘‘মহাদানং দত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তেন নযেন। চক্কৰত্তীনং, চক্কৰত্তিপুত্তানঞ্চ চক্কৰত্তিং উদ্দিস্স চিন্তযন্তানং আগচ্ছতি। অপনেত্ৰাতি অত্তনো আনুভাৰেন অপনেত্ৰা। গন্ধমেৰ হি তস্স ইতরে হত্থী ন সহন্তি।

246.Haricandanādīhīti ādi-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. Āgamanaṃ cintethātivadanti cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Kāḷatilakādīnaṃ abhāvena visuddhasetasarīro. Sattapatiṭṭhoti bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ, hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti sattahi avayavehi patiṭṭhitattā sattapatiṭṭho. Sabbakaniṭṭhoti sabbehi chaddantakulahatthīhi hīno. Uposathakulā sabbajeṭṭhoti uposathakulato āgacchanto tattha sabbappadhāno āgacchatīti yojanā. Vuttanayenāti ‘‘mahādānaṃ datvā’’tiādinā vuttena nayena. Cakkavattīnaṃ, cakkavattiputtānañca cakkavattiṃ uddissa cintayantānaṃ āgacchati. Apanetvāti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthī na sahanti.

ঘরধেনুৰচ্ছকো ৰিযাতি ঘরে পরিচিতধেনুযা তত্থেৰ জাতসংৰদ্ধৰচ্ছকো ৰিয। সকলপথৰিন্তি সকলং জম্বুদীপসঞ্ঞিতং পথৰিং।

Gharadhenuvacchako viyāti ghare paricitadhenuyā tattheva jātasaṃvaddhavacchako viya. Sakalapathavinti sakalaṃ jambudīpasaññitaṃ pathaviṃ.

অস্সরতনৰণ্ণনা

Assaratanavaṇṇanā

২৪৭. সিন্ধৰকুলতোতি সিন্ধৰস্সাজানীযকুলতো।

247.Sindhavakulatoti sindhavassājānīyakulato.

মণিরতনৰণ্ণনা

Maṇiratanavaṇṇanā

২৪৮. সকটনাভিসমপরিণাহন্তি পরিণাহতো মহাসকটস্স নাভিযা সমপ্পমাণং। উভোসু অন্তেসূতি হেট্ঠা, উপরি চাতি দ্ৰীসু অন্তেসু। কণ্ণিকপরিযন্ততোতি দ্ৰিন্নং কঞ্চনপদুমানং কণ্ণিকায পরিযন্ততো। মুত্তাজালকে ঠপেত্ৰাতি সুৰিসুদ্ধে মুত্তমযে জালকে পতিট্ঠাপেত্ৰা। অরুণুগ্গমনৰেলা ৰিযাতি অরুণুগ্গমনসীসেন সূরিযউদযক্খণং উপলক্খেতি।

248.Sakaṭanābhisamapariṇāhanti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. Ubhosu antesūti heṭṭhā, upari cāti dvīsu antesu. Kaṇṇikapariyantatoti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. Muttājālake ṭhapetvāti suvisuddhe muttamaye jālake patiṭṭhāpetvā. Aruṇuggamanavelā viyāti aruṇuggamanasīsena sūriyaudayakkhaṇaṃ upalakkheti.

ইত্থিরতনৰণ্ণনা

Itthiratanavaṇṇanā

২৪৯. ‘‘ইত্থিরতনং পাতুভৰতী’’তি ৰত্ৰা কুতস্সা পাতুভাৰোতি দস্সেতুং ‘‘মদ্দরাজকুলতো’’তিআদি ৰুত্তং। মদ্দরট্ঠং কির জম্বুদীপে অভিরূপানং ইত্থীনং উপ্পত্তিট্ঠানং। তথা হি ‘‘সিঞ্চযমহারাজস্স দেৰী, ৰেস্সন্তরমহারাজস্স দেৰী, ভদ্দকাপিলানী’’তি এৰমাদি ইত্থিরতনং মদ্দরট্ঠে এৰ উপ্পন্নং। পুঞ্ঞানুভাৰেনাতি চক্কৰত্তিরঞ্ঞো পুঞ্ঞতেজেন।

249. ‘‘Itthiratanaṃ pātubhavatī’’ti vatvā kutassā pātubhāvoti dassetuṃ ‘‘maddarājakulato’’tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira jambudīpe abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tathā hi ‘‘siñcayamahārājassa devī, vessantaramahārājassa devī, bhaddakāpilānī’’ti evamādi itthiratanaṃ maddaraṭṭhe eva uppannaṃ. Puññānubhāvenāti cakkavattirañño puññatejena.

