| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) |
৫. জনৰসভসুত্তৰণ্ণনা
5. Janavasabhasuttavaṇṇanā
নাতিকিযাদিব্যাকরণৰণ্ণনা
Nātikiyādibyākaraṇavaṇṇanā
২৭৩-২৭৫. ‘‘পরিতো’’তি পদং যথা সমন্তত্থৰাচকো, এৰং সমীপত্থৰাচকোপি হোতীতি সমন্তা সামন্তাতি অত্থো ৰুত্তো। আমেডিতেন পন সমন্তত্থো জোতিতো। যস্স পন সামন্তা জনপদেসু ‘‘নাতিকে ৰিহরতী’’তি ৰুত্তত্তা নাতিকস্সাতি ৰিঞ্ঞাতো যমত্থো। যস্স পরিতো জনপদেসু ব্যাকরোতি, তত্থ পরিচারকারকানং ব্যাকরণং অৰুত্তসিদ্ধং, নিদস্সনৰসেন ৰা তস্স ৰক্খমানত্তা ‘‘পরিতো পরিতো জনপদেসু’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং। পরিচারকেতি উপাসকে। তেনাহ ‘‘বুদ্ধধম্মসঙ্ঘানং পরিচারকে’’তি। উপপত্তীসূতি নিব্বত্তীসু। ঞাণগতিপুঞ্ঞানং উপপত্তীসূতি এত্থ ঞাণগতূপপত্তি নাম তস্স তস্স মগ্গঞাণগমনস্স নিব্বত্তি। যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং পরিক্খযা’’তিআদি। পুঞ্ঞূপপত্তি নাম তংতংদেৰনিকাযূপপত্তি। সব্বত্থাতি ‘‘ৰজ্জিমল্লেসূ’’তিআদিকে সব্বত্থ চতূসুপি পদেসু। পুরিমেসূতি পাল়িযং ৰুত্তে সন্ধাযাহ। দসসুযেৰাতি তেসু এৰ দসসু জনপদেসু। পরিচারকে ব্যাকরোতি ব্যকাতব্বানং বহূনং তত্থ লব্ভনতো। নাতিকে ভৰা নাতিকিযা।
273-275.‘‘Parito’’ti padaṃ yathā samantatthavācako, evaṃ samīpatthavācakopi hotīti samantā sāmantāti attho vutto. Āmeḍitena pana samantattho jotito. Yassa pana sāmantā janapadesu ‘‘nātike viharatī’’ti vuttattā nātikassāti viññāto yamattho. Yassa parito janapadesu byākaroti, tattha paricārakārakānaṃ byākaraṇaṃ avuttasiddhaṃ, nidassanavasena vā tassa vakkhamānattā ‘‘parito parito janapadesu’’ icceva vuttaṃ. Paricāraketi upāsake. Tenāha ‘‘buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake’’ti. Upapattīsūti nibbattīsu. Ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsūti ettha ñāṇagatūpapatti nāma tassa tassa maggañāṇagamanassa nibbatti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ parikkhayā’’tiādi. Puññūpapatti nāma taṃtaṃdevanikāyūpapatti. Sabbatthāti ‘‘vajjimallesū’’tiādike sabbattha catūsupi padesu. Purimesūti pāḷiyaṃ vutte sandhāyāha. Dasasuyevāti tesu eva dasasu janapadesu. Paricārake byākaroti byakātabbānaṃ bahūnaṃ tattha labbhanato. Nātike bhavā nātikiyā.
নিট্ঠঙ্গতাতি নিট্ঠং নিচ্ছযং উপগতা।
Niṭṭhaṅgatāti niṭṭhaṃ nicchayaṃ upagatā.
আনন্দপরিকথাৰণ্ণনা
Ānandaparikathāvaṇṇanā
২৭৬. যস্মা সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তি নাম ধম্মসুধম্মতায, ধম্মসুধম্মতা চ বুদ্ধসুবুদ্ধতায, তস্মা ‘‘অহো ধম্মো, অহো সঙ্ঘো’’তি ধম্মসঙ্ঘগুণকিত্তনাপি অত্থতো বুদ্ধগুণকিত্তনা এৰ হোতীতি ‘‘ভগৰন্তং কিত্তযমানরূপা’’তি পদস্স ‘‘অহো ধম্মো’’তিআদিনাপি অত্থো ৰুত্তো।
276. Yasmā saṅghasuppaṭipatti nāma dhammasudhammatāya, dhammasudhammatā ca buddhasubuddhatāya, tasmā ‘‘aho dhammo, aho saṅgho’’ti dhammasaṅghaguṇakittanāpi atthato buddhaguṇakittanā eva hotīti ‘‘bhagavantaṃ kittayamānarūpā’’ti padassa ‘‘aho dhammo’’tiādināpi attho vutto.
২৭৮. ঞাণগতীতি ‘‘পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা’’তিআদিনা আগতং পহাতব্বপহানৰসেন পৰত্তং মগ্গঞাণগমনং। যস্মা তস্সা এৰ ঞাণগতিযা ৰসেন তস্স তস্স অরিযপুগ্গলস্স ওপপাতিকতাদিৰিসেসো, তস্মা তং তাদিসং তস্স অভিসম্পরাযং সন্ধাযাহ ‘‘ঞাণাভিসম্পরাযমেৰা’’তি।
278.Ñāṇagatīti ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’tiādinā āgataṃ pahātabbapahānavasena pavattaṃ maggañāṇagamanaṃ. Yasmā tassā eva ñāṇagatiyā vasena tassa tassa ariyapuggalassa opapātikatādiviseso, tasmā taṃ tādisaṃ tassa abhisamparāyaṃ sandhāyāha ‘‘ñāṇābhisamparāyamevā’’ti.
২৭৯. উপসন্তং পতি সম্মতি আলোকীযতীতি উপসন্তপতিসো। উপসন্তদস্সনো উপসন্তউস্সন্নো। ভাতিরিৰাতি এত্থ র-কারো পদসন্ধিকরো, ইৰ-সদ্দো ভুসত্থোতি আহ ‘‘অতিৰিয ভাতী’’তি।
279. Upasantaṃ pati sammati ālokīyatīti upasantapatiso. Upasantadassano upasantaussanno. Bhātirivāti ettha ra-kāro padasandhikaro, iva-saddo bhusatthoti āha ‘‘ativiya bhātī’’ti.
জনৰসভযক্খৰণ্ণনা
Janavasabhayakkhavaṇṇanā
২৮০. জেট্ঠকভাৰেন জনে ৰসভসদিসোতি জনৰসভোতি অস্স দেৰপুত্তস্স নামং অহোসি।
280. Jeṭṭhakabhāvena jane vasabhasadisoti janavasabhoti assa devaputtassa nāmaṃ ahosi.
ইতো দেৰলোকা চৰিত্ৰা সত্তক্খত্তুং মনুস্সলোকে রাজভূতস্স। মনুস্সলোকা চৰিত্ৰা সত্তক্খত্তুং দেৰভূতস্স। এত্থেৰাতি এতস্মিংযেৰ চাতুমহারাজিকভৰে, এত্থাপি ৰেস্সৰণস্স সহব্যতাৰসেন।
Ito devalokā cavitvā sattakkhattuṃ manussaloke rājabhūtassa. Manussalokā cavitvā sattakkhattuṃ devabhūtassa. Etthevāti etasmiṃyeva cātumahārājikabhave, etthāpi vessavaṇassa sahabyatāvasena.
২৮১. আসিসনং আসা, পত্থনা। আসাসীসেন চেত্থ কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দং ৰদতি। তেনেৰাহ ‘‘সকদাগামিমগ্গত্থাযা’’তিআদি। যদগ্গেতি এত্থ অগ্গ-সদ্দো আদিপরিযাযোতি আহ ‘‘তং দিৰসং আদিং কত্ৰা’’তি। ‘‘পুরিমং…পে॰… অৰিনিপাতো’’তি ইদং যথা তত্তকং কালং সুগতিতো সুগতূপপত্তিযেৰ অহোসি, তথা কতূপচিতকুসলকম্মত্তা। ফুস্সস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স কালতো পভুতি হি সম্ভতৰিৰট্টূপনিস্সযকুসলসম্ভারো এস দেৰপুত্তো। অনচ্ছরিযন্তি অনু অনু অচ্ছরিযং। তেনাহ ‘‘পুনপ্পুনং অচ্ছরিযমেৰা’’তি। সযংপরিসাযাতি সকায পরিসায। ভগৰতো দিট্ঠসদিসমেৰাতি আৰজ্জনসমনন্তরং যথা তে ভগৰতো চতুৰীসতিসতসহস্সমত্তা সত্তা ঞাণগতিতো দিট্ঠা, এৰং তুম্হেহি দিট্ঠসদিসমেৰ। ৰেস্সৰণস্স সম্মুখা সুতং মযাতি ৰদতি।
281. Āsisanaṃ āsā, patthanā. Āsāsīsena cettha kattukamyatākusalacchandaṃ vadati. Tenevāha ‘‘sakadāgāmimaggatthāyā’’tiādi. Yadaggeti ettha agga-saddo ādipariyāyoti āha ‘‘taṃ divasaṃ ādiṃ katvā’’ti. ‘‘Purimaṃ…pe… avinipāto’’ti idaṃ yathā tattakaṃ kālaṃ sugatito sugatūpapattiyeva ahosi, tathā katūpacitakusalakammattā. Phussassa sammāsambuddhassa kālato pabhuti hi sambhatavivaṭṭūpanissayakusalasambhāro esa devaputto. Anacchariyanti anu anu acchariyaṃ. Tenāha ‘‘punappunaṃ acchariyamevā’’ti. Sayaṃparisāyāti sakāya parisāya. Bhagavato diṭṭhasadisamevāti āvajjanasamanantaraṃ yathā te bhagavato catuvīsatisatasahassamattā sattā ñāṇagatito diṭṭhā, evaṃ tumhehi diṭṭhasadisameva. Vessavaṇassa sammukhā sutaṃ mayāti vadati.