সণ্ঠানপারিপূরিযাতি হত্থপাদাদিসরীরাৰযৰানং সুসণ্ঠিতায। অৰযৰপারিপূরিযা হি সমুদাযপারিপূরিসিদ্ধি । রূপন্তি সরীরং ‘‘রূপং ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.৩০৬) ৰিয। দস্সনীযাতি সুরূপভাৰেন পস্সিতব্বযুত্তা। তেনাহ ‘‘দিস্সমানাৰা’’তিআদি। সোমনস্সৰসেন চিত্তং পসাদেতি যোনিসো চিন্তেন্তানং কম্মফলসদ্ধায ৰসেন। পসাদাৰহত্তাতি কারণৰচনেন যথা পাসাদিকতায ৰণ্ণপোক্খরতাসিদ্ধি ৰুত্তা, এৰং দস্সনীযতায পাসাদিকতাসিদ্ধি, অভিরূপতায চ দস্সনীযতাসিদ্ধি ৰত্তব্বাতি নযং দস্সেতি। পটিলোমতো ৰা ৰণ্ণপোক্খরতায পাসাদিকতাসিদ্ধি, পাসাদিকতায দস্সনীযতাসিদ্ধি, দস্সনীযতায অভিরূপতাসিদ্ধি যোজেতব্বা। এৰং সরীরসম্পত্তিৰসেন অভিরূপতাদিকে দস্সেত্ৰা ইদানি সরীরে দোসাভাৰৰসেনপি তে দস্সেতুং ‘‘অভিরূপা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ যথা পমাণযুত্তা, এৰং আরোহপরিণাহযোগতো চ পাসাদিকা নাতিদীঘতাদযো, এৰং মনুস্সানং দিব্বরূপতাসম্পত্তিপীতি ‘‘অপ্পত্তা দিব্বৰণ্ণ’’ন্তি ৰুত্তং।

Saṇṭhānapāripūriyāti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi . Rūpanti sarīraṃ ‘‘rūpaṃ tveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya. Dassanīyāti surūpabhāvena passitabbayuttā. Tenāha ‘‘dissamānāvā’’tiādi. Somanassavasena cittaṃ pasādeti yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. Pasādāvahattāti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ ‘‘abhirūpā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo, evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti vuttaṃ.

আরোহসম্পত্তি ৰুত্তা উব্বেধেন পাসাদিকভাৰতো। পরিণাহসম্পত্তি ৰুত্তা কিসথূলদোসাভাৰতো। ৰণ্ণসম্পত্তি ৰুত্তা ৰিৰণ্ণতাভাৰতো। কাযৰিপত্তিযাতি সরীরদোসস্স। সতৰারৰিহতস্সাতি সত্তক্খত্তুং ৰিহতস্স, ‘‘সতৰারৰিহতস্সা’’তি চ ইদং কপ্পাসপিচুৰসেন ৰুত্তং, তূলপিচুনো পন ৰিহননমেৰ নত্থি। কুঙ্কুমতগরতুরুক্খযৰনপুপ্ফানি চতুজ্জাতি। ‘‘তমালতগরতুরুক্খযৰনপুপ্ফানী’’তি অপরে।

Ārohasampatti vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. Pariṇāhasampatti vuttā kisathūladosābhāvato. Vaṇṇasampatti vuttā vivaṇṇatābhāvato. Kāyavipattiyāti sarīradosassa. Satavāravihatassāti sattakkhattuṃ vihatassa, ‘‘satavāravihatassā’’ti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni catujjāti. ‘‘Tamālatagaraturukkhayavanapupphānī’’ti apare.

অগ্গিদড্ঢা ৰিযাতি আসনগতেন অগ্গিনা দড্ঢা ৰিয। পঠমমেৰাতি রাজানং দিস্ৰাপি কিচ্চন্তরপ্পসুতা অহুত্ৰা কিচ্চন্তরতো পঠমমেৰ, দস্সনসমকালং এৰাতি অত্থো। রঞ্ঞো নিসজ্জায পচ্ছা নিপাতনং নিসীদনং সীলং এতিস্সাতি পচ্ছানিপাতিনী। তং তং অত্তনা রঞ্ঞো কাতব্বকিচ্চং ‘‘কিং করোমী’’তি পুচ্ছিতব্বতায কিং করণং পটিসাৰেতীতি কিংকারপটিস্সাৰিনী।

Aggidaḍḍhā viyāti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. Paṭhamamevāti rājānaṃ disvāpi kiccantarappasutā ahutvā kiccantarato paṭhamameva, dassanasamakālaṃ evāti attho. Rañño nisajjāya pacchā nipātanaṃ nisīdanaṃ sīlaṃ etissāti pacchānipātinī. Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ ‘‘kiṃ karomī’’ti pucchitabbatāya kiṃ karaṇaṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī.

মাতুগামো নাম যেভুয্যেন সঠজাতিকো, ইত্থিরতনস্স পন তং নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘স্ৰাস্সা’’তিআদি ৰুত্তং।

Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ ‘‘svāssā’’tiādi vuttaṃ.

গুণাতি রূপগুণা চেৰ আচারগুণা চ। পুরিমকম্মানুভাৰেনাতি কতস্স পুরিমকম্মস্সানুভাৰেন ইত্থিরতনস্স তব্ভাৰসংৰত্তনিযস্স পুরিমকম্মস্স আনুভাৰেন। চক্কৰত্তিনোপি পরিৰারসম্পত্তিসংৰত্তনিযং পুঞ্ঞকম্মং তাদিসস্স ফলৰিসেসস্স উপনিস্সযো হোতিযেৰ। তেনাহ ‘‘চক্কৰত্তিনো পুঞ্ঞং উপনিস্সাযা’’তি, এতেন সেসেসুপি সৰিঞ্ঞাণকরতনেসু অত্তনো কম্মৰসেন নিব্বত্তেসুপি তেসং তেসং ৰিসেসানং তদুপনিস্সযতা ৰিভাৰিতা এৰাতি দট্ঠব্বা। পুব্বে একদেসৰসেন লব্ভমানা পারিপূরী রঞ্ঞো চক্কৰত্তিভাৰূপগমনতো পট্ঠায সব্বাকারপরিপূরা জাতা।

Guṇāti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. Purimakammānubhāvenāti katassa purimakammassānubhāvena itthiratanassa tabbhāvasaṃvattaniyassa purimakammassa ānubhāvena. Cakkavattinopi parivārasampattisaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha ‘‘cakkavattinopuññaṃ upanissāyā’’ti, etena sesesupi saviññāṇakaratanesu attano kammavasena nibbattesupi tesaṃ tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbā. Pubbe ekadesavasena labbhamānā pāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā.

গহপতিরতনৰণ্ণনা

Gahapatiratanavaṇṇanā

২৫০. পকতিযা ৰাতি সভাৰেনেৰ চক্করতনপাতুভাৰতো পুব্বেপি। যাদিসং রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পুঞ্ঞবলং নিস্সায যথাৰুত্তা চক্করতনানুভাৰনিব্বত্তি, তাদিসং এতস্স পুঞ্ঞবলং নিস্সায গহপতিরতনস্স কম্মৰিপাকজং দিব্বচক্খুং নিব্বত্তেতীতি আহ ‘‘চক্করতনানুভাৰসহিত’’ন্তি। কারণস্স হি একসন্ততিপতিততায, ফলস্স চ সমানকালিকতায তথাৰচনং।

250.Pakatiyā vāti sabhāveneva cakkaratanapātubhāvato pubbepi. Yādisaṃ rañño cakkavattissa puññabalaṃ nissāya yathāvuttā cakkaratanānubhāvanibbatti, tādisaṃ etassa puññabalaṃ nissāya gahapatiratanassa kammavipākajaṃ dibbacakkhuṃ nibbattetīti āha ‘‘cakkaratanānubhāvasahita’’nti. Kāraṇassa hi ekasantatipatitatāya, phalassa ca samānakālikatāya tathāvacanaṃ.

পরিণাযকরতনৰণ্ণনা

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

২৫১. ‘‘অযং ধম্মো, অযং অধম্মো’’তিআদিনা কম্মস্সকতাৰবোধনসঙ্খাতস্স পণ্ডিতভাৰস্স অত্থিতায পণ্ডিতো। বাহুসচ্চব্যত্তিযা ব্যত্তো। সভাৰসিদ্ধায মেধাসঙ্খাতায পকতিপঞ্ঞায অত্থিতায মেধাৰী। অত্তনো যাথাৰবুদ্ধমত্থং পরেসং ৰিভাৰেতুং পকাসেতুং সমত্থতায ৰিভাৰী। ৰৰত্থপেতুন্তি নিচ্ছিতুং।

251. ‘‘Ayaṃ dhammo, ayaṃ adhammo’’tiādinā kammassakatāvabodhanasaṅkhātassa paṇḍitabhāvassa atthitāya paṇḍito. Bāhusaccabyattiyā byatto. Sabhāvasiddhāya medhāsaṅkhātāya pakatipaññāya atthitāya medhāvī. Attano yāthāvabuddhamatthaṃ paresaṃ vibhāvetuṃ pakāsetuṃ samatthatāya vibhāvī. Vavatthapetunti nicchituṃ.

চতুইদ্ধিসমন্নাগতৰণ্ণনা

Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā

২৫২. ৰিপচ্চনং ৰিপাকো, ৰিপাকো এৰ ৰেপাকো যথা ‘‘ৰিকতমেৰ ৰেকত’’ন্তি। সমং নাতিসীতনাচ্চুণ্হতায অৰিসমং ভুত্তস্স ৰেপাকো এতিস্সা অত্থীতি সমৰেপাকিনী, তায সমৰেপাকিনিযা।

252. Vipaccanaṃ vipāko, vipāko eva vepāko yathā ‘‘vikatameva vekata’’nti. Samaṃ nātisītanāccuṇhatāya avisamaṃ bhuttassa vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya samavepākiniyā.