দেৰসভাৰণ্ণনা
Devasabhāvaṇṇanā
২৮২. ৰস্সূপনাযিকসঙ্গহত্থন্তি ৰস্সূপনাযিকায আরক্খাসংৰিধানৰসেন ভিক্খূনং সঙ্গহণত্থং ‘‘ৰস্সূপগতা ভিক্খূ এৰং সুখেন সমণধম্মং করোন্তী’’তি, পৰারণসঙ্গহো পনস্স পৰারেত্ৰা সত্থু সন্তিকং গচ্ছন্তানং ভিক্খূনং অন্তরামগ্গে পরিস্সযপরিহরণত্থং। ধম্মস্সৰনত্থং দূরট্ঠানং গচ্ছন্তেসুপি এসেৰ নযো। অত্তনাপি আগন্ত্ৰা ধম্মস্সৰনত্থং সন্নিপতিযেৰ। এত্থেত্থাতি এত্থ এত্থ অয্যানং ৰসনট্ঠানে।
282.Vassūpanāyikasaṅgahatthanti vassūpanāyikāya ārakkhāsaṃvidhānavasena bhikkhūnaṃ saṅgahaṇatthaṃ ‘‘vassūpagatā bhikkhū evaṃ sukhena samaṇadhammaṃ karontī’’ti, pavāraṇasaṅgaho panassa pavāretvā satthu santikaṃ gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ antarāmagge parissayapariharaṇatthaṃ. Dhammassavanatthaṃ dūraṭṭhānaṃ gacchantesupi eseva nayo. Attanāpi āgantvā dhammassavanatthaṃ sannipatiyeva. Etthetthāti ettha ettha ayyānaṃ vasanaṭṭhāne.
তদাপীতি ‘‘পুরিমানি ভন্তে দিৰসানী’’তি ৰুত্তকালেপি। এতেনেৰ কারণেনাতি ৰস্সূপনাযিকনিমিত্তমেৰ। তেনাহ পাল়িযং ‘‘তদহুপোসথে পন্নরসে ৰস্সূপনাযিকাযা’’তিআদি। আসনেপি নিসজ্জায সুধম্মায দেৰসভায পঠমং দেৰেসু তাৰতিংসেসু নিসিন্নেসু তস্সা চতূসু দ্ৰারেসু চত্তারো মহারাজানো নিসীদন্তি, ইদং নেসং আসনে নিসজ্জায চারিত্তং হোতি।
Tadāpīti ‘‘purimāni bhante divasānī’’ti vuttakālepi. Eteneva kāraṇenāti vassūpanāyikanimittameva. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāyā’’tiādi. Āsanepi nisajjāya sudhammāya devasabhāya paṭhamaṃ devesu tāvatiṃsesu nisinnesu tassā catūsu dvāresu cattāro mahārājāno nisīdanti, idaṃ nesaṃ āsane nisajjāya cārittaṃ hoti.
যেনত্থেনাতি যেন কিচ্চেন যেন পযোজনেন। আরক্খত্থন্তি আরক্খভূতমত্থং। ৰুত্তং ৰচনং এতেসন্তি ৰুত্তৰচনা, মহারাজানো।
Yenatthenāti yena kiccena yena payojanena. Ārakkhatthanti ārakkhabhūtamatthaṃ. Vuttaṃ vacanaṃ etesanti vuttavacanā, mahārājāno.
২৮৩. অতিক্কমিত্ৰাতি অভিভৰিত্ৰা।
283.Atikkamitvāti abhibhavitvā.
সনঙ্কুমারকথাৰণ্ণনা
Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā
২৮৪. অভিসম্ভৰিতুং অধিগন্তুং অসক্কুণেয্যো অনভিসম্ভৰনীযো। তেনাহ ‘‘অপ্পত্তব্বো’’তিআদি। চক্খুযেৰ পথো রূপদস্সনস্স মগ্গো উপাযোতি চক্খুপথো, তস্মিং চক্খুপথস্মিন্তি আহ ‘‘চক্খুপসাদে’’তি, চক্খুস্স গোচরযোগ্গো ৰা চক্খুপথোতি আহ ‘‘আপাথে ৰা’’তি। নাভিভৰতীতি ন অভিভৰতি, গোচরভাৰং ন গচ্ছতীতি অত্থো। হেট্ঠা হেট্ঠাতি তাৰতিংসতো পট্ঠায হেট্ঠা হেট্ঠা, ন চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায, নাপি ব্রহ্মপারিসজ্জতো পট্ঠায। ‘‘চাতুমহারাজিকা হি তাৰতিংসানং যথা জাতিরূপানি পস্সিতুং সক্কোন্তি, তথা ব্রহ্মানো হেট্ঠিমা উপরিমান’’ন্তি কেচি, তং ন যুত্তং। ন হি হেট্ঠিমা ব্রহ্মানো উপরিমানং মূলপটিসন্ধিরূপং পস্সিতুং সক্কোন্তি, মাপিতমেৰ পস্সিতুং সক্কোন্তীতি দট্ঠব্বং।
284. Abhisambhavituṃ adhigantuṃ asakkuṇeyyo anabhisambhavanīyo. Tenāha ‘‘appattabbo’’tiādi. Cakkhuyeva patho rūpadassanassa maggo upāyoti cakkhupatho, tasmiṃ cakkhupathasminti āha ‘‘cakkhupasāde’’ti, cakkhussa gocarayoggo vā cakkhupathoti āha ‘‘āpāthe vā’’ti. Nābhibhavatīti na abhibhavati, gocarabhāvaṃ na gacchatīti attho. Heṭṭhā heṭṭhāti tāvatiṃsato paṭṭhāya heṭṭhā heṭṭhā, na cātumahārājikato paṭṭhāya, nāpi brahmapārisajjato paṭṭhāya. ‘‘Cātumahārājikā hi tāvatiṃsānaṃ yathā jātirūpāni passituṃ sakkonti, tathā brahmāno heṭṭhimā uparimāna’’nti keci, taṃ na yuttaṃ. Na hi heṭṭhimā brahmāno uparimānaṃ mūlapaṭisandhirūpaṃ passituṃ sakkonti, māpitameva passituṃ sakkontīti daṭṭhabbaṃ.
সুণন্তোৰ নিদ্দং ওক্কমীতি গতিযো উপধারেন্তো বহি ৰিসটৰিতক্কৰিচ্ছেদেন সঙ্কোচং আপন্নচিত্ততায। ময্হং অয্যকস্সাতি ভগৰন্তং সন্ধায ৰদতি।
Suṇantovaniddaṃ okkamīti gatiyo upadhārento bahi visaṭavitakkavicchedena saṅkocaṃ āpannacittatāya. Mayhaṃ ayyakassāti bhagavantaṃ sandhāya vadati.
পঞ্চ সিখা এতস্সাতি পঞ্চসিখো, পঞ্চসিখো ৰিয পঞ্চসিখোতি আহ ‘‘পঞ্চসিখগন্ধব্বসদিসো’’তি। মমাযন্তীতি পিযাযন্তি।
Pañca sikhā etassāti pañcasikho, pañcasikho viya pañcasikhoti āha ‘‘pañcasikhagandhabbasadiso’’ti. Mamāyantīti piyāyanti.
২৮৫. সুমুত্তোতি সরদোসেহি সুট্ঠু মুত্তো। যেহি পিত্তসেম্হাদীহি পলিবুদ্ধত্তা সরো অৰিস্সট্ঠো সিযা, তদভাৰতো ৰিস্সট্ঠোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপলিবুদ্ধো’’তি। ৰিঞ্ঞাপেতীতি ৰিঞ্ঞেয্যো, অন্তোগধহেতুঅত্থো কত্তুসাধনো এস ৰিঞ্ঞেয্যসদ্দোতি আহ ‘‘অত্থৰিঞ্ঞাপনো’’তি। সরস্স মধুরতা নাম মদ্দৰন্তি আহ ‘‘মধুরো মুদূ’’তি। সৰনং অরহতীতি সৰনীযো। সৰনারহতায চ আপাথসুখতাযাতি আহ ‘‘কণ্ণসুখো’’তি। বিন্দূতি পিণ্ডিতো। আকোটিতভিন্নকংসসদ্দো ৰিয অনেকাৰযৰো অহুত্ৰা নিরৰযৰো, একভাৰোতি অত্থো। তেনাহ ‘‘একগ্ঘনো’’তি, এতেনেৰস্স অৰিসারিতা সংৰণ্ণিতা দট্ঠব্বা। গম্ভীরুপ্পত্তিট্ঠানতায চস্স গম্ভীরতাতি আহ ‘‘নাভিমূলতো’’তিআদি। এৰং সমুট্ঠিতোতি জীৰ্হাদিপ্পহারমত্তসমুট্ঠিতো। অমধুরো চ হোতি উপ্পত্তিট্ঠানানং পরিলহুভাৰতো। ন চ দূরং সাৰেতি ৰীরভাৰাভাৰতো। নিন্নাদী সুৰিপুলভাৰতো সৰিসেসং নিন্নাদো, পাসংসনিন্নাদো ৰা। তেনাহ ‘‘মহামেঘ…পে॰… যুত্তো’’তি।
285.Sumuttoti saradosehi suṭṭhu mutto. Yehi pittasemhādīhi palibuddhattā saro avissaṭṭho siyā, tadabhāvato vissaṭṭhoti dassento āha ‘‘apalibuddho’’ti. Viññāpetīti viññeyyo, antogadhahetuattho kattusādhano esa viññeyyasaddoti āha ‘‘atthaviññāpano’’ti. Sarassa madhuratā nāma maddavanti āha ‘‘madhuro mudū’’ti. Savanaṃ arahatīti savanīyo. Savanārahatāya ca āpāthasukhatāyāti āha ‘‘kaṇṇasukho’’ti. Bindūti piṇḍito. Ākoṭitabhinnakaṃsasaddo viya anekāvayavo ahutvā niravayavo, ekabhāvoti attho. Tenāha ‘‘ekagghano’’ti, etenevassa avisāritā saṃvaṇṇitā daṭṭhabbā. Gambhīruppattiṭṭhānatāya cassa gambhīratāti āha ‘‘nābhimūlato’’tiādi. Evaṃ samuṭṭhitoti jīvhādippahāramattasamuṭṭhito. Amadhuro ca hoti uppattiṭṭhānānaṃ parilahubhāvato. Na ca dūraṃ sāveti vīrabhāvābhāvato. Ninnādī suvipulabhāvato savisesaṃ ninnādo, pāsaṃsaninnādo vā. Tenāha ‘‘mahāmegha…pe… yutto’’ti.