ধম্মপাসাদপোক্খরণিৰণ্ণনা

Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā

২৫৩. জনরাসিং কারেত্ৰা তেন জনরাসিনা খণিত্ৰা ন মাপেসি। কিঞ্চরহীতি আহ ‘‘রঞ্ঞো পনা’’তিআদি। তত্থ কারণং পরতো আগমিস্সতি। একায ৰেদিকায পরিক্খিত্তা পোক্খরণিযো । পরিৰেণপরিচ্ছেদপরিযন্তেতি এত্থ পরিৰেণং নাম সমন্ততো ৰিৰটঙ্গণভূতং পোক্খরণিযা তীরং, তস্স পরিচ্ছেদভূতে পরিযন্তে একায ৰেদিকায পরিক্খিত্তা পোক্খরণিযো। এতদহোসীতি এতং ‘‘যংনূনাহং ইমাসু পোক্খরণীসূ’’তিআদিকং অহোসীতি। সব্বোতুকন্তি সব্বেসু উতূসু পুপ্ফনকং। নানাৰণ্ণউপ্পলবীজাদীনীতি রত্তনীলাদিনানাৰণ্ণপুপ্ফেন পুপ্ফনকউপ্পলবীজাদীনি। জলজথলজমালন্তি জলজথলজপুপ্ফমালং।

253.Janarāsiṃ kāretvā tena janarāsinā khaṇitvā na māpesi. Kiñcarahīti āha ‘‘rañño panā’’tiādi. Tattha kāraṇaṃ parato āgamissati. Ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo . Pariveṇaparicchedapariyanteti ettha pariveṇaṃ nāma samantato vivaṭaṅgaṇabhūtaṃ pokkharaṇiyā tīraṃ, tassa paricchedabhūte pariyante ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo. Etadahosīti etaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsū’’tiādikaṃ ahosīti. Sabbotukanti sabbesu utūsu pupphanakaṃ. Nānāvaṇṇauppalabījādīnīti rattanīlādinānāvaṇṇapupphena pupphanakauppalabījādīni. Jalajathalajamālanti jalajathalajapupphamālaṃ.

২৫৪. পরিচারৰসেনাতি তঙ্খণিকপরিচারৰসেন, ইদঞ্চ পঠমং পট্ঠপিতনিযামেনেৰ ৰুত্তং, পচ্ছা পন যানসযনাদীনি ৰিয ইত্থিযোপি অত্থিকানং পরিচ্চত্তা এৰ। তেনাহ ‘‘ইত্থীহিপী’’তিআদি। পরিচ্চাগৰসেনাতি নিরপেক্খপরিচ্চাগৰসেন। দীযতীতি দানং, দেয্যৰত্থু। তং অগ্গীযতি নিস্সজ্জীযতি এত্থাতি দানগ্গং, পরিৰেসনট্ঠানং। তাদিসানি অত্থীতি যাদিসানি রঞ্ঞো দানগ্গে খোমসুখুমাদীনি ৰত্থানি, তাদিসানি যেসং অত্তনো সন্তকানি সন্তি। ওহাযাতি পহায তত্থেৰ ঠপেত্ৰা। অত্থো অত্থি যেসং তেতি অত্থিকা। এৰং অনত্থিকাপি দট্ঠব্বা।

254.Paricāravasenāti taṅkhaṇikaparicāravasena, idañca paṭhamaṃ paṭṭhapitaniyāmeneva vuttaṃ, pacchā pana yānasayanādīni viya itthiyopi atthikānaṃ pariccattā eva. Tenāha ‘‘itthīhipī’’tiādi. Pariccāgavasenāti nirapekkhapariccāgavasena. Dīyatīti dānaṃ, deyyavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Tādisāni atthīti yādisāni rañño dānagge khomasukhumādīni vatthāni, tādisāni yesaṃ attano santakāni santi. Ohāyāti pahāya tattheva ṭhapetvā. Attho atthi yesaṃ teti atthikā. Evaṃ anatthikāpi daṭṭhabbā.

২৫৫. কলহসদ্দোপীতি পি-সদ্দেন দানাধিপ্পাযেন গেহতো নীহতং পুন গেহং পৰেসেতুং ন যুত্তন্তি ইমমত্থং সমুচ্চেতি। তেনাহ ‘‘ন খো এতং অম্হাকং পতিরূপ’’ন্তিআদি (দী॰ নি॰ ২.২৫৫)।

255.Kalahasaddopīti pi-saddena dānādhippāyena gehato nīhataṃ puna gehaṃ pavesetuṃ na yuttanti imamatthaṃ samucceti. Tenāha ‘‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.255).

২৫৭. উণ্হীসমত্থকেতি সিখাপরিযন্তমত্থকে। পরিচ্ছেদমত্থকেতি পাসাদঙ্গণপরিচ্ছেদস্স মত্থকে।

257.Uṇhīsamatthaketi sikhāpariyantamatthake. Paricchedamatthaketi pāsādaṅgaṇaparicchedassa matthake.

২৫৮. হরতীতি অতিৰিয পভস্সরভাৰেন চক্খূনি পটিহরন্তং দুদ্দিক্খতায দিট্ঠিযো হরতি অপনেন্তং ৰিয হোতি। তং পন হরণং নেসং পরিপ্ফন্দনেনাতি আহ ‘‘ফন্দাপেতী’’তি।

258.Haratīti ativiya pabhassarabhāvena cakkhūni paṭiharantaṃ duddikkhatāya diṭṭhiyo harati apanentaṃ viya hoti. Taṃ pana haraṇaṃ nesaṃ paripphandanenāti āha ‘‘phandāpetī’’ti.

পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ঝানসম্পত্তিৰণ্ণনা

Jhānasampattivaṇṇanā

২৬০. মহতিযা ইদ্ধিযাতি মহন্তেন ইচ্ছিতত্থসমিজ্ঝনেন। তেসংযেৰ ইচ্ছিতিচ্ছিতত্থানং। ‘‘অনুভৰিতব্বান’’ন্তি ইমিনা আনুভাৰ-সদ্দস্স কম্মসাধনতং দস্সেতি। পুব্বে সম্পন্নং কত্ৰা দেয্যধম্মপরিচ্চাগস্স কতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘সম্পত্তিপরিচ্চাগস্সা’’তি আহ। অত্তানং দমেতি এতেনাতি দমো।

260.Mahatiyā iddhiyāti mahantena icchitatthasamijjhanena. Tesaṃyeva icchiticchitatthānaṃ. ‘‘Anubhavitabbāna’’nti iminā ānubhāva-saddassa kammasādhanataṃ dasseti. Pubbe sampannaṃ katvā deyyadhammapariccāgassa katabhāvaṃ dassento ‘‘sampattipariccāgassā’’ti āha. Attānaṃ dameti etenāti damo.

বোধিসত্তপুব্বযোগৰণ্ণনা

Bodhisattapubbayogavaṇṇanā

অস্সাতি মহাসুদস্সনরঞ্ঞো। একো থেরোতি অপ্পঞ্ঞাতো নামগোত্ততো অঞ্ঞতরো পুথুজ্জনো থেরো। থেরং দিস্ৰাতি অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং দিস্ৰা। কট্ঠত্থরণন্তি কট্ঠমযং অত্থরণং, দারুফলকন্তি অত্থো।

Assāti mahāsudassanarañño. Eko theroti appaññāto nāmagottato aññataro puthujjano thero. Theraṃ disvāti aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā. Kaṭṭhattharaṇanti kaṭṭhamayaṃ attharaṇaṃ, dāruphalakanti attho.

পরিভোগভাজনন্তি পানীযপরিভোজনীযাদিপরিভোগযোগ্যং ভাজনং। আরকণ্টকন্তি সূচিৰিজ্ঝনককণ্টকং। পিপ্ফলিকন্তি খুদ্দকসত্থকং। উদকতুম্বকন্তি কুণ্ডিকং।

Paribhogabhājananti pānīyaparibhojanīyādiparibhogayogyaṃ bhājanaṃ. Ārakaṇṭakanti sūcivijjhanakakaṇṭakaṃ. Pipphalikanti khuddakasatthakaṃ. Udakatumbakanti kuṇḍikaṃ.

কূটাগারদ্ৰারেযেৰ নিৰত্তেসীতি কূটাগারং পৰিট্ঠকালতো পট্ঠায তেসং মিচ্ছাৰিতক্কানং পৰত্তিযা ওকাসং নাদাসি।

Kūṭāgāradvāreyeva nivattesīti kūṭāgāraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya tesaṃ micchāvitakkānaṃ pavattiyā okāsaṃ nādāsi.

২৬১. কসিণমেৰ পঞ্ঞাযতি মহাপুরিসস্স তত্থ তত্থ কতাধিকারত্তা, তেসঞ্চ পদেসানং সুপরিকম্মকতকসিণসদিসত্তা।

261.Kasiṇameva paññāyati mahāpurisassa tattha tattha katādhikārattā, tesañca padesānaṃ suparikammakatakasiṇasadisattā.

২৬২. চত্তারি ঝানানীতি চত্তারি কসিণজ্ঝানানি। কসিণজ্ঝানপ্পমঞ্ঞানংযেৰ ৰচনং তাসং তদা আদরগারৰৰসেন নিব্বত্তিতত্তা। মহাবোধিসত্তানঞ্হি অরূপজ্ঝানেসু আদরো নত্থি, অভিঞ্ঞাপদট্ঠানতং পন সন্ধায তানিপি নিব্বত্তেন্তি, তস্মা মহাসত্তো তাপসপরিব্বাজককালে যত্তকে লোকিযগুণে নিব্বত্তেতি, তে সব্বেপি তদা নিব্বত্তেসিযেৰ। তেনাহ ‘‘মহাপুরিসো পনা’’তিআদি।

262.Cattāri jhānānīti cattāri kasiṇajjhānāni. Kasiṇajjhānappamaññānaṃyeva vacanaṃ tāsaṃ tadā ādaragāravavasena nibbattitattā. Mahābodhisattānañhi arūpajjhānesu ādaro natthi, abhiññāpadaṭṭhānataṃ pana sandhāya tānipi nibbattenti, tasmā mahāsatto tāpasaparibbājakakāle yattake lokiyaguṇe nibbatteti, te sabbepi tadā nibbattesiyeva. Tenāha ‘‘mahāpuriso panā’’tiādi.