পচ্ছিমং পচ্ছিমন্তি দুতিযং, চতুত্থং, ছট্ঠং, অট্ঠমঞ্চ পদং। পুরিমস্স পুরিমস্সাতি যথাক্কমং পঠমস্স, ততিযস্স, পঞ্চমস্স, সত্তমস্স চ। অত্থোযেৰাতি অত্থনিদ্দেসো এৰ। ৰিস্সট্ঠতা হিস্স ৰিঞ্ঞেয্যতায ৰেদিতব্বা, মঞ্জুভাৰো সৰনীযতায, বিন্দুভাৰো অৰিসারিতায, গম্ভীরভাৰো নিন্নাদিতাযাতি। যথাপরিসন্তি এত্থ যথা-সদ্দো পরিমাণৰাচী, ন পকারাদিৰাচীতি আহ ‘‘যত্তকা পরিসা’’তি, তেন পরিসপ্পমাণং এৰস্স সরো নিচ্ছরতি, অযমস্স ধম্মতাতি দস্সেতি। তেনাহ ‘‘তত্তকমেৰা’’তিআদি।
Pacchimaṃ pacchimanti dutiyaṃ, catutthaṃ, chaṭṭhaṃ, aṭṭhamañca padaṃ. Purimassa purimassāti yathākkamaṃ paṭhamassa, tatiyassa, pañcamassa, sattamassa ca. Atthoyevāti atthaniddeso eva. Vissaṭṭhatā hissa viññeyyatāya veditabbā, mañjubhāvo savanīyatāya, bindubhāvo avisāritāya, gambhīrabhāvo ninnāditāyāti. Yathāparisanti ettha yathā-saddo parimāṇavācī, na pakārādivācīti āha ‘‘yattakāparisā’’ti, tena parisappamāṇaṃ evassa saro niccharati, ayamassa dhammatāti dasseti. Tenāha ‘‘tattakamevā’’tiādi.
‘‘যে হি কেচী’’তিআদি ‘‘যাৰঞ্চ সো ভগৰা’’তিআদিনা ৰুত্তস্স অত্থস্স হেতুকিত্তনৰসেন সমত্থনং সরণেসু নেসং নিচ্চসেৰনেন, সীলেসু চ পতিট্ঠাপনেন ছকামসগ্গসম্পত্তিঅনুপ্পাদনতো। তেনাহ ‘‘যে হি কেচি…পে॰… ৰদতী’’তি। নিব্বেমতিকগহিতসরণেতি মগ্গেনাগতসরণগমনে। তে হি সব্বসো সমুগ্ঘাতিতৰিচিকিচ্ছতায রতনত্তযে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতাযেৰ, পোথুজ্জনিকসদ্ধায ৰসেন বুদ্ধাদীনং গুণে ওগাহেত্ৰা জানন্তি, অপরনেয্যবুদ্ধিনো তে পরিযাযতো নিব্বেমতিকগহিতসরণা ৰেদিতব্বা। গন্ধব্বদেৰগণন্তি গন্ধব্বদেৰসমূহং। তুকা ৰুচ্চতি খীরিণী যা তুকাতিপি ৰুচ্চতি। তস্সা চুণ্ণং তুকাপিট্ঠং। তং কোট্টেত্ৰা পক্খিত্তং ঘনং নিরন্তরচিতং হুত্ৰা তিট্ঠতি।
‘‘Ye hi kecī’’tiādi ‘‘yāvañca so bhagavā’’tiādinā vuttassa atthassa hetukittanavasena samatthanaṃ saraṇesu nesaṃ niccasevanena, sīlesu ca patiṭṭhāpanena chakāmasaggasampattianuppādanato. Tenāha ‘‘ye hi keci…pe… vadatī’’ti. Nibbematikagahitasaraṇeti maggenāgatasaraṇagamane. Te hi sabbaso samugghātitavicikicchatāya ratanattaye aveccappasādena samannāgatāyeva, pothujjanikasaddhāya vasena buddhādīnaṃ guṇe ogāhetvā jānanti, aparaneyyabuddhino te pariyāyato nibbematikagahitasaraṇā veditabbā. Gandhabbadevagaṇanti gandhabbadevasamūhaṃ. Tukā vuccati khīriṇī yā tukātipi vuccati. Tassā cuṇṇaṃ tukāpiṭṭhaṃ. Taṃ koṭṭetvā pakkhittaṃ ghanaṃ nirantaracitaṃ hutvā tiṭṭhati.
ভাৰিতইদ্ধিপাদৰণ্ণনা
Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā
২৮৭. সুপঞ্ঞত্তাতি সুট্ঠু পকারেহি ঞাপিতা বোধিতা, অসঙ্করতো ৰা ঠপিতা, তং পন বোধনং, অসঙ্করতো ঠপনঞ্চ অত্থতো দেসনা এৰাতি আহ ‘‘সুকথিতা’’তি। ইজ্ঝনট্ঠেনাতি সমিজ্ঝনট্ঠেন, নিপ্পজ্জনস্স কারণভাৰেনাতি অত্থো। পতিট্ঠানট্ঠেনাতি অধিট্ঠানট্ঠেন। ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিযা অধিগমুপাযোতি অত্থো। তেন হি যস্মা উপরূপরি ৰিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি, তস্মা ‘‘পাদো’’তি ৰুচ্চতি। ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্পজ্জতীতি অত্থো। ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো। এৰং তাৰ ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা’’তি এত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো। ইদ্ধিপহোনকতাযাতি ইদ্ধিযা নিপ্ফাদনে সমত্থভাৰায। ইদ্ধিৰিসৰিতাযাতি ইদ্ধিযা নিপ্ফাদনে যোগ্যভাৰায। অনেকত্থত্তা হি ধাতূনং যোগ্যত্থো ৰি-পুব্বো সু-সদ্দো, ৰিসৰনং ৰা পজ্জনং ৰিসৰিতা, তত্থ কামকারিতা ৰিসৰিতা। তেনাহ ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তিআদি। ইদ্ধিৰিকুব্বনতাযাতি ৰিকুব্বনিদ্ধিযা ৰিৰিধরূপকরণায। তেনাহ ‘‘নানপ্পকারতো কত্ৰা দস্সনত্থাযা’’তি।
287.Supaññattāti suṭṭhu pakārehi ñāpitā bodhitā, asaṅkarato vā ṭhapitā, taṃ pana bodhanaṃ, asaṅkarato ṭhapanañca atthato desanā evāti āha ‘‘sukathitā’’ti. Ijjhanaṭṭhenāti samijjhanaṭṭhena, nippajjanassa kāraṇabhāvenāti attho. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Iddhiyā pādoti iddhipādo, iddhiyā adhigamupāyoti attho. Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā ‘‘pādo’’ti vuccati. Ijjhatīti iddhi, samijjhati nippajjatīti attho. Iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Evaṃ tāva ‘‘cattāro iddhipādā’’ti ettha attho veditabbo. Iddhipahonakatāyāti iddhiyā nipphādane samatthabhāvāya. Iddhivisavitāyāti iddhiyā nipphādane yogyabhāvāya. Anekatthattā hi dhātūnaṃ yogyattho vi-pubbo su-saddo, visavanaṃ vā pajjanaṃ visavitā, tattha kāmakāritā visavitā. Tenāha ‘‘punappuna’’ntiādi. Iddhivikubbanatāyāti vikubbaniddhiyā vividharūpakaraṇāya. Tenāha ‘‘nānappakārato katvā dassanatthāyā’’ti.
‘‘ছন্দঞ্চ ভিক্খু অধিপতিং করিত্ৰা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তি (ৰিভ॰ ৪৩২) ইমায পাল়িযা ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতিসদ্দলোপং কত্ৰা সমাসো ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞাযতি, অধিপতিসদ্দত্থদস্সনৰসেন পন ‘‘ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৰা সমাধি ছন্দসসমাধী’’তি অট্ঠকথাযংৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং। ‘‘পধানভূতাতি ৰীরিযভূতা’’তি কেচি ৰদন্তি। সঙ্খতসঙ্খারাদিনিৰত্তনত্থঞ্হি পধানগ্গহণন্তি। অথ ৰা তং তং ৰিসেসং সঙ্খরোতীতি সঙ্খারো, সব্বম্পি ৰীরিযং। তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো অঞ্ঞস্স নিৰত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি পধানভূতা সেট্ঠভূতাতি অত্থো। চতুব্বিধস্স পন ৰীরিযস্স অধিপ্পেতত্তা বহুৰচননিদ্দেসো কতো। ৰিসুং সমাসযোজনৰসেন যো পুব্বে ইদ্ধিপাদত্থো পাদস্স উপাযত্থতং, কোট্ঠাসত্থতঞ্চ গহেত্ৰা যথাযোগৰসেন ইধ ৰুত্তো, সো ৰক্খমানানং পটিলাভপুব্বভাগানং কত্তুকরণিদ্ধিভাৰং, উত্তরচূল়ভাজনীযে ৰা ৰুত্তেহি ছন্দাদীহি ইদ্ধিপাদেহি সাধেতব্বায ইদ্ধিযা কত্তিদ্ধিভাৰং, ছন্দাদীনঞ্চ করণিদ্ধিভাৰং সন্ধায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো, তস্মা ‘‘ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধী’’তি এত্থ কত্তুঅত্থো, করণত্থো চ একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰুত্তোতি কত্তুঅত্থং তাৰ দস্সেতুং ‘‘নিপ্ফত্তিপরিযাযেন ইজ্ঝনট্ঠেন ৰা’’তি ৰত্ৰা ইতরং দস্সেন্তো ‘‘ইজ্ঝন্তি এতাযা’’তিআদিমাহ। ৰুত্তন্তি কত্থ ৰুত্তং? ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গপাঠে। (ৰিভ॰ ৪৩৪) তথাভূতস্সাতি তেনাকারেন ভূতস্স, তে ছন্দাদিধম্মে পটিলভিত্ৰা ঠিতস্সাতি অত্থো। ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদীহি ছন্দাদযো অন্তোকত্ৰা চত্তারোপি খন্ধা কথিতা। সেসেসূতি সেসিদ্ধিপাদেসু।
‘‘Chandañca bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti (vibha. 432) imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipatisaddatthadassanavasena pana ‘‘chandahetuko, chandādhiko vā samādhi chandasasamādhī’’ti aṭṭhakathāyaṃvuttanti veditabbaṃ. ‘‘Padhānabhūtāti vīriyabhūtā’’ti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. Visuṃ samāsayojanavasena yo pubbe iddhipādattho pādassa upāyatthataṃ, koṭṭhāsatthatañca gahetvā yathāyogavasena idha vutto, so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ, uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo, tasmā ‘‘ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti ettha kattuattho, karaṇattho ca ekajjhaṃ gahetvā vuttoti kattuatthaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā’’ti vatvā itaraṃ dassento ‘‘ijjhantietāyā’’tiādimāha. Vuttanti kattha vuttaṃ? Iddhipādavibhaṅgapāṭhe. (Vibha. 434) tathābhūtassāti tenākārena bhūtassa, te chandādidhamme paṭilabhitvā ṭhitassāti attho. ‘‘Vedanākkhandho’’tiādīhi chandādayo antokatvā cattāropi khandhā kathitā. Sesesūti sesiddhipādesu.