চতুরাসীতিনগরসহস্সাদিৰণ্ণনা

Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā

২৬৩. অভিহরিতব্বভত্তন্তি উপনেতব্বভত্তং।

263.Abhiharitabbabhattanti upanetabbabhattaṃ.

২৬৪. নিবদ্ধৰত্তন্তি পুব্বে উপনিবদ্ধং পাকৰত্তং।

264.Nibaddhavattanti pubbe upanibaddhaṃ pākavattaṃ.

সুভদ্দাদেৰিউপসঙ্কমনৰণ্ণনা

Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā

২৬৫. আৰট্টেত্ৰাতি অতিৰিসিত্ৰা। যং যং রঞ্ঞো ইচ্ছিতং দানূপকরণঞ্চেৰ ভোগূপকরণঞ্চ, তস্স তস্স তথেৰ সমিদ্ধভাৰং ৰিত্থৰতি।

265.Āvaṭṭetvāti ativisitvā. Yaṃ yaṃ rañño icchitaṃ dānūpakaraṇañceva bhogūpakaraṇañca, tassa tassa tatheva samiddhabhāvaṃ vitthavati.

২৬৬. সচে পন রাজা জীৰিতে ছন্দং জনেয্য, ইতো পরম্পি চিরং কালং তিট্ঠেয্য মহিদ্ধিকো মহানুভাৰোতি এৰং মহজ্ঝাসযা দেৰী ভোগেসু, জীৰিতে চ রাজানং সাপেক্খং কাতুং ৰাযমি। তেন ৰুত্তং ‘‘মা হেৰ খো রাজা’’তিআদি। তেনেৰাহ ‘‘তস্স কালঙ্কিরিযং অনিচ্ছমানা’’তিআদি। ছন্দং জনেহীতি এত্থ ছন্দ-সদ্দো তণ্হাপরিযাযোতি আহ ‘‘পেমং উপ্পাদেহী’’তি। অপেক্খতি আরম্মণং এতায ন ৰিস্সজ্জেতীতি অপেক্খা, তণ্হা।

266. Sace pana rājā jīvite chandaṃ janeyya, ito parampi ciraṃ kālaṃ tiṭṭheyya mahiddhiko mahānubhāvoti evaṃ mahajjhāsayā devī bhogesu, jīvite ca rājānaṃ sāpekkhaṃ kātuṃ vāyami. Tena vuttaṃ ‘‘mā heva kho rājā’’tiādi. Tenevāha ‘‘tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā’’tiādi. Chandaṃ janehīti ettha chanda-saddo taṇhāpariyāyoti āha ‘‘pemaṃ uppādehī’’ti. Apekkhati ārammaṇaṃ etāya na vissajjetīti apekkhā, taṇhā.

২৬৭. গরহিতাতি এত্থ কেহি গরহিতা, কস্মা চ গরহিতাতি অন্তোলীনং চোদনং ৰিস্সজ্জেন্তো ‘‘বুদ্ধেহী’’তিআদিমাহ, তেন ৰিঞ্ঞুগরহিতত্তা, দুগ্গতিসংৰত্তনিযতো চ সাপেক্খকালকিরিযা পরিৰজ্জেতব্বাতি দস্সেতি।

267.Garahitāti ettha kehi garahitā, kasmā ca garahitāti antolīnaṃ codanaṃ vissajjento ‘‘buddhehī’’tiādimāha, tena viññugarahitattā, duggatisaṃvattaniyato ca sāpekkhakālakiriyā parivajjetabbāti dasseti.

২৬৮. একমন্তং গন্ত্ৰাতি রঞ্ঞো চক্খুপথং ৰিজহিত্ৰা।

268.Ekamantaṃ gantvāti rañño cakkhupathaṃ vijahitvā.

ব্রহ্মলোকূপগমনৰণ্ণনা

Brahmalokūpagamanavaṇṇanā

২৬৯. সোণস্সাতি কোল়িৰীসস্স সোণস্স। একা ভত্তপাতীতি একং ভত্তৰড্ঢিতকং। তাদিসং ভত্তন্তি তথারূপং গরুং মধুরং সিনিদ্ধং ভত্তং। ভুত্তানন্তি ভুত্তৰন্তানং।

269.Soṇassāti koḷivīsassa soṇassa. Ekā bhattapātīti ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ. Tādisaṃ bhattanti tathārūpaṃ garuṃ madhuraṃ siniddhaṃ bhattaṃ. Bhuttānanti bhuttavantānaṃ.

২৭১. দাসমনুস্সাতি দাসা চেৰ আযুত্তকমনুস্সা চ।

271.Dāsamanussāti dāsā ceva āyuttakamanussā ca.

ইদানি যথাৰুত্তায রঞ্ঞো মহাসুদস্সনস্স ভোগসম্পত্তিযা কম্মসরিক্খতং উদ্ধরন্তো ‘‘এতানি পনা’’তিআদিমাহ, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।

Idāni yathāvuttāya rañño mahāsudassanassa bhogasampattiyā kammasarikkhataṃ uddharanto ‘‘etāni panā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

২৭২. আদিতো পট্ঠাযাতি সমুদাগমনতো পট্ঠায। যত্থ তং পুঞ্ঞং আযূহিতং, যতো সা সম্পত্তি নিব্বত্তা, ততো ততিযত্তভাৰতো পভুতি। মহাসুদস্সনস্স জাতকদেসনা হি তদা সমুদাগমনতো পট্ঠায ভগৰতা দেসিতাতি। পংস্ৰাগারকীল়ং ৰিযাতি যথা নাম দারকা পংসূহি ৰাপিগেহভোজনাদীনি দস্সেন্তা যথারুচি কীল়িত্ৰা গমনকালে সব্বং তং ৰিধংসেন্তা গচ্ছন্তি, এৰমেৰ ভগৰা মহাসুদস্সনকালে অত্তনা অনুভূতং দিব্বসম্পত্তিসদিসং অচিন্তেয্যানুভাৰসম্পত্তিং ৰিত্থারতো দস্সেত্ৰা পুন অত্তনো দেসনং আদীনৰনিস্সরণদস্সনৰসেন ৰিৰট্টাভিমুখং ৰিপরিৰত্তেন্তো ‘‘সব্বা সা সম্পত্তি অনিচ্চতায ৰিপরিণতা ৰিধংসিতা’’তি দস্সেন্তো ‘‘পস্সানন্দা’’তিআদিমাহ। ৰিপরিণতাতি ৰিপরিণামং সভাৰৰিগমং গতা। তেনাহ ‘‘পকতিৰিজহনেনা’’তিআদি। পকতীতি সভাৰধম্মানং উদযৰযপরিচ্ছিন্নো কক্খল়ফুসনাদিসভাৰো, সো ভঙ্গক্খণতো পট্ঠায জহিতো, পরিচ্চজন্তো সব্বসো নত্থেৰ। তেনাহ ‘‘নিব্বুতপদীপো ৰিয অপঞ্ঞত্তিকভাৰং গতা’’তি।

272.Āditopaṭṭhāyāti samudāgamanato paṭṭhāya. Yattha taṃ puññaṃ āyūhitaṃ, yato sā sampatti nibbattā, tato tatiyattabhāvato pabhuti. Mahāsudassanassa jātakadesanā hi tadā samudāgamanato paṭṭhāya bhagavatā desitāti. Paṃsvāgārakīḷaṃ viyāti yathā nāma dārakā paṃsūhi vāpigehabhojanādīni dassentā yathāruci kīḷitvā gamanakāle sabbaṃ taṃ vidhaṃsentā gacchanti, evameva bhagavā mahāsudassanakāle attanā anubhūtaṃ dibbasampattisadisaṃ acinteyyānubhāvasampattiṃ vitthārato dassetvā puna attano desanaṃ ādīnavanissaraṇadassanavasena vivaṭṭābhimukhaṃ viparivattento ‘‘sabbā sā sampatti aniccatāya vipariṇatā vidhaṃsitā’’ti dassento ‘‘passānandā’’tiādimāha. Vipariṇatāti vipariṇāmaṃ sabhāvavigamaṃ gatā. Tenāha ‘‘pakativijahanenā’’tiādi. Pakatīti sabhāvadhammānaṃ udayavayaparicchinno kakkhaḷaphusanādisabhāvo, so bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya jahito, pariccajanto sabbaso nattheva. Tenāha ‘‘nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā’’ti.