ৰীরিযিদ্ধিপাদনিদ্দেসে ‘‘ৰীরিযসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগত’’ন্তি দ্ৰিক্খত্তুং ৰীরিযং আগতং। তত্থ পুরিমং সমাধিৰিসেসনং ‘‘ৰীরিযাধিপতি সমাধি ৰীরিযসমাধী’’তি, দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনং। দ্ৰেযেৰ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি, সমাধি, পধানসঙ্খারো চ। ছন্দাদযো হি সমাধিৰিসেসনানি, পধানসঙ্খারো পন পধানৰচনেনেৰ ৰিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৰীরিযাধিপতিতা পধানসঙ্খারস্স ৰুত্তা হোতি। ৰীরিযঞ্চ সমাধিং ৰিসেসেত্ৰা ঠিতমেৰ, সমন্নাগমঙ্গৰসেন পন পধানসঙ্খারৰচনেন ৰুত্তন্তি নাপি দ্ৰীহি ৰীরিযেহি সমন্নাগমো ৰুত্তো হোতি। যস্মা পন ছন্দাদীহি ৰিসিট্ঠো সমাধি, তথাৰিসিট্ঠেনেৰ চ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খারো, সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৰিসেসনানং ৰসেন চত্তারো ইদ্ধিপাদা ৰুত্তা, ৰিসেসনভাৰো চ ছন্দাদীনং তংতংঅৰস্সযদস্সনৰসেন হোতীতি ‘‘ছন্দসমাধি…পে॰… ইদ্ধিপাদ’’ন্তি এত্থ নিস্সযত্থেপি পাদ-সদ্দে উপাযত্থেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা হোতি। তেনেৰ হি অভিধম্মে উত্তরচূল়ভাজনীযে (ৰিভ॰ ৪৫৬) ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা ছন্দাদীনমেৰ ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা। পঞ্হপুচ্ছকে (ৰিভ॰ ৪৫৭ আদযো) ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তিআদিনা চ উদ্দেসং কত্ৰাপি পুন ছন্দাদীনংযেৰ কুসলাদিভাৰো ৰিভত্তো। উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৰ হি নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং, অঞ্ঞথা চতুব্বিধতা ন সিযাতি। অযমেত্থ পাল়িৰসেন অত্থৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো। ইদানি পটিলাভপুব্বভাগানং ৰসেন ইদ্ধিপাদে ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ। ইধ ইদ্ধিপাদকথা সঙ্খেপেনেৰ ৰুত্তাতি আহ ‘‘ৰিত্থারেন পন…পে॰… ৰুত্তা’’তি।
Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni, samādhi, padhānasaṅkhāro ca. Chandādayo hi samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva, samannāgamaṅgavasena pana padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathāvisiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro, sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā, visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayadassanavasena hotīti ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipāda’’nti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Teneva hi abhidhamme uttaracūḷabhājanīye (vibha. 456) ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhapucchake (vibha. 457 ādayo) ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādinā ca uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na siyāti. Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo. Idāni paṭilābhapubbabhāgānaṃ vasena iddhipāde vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Idha iddhipādakathā saṅkhepeneva vuttāti āha ‘‘vitthārena pana…pe… vuttā’’ti.
কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো। তেসু হি একচ্চে ‘‘ইদ্ধি নাম অনিপ্ফন্না’’তি ৰদন্তি, একচ্চে ‘‘ইদ্ধিপাদো পন অনিপ্ফন্নো’’তি ৰদন্তি, অনিপ্ফন্নোতি চ পরমত্থতো অসিদ্ধো, নত্থীতি অত্থো। আভতোতি অভিধম্মপাঠতো (ৰিভ॰ ৪৫৮) দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.২৮৭) আনীতো পুরিমনযতো অঞ্ঞেনাকারেন দেসনায পৰত্তত্তা। ছন্দো এৰ ইদ্ধিপাদো ছন্দিদ্ধিপাদো। এসেৰ নযো সেসেসুপি। ইমে পনাতি ইমস্মিং সুত্তে আগতা ইদ্ধিপাদা । রট্ঠপালত্থেরো (ম॰ নি॰ ২.২৯৩; অ॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১.২১০; অপ॰ অট্ঠ॰ ২.রট্ঠপালত্থেরঅপদানৰণ্ণনায ৰিত্থারো) ‘‘ছন্দে সতি কথং নানুজানিস্সন্তী’’তি সত্তাহং ভত্তানি অভুঞ্জিত্ৰা মাতাপিতরো অনুজানাপেত্ৰা পব্বজিত্ৰা ছন্দমেৰ অৰস্সায লোকুত্তরং ধম্মং নিব্বত্তেসীতি আহ ‘‘রট্ঠপালত্থেরো…পে॰… নিব্বত্তেসী’’তি। সোণত্থেরো (মহাৰ॰ ২৪৩; অ॰ নি॰ ৬.৫৫; থেরগা॰ অট্ঠ॰ তেরসনিপাত; অপ॰ অট্ঠ॰ ২.সোণকোটিৰীসত্থেরঅপদানৰণ্ণনায ৰিত্থারো) ভাৰনমনুযুত্তো আরদ্ধৰীরিযো পরমসুখুমালো পাদেসু ফোটেসু জাতেসুপি ৰীরিযং নপ্পটিপস্সম্ভেসীতি আহ ‘‘সোণত্থেরো ৰীরিযং ধুরং কত্ৰা’’তি। সম্ভূতত্থেরো (থেরগা॰ অট্ঠ॰ ২.সম্মূতত্থেরগাথাৰণ্ণনায ৰিত্থারো) ‘‘চিত্তৰতো কিং নাম ন সিজ্ঝতী’’তি চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা ভাৰনং আরাধেসীতি আহ ‘‘সম্ভূতত্থেরো চিত্তং ধুরং কত্ৰা’’তি। মোঘত্থেরো ৰীমংসং অৰস্সযি, তস্মা তস্স ভগৰা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূ’’তি (সু॰ নি॰ ১১২৫; বু॰ ৰং॰ ৫৪.৩৫৩; মহা॰ নি॰ ১৮৬; চূল়নি॰ মোঘরাজমাণৰপুচ্ছা ১৪৪; মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসে ৮৮; নেত্তি॰ ৫; পেটকো॰ ২২, ৩১) সুঞ্ঞতাকথং কথেসি, পঞ্ঞানিস্সিতমাননিগ্গহত্থং, পঞ্ঞায পরিগ্গহত্থঞ্চ দ্ৰিক্খত্তুং পুচ্ছিতো সমানো পঞ্হং কথেসি। তেনাহ ‘‘আযস্মা মোঘরাজা ৰীমংসং ধুরং কত্ৰা’’তি।
Kecīti abhayagirivāsino. Tesu hi ekacce ‘‘iddhi nāma anipphannā’’ti vadanti, ekacce ‘‘iddhipādo pana anipphanno’’ti vadanti, anipphannoti ca paramatthato asiddho, natthīti attho. Ābhatoti abhidhammapāṭhato (vibha. 458) dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.287) ānīto purimanayato aññenākārena desanāya pavattattā. Chando eva iddhipādo chandiddhipādo. Eseva nayo sesesupi. Ime panāti imasmiṃ sutte āgatā iddhipādā . Raṭṭhapālatthero (ma. ni. 2.293; a. ni. aṭṭha. 1.1.210; apa. aṭṭha. 2.raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) ‘‘chande sati kathaṃ nānujānissantī’’ti sattāhaṃ bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesīti āha ‘‘raṭṭhapālatthero…pe… nibbattesī’’ti. Soṇatthero (mahāva. 243; a. ni. 6.55; theragā. aṭṭha. terasanipāta; apa. aṭṭha. 2.soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) bhāvanamanuyutto āraddhavīriyo paramasukhumālo pādesu phoṭesu jātesupi vīriyaṃ nappaṭipassambhesīti āha ‘‘soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā’’ti. Sambhūtatthero (theragā. aṭṭha. 2.sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) ‘‘cittavato kiṃ nāma na sijjhatī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā bhāvanaṃ ārādhesīti āha ‘‘sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā’’ti. Moghatthero vīmaṃsaṃ avassayi, tasmā tassa bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125; bu. vaṃ. 54.353; mahā. ni. 186; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; netti. 5; peṭako. 22, 31) suññatākathaṃ kathesi, paññānissitamānaniggahatthaṃ, paññāya pariggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito samāno pañhaṃ kathesi. Tenāha ‘‘āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā’’ti.
পুনপ্পুনং ছন্দুপ্পাদনং পেসনং ৰিয হোতীতি ছন্দস্স উপট্ঠানসদিসতা ৰুত্তা।
Punappunaṃ chanduppādanaṃ pesanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā.
পরক্কমেনাতি পরক্কমসীসেন সূরভাৰং ৰদতি। থামভাৰতো চ ৰীরিযস্স সূরভাৰসদিসতা দট্ঠব্বা।
Parakkamenāti parakkamasīsena sūrabhāvaṃ vadati. Thāmabhāvato ca vīriyassa sūrabhāvasadisatā daṭṭhabbā.
চিন্তনপ্পধানত্তা চিত্তস্স মন্তসংৰিধানসদিসতা ৰুত্তা।
Cintanappadhānattā cittassa mantasaṃvidhānasadisatā vuttā.
জাতিসম্পত্তি নাম ৰিসিট্ঠজাতিতা। ‘‘সব্বধম্মেসু চ পঞ্ঞা সেট্ঠা’’তি ৰীমংসায জাতিসম্পত্তিসদিসতা ৰুত্তা। সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ॰ অট্ঠ॰ ৪৩৩) পন চিত্তিদ্ধিপাদস্স জাতিসম্পত্তিসদিসতা, ৰীমংসিদ্ধিপাদস্স মন্তবলসদিসতা চ যোজিতা।
Jātisampatti nāma visiṭṭhajātitā. ‘‘Sabbadhammesu ca paññā seṭṭhā’’ti vīmaṃsāya jātisampattisadisatā vuttā. Sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 433) pana cittiddhipādassa jātisampattisadisatā, vīmaṃsiddhipādassa mantabalasadisatā ca yojitā.
অনেকং ৰিহিতং ৰিধং এতস্সাতি অনেকৰিহিতন্তি আহ ‘‘অনেকৰিধ’’ন্তি। ৰিধ-সদ্দো কোট্ঠাসপরিযাযো ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তিআদীসু (ৰিভ॰ ৭৫১) ৰিযাতি আহ ‘‘ইদ্ধিৰিধন্তি ইদ্ধিকোট্ঠাস’’ন্তি।
Anekaṃ vihitaṃ vidhaṃ etassāti anekavihitanti āha ‘‘anekavidha’’nti. Vidha-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) viyāti āha ‘‘iddhividhanti iddhikoṭṭhāsa’’nti.
তিৰিধওকাসাধিগমৰণ্ণনা
Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā
২৮৮. ‘‘সুখস্সা’’তি ইদং তিণ্ণম্পি সুখানং সাধারণৰচনন্তি আহ ‘‘ঝানসুখস্স মগ্গসুখস্স ফলসুখস্সা’’তি। নানপ্পনাপত্ততায পন অপ্পধানত্তা উপচারজ্ঝানসুখস্স, ৰিপস্সনাসুখস্স চেত্থ অগ্গহণং। পুরিমেসু তাৰ দ্ৰীসু ওকাসাধিগমেসু তীণিপি সুখানি লব্ভন্তি, ততিযে পন কথন্তি? তত্থ কামং তীণি ন লব্ভন্তি, দ্ৰে পন লব্ভন্তিযেৰ। যথালাভৰসেন হেতং ৰুত্তং। ‘‘সক্খরকথলম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ১.২৪৯; ম॰ নি॰ ১.৪৩৩; ২.২৫৯; অ॰ নি॰ ১.৪৫, ৪৬) ৰিয। সংসট্ঠোতি সংসগ্গং উপগতো সমঙ্গীভূতো, সো পন তেহি সমন্নাগতচিত্তোপি হোতীতি ৰুত্তং ‘‘সম্পযুত্তচিত্তো’’তি। অরিযধম্মন্তি অরিযভাৰকরং ধম্মং। উপাযতোতি ৰিধিতো। পথতোতি মগ্গতো। কারণতোতি হেতুতো। যেন হি ৰিধিনা ধম্মানুধম্মপটিপত্তি হোতি, সো উপেতি এতেনাতি উপাযো, সো তদধিগমস্স মগ্গভাৰতো পথো, তস্স করণতো কারণন্তি চ ৰুচ্চতি।
288.‘‘Sukhassā’’ti idaṃ tiṇṇampi sukhānaṃ sādhāraṇavacananti āha ‘‘jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassā’’ti. Nānappanāpattatāya pana appadhānattā upacārajjhānasukhassa, vipassanāsukhassa cettha aggahaṇaṃ. Purimesu tāva dvīsu okāsādhigamesu tīṇipi sukhāni labbhanti, tatiye pana kathanti? Tattha kāmaṃ tīṇi na labbhanti, dve pana labbhantiyeva. Yathālābhavasena hetaṃ vuttaṃ. ‘‘Sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu (dī. ni. 1.249; ma. ni. 1.433; 2.259; a. ni. 1.45, 46) viya. Saṃsaṭṭhoti saṃsaggaṃ upagato samaṅgībhūto, so pana tehi samannāgatacittopi hotīti vuttaṃ ‘‘sampayuttacitto’’ti. Ariyadhammanti ariyabhāvakaraṃ dhammaṃ. Upāyatoti vidhito. Pathatoti maggato. Kāraṇatoti hetuto. Yena hi vidhinā dhammānudhammapaṭipatti hoti, so upeti etenāti upāyo, so tadadhigamassa maggabhāvato patho, tassa karaṇato kāraṇanti ca vuccati.
‘‘অনিচ্চন্তিআদিৰসেন মনসি করোতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যোনিসো মনসিকারো নামা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ উপাযমনসিকারোতি কুসলধম্মপ্পৰত্তিযা কারণভূতো মনসিকারো। পথমনসিকারোতি তস্স এৰ মগ্গভূতো মনসিকারো। অনিচ্চেতি আদিঅন্তৰন্ততায, অনচ্চন্তিকতায চ অনিচ্চে তেভূমকে সঙ্খারে ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি মনসিকারোতি যোজনা। এসেৰ নযো সেসেসুপি। অযং পন ৰিসেসো তস্মিংযেৰ উদযব্বযপটিপীল়নতায দুক্খনতো, দুক্খমতো চ দুক্খে, অৰসৰত্তনত্থেন, অনত্তসভাৰতায চ অনত্তনি, অসুচিসভাৰতায অসুভে। সব্বম্পি হি তেভূমকং সঙ্খতং কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতো ‘‘অসুভ’’ন্ত্ৰেৰ ৰত্তুং অরহতি। সচ্চানুলোমিকেন ৰাতি সচ্চাভিসমযস্স অনুলোমনৰসেন। ‘‘চিত্তস্স আৰট্টনা’’তিআদিনা আৰজ্জনায পচ্চযভূতা ততো পুরিমুপ্পন্না মনোদ্ৰারিকা কুসলজৰনপ্পৰত্তি ফলৰোহারেনেৰ তথা ৰুত্তা। তস্সা হি ৰসেন সা কুসলুপ্পত্তিযা উপনিস্সযো হোতীতি। আৰজ্জনা হি ভৰঙ্গচিত্তং আৰট্টেতীতি চিত্তস্স আৰট্টনা, অনু অনু আৰট্টেতীতি অন্ৰাৰট্টনা। ভৰঙ্গারম্মণতো অঞ্ঞং আভুজতীতি আভোগো। সমন্নাহরতীতি সমন্নাহারো। তদেৰারম্মণং অত্তানং অনুবন্ধিত্ৰা অনুবন্ধিত্ৰা উপ্পজ্জমানে মনসি করোতি ঠপেতীতি মনসিকারো। অযং ৰুচ্চতীতি অযং উপাযমনসিকারলক্খণো যোনিসোমনসিকারো নাম ৰুচ্চতি, যস্স ৰসেন পুগ্গলো দুক্খাদীনি সচ্চানি আৰজ্জিতুং সক্কোতি।
‘‘Aniccantiādivasena manasi karotī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yoniso manasikāro nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upāyamanasikāroti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro. Pathamanasikāroti tassa eva maggabhūto manasikāro. Anicceti ādiantavantatāya, anaccantikatāya ca anicce tebhūmake saṅkhāre ‘‘anicca’’nti manasikāroti yojanā. Eseva nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso tasmiṃyeva udayabbayapaṭipīḷanatāya dukkhanato, dukkhamato ca dukkhe, avasavattanatthena, anattasabhāvatāya ca anattani, asucisabhāvatāya asubhe. Sabbampi hi tebhūmakaṃ saṅkhataṃ kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubha’’ntveva vattuṃ arahati. Saccānulomikena vāti saccābhisamayassa anulomanavasena. ‘‘Cittassa āvaṭṭanā’’tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohāreneva tathā vuttā. Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hotīti. Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā, anu anu āvaṭṭetīti anvāvaṭṭanā. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo. Samannāharatīti samannāhāro. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā anubandhitvā uppajjamāne manasi karoti ṭhapetīti manasikāro. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upāyamanasikāralakkhaṇo yonisomanasikāro nāma vuccati, yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti.
অসংসট্ঠোতি ন সংসট্ঠো কামাদীহি ৰিৰিত্তো ৰিনাভূতো। কামাদিৰিসংসগ্গহেতু উপ্পজ্জনকসুখং নাম ৰিৰেকজং পীতিসুখন্তি আহ ‘‘পঠমজ্ঝানসুখ’’ন্তি। কামং পঠমজ্ঝানসুখম্পি সোমনস্সমেৰ, সুত্তেসু পন তং কাযিকসুখস্সাপি পচ্চযভাৰতো ৰিসেসতো ‘‘সুখ’’ন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি ইধাপি ঝানভূতং সোমনস্সং সুখন্তি, ইতরং সোমনস্সং। তেন ৰুত্তং ‘‘সুখা’’তি। হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনন্তি আহ ‘‘ঝানসুখপচ্চযা’’তি। অপরাপরং সোমনস্সন্তি ঝানাধিগমহেতু পচ্চৰেক্খণাদিৰসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনকসোমনস্সং।
Asaṃsaṭṭhoti na saṃsaṭṭho kāmādīhi vivitto vinābhūto. Kāmādivisaṃsaggahetu uppajjanakasukhaṃ nāma vivekajaṃ pītisukhanti āha ‘‘paṭhamajjhānasukha’’nti. Kāmaṃ paṭhamajjhānasukhampi somanassameva, suttesu pana taṃ kāyikasukhassāpi paccayabhāvato visesato ‘‘sukha’’ntveva vuccatīti idhāpi jhānabhūtaṃ somanassaṃ sukhanti, itaraṃ somanassaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sukhā’’ti. Hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘jhānasukhapaccayā’’ti. Aparāparaṃ somanassanti jhānādhigamahetu paccavekkhaṇādivasena punappunaṃ uppajjanakasomanassaṃ.
পমোদনং পমুদো, তরুণপীতি, ততো পমুদা। ‘‘পামোজ্জং পীতত্থাযা’’তিআদীসু তরুণপীতি ‘‘পামোজ্জ’’ন্তি ৰুচ্চতি, ইধ পন পকট্ঠো মুদো পমুদো পামোজ্জন্তি অধিপ্পেতং, তঞ্চ সোমনস্সরহিতং নত্থীতি অৰিনাভাৰিতায ‘‘বলৰতরং পীতিসোমনস্স’’ন্তি ৰুত্তং। ঝানস্স উজুৰিপচ্চনীকতং সন্ধায ‘‘পঞ্চ নীৰরণানি ৰিক্খম্ভেত্ৰা’’তি ৰুত্তং। ঝানং পন তদেকট্ঠে সব্বেপি কিলেসে, সব্বেপি অকুসলে ধম্মে ৰিক্খম্ভেতিযেৰ, অত্তনো ওকাসং গহেত্ৰা তিট্ঠতি পটিপক্খধম্মেহি অনভিভৰনীযতো। তস্মাতি ওকাসগ্গহণতো, লদ্ধোকাসতাযাতি অত্থো। মগ্গফলসুখাধিগমায ওকাসভাৰতো ৰা ওকাসো, অস্স অধিগমো ওকাসাধিগমো। পুরিমপক্খে পন ওকাসং অৰসরং অধিগচ্ছতি এতেনাতি ওকাসাধিগমো।
Pamodanaṃ pamudo, taruṇapīti, tato pamudā. ‘‘Pāmojjaṃ pītatthāyā’’tiādīsu taruṇapīti ‘‘pāmojja’’nti vuccati, idha pana pakaṭṭho mudo pamudo pāmojjanti adhippetaṃ, tañca somanassarahitaṃ natthīti avinābhāvitāya ‘‘balavataraṃ pītisomanassa’’nti vuttaṃ. Jhānassa ujuvipaccanīkataṃ sandhāya ‘‘pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā’’ti vuttaṃ. Jhānaṃ pana tadekaṭṭhe sabbepi kilese, sabbepi akusale dhamme vikkhambhetiyeva, attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati paṭipakkhadhammehi anabhibhavanīyato. Tasmāti okāsaggahaṇato, laddhokāsatāyāti attho. Maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso, assa adhigamo okāsādhigamo. Purimapakkhe pana okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo.
রূপসভাৰতায , একন্তরূপাধীনৰুত্তিতায, সৰিপ্ফারিকতায চ আনাপানৰিতক্কৰিচারানং থূলভাৰং অনুজানন্তো ‘‘কাযৰচীসঙ্খারা তাৰ ওল়ারিকা হোন্তূ’’তি আহ। তব্বিধুরতায পন একচ্চানং ৰেদনাসঞ্ঞানং থূলতং অননুজানন্তো ‘‘চিত্তসঙ্খারা কথং ওল়ারিকা’’তি আহ। ইতরো ‘‘অপ্পহীনত্তা’’তি কারণং ৰত্ৰা ‘‘কাযসঙ্খারা হী’’তিআদিনা তমত্থং ৰিৰরতি। তেতি চিত্তসঙ্খারা। অপ্পহীনা সঙ্খারা লব্ভমানসঙ্খারনিমিত্ততায ‘‘ওল়ারিকা’’তি ৰত্তুং অরহন্তি, পহীনা পন তদভাৰতো ‘‘সুখুমা’’তি আহ ‘‘পহীনে উপাদায অপ্পহীনত্তা ওল়ারিকা নাম জাতা’’তি। পাল়িযং ‘‘কাযসঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘সুখন্তি চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তিসুখ’’ন্তি ৰুত্তং। ‘‘চিত্তসঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা’’তি পন ৰুত্তত্তা ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্সা’’তি ৰুত্তং। ৰচীসঙ্খারপটিপ্পস্সদ্ধি কাযসঙ্খারপটিপ্পস্সদ্ধিযাৰ সিদ্ধাতি ৰেদিতব্বা। তেনেৰাহ ‘‘দুতিয…পে॰… ৰিসুং ন ৰুত্তানী’’তি। পাল়িযং পন অত্থতো সিদ্ধাপি সুপাকটভাৰেন ৰিভাৰেতুং সরূপতো গণ্হাতি। ন হি অরিযৰিনযে অত্থাপত্তিৰিভাৰনা অভিধম্মদেসনায পকতীতি। যথা নীৰরণৰিক্খম্ভনঞ্চ পঠমস্স ঝানস্স অধিগমায উপাযো, এৰং সুখদুক্খৰিক্খম্ভনং চতুত্থস্স ঝানস্স অধিগমায উপাযোতি ‘‘চতুত্থজ্ঝানং সুখং দুক্খং ৰিক্খম্ভেত্ৰা’’তি ৰুত্তং। সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ।
Rūpasabhāvatāya , ekantarūpādhīnavuttitāya, savipphārikatāya ca ānāpānavitakkavicārānaṃ thūlabhāvaṃ anujānanto ‘‘kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontū’’ti āha. Tabbidhuratāya pana ekaccānaṃ vedanāsaññānaṃ thūlataṃ ananujānanto ‘‘cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikā’’ti āha. Itaro ‘‘appahīnattā’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘kāyasaṅkhārā hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Teti cittasaṅkhārā. Appahīnā saṅkhārā labbhamānasaṅkhāranimittatāya ‘‘oḷārikā’’ti vattuṃ arahanti, pahīnā pana tadabhāvato ‘‘sukhumā’’ti āha ‘‘pahīne upādāyaappahīnattā oḷārikā nāma jātā’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti vuttattā ‘‘sukhanti catutthajjhānikaphalasamāpattisukha’’nti vuttaṃ. ‘‘Cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti pana vuttattā ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti vuttaṃ. Vacīsaṅkhārapaṭippassaddhi kāyasaṅkhārapaṭippassaddhiyāva siddhāti veditabbā. Tenevāha ‘‘dutiya…pe… visuṃ na vuttānī’’ti. Pāḷiyaṃ pana atthato siddhāpi supākaṭabhāvena vibhāvetuṃ sarūpato gaṇhāti. Na hi ariyavinaye atthāpattivibhāvanā abhidhammadesanāya pakatīti. Yathā nīvaraṇavikkhambhanañca paṭhamassa jhānassa adhigamāya upāyo, evaṃ sukhadukkhavikkhambhanaṃ catutthassa jhānassa adhigamāya upāyoti ‘‘catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā’’ti vuttaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
অৰিজ্জারাগাদীহি সহ ৰজ্জেহীতি সাৰজ্জং, অকুসলং, তদভাৰতো অনৰজ্জং কুসলং। অত্তনো হিতসুখং আকঙ্খন্তেন সেৰনীযতো সেৰিতব্বং, কুসলং, তব্বিপরিযাযতো ন সেৰিতব্বং, অকুসলং। লামকভাৰেন হীনং, অকুসলং, সেট্ঠভাৰেন পণীতং, কুসলন্তি সাৰজ্জদুকাদযো তযোপি দুকা যথারহং এতেসং কুসলাকুসলকম্মপথানং ৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা। সব্বন্তি যথাৰুত্তং সব্বং চতূহি দুকেহি সঙ্গহিতং ধম্মজাতং। যথারহং কণ্হঞ্চ সুক্কঞ্চ পটিদ্ৰন্দিভাৰতো, সপ্পটিভাগঞ্চ অপ্পটিভাগঞ্চ অদ্ৰযভাৰতো। ৰট্টপটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা পহীযতি চতুন্নং অরিযসচ্চানং সম্মদেৰ পটিৰিজ্ঝনতো। ততো এৰ অরহত্তমগ্গৰিজ্জা উপ্পজ্জতি। সুখন্তি এৰং কম্মপথমুখেন তেভূমকধম্মে সম্মসিত্ৰা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অরহত্তে পতিট্ঠহন্তস্স যং অরহত্তমগ্গসুখঞ্চেৰ অরহত্তফলসুখঞ্চ, তং ইধ ‘‘সুখ’’ন্তি অধিপ্পেতং। অন্তোগধা এৰ নানন্তরিযভাৰতো।
Avijjārāgādīhi saha vajjehīti sāvajjaṃ, akusalaṃ, tadabhāvato anavajjaṃ kusalaṃ. Attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena sevanīyato sevitabbaṃ, kusalaṃ, tabbipariyāyato na sevitabbaṃ, akusalaṃ. Lāmakabhāvena hīnaṃ, akusalaṃ, seṭṭhabhāvena paṇītaṃ, kusalanti sāvajjadukādayo tayopi dukā yathārahaṃ etesaṃ kusalākusalakammapathānaṃ vaseneva veditabbā. Sabbanti yathāvuttaṃ sabbaṃ catūhi dukehi saṅgahitaṃ dhammajātaṃ. Yathārahaṃ kaṇhañca sukkañca paṭidvandibhāvato, sappaṭibhāgañca appaṭibhāgañca advayabhāvato. Vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva paṭivijjhanato. Tato eva arahattamaggavijjā uppajjati. Sukhanti evaṃ kammapathamukhena tebhūmakadhamme sammasitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhahantassa yaṃ arahattamaggasukhañceva arahattaphalasukhañca, taṃ idha ‘‘sukha’’nti adhippetaṃ. Antogadhā eva nānantariyabhāvato.
অট্ঠতিংসারম্মণৰসেনাতি পাল়িযং আগতানং অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানানং ৰসেন। ৰিত্থারেত্ৰা কথেতব্বা পঠমজ্ঝানাদিৰসেন আগতত্তাতি অধিপ্পাযো। ‘‘কথ’’ন্তিআদিনা তমেৰ ৰিত্থারেত্ৰা কথনং নযতো দস্সেতি। ‘‘চতুৰীসতিযা ঠানেসূ’’তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং মহাপরিনিব্বানৰণ্ণনাযং (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.২১৯) ৰুত্তমেৰ। ‘‘নিরোধসমাপত্তিং পাপেত্ৰা’’তি ইমিনা অরূপজ্ঝানানিপি গহিতানি হোন্তি তেহি ৰিনা নিরোধসমাপত্তিসমাপজ্জনস্স অসম্ভৰতো, চতুত্থজ্ঝানসভাৰত্তা চ তেসং। দস উপচারজ্ঝানানীতি ঠপেত্ৰা কাযগতাসতিং আনাপানঞ্চ অট্ঠ অনুস্সতিযো, সঞ্ঞাৰৰত্থানঞ্চাতি দস উপচারজ্ঝানানি। অধিসীলং নাম সমাধিসংৰত্তনিযন্তি তস্স হেট্ঠিমন্তেন পঠমজ্ঝানং পরিযোসানন্তি ৰুত্তং ‘‘অধিসীলসিক্খা পঠমং ওকাসাধিগমং ভজতী’’তি। অধিচিত্তং নাম চতুত্থজ্ঝাননিট্ঠং তদন্তোগধত্তা অরূপজ্ঝানানং, তপ্পরিযোসানত্তা ফলজ্ঝানানন্তি ৰুত্তং ‘‘অধিচিত্তসিক্খা দুতিয’’ন্তি। মত্থকপ্পত্তা অধিপঞ্ঞাসিক্খা নাম অগ্গমগ্গৰিজ্জাতি আহ ‘‘অধিপঞ্ঞাসিক্খা ততিয’’ন্তি। সিক্খত্তযৰসেন তযো ওকাসাধিগমে নীহরন্তেন যথারহং তংতংসুত্তৰসেনপি নীহরিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘সামঞ্ঞফলেপী’’তিআদিমাহ।
Aṭṭhatiṃsārammaṇavasenāti pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānānaṃ vasena. Vitthāretvā kathetabbā paṭhamajjhānādivasena āgatattāti adhippāyo. ‘‘Katha’’ntiādinā tameva vitthāretvā kathanaṃ nayato dasseti. ‘‘Catuvīsatiyā ṭhānesū’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.219) vuttameva. ‘‘Nirodhasamāpattiṃ pāpetvā’’ti iminā arūpajjhānānipi gahitāni honti tehi vinā nirodhasamāpattisamāpajjanassa asambhavato, catutthajjhānasabhāvattā ca tesaṃ. Dasa upacārajjhānānīti ṭhapetvā kāyagatāsatiṃ ānāpānañca aṭṭha anussatiyo, saññāvavatthānañcāti dasa upacārajjhānāni. Adhisīlaṃ nāma samādhisaṃvattaniyanti tassa heṭṭhimantena paṭhamajjhānaṃ pariyosānanti vuttaṃ ‘‘adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajatī’’ti. Adhicittaṃ nāma catutthajjhānaniṭṭhaṃ tadantogadhattā arūpajjhānānaṃ, tappariyosānattā phalajjhānānanti vuttaṃ ‘‘adhicittasikkhā dutiya’’nti. Matthakappattā adhipaññāsikkhā nāma aggamaggavijjāti āha ‘‘adhipaññāsikkhā tatiya’’nti. Sikkhattayavasena tayo okāsādhigame nīharantena yathārahaṃ taṃtaṃsuttavasenapi nīharitabbanti dassento ‘‘sāmaññaphalepī’’tiādimāha.
যদগ্গেন চ তিস্সো সিক্খা যথাক্কমং তযো ওকাসাধিগমে ভজন্তি, তদগ্গেন তপ্পধানত্তা যথাক্কমং তীণি পিটকানি তে ভজন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তীসু পনা’’তিআদি ৰুত্তং। তীণি পিটকানি ৰিভজিত্ৰাতি তিণ্ণং ওকাসাধিগমানং ৰসেন যথানুপুব্বং তীণি পিটকানি ৰিত্থারেত্ৰা কথেতুং লভিস্সামাতি। সমোধানেত্ৰাতি সমাযোজেত্ৰা তত্থ ৰুত্তমত্থং ইমস্স সুত্তস্স অত্থভাৰেন সমানেত্ৰা। দুক্কথিতন্তি অসম্বন্ধকথনেন, অতিপপঞ্চকথনেন ৰা দুট্ঠু কথিতন্তি ন সক্কা ৰত্তুং তথাকথনস্সেৰ সুকথনভাৰতোতি আহ ‘‘তেপিটকং…পে॰… সুকথিতং হোতী’’তি।
Yadaggena ca tisso sikkhā yathākkamaṃ tayo okāsādhigame bhajanti, tadaggena tappadhānattā yathākkamaṃ tīṇi piṭakāni te bhajantīti dassetuṃ ‘‘tīsu panā’’tiādi vuttaṃ. Tīṇipiṭakāni vibhajitvāti tiṇṇaṃ okāsādhigamānaṃ vasena yathānupubbaṃ tīṇi piṭakāni vitthāretvā kathetuṃ labhissāmāti. Samodhānetvāti samāyojetvā tattha vuttamatthaṃ imassa suttassa atthabhāvena samānetvā. Dukkathitanti asambandhakathanena, atipapañcakathanena vā duṭṭhu kathitanti na sakkā vattuṃ tathākathanasseva sukathanabhāvatoti āha ‘‘tepiṭakaṃ…pe… sukathitaṃ hotī’’ti.
চতুসতিপট্ঠানৰণ্ণনা
Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā
২৮৯. ন কেৰলং অভিধম্মপরিযাযেনেৰ কুসলট্ঠো গহেতব্বো, অথ খো বাহিতিকপরিযাযেন পীতি আহ ‘‘ফলকুসলস্স চা’’তি। খেমট্ঠেনাতি চতূহিপি যোগেহি অনুপদ্দৰভাৰেন । সম্মা সমাহিতোতি সমথৰসেন চেৰ ৰিপস্সনাৰসেন চ সুট্ঠু সমাহিতো। একগ্গচিত্তোতি ৰিক্খেপস্স দূরসমুস্সারিতত্তা একগ্গতং অৰিক্খেপং পত্তচিত্তো। অত্তনো কাযতোতি অজ্ঝত্তং কাযে কাযানুপস্সনাৰসেন সম্মা সমাহিতচিত্তো সমানো ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি পস্সতী’’তি (সং॰ নি॰ ৩.৫; ৫.১০৭১, ১০৭২; নেত্তি॰ ৪০; মি॰ প॰ ১.১৪) ৰচনতো। তত্থ ঞাণদস্সনং নিব্বত্তেন্তো ততো বহিদ্ধা পরস্স কাযেপি ঞাণদস্সনং নিব্বত্তেতি। তেনাহ ‘‘পরস্স কাযাভিমুখং ঞাণং পেসেতী’’তি। সম্মা ৰিপ্পসীদতীতি সম্মা সমাধানপচ্চযেন অভিপ্পসাদেন ঞাণূপসঞ্হিতেন অজ্ঝত্তং কাযং ওকপ্পেতি। সব্বত্থাতি সব্বট্ঠানেসু। সতি কথিতাতি যোজনা। লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা অনুপস্সনাঞাণদস্সনানং তদুভযসাধারণভাৰতো।
289. Na kevalaṃ abhidhammapariyāyeneva kusalaṭṭho gahetabbo, atha kho bāhitikapariyāyena pīti āha ‘‘phalakusalassa cā’’ti. Khemaṭṭhenāti catūhipi yogehi anupaddavabhāvena . Sammā samāhitoti samathavasena ceva vipassanāvasena ca suṭṭhu samāhito. Ekaggacittoti vikkhepassa dūrasamussāritattā ekaggataṃ avikkhepaṃ pattacitto. Attano kāyatoti ajjhattaṃ kāye kāyānupassanāvasena sammā samāhitacitto samāno ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 5.1071, 1072; netti. 40; mi. pa. 1.14) vacanato. Tattha ñāṇadassanaṃ nibbattento tato bahiddhā parassa kāyepi ñāṇadassanaṃ nibbatteti. Tenāha ‘‘parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetī’’ti. Sammā vippasīdatīti sammā samādhānapaccayena abhippasādena ñāṇūpasañhitena ajjhattaṃ kāyaṃ okappeti. Sabbatthāti sabbaṭṭhānesu. Sati kathitāti yojanā. Lokiyalokuttaramissakā kathitā anupassanāñāṇadassanānaṃ tadubhayasādhāraṇabhāvato.
সত্তসমাধিপরিক্খারৰণ্ণনা
Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā
২৯০. এত্থাতি ইমিস্সা কথায। ঝানক্খস্স ৰীরিযচক্কস্স অরিযমগ্গরথস্স সীলং ৰিভূসনভাৰেন ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অলঙ্কারো পরিক্খারো নামা’’তি। সত্তহি নগরপরিক্খারেহীতি নগরং পরিৰারেত্ৰা রক্খণকেহি কতপরিক্খেপো, পরিখা, উদ্দাপো, পাকারো, এসিকা, পলিঘা, পাকারপক্খণ্ডিলন্তি ইমেহি সত্তহি নগরপরিক্খারেহি। সম্ভরীযতি ফলং এতেনাতি সম্ভারো, কারণং। ভেসজ্জঞ্হি ব্যাধিৰূপসমনেন জীৰিতস্স কারণং। পরিৰারপরিক্খারৰসেনাতি পরিৰারসঙ্খাতপরিক্খারৰসেন। পরিক্খারো হি সম্মাদিট্ঠিযাদযো মগ্গধম্মা সম্মাসমাধিস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৰেন পরিকরণতো অভিসঙ্খরণতো। উপেচ্চ নিস্সীযতীতি উপনিসা, সহ উপনিসাযাতি সউপনিসোতি আহ ‘‘সউপনিস্সযো’’তি, সহকারীকারণভূতো ধম্মসমূহো ইধ ‘‘উপনিস্সযো’’তি অধিপ্পেতো। সম্মা পসত্থা সুন্দরা দিট্ঠি এতস্সাতি সম্মাদিট্ঠি, পুগ্গলো, তস্স সম্মাদিট্ঠিস্স। সো পন যস্মা পতিট্ঠিতসম্মাদিট্ঠিকো, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সম্মাদিট্ঠিযং ঠিতস্সা’’তি। সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতীতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা দুক্খাদীসু পরিজাননাদিকিচ্চং সাধেন্তিযা কামৰিতক্কাদিকে সমুগ্ঘাটেন্তো সম্মাসঙ্কপ্পো যথা অত্তনো কিচ্চসাধনে পহোতি, তথা পৰত্তিং পনস্স দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো পৰত্ততী’’তি। এস নযো সব্বপদেসূতি ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পস্স সম্মাৰাচা পহোতী’’তিআদীসু সেসপদেসু যথাৰুত্তমত্থং অতিদিসতি।
290.Etthāti imissā kathāya. Jhānakkhassa vīriyacakkassa ariyamaggarathassa sīlaṃ vibhūsanabhāvena vuttanti āha ‘‘alaṅkāro parikkhāro nāmā’’ti. Sattahi nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi kataparikkhepo, parikhā, uddāpo, pākāro, esikā, palighā, pākārapakkhaṇḍilanti imehi sattahi nagaraparikkhārehi. Sambharīyati phalaṃ etenāti sambhāro, kāraṇaṃ. Bhesajjañhi byādhivūpasamanena jīvitassa kāraṇaṃ. Parivāraparikkhāravasenāti parivārasaṅkhātaparikkhāravasena. Parikkhāro hi sammādiṭṭhiyādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupanisoti āha ‘‘saupanissayo’’ti, sahakārīkāraṇabhūto dhammasamūho idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Sammā pasatthā sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, puggalo, tassa sammādiṭṭhissa. So pana yasmā patiṭṭhitasammādiṭṭhiko, tasmā vuttaṃ ‘‘sammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā’’ti. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammādiṭṭhiyā dukkhādīsu parijānanādikiccaṃ sādhentiyā kāmavitakkādike samugghāṭento sammāsaṅkappo yathā attano kiccasādhane pahoti, tathā pavattiṃ panassa dassento āha ‘‘sammāsaṅkappo pavattatī’’ti. Esa nayo sabbapadesūti ‘‘sammāsaṅkappassa sammāvācā pahotī’’tiādīsu sesapadesu yathāvuttamatthaṃ atidisati.
এত্থ চ যস্মা নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহূপকারা সম্মাদিট্ঠি। তথা হি সা ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো, পঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি চ ৰুত্তা। তায হি সো অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা কিলেসচোরে ঘাতেন্তো খেমেন নিব্বানং পাপুণাতি, তস্মা অরিযমগ্গকথাযং সম্মাদিট্ঠি আদিতো গয্হতি, ইধ পন পুগ্গলাধিট্ঠানদেসনায ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্সা’’তি ৰুত্তং। যস্মা পন সম্মাদিট্ঠিপুগ্গলো নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদিৰসেন সম্মদেৰ সঙ্কপ্পেতি, ন মিচ্ছাকামসঙ্কপ্পাদিৰসেন, তস্মা সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতি। যস্মা চ সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৰাচায উপকারকো। যথাহ ‘‘পুব্বে খো গহপতি ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা পচ্ছা ৰাচং ভিন্দতী’’তি, (সং॰ নি॰ ২.৩৪৮) তস্মা সম্মাসঙ্কপ্পস্স সম্মাৰাচা পহোতি। যস্মা পন ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ করিস্সামা’’তি হি পঠমং ৰাচায সংৰিদহিত্ৰা যেভুয্যেন তে তে কম্মন্তা সম্মা পযোজীযন্তি, তস্মা ৰাচা কাযকম্মস্স উপকারিকাতি সম্মাৰাচস্স সম্মাকম্মন্তো পহোতি। যস্মা পন চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং, তিৰিধঞ্চ কাযদুচ্চরিতং পহায উভযং সুচরিতং পূরেন্তস্সেৰ আজীৰট্ঠমকসীলং পূরতি, ন ইতরস্স , তস্মা সম্মাৰাচস্স সম্মাকম্মন্তস্স চ সম্মাআজীৰো পহোতি। ৰিসুদ্ধিদিট্ঠিসমুদাগতসম্মাআজীৰস্স যোনিসো পধানস্স সম্ভৰতো সম্মাআজীৰস্স সম্মাৰাযামো পহোতি। যোনিসো পদহন্তস্স কাযাদীসু চতূসু ৰত্থূসু সতি সূপট্ঠিতা হোতীতি সম্মাৰাযামস্স সম্মাসতি পহোতি। যস্মা এৰং সূপট্ঠিতা সতি সমাধিস্স উপকারানুপকারানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসিত্ৰা পহোতি একত্তারম্মণে চিত্তং সমাধাতুং, তস্মা সম্মাসতিস্স সম্মাসমাধি পহোতীতি। অযঞ্চ নযো পুব্বভাগে নানাক্খণিকানং সম্মাদিট্ঠিআদীনং ৰসেন ৰুত্তো, মগ্গক্খণে পন সম্মাদিট্ঠিআদীনং তস্স তস্স সহজাতাদিৰসেন ৰুত্তো ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদীনং পদানমত্থো যুত্তো, অযমেৰ চ ইধাধিপ্পেতো। তেনাহ ‘‘অযং পনত্থো’’তিআদি।
Ettha ca yasmā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārā sammādiṭṭhi. Tathā hi sā ‘‘paññāpajjoto, paññāsattha’’nti ca vuttā. Tāya hi so avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena nibbānaṃ pāpuṇāti, tasmā ariyamaggakathāyaṃ sammādiṭṭhi ādito gayhati, idha pana puggalādhiṭṭhānadesanāya ‘‘sammādiṭṭhissā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana sammādiṭṭhipuggalo nekkhammasaṅkappādivasena sammadeva saṅkappeti, na micchākāmasaṅkappādivasena, tasmā sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti. Yasmā ca sammāsaṅkappo sammāvācāya upakārako. Yathāha ‘‘pubbe kho gahapati vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (saṃ. ni. 2.348) tasmā sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti. Yasmā pana ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti hi paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā yebhuyyena te te kammantā sammā payojīyanti, tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācassa sammākammanto pahoti. Yasmā pana catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati, na itarassa , tasmā sammāvācassa sammākammantassa ca sammāājīvo pahoti. Visuddhidiṭṭhisamudāgatasammāājīvassa yoniso padhānassa sambhavato sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti. Yoniso padahantassa kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā hotīti sammāvāyāmassa sammāsati pahoti. Yasmā evaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatissa sammāsamādhi pahotīti. Ayañca nayo pubbabhāge nānākkhaṇikānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena vutto, maggakkhaṇe pana sammādiṭṭhiādīnaṃ tassa tassa sahajātādivasena vutto ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādīnaṃ padānamattho yutto, ayameva ca idhādhippeto. Tenāha ‘‘ayaṃ panattho’’tiādi.
মগ্গঞাণেতি মগ্গপরিযাপন্নঞাণে ঠিতস্স তংসমঙ্গিনো। মগ্গপঞ্ঞা হি চতুন্নং সচ্চানং সম্মাদস্সনট্ঠেন ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠী’’তি ৰুত্তা, সা এৰ নেসং যাথাৰতো জাননতো পটিৰিজ্ঝনতো ইধ ‘‘মগ্গঞাণ’’ন্তিপি ৰুত্তা। মগ্গৰিমুত্তীতি মগ্গেন কিলেসানং ৰিমুচ্চনং সমুচ্ছেদপ্পহানমেৰ। ফলসম্মাদিট্ঠি এৰ ‘‘ফলসম্মাঞাণ’’ন্তি পরিযাযেন ৰুত্তং, পরিযাযৰচনঞ্চ ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং। ফলৰিমুত্তি পন পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং দট্ঠব্বং।
Maggañāṇeti maggapariyāpannañāṇe ṭhitassa taṃsamaṅgino. Maggapaññā hi catunnaṃ saccānaṃ sammādassanaṭṭhena ‘‘maggasammādiṭṭhī’’ti vuttā, sā eva nesaṃ yāthāvato jānanato paṭivijjhanato idha ‘‘maggañāṇa’’ntipi vuttā. Maggavimuttīti maggena kilesānaṃ vimuccanaṃ samucchedappahānameva. Phalasammādiṭṭhi eva ‘‘phalasammāñāṇa’’nti pariyāyena vuttaṃ, pariyāyavacanañca vuttanayānusārena veditabbaṃ. Phalavimutti pana paṭippassaddhippahānaṃ daṭṭhabbaṃ.
অমতস্স দ্ৰারাতি অরিযমগ্গমাহ। সো পন ৰিনা চ আচরিযমুট্ঠিনা অনন্তরং অবাহিরং করিত্ৰা যাৰদেৰ মনুস্সেহি সুপ্পকাসিতত্তা ৰিৰটো। ধম্মৰিনীতাতি অরিযধম্মে ৰিনীতা। সো পনেত্থ কিলেসানং সমুচ্ছেদৰিনযৰসেন ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘সম্মানিয্যানেন নিয্যাতা’’তি।
Amatassa dvārāti ariyamaggamāha. So pana vinā ca ācariyamuṭṭhinā anantaraṃ abāhiraṃ karitvā yāvadeva manussehi suppakāsitattā vivaṭo. Dhammavinītāti ariyadhamme vinītā. So panettha kilesānaṃ samucchedavinayavasena veditabboti āha ‘‘sammāniyyānena niyyātā’’ti.
অত্থীতি পুথুত্থৰিসযং নিপাতপদং ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ২.৩৭৭; ম॰ নি॰ ১.১১০; ৩.১৫৪; সং॰ নি॰ ৪.১২৭; অ॰ নি॰ ৬.২৯; ১০.৬০; ৰিভ॰ ৩৫৬; খু॰ পা॰ ২.১.দ্ৰত্তিংসআকার; নেত্তি॰ ৪৭) ৰিযাতি আহ ‘‘অনাগামিনো চ অত্থী’’তি। তেনেৰাহ ‘‘অত্থি চেৰেত্থ সকদাগামিনো’’তি। বহিদ্ধা সংযোজনপচ্চযো নিব্বত্তিহেতুভূতো পুঞ্ঞভাগো এতিস্সা অত্থীতি পুঞ্ঞভাগা, অতিসযৰিসিট্ঠো চেত্থ অত্থিঅত্থো ৰেদিতব্বো। ওত্তপ্পমানোতি উত্তসন্তো ভাযন্তো। ন পন নত্থি, অত্থি এৰাতি দীপেতি।
Atthīti puthutthavisayaṃ nipātapadaṃ ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127; a. ni. 6.29; 10.60; vibha. 356; khu. pā. 2.1.dvattiṃsaākāra; netti. 47) viyāti āha ‘‘anāgāmino ca atthī’’ti. Tenevāha ‘‘atthi cevettha sakadāgāmino’’ti. Bahiddhā saṃyojanapaccayo nibbattihetubhūto puññabhāgo etissā atthīti puññabhāgā, atisayavisiṭṭho cettha atthiattho veditabbo. Ottappamānoti uttasanto bhāyanto. Na pana natthi, atthi evāti dīpeti.
২৯১. অস্সাতি ৰেস্সৰণস্স। লদ্ধি পন ন অত্থি পটিৰিদ্ধসচ্চত্তা। ‘‘অভিসমযে ৰিসেসো নত্থী’’তি এতেন সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণা সব্ববুদ্ধানং সদিসা এৰাতি দস্সেতি।
291.Assāti vessavaṇassa. Laddhi pana na atthi paṭividdhasaccattā. ‘‘Abhisamaye viseso natthī’’ti etena sabbepi sabbaññuguṇā sabbabuddhānaṃ sadisā evāti dasseti.
২৯২. কারণস্স একরূপত্তা ইমানি পন পদানীতি ন কেৰলং ‘‘তযিদং ব্রহ্মচরিয’’ন্তিআদীনি পদানি, অথ খো ‘‘ইমমত্থং জনৰসভো যক্খো’’তিআদীনি পদানি পীতি।
292. Kāraṇassa ekarūpattā imāni pana padānīti na kevalaṃ ‘‘tayidaṃ brahmacariya’’ntiādīni padāni, atha kho ‘‘imamatthaṃ janavasabho yakkho’’tiādīni padāni pīti.
জনৰসভসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।
Janavasabhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৫. জনৰসভসুত্তং • 5. Janavasabhasuttaṃ
অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৫. জনৰসভসুত্তৰণ্ণনা • 5. Janavasabhasuttavaṇṇanā