এত্তাৰতাতি আদিতো পট্ঠায পৰত্তেন এত্তকেন দেসনামগ্গেন। অনেকানি ৰস্সকোটিসতসহস্সানিযেৰ উব্বেধো এতিস্সাতি অনেকৰস্সকোটিসতসহস্সুব্বেধা। অনিচ্চলক্খণং আদাযাতি তং সম্পত্তিগতং অনিচ্চলক্খণং দেসনায গহেত্ৰা ৰিভাৰেত্ৰা। যথা নিস্সেণিমুচ্চনে তাদিসং সতহত্থুব্বেধং রুক্খং পকতিপুরিসেন আরোহিতুং ন সক্কা, এৰং অনিচ্চতাৰিভাৰনেন তস্সা সম্পত্তিযা অপেক্খানিস্সেণিমুচ্চনে কেনচি আরোহিতুং ন সক্কাতি আহ ‘‘অনিচ্চলক্খণং আদায নিস্সেণিং মুঞ্চন্তো ৰিযা’’তি। তেনেৰাতি যথাৰুত্তকারণেনেৰ, আদিতো সাতিসযং কামেসু অস্সাদং দস্সেত্ৰাপি উপরি নেসং ‘‘পস্সানন্দা’’তিআদিনা আদীনৰং, ওকারং, সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসঞ্চ ৰিভাৰেত্ৰা দেসনায নিট্ঠাপিতত্তা। পুব্বেতি অতীতকালে। ৰসভরাজাতি ৰসভনামকো সীহল়মহারাজা।

Ettāvatāti ādito paṭṭhāya pavattena ettakena desanāmaggena. Anekāni vassakoṭisatasahassāniyeva ubbedho etissāti anekavassakoṭisatasahassubbedhā. Aniccalakkhaṇaṃ ādāyāti taṃ sampattigataṃ aniccalakkhaṇaṃ desanāya gahetvā vibhāvetvā. Yathā nisseṇimuccane tādisaṃ satahatthubbedhaṃ rukkhaṃ pakatipurisena ārohituṃ na sakkā, evaṃ aniccatāvibhāvanena tassā sampattiyā apekkhānisseṇimuccane kenaci ārohituṃ na sakkāti āha ‘‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viyā’’ti. Tenevāti yathāvuttakāraṇeneva, ādito sātisayaṃ kāmesu assādaṃ dassetvāpi upari nesaṃ ‘‘passānandā’’tiādinā ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca vibhāvetvā desanāya niṭṭhāpitattā. Pubbeti atītakāle. Vasabharājāti vasabhanāmako sīhaḷamahārājā.

উদকপুপ্ফুল়াদযোতি আদি-সদ্দেন তিণগ্গে উস্সাৰবিন্দুআদিকে সঙ্গণ্হাতি।

Udakapupphuḷādayoti ādi-saddena tiṇagge ussāvabinduādike saṅgaṇhāti.

মহাসুদস্সনস্স পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতনো, তেন মহাসুদস্সনমহারাজা ঝানাভিঞ্ঞাসমাপত্তিযো নিব্বত্তেসি, তদগ্গেন পরিসুদ্ধে চ সমণভাৰে পতিট্ঠিতো, যতো ৰিধুয এৰ কামৰিতক্কাদিসমণভাৰসংকিলেসং সুঞ্ঞাগারং পাৰিসি, এৰংভূতস্সাপি তস্স কালং কিরিযতো সত্তমে দিৰসে সব্বা চক্কৰত্তিসম্পত্তি অন্তরহিতা, ন ততো পরং, অহো অচ্ছরিযমনুস্সো অনঞ্ঞসাধারণগুণৰিসেসোতি ইমং ৰিসেসং দস্সেতি।

Mahāsudassanassa panāti pana-saddo visesatthajotano, tena mahāsudassanamahārājā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattesi, tadaggena parisuddhe ca samaṇabhāve patiṭṭhito, yato vidhuya eva kāmavitakkādisamaṇabhāvasaṃkilesaṃ suññāgāraṃ pāvisi, evaṃbhūtassāpi tassa kālaṃ kiriyato sattame divase sabbā cakkavattisampatti antarahitā, na tato paraṃ, aho acchariyamanusso anaññasādhāraṇaguṇavisesoti imaṃ visesaṃ dasseti.

অনারুল়্হন্তি ‘‘রাজা কির পুব্বে গহপতিকুলে নিব্বত্তী’’তিআদিনা, (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.২৬০) ‘‘পুন থেরং আমন্তেসী’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.২৭২) চ ৰুত্তমত্থং সন্ধাযাহ। সো হি ইমস্মিং সুত্তে সঙ্গীতিং অনারুল়্হো, অঞ্ঞত্থ পন আগতো ইমিস্সা দেসনায পিট্ঠিৰত্তকভাৰেন। যং পনেত্থ অত্থতো ন ৰিভত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যং এৰাতি।

Anāruḷhanti ‘‘rājā kira pubbe gahapatikule nibbattī’’tiādinā, (dī. ni. aṭṭha. 2.260) ‘‘puna theraṃ āmantesī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 2.272) ca vuttamatthaṃ sandhāyāha. So hi imasmiṃ sutte saṅgītiṃ anāruḷho, aññattha pana āgato imissā desanāya piṭṭhivattakabhāvena. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyaṃ evāti.

মহাসুদস্সনসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।

Mahāsudassanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৪. মহাসুদস্সনসুত্তং • 4. Mahāsudassanasuttaṃ

অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৪. মহাসুদস্সনসুত্তৰণ্ণনা • 4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact