| Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā |
២០. សដ្ឋិនិបាតោ
20. Saṭṭhinipāto
១. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរគាថាវណ្ណនា
1. Mahāmoggallānattheragāthāvaṇṇanā
សដ្ឋិនិបាតេ អារញ្ញិកាតិអាទិកា អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? តស្ស វត្ថុ ធម្មសេនាបតិវត្ថុម្ហិ វុត្តមេវ។ ថេរោ ហិ បព្ពជិតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ មគធរដ្ឋេ កល្លវាលគាមកំ ឧបនិស្សាយ សមណធម្មំ ករោន្តោ ថិនមិទ្ធេ ឱក្កន្តេ សត្ថារា – ‘‘មោគ្គល្លាន, មោគ្គល្លាន, មា, ព្រាហ្មណ, អរិយំ តុណ្ហីភាវំ បមាទោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២៣៥) សំវេជិតោ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ភគវតា វុច្ចមានំ ធាតុកម្មដ្ឋានំ សុណន្តោ ឯវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា បដិបាដិយា ឧបរិមគ្គត្តយំ ឧបគន្ត្វា អគ្គផលក្ខណេ សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.៣៧៥-៣៩៧) –
Saṭṭhinipāte āraññikātiādikā āyasmato mahāmoggallānattherassa gāthā. Kā uppatti? Tassa vatthu dhammasenāpativatthumhi vuttameva. Thero hi pabbajitadivasato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāmakaṃ upanissāya samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkante satthārā – ‘‘moggallāna, moggallāna, mā, brāhmaṇa, ariyaṃ tuṇhībhāvaṃ pamādo’’tiādinā (saṃ. ni. 2.235) saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā bhagavatā vuccamānaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇanto eva vipassanaṃ vaḍḍhetvā paṭipāṭiyā uparimaggattayaṃ upagantvā aggaphalakkhaṇe sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.1.375-397) –
‘‘អនោមទស្សី ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;
‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;
វិហាសិ ហិមវន្តម្ហិ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតោ។
Vihāsi himavantamhi, devasaṅghapurakkhato.
‘‘វរុណោ នាម នាមេន, នាគរាជា អហំ តទា;
‘‘Varuṇo nāma nāmena, nāgarājā ahaṃ tadā;
កាមរូបី វិកុព្ពាមិ, មហោទធិនិវាសហំ។
Kāmarūpī vikubbāmi, mahodadhinivāsahaṃ.
‘‘សង្គណិយំ គណំ ហិត្វា, តូរិយំ បដ្ឋបេសហំ;
‘‘Saṅgaṇiyaṃ gaṇaṃ hitvā, tūriyaṃ paṭṭhapesahaṃ;
សម្ពុទ្ធំ បរិវារេត្វា, វាទេសុំ អច្ឆរា តទា។
Sambuddhaṃ parivāretvā, vādesuṃ accharā tadā.
‘‘វជ្ជមានេសុ តូរេសុ, ទេវា តូរានិ វជ្ជយុំ;
‘‘Vajjamānesu tūresu, devā tūrāni vajjayuṃ;
ឧភិន្នំ សទ្ទំ សុត្វាន, ពុទ្ធោបិ សម្បពុជ្ឈថ។
Ubhinnaṃ saddaṃ sutvāna, buddhopi sampabujjhatha.
‘‘និមន្តេត្វាន សម្ពុទ្ធំ, សកំ ភវនុបាគមិំ;
‘‘Nimantetvāna sambuddhaṃ, sakaṃ bhavanupāgamiṃ;
អាសនំ បញ្ញបេត្វាន, កាលមារោចយិំ អហំ។
Āsanaṃ paññapetvāna, kālamārocayiṃ ahaṃ.
‘‘ខីណាសវសហស្សេហិ, បរិវុតោ លោកនាយកោ;
‘‘Khīṇāsavasahassehi, parivuto lokanāyako;
ឱភាសេន្តោ ទិសា សព្ពា, ភវនំ មេ ឧបាគមិ។
Obhāsento disā sabbā, bhavanaṃ me upāgami.
‘‘ឧបវិដ្ឋំ មហាវីរំ, ទេវទេវំ នរាសភំ;
‘‘Upaviṭṭhaṃ mahāvīraṃ, devadevaṃ narāsabhaṃ;
សភិក្ខុសង្ឃំ តប្បេសិំ, អន្នបានេនហំ តទា។
Sabhikkhusaṅghaṃ tappesiṃ, annapānenahaṃ tadā.
‘‘អនុមោទិ មហាវីរោ, សយម្ភូ អគ្គបុគ្គលោ;
‘‘Anumodi mahāvīro, sayambhū aggapuggalo;
ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ។
Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha.
‘‘យោ សោ សង្ឃំ អបូជេសិ, ពុទ្ធញ្ច លោកនាយកំ;
‘‘Yo so saṅghaṃ apūjesi, buddhañca lokanāyakaṃ;
តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទេវលោកំ គមិស្សតិ។
Tena cittappasādena, devalokaṃ gamissati.
‘‘សត្តសត្តតិក្ខត្តុញ្ច, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;
‘‘Sattasattatikkhattuñca, devarajjaṃ karissati;
បថព្យា រជ្ជំ អដ្ឋសតំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ។
Pathabyā rajjaṃ aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.
‘‘បញ្ចបញ្ញាសក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;
‘‘Pañcapaññāsakkhattuñca, cakkavattī bhavissati;
ភោគា អសង្ខិយា តស្ស, ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ តាវទេ។
Bhogā asaṅkhiyā tassa, uppajjissanti tāvade.
‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;
‘‘Aparimeyye ito kappe, okkākakulasambhavo;
គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ។
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
‘‘និរយា សោ ចវិត្វាន, មនុស្សត្តំ គមិស្សតិ;
‘‘Nirayā so cavitvāna, manussattaṃ gamissati;
កោលិតោ នាម នាមេន, ព្រហ្មពន្ធុ ភវិស្សតិ។
Kolito nāma nāmena, brahmabandhu bhavissati.
‘‘សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វាន, កុសលមូលេន ចោទិតោ;
‘‘So pacchā pabbajitvāna, kusalamūlena codito;
គោតមស្ស ភគវតោ, ទុតិយោ ហេស្សតិ សាវកោ។
Gotamassa bhagavato, dutiyo hessati sāvako.
‘‘អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោ, ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោ;
‘‘Āraddhavīriyo pahitatto, iddhiyā pāramiṃ gato;
សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ។
Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.
‘‘បាបមិត្តោបនិស្សាយ, កាមរាគវសំ គតោ;
‘‘Pāpamittopanissāya, kāmarāgavasaṃ gato;
មាតរំ បិតរញ្ចាបិ, ឃាតយិំ ទុដ្ឋមានសោ។
Mātaraṃ pitarañcāpi, ghātayiṃ duṭṭhamānaso.
‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, និរយំ អថ មានុសំ;
‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, nirayaṃ atha mānusaṃ;
បាបកម្មសមង្គិតា, ភិន្នសីសោ មរាមហំ។
Pāpakammasamaṅgitā, bhinnasīso marāmahaṃ.
‘‘ឥទំ បច្ឆិមកំ មយ្ហំ, ចរិមោ វត្តតេ ភវោ;
‘‘Idaṃ pacchimakaṃ mayhaṃ, carimo vattate bhavo;
ឥធាបិ ឯទិសោ មយ្ហំ, មរណកាលេ ភវិស្សតិ។
Idhāpi ediso mayhaṃ, maraṇakāle bhavissati.
‘‘បវិវេកមនុយុត្តោ, សមាធិភាវនារតោ;
‘‘Pavivekamanuyutto, samādhibhāvanārato;
សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ។
Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.
‘‘ធរណិម្បិ សុគម្ភីរំ, ពហលំ ទុប្បធំសិយំ;
‘‘Dharaṇimpi sugambhīraṃ, bahalaṃ duppadhaṃsiyaṃ;
វាមង្គុដ្ឋេន ខោភេយ្យំ, ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោ។
Vāmaṅguṭṭhena khobheyyaṃ, iddhiyā pāramiṃ gato.
‘‘អស្មិមានំ ន បស្សាមិ, មានោ មយ្ហំ ន វិជ្ជតិ;
‘‘Asmimānaṃ na passāmi, māno mayhaṃ na vijjati;
សាមណេរេ ឧបាទាយ, គរុចិត្តំ ករោមហំ។
Sāmaṇere upādāya, garucittaṃ karomahaṃ.
‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមភិនីហរិំ;
‘‘Aparimeyye ito kappe, yaṃ kammamabhinīhariṃ;
តាហំ ភូមិមនុប្បត្តោ, បត្តោម្ហិ អាសវក្ខយំ។
Tāhaṃ bhūmimanuppatto, pattomhi āsavakkhayaṃ.
‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
អថ នំ សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនមហាវិហារេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ តេន តេន គុណេន អត្តនោ សាវកេ ឯតទគ្គេ ឋបេន្តោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨, ១៩០) ឥទ្ធិមន្តតាយ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ។ តេន ឯវំ សត្ថារា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន សាវកបារមិយា មត្ថកំ បត្តេន មហាថេរេន តំ តំ និមិត្តំ អាគម្ម តត្ថ តត្ថ ភាសិតា គាថា, តា សង្គីតិកាលេ ធម្មសង្គាហកេហិ –
Atha naṃ satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre ariyagaṇamajjhe nisinno tena tena guṇena attano sāvake etadagge ṭhapento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti (a. ni. 1.188, 190) iddhimantatāya etadagge ṭhapesi. Tena evaṃ satthārā etadagge ṭhapitena sāvakapāramiyā matthakaṃ pattena mahātherena taṃ taṃ nimittaṃ āgamma tattha tattha bhāsitā gāthā, tā saṅgītikāle dhammasaṅgāhakehi –
១១៤៩.
1149.
‘‘អារញ្ញិកា បិណ្ឌបាតិកា, ឧញ្ឆាបត្តាគតេ រតា;
‘‘Āraññikā piṇḍapātikā, uñchāpattāgate ratā;
ទាលេមុ មច្ចុនោ សេនំ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតា។
Dālemu maccuno senaṃ, ajjhattaṃ susamāhitā.
១១៥០.
1150.
‘‘អារញ្ញិកា បិណ្ឌបាតិកា, ឧញ្ឆាបត្តាគតេ រតា;
‘‘Āraññikā piṇḍapātikā, uñchāpattāgate ratā;
ធុនាម មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ។
Dhunāma maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.
១១៥១.
1151.
‘‘រុក្ខមូលិកា សាតតិកា, ឧញ្ឆាបត្តាគតេ រតា;
‘‘Rukkhamūlikā sātatikā, uñchāpattāgate ratā;
ទាលេមុ មច្ចុនោ សេនំ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតា។
Dālemu maccuno senaṃ, ajjhattaṃ susamāhitā.
១១៥២.
1152.
‘‘រុក្ខមូលិកា សាតតិកា, ឧញ្ឆាបត្តាគតេ រតា;
‘‘Rukkhamūlikā sātatikā, uñchāpattāgate ratā;
ធុនាម មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ។
Dhunāma maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.
១១៥៣.
1153.
‘‘អដ្ឋិកង្កលកុដិកេ, មំសន្ហារុបសិព្ពិតេ;
‘‘Aṭṭhikaṅkalakuṭike, maṃsanhārupasibbite;
ធិរត្ថុ បុរេ ទុគ្គន្ធេ, បរគត្តេ មមាយសេ។
Dhiratthu pure duggandhe, paragatte mamāyase.
១១៥៤..
1154..
‘‘តវ សរីរំ នវសោតំ, ទុគ្គន្ធករំ បរិពន្ធំ;
‘‘Tava sarīraṃ navasotaṃ, duggandhakaraṃ paribandhaṃ;
ភិក្ខុ បរិវជ្ជយតេ តំ, មីឡ្ហញ្ច យថា សុចិកាមោ។
Bhikkhu parivajjayate taṃ, mīḷhañca yathā sucikāmo.
១១៥៦.
1156.
‘‘ឯវញ្ចេ តំ ជនោ ជញ្ញា, យថា ជានាមិ តំ អហំ;
‘‘Evañce taṃ jano jaññā, yathā jānāmi taṃ ahaṃ;
អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, គូថដ្ឋានំវ បាវុសេ។
Ārakā parivajjeyya, gūthaṭṭhānaṃva pāvuse.
១១៥៧.
1157.
‘‘ឯវមេតំ មហាវីរ, យថា សមណ ភាសសិ;
‘‘Evametaṃ mahāvīra, yathā samaṇa bhāsasi;
ឯត្ថ ចេកេ វិសីទន្តិ, បង្កម្ហិវ ជរគ្គវោ។
Ettha ceke visīdanti, paṅkamhiva jaraggavo.
១១៥៨.
1158.
‘‘អាកាសម្ហិ ហលិទ្ទិយា, យោ មញ្ញេថ រជេតវេ;
‘‘Ākāsamhi haliddiyā, yo maññetha rajetave;
អញ្ញេន វាបិ រង្គេន, វិឃាតុទយមេវ តំ។
Aññena vāpi raṅgena, vighātudayameva taṃ.
១១៥៩.
1159.
‘‘តទាកាសសមំ ចិត្តំ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតំ;
‘‘Tadākāsasamaṃ cittaṃ, ajjhattaṃ susamāhitaṃ;
មា បាបចិត្តេ អាសាទិ, អគ្គិខន្ធំវ បក្ខិមា។
Mā pāpacitte āsādi, aggikhandhaṃva pakkhimā.
១១៦០.
1160.
‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;
‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;
អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ។
Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.
១១៦១.
1161.
‘‘បស្ស ចិត្តកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច;
‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;
អដ្ឋិំ តចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេហិ សោភតិ។
Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.
១១៦២.
1162.
‘‘អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ;
‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;
អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ។
Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.
១១៦៣.
1163.
‘‘អដ្ឋាបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា;
‘‘Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;
អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ។
Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.
១១៦៤.
1164.
‘‘អញ្ជនីវ នវា ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ;
‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;
អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ។
Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.
១១៦៥.
1165.
‘‘ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាគុរំ មិគោ;
‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;
ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, កទ្ទន្តេ មិគពន្ធកេ។
Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kaddante migabandhake.
១១៦៦.
1166.
‘‘ឆិន្នោ បាសោ មិគវស្ស, នាសទា វាគុរំ មិគោ;
‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;
ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, សោចន្តេ មិគលុទ្ទកេ។
Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake.
១១៦៧.
1167.
‘‘តទាសិ យំ ភិំសនកំ, តទាសិ លោមហំសនំ;
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;
អនេកាការសម្បន្នេ, សារិបុត្តម្ហិ និព្ពុតេ។
Anekākārasampanne, sāriputtamhi nibbute.
១១៦៨.
1168.
‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា, ឧប្បាទវយធម្មិនោ;
‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;
ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តេសំ វូបសមោ សុខោ។
Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho.
១១៦៩.
1169.
‘‘សុខុមំ តេ បដិវិជ្ឈន្តិ, វាលគ្គំ ឧសុនា យថា;
‘‘Sukhumaṃ te paṭivijjhanti, vālaggaṃ usunā yathā;
យេ បញ្ចក្ខន្ធេ បស្សន្តិ, បរតោ នោ ច អត្តតោ។
Ye pañcakkhandhe passanti, parato no ca attato.
១១៧០.
1170.
‘‘យេ ច បស្សន្តិ សង្ខារេ, បរតោ នោ ច អត្តតោ;
‘‘Ye ca passanti saṅkhāre, parato no ca attato;
បច្ចព្យាធិំសុ និបុណំ, វាលគ្គំ ឧសុនា យថា។
Paccabyādhiṃsu nipuṇaṃ, vālaggaṃ usunā yathā.
១១៧១.
1171.
‘‘សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ, ឌយ្ហមានោវ មត្ថកេ;
‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;
កាមរាគប្បហានាយ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ។
Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.
១១៧២.
1172.
‘‘សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ, ឌយ្ហមានោវ មត្ថកេ;
‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;
ភវរាគប្បហានាយ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ។
Bhavarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.
១១៧៣.
1173.
‘‘ចោទិតោ ភាវិតត្តេន, សរីរន្តិមធារិនា;
‘‘Codito bhāvitattena, sarīrantimadhārinā;
មិគារមាតុបាសាទំ, បាទង្គុដ្ឋេន កម្បយិំ។
Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayiṃ.
១១៧៤.
1174.
‘‘នយិទំ សិថិលមារព្ភ, នយិទំ អប្បេន ថាមសា;
‘‘Nayidaṃ sithilamārabbha, nayidaṃ appena thāmasā;
និព្ពានមធិគន្តព្ពំ, សព្ពគន្ថបមោចនំ។
Nibbānamadhigantabbaṃ, sabbaganthapamocanaṃ.
១១៧៥.
1175.
‘‘អយញ្ច ទហរោ ភិក្ខុ, អយមុត្តមបោរិសោ;
‘‘Ayañca daharo bhikkhu, ayamuttamaporiso;
ធារេតិ អន្តិមំ ទេហំ, ជេត្វា មារំ សវាហនំ។
Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.
១១៧៦.
1176.
‘‘វិវរមនុបភន្តិ វិជ្ជុតា, វេភារស្ស ច បណ្ឌវស្ស ច;
‘‘Vivaramanupabhanti vijjutā, vebhārassa ca paṇḍavassa ca;
នគវិវរគតោ ឈាយតិ, បុត្តោ អប្បដិមស្ស តាទិនោ។
Nagavivaragato jhāyati, putto appaṭimassa tādino.
១១៧៧.
1177.
‘‘ឧបសន្តោ ឧបរតោ, បន្តសេនាសនោ មុនិ;
‘‘Upasanto uparato, pantasenāsano muni;
ទាយាទោ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, ព្រហ្មុនា អភិវន្ទិតោ។
Dāyādo buddhaseṭṭhassa, brahmunā abhivandito.
១១៧៨.
1178.
‘‘ឧបសន្តំ ឧបរតំ, បន្តសេនាសនំ មុនិំ;
‘‘Upasantaṃ uparataṃ, pantasenāsanaṃ muniṃ;
ទាយាទំ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, វន្ទ ព្រាហ្មណ កស្សបំ។
Dāyādaṃ buddhaseṭṭhassa, vanda brāhmaṇa kassapaṃ.
១១៧៩.
1179.
‘‘យោ ច ជាតិសតំ គច្ឆេ, សព្ពា ព្រាហ្មណជាតិយោ;
‘‘Yo ca jātisataṃ gacche, sabbā brāhmaṇajātiyo;
សោត្តិយោ វេទសម្បន្នោ, មនុស្សេសុ បុនប្បុនំ។
Sottiyo vedasampanno, manussesu punappunaṃ.
១១៨០.
1180.
‘‘អជ្ឈាយកោបិ ចេ អស្ស, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;
‘‘Ajjhāyakopi ce assa, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;
ឯតស្ស វន្ទនាយេតំ, កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិំ។
Etassa vandanāyetaṃ, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.
១១៨១.
1181.
‘‘យោ សោ អដ្ឋ វិមោក្ខានិ, បុរេភត្តំ អផស្សយិ;
‘‘Yo so aṭṭha vimokkhāni, purebhattaṃ aphassayi;
អនុលោមំ បដិលោមំ, តតោ បិណ្ឌាយ គច្ឆតិ។
Anulomaṃ paṭilomaṃ, tato piṇḍāya gacchati.
១១៨២.
1182.
‘‘តាទិសំ ភិក្ខុំ មាសាទិ, មាត្តានំ ខណិ ព្រាហ្មណ;
‘‘Tādisaṃ bhikkhuṃ māsādi, māttānaṃ khaṇi brāhmaṇa;
អភិប្បសាទេហិ មនំ, អរហន្តម្ហិ តាទិនេ;
Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādine;
ខិប្បំ បញ្ជលិកោ វន្ទ, មា តេ វិជដិ មត្ថកំ។
Khippaṃ pañjaliko vanda, mā te vijaṭi matthakaṃ.
១១៨៣.
1183.
‘‘នេសោ បស្សតិ សទ្ធម្មំ, សំសារេន បុរក្ខតោ;
‘‘Neso passati saddhammaṃ, saṃsārena purakkhato;
អធោគមំ ជិម្ហបថំ, កុម្មគ្គមនុធាវតិ។
Adhogamaṃ jimhapathaṃ, kummaggamanudhāvati.
១១៨៤.
1184.
‘‘កិមីវ មីឡ្ហសល្លិត្តោ, សង្ខារេ អធិមុច្ឆិតោ;
‘‘Kimīva mīḷhasallitto, saṅkhāre adhimucchito;
បគាឡ្ហោ លាភសក្ការេ, តុច្ឆោ គច្ឆតិ បោដ្ឋិលោ។
Pagāḷho lābhasakkāre, tuccho gacchati poṭṭhilo.
១១៨៥.
1185.
‘‘ឥមញ្ច បស្ស អាយន្តំ, សារិបុត្តំ សុទស្សនំ;
‘‘Imañca passa āyantaṃ, sāriputtaṃ sudassanaṃ;
វិមុត្តំ ឧភតោភាគេ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតំ។
Vimuttaṃ ubhatobhāge, ajjhattaṃ susamāhitaṃ.
១១៨៦.
1186.
‘‘វិសល្លំ ខីណសំយោគំ, តេវិជ្ជំ មច្ចុហាយិនំ;
‘‘Visallaṃ khīṇasaṃyogaṃ, tevijjaṃ maccuhāyinaṃ;
ទក្ខិណេយ្យំ មនុស្សានំ, បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ។
Dakkhiṇeyyaṃ manussānaṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.
១១៨៧. ‘‘ឯតេ សម្ពហុលា ទេវា, ឥទ្ធិមន្តោ យសស្សិនោ។
1187. ‘‘Ete sambahulā devā, iddhimanto yasassino.
ទស ទេវសហស្សានិ, សព្ពេ ព្រហ្មបុរោហិតា;
Dasa devasahassāni, sabbe brahmapurohitā;
មោគ្គល្លានំ នមស្សន្តា, តិដ្ឋន្តិ បញ្ជលីកតា។
Moggallānaṃ namassantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.
១១៨៨.
1188.
‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;
‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;
យស្ស តេ អាសវា ខីណា, ទក្ខិណេយ្យោសិ មារិស។
Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisa.
១១៨៩.
1189.
‘‘បូជិតោ នរទេវេន, ឧប្បន្នោ មរណាភិភូ;
‘‘Pūjito naradevena, uppanno maraṇābhibhū;
បុណ្ឌរីកំវ តោយេន, សង្ខារេនុបលិម្បតិ។
Puṇḍarīkaṃva toyena, saṅkhārenupalimpati.
១១៩០.
1190.
‘‘យស្ស មុហុត្តេន សហស្សធា លោកោ, សំវិទិតោ សព្រហ្មកប្បោ វសិ;
‘‘Yassa muhuttena sahassadhā loko, saṃvidito sabrahmakappo vasi;
ឥទ្ធិគុណេ ចុតុបបាតេ កាលេ, បស្សតិ ទេវតា ស ភិក្ខុ។
Iddhiguṇe cutupapāte kāle, passati devatā sa bhikkhu.
១១៩១.
1191.
‘‘សារិបុត្តោវ បញ្ញាយ, សីលេន ឧបសមេន ច;
‘‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena ca;
យោបិ បារង្គតោ ភិក្ខុ, ឯតាវបរមោ សិយា។
Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā.
១១៩២.
1192.
‘‘កោដិសតសហស្សស្ស, អត្តភាវំ ខណេន និម្មិនេ;
‘‘Koṭisatasahassassa, attabhāvaṃ khaṇena nimmine;
អហំ វិកុព្ពនាសុ កុសលោ, វសីភូតោម្ហិ ឥទ្ធិយា។
Ahaṃ vikubbanāsu kusalo, vasībhūtomhi iddhiyā.
១១៩៣.
1193.
‘‘សមាធិវិជ្ជាវសិបារមីគតោ, មោគ្គល្លានគោត្តោ អសិតស្ស សាសនេ;
‘‘Samādhivijjāvasipāramīgato, moggallānagotto asitassa sāsane;
ធីរោ សមុច្ឆិន្ទិ សមាហិតិន្ទ្រិយោ, នាគោ យថា បូតិលតំវ ពន្ធនំ។
Dhīro samucchindi samāhitindriyo, nāgo yathā pūtilataṃva bandhanaṃ.
១១៩៤.
1194.
‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;
‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;
ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា។
Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.
១១៩៥.
1195.
‘‘យស្ស ចត្ថាយ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;
‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;
សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ។
So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.
១១៩៦.
1196.
‘‘កីទិសោ និរយោ អាសិ, យត្ថ ទុស្សី អបច្ចថ;
‘‘Kīdiso nirayo āsi, yattha dussī apaccatha;
វិធុរំ សាវកមាសជ្ជ, កកុសន្ធញ្ច ព្រាហ្មណំ។
Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.
១១៩៧.
1197.
‘‘សតំ អាសិ អយោសង្កូ, សព្ពេ បច្ចត្តវេទនា;
‘‘Sataṃ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā;
ឦទិសោ និរយោ អាសិ, យត្ថ ទុស្សី អបច្ចថ;
Īdiso nirayo āsi, yattha dussī apaccatha;
វិធុរំ សាវកមាសជ្ជ, កកុសន្ធញ្ច ព្រាហ្មណំ។
Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.
១១៩៨.
1198.
‘‘យោ ឯតមភិជានាតិ, ភិក្ខុ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;
‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;
តាទិសំ ភិក្ខុមាសជ្ជ, កណ្ហ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ។
Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.
១១៩៩.
1199.
‘‘មជ្ឈេសរស្មិំ តិដ្ឋន្តិ, វិមានា កប្បឋាយិនោ;
‘‘Majjhesarasmiṃ tiṭṭhanti, vimānā kappaṭhāyino;
វេឡុរិយវណ្ណា រុចិរា, អច្ចិមន្តោ បភស្សរា;
Veḷuriyavaṇṇā rucirā, accimanto pabhassarā;
អច្ឆរា តត្ថ នច្ចន្តិ, បុថុ នានត្តវណ្ណិយោ។
Accharā tattha naccanti, puthu nānattavaṇṇiyo.
១២០០.
1200.
‘‘យោ ឯតមភិជានាតិ…បេ.… កណ្ហ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ។
‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.
១២០១.
1201.
‘‘យោ វេ ពុទ្ធេន ចោទិតោ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បេក្ខតោ;
‘‘Yo ve buddhena codito, bhikkhusaṅghassa pekkhato;
មិគារមាតុបាសាទំ, បាទង្គុដ្ឋេន កម្បយិ។
Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi.
១២០២.
1202.
‘‘យោ ឯតមភិជានាតិ…បេ.… កណ្ហ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ។
‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.
១២០៣.
1203.
‘‘យោ វេជយន្តបាសាទំ, បាទង្គុដ្ឋេន កម្បយិ;
‘‘Yo vejayantapāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi;
ឥទ្ធិពលេនុបត្ថទ្ធោ, សំវេជេសិ ច ទេវតា។
Iddhibalenupatthaddho, saṃvejesi ca devatā.
១២០៤.
1204.
‘‘យោ ឯតមភិជានាតិ…បេ.… កណ្ហ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ។
‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.
១២០៥.
1205.
‘‘យោ វេជយន្តបាសាទេ, សក្កំ សោ បរិបុច្ឆតិ;
‘‘Yo vejayantapāsāde, sakkaṃ so paripucchati;
អបិ អាវុសោ ជានាសិ, តណ្ហក្ខយវិមុត្តិយោ;
Api āvuso jānāsi, taṇhakkhayavimuttiyo;
តស្ស សក្កោ វិយាកាសិ, បញ្ហំ បុដ្ឋោ យថាតថំ។
Tassa sakko viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ.
១២០៦.
1206.
‘‘យោ ឯតមភិជានាតិ…បេ.… កណ្ហ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ។
‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.
១២០៧.
1207.
‘‘យោ ព្រហ្មានំ បរិបុច្ឆតិ, សុធម្មាយំ ឋិតោ សភំ;
‘‘Yo brahmānaṃ paripucchati, sudhammāyaṃ ṭhito sabhaṃ;
អជ្ជាបិ ត្យាវុសោ សា ទិដ្ឋិ, យា តេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហុ;
Ajjāpi tyāvuso sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;
បស្សសិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរំ។
Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ.
១២០៨.
1208.
‘‘តស្ស ព្រហ្មា វិយាកាសិ, បញ្ហំ បុដ្ឋោ យថាតថំ;
‘‘Tassa brahmā viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;
ន មេ មារិស សា ទិដ្ឋិ, យា មេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហុ។
Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu.
១២០៩.
1209.
‘‘បស្សាមិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរំ;
‘‘Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ;
សោហំ អជ្ជ កថំ វជ្ជំ, អហំ និច្ចោម្ហិ សស្សតោ។
Sohaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato.
១២១០.
1210.
‘‘យោ ឯតមភិជានាតិ…បេ.… កណ្ហ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ។
‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.
១២១១.
1211.
‘‘យោ មហានេរុនោ កូដំ, វិមោក្ខេន អផស្សយិ;
‘‘Yo mahāneruno kūṭaṃ, vimokkhena aphassayi;
វនំ បុព្ពវិទេហានំ, យេ ច ភូមិសយា នរា។
Vanaṃ pubbavidehānaṃ, ye ca bhūmisayā narā.
១២១២.
1212.
‘‘យោ ឯតមភិជានាតិ, ភិក្ខុ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;
‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;
តាទិសំ ភិក្ខុមាសជ្ជ, កណ្ហ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ។
Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.
១២១៣.
1213.
‘‘ន វេ អគ្គិ ចេតយតិ, អហំ ពាលំ ឌហាមិតិ;
‘‘Na ve aggi cetayati, ahaṃ bālaṃ ḍahāmiti;
ពាលោវ ជលិតំ អគ្គិំ, អាសជ្ជ នំ បឌយ្ហតិ។
Bālova jalitaṃ aggiṃ, āsajja naṃ paḍayhati.
១២១៤.
1214.
‘‘ឯវមេវ តុវំ មារ, អាសជ្ជ នំ តថាគតំ;
‘‘Evameva tuvaṃ māra, āsajja naṃ tathāgataṃ;
សយំ ឌហិស្សសិ អត្តានំ, ពាលោ អគ្គិំវ សម្ផុសំ។
Sayaṃ ḍahissasi attānaṃ, bālo aggiṃva samphusaṃ.
១២១៥.
1215.
‘‘អបុញ្ញំ បសវី មារោ, អាសជ្ជ នំ តថាគតំ;
‘‘Apuññaṃ pasavī māro, āsajja naṃ tathāgataṃ;
កិន្នុ មញ្ញសិ បាបិម, ន មេ បាបំ វិបច្ចតិ។
Kinnu maññasi pāpima, na me pāpaṃ vipaccati.
១២១៦.
1216.
‘‘ករតោ តេ ចីយតេ បាបំ, ចិររត្តាយ អន្តក;
‘‘Karato te cīyate pāpaṃ, cirarattāya antaka;
មារ និព្ពិន្ទ ពុទ្ធម្ហា, អាសំ មាកាសិ ភិក្ខុសុ។
Māra nibbinda buddhamhā, āsaṃ mākāsi bhikkhusu.
១២១៧.
1217.
‘‘ឥតិ មារំ អតជ្ជេសិ, ភិក្ខុ ភេសកឡាវនេ;
‘‘Iti māraṃ atajjesi, bhikkhu bhesakaḷāvane;
តតោ សោ ទុម្មនោ យក្ខោ, តត្ថេវន្តរធាយថា’’តិ។ –
Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā’’ti. –
ឥត្ថំ សុទំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ថេរោ គាថាយោ អភាសិត្ថាតិ។
Itthaṃ sudaṃ āyasmā mahāmoggallāno thero gāthāyo abhāsitthāti.
ឥមិនា អនុក្កមេន ឯកច្ចំ សង្គហំ អារោបេត្វា ឋបិតា។
Iminā anukkamena ekaccaṃ saṅgahaṃ āropetvā ṭhapitā.
តត្ថ ‘‘អារញ្ញិកា’’តិអាទិកា ចតស្សោ គាថា ភិក្ខូនំ ឱវាទទានវសេន ភាសិតា។ អារញ្ញិកាតិ គាមន្តសេនាសនំ បដិក្ខិបិត្វា អារញ្ញកធុតង្គសមាទានេន អារញ្ញិកា។ សង្ឃភត្តំ បដិក្ខិបិត្វា បិណ្ឌបាតិកង្គសមាទានេន បិណ្ឌបាតិកា, ឃរេ ឃរេ លទ្ធបិណ្ឌបាតេន យាបនកា។ ឧញ្ឆាបត្តាគតេ រតាតិ ឧញ្ឆាចរិយាយ បត្តេ អាគតេ បត្តបរិយាបន្នេ រតា, តេនេវ អភិរតា សន្តុដ្ឋា។ ទាលេមុ មច្ចុនោ សេនន្តិ អត្តានំ អនត្ថជននេ សហាយភាវូបគមនតោ មច្ចុរាជស្ស សេនាភូតំ កិលេសវាហិនិំ សមុច្ឆិន្ទេម។ អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតាតិ គោចរជ្ឈត្តេសុ សុដ្ឋុ សមាហិតា ហុត្វា, ឯតេនស្ស បទាលនុបាយមាហ។
Tattha ‘‘āraññikā’’tiādikā catasso gāthā bhikkhūnaṃ ovādadānavasena bhāsitā. Āraññikāti gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā āraññakadhutaṅgasamādānena āraññikā. Saṅghabhattaṃ paṭikkhipitvā piṇḍapātikaṅgasamādānena piṇḍapātikā, ghare ghare laddhapiṇḍapātena yāpanakā. Uñchāpattāgateratāti uñchācariyāya patte āgate pattapariyāpanne ratā, teneva abhiratā santuṭṭhā. Dālemu maccuno senanti attānaṃ anatthajanane sahāyabhāvūpagamanato maccurājassa senābhūtaṃ kilesavāhiniṃ samucchindema. Ajjhattaṃ susamāhitāti gocarajjhattesu suṭṭhu samāhitā hutvā, etenassa padālanupāyamāha.
ធុនាមាតិ និទ្ធុនាម វិទ្ធំសេម។
Dhunāmāti niddhunāma viddhaṃsema.
សាតតិកាតិ សាតច្ចការិនោ ភាវនាយ សតតបវត្តវីរិយា។
Sātatikāti sātaccakārino bhāvanāya satatapavattavīriyā.
‘‘អដ្ឋិកង្កលកុដិកេ’’តិអាទិកា ចតស្សោ គាថា អត្តានំ បលោភេតុំ ឧបគតាយ គណិកាយ ឱវាទវសេន អភាសិ។ តត្ថ អដ្ឋិកង្កលកុដិកេតិ អដ្ឋិសង្ខលិកាមយកុដិកេ។ ន្ហារុបសិព្ពិតេតិ នវហិ ន្ហារុសតេហិ សមន្តតោ សិព្ពិតេ។ អរញ្ញេ កុដិយោ ទារុទណ្ឌេ ឧស្សាបេត្វា វល្លិអាទីហិ ពន្ធិត្វា ករិយន្តិ, ត្វំ បន បរមជេគុច្ឆេន អដ្ឋិកង្កលេន បរមជេគុច្ឆេហេវ ន្ហារូហិ ពន្ធិត្វា កតា, អតិវិយ ជេគុច្ឆា បដិក្កូលា ចាតិ ទស្សេតិ។ ធិរត្ថុ បូរេ ទុគ្គន្ធេតិ កេសលោមាទិនោ នានប្បការស្ស អសុចិនោ បូរេ បរិបុណ្ណេ, តតោ ឯវ ទុគ្គន្ធេ ធិរត្ថុ តវ ធីការោ ហោតុ។ បរគត្តេ មមាយសេតិ ឥទញ្ច តេ ទុគ្គន្ធស្ស ឧបរិ ផោដសមុដ្ឋានំ បរិស្សយំ ឯវំ អសុចិទុគ្គន្ធំ ជេគុច្ឆំ បដិក្កូលសមាទានំ តាទិសេ ឯវ អញ្ញស្មិំ បទេសេ សោណសិង្គាលកិមិកុលាទីនំ គត្តភូតេ កឡេវរេ មមត្តំ ករោសិ។
‘‘Aṭṭhikaṅkalakuṭike’’tiādikā catasso gāthā attānaṃ palobhetuṃ upagatāya gaṇikāya ovādavasena abhāsi. Tattha aṭṭhikaṅkalakuṭiketi aṭṭhisaṅkhalikāmayakuṭike. Nhārupasibbiteti navahi nhārusatehi samantato sibbite. Araññe kuṭiyo dārudaṇḍe ussāpetvā valliādīhi bandhitvā kariyanti, tvaṃ pana paramajegucchena aṭṭhikaṅkalena paramajeguccheheva nhārūhi bandhitvā katā, ativiya jegucchā paṭikkūlā cāti dasseti. Dhiratthu pūre duggandheti kesalomādino nānappakārassa asucino pūre paripuṇṇe, tato eva duggandhe dhiratthu tava dhīkāro hotu. Paragatte mamāyaseti idañca te duggandhassa upari phoṭasamuṭṭhānaṃ parissayaṃ evaṃ asuciduggandhaṃ jegucchaṃ paṭikkūlasamādānaṃ tādise eva aññasmiṃ padese soṇasiṅgālakimikulādīnaṃ gattabhūte kaḷevare mamattaṃ karosi.
គូថភស្តេតិ គូថភរិតភស្តសទិសេ។ តចោនទ្ធេតិ តចេន ឱនទ្ធេ ឆវិមត្តបដិច្ឆាទិតកិព្ពិសេ។ ឧរគណ្ឌិបិសាចិនីតិ ឧរេ ឋិតគណ្ឌទ្វយវតី ភយានកភាវតោ អនត្ថាវហតោ ច បិសាចសទិសី។ យានិ សន្ទន្តិ សព្ពទាតិ យានិ នវ សោតានិ, នវ វណមុខានិ សព្ពទា រត្តិន្ទិវំ សន្ទន្តិ, សវន្តិ, អសុចិំ បគ្ឃរន្តិ។
Gūthabhasteti gūthabharitabhastasadise. Taconaddheti tacena onaddhe chavimattapaṭicchāditakibbise. Uragaṇḍipisācinīti ure ṭhitagaṇḍadvayavatī bhayānakabhāvato anatthāvahato ca pisācasadisī. Yāni sandanti sabbadāti yāni nava sotāni, nava vaṇamukhāni sabbadā rattindivaṃ sandanti, savanti, asuciṃ paggharanti.
បរិពន្ធន្តិ សម្មាបដិបត្តិបរិពន្ធភូតំ។ ភិក្ខូតិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខន្តោ ភិន្នកិលេសោ វា ទូរតោ បរិវជ្ជយតេតិ មមត្តំ ន ករោតិ។ មីឡ្ហញ្ច យថា សុចិកាមោតិ ច-ឥតិ និបាតមត្តំ។ យថា សុចិជាតិកោ សុចិមេវ ឥច្ឆន្តោ សសីសំ ន្ហាតោ មីឡ្ហំ ទិស្វា ទូរតោវ បរិវជ្ជេសិ, ឯវមេវំ ភិក្ខូតិ អត្ថោ។
Paribandhanti sammāpaṭipattiparibandhabhūtaṃ. Bhikkhūti saṃsāre bhayaṃ ikkhanto bhinnakileso vā dūrato parivajjayateti mamattaṃ na karoti. Mīḷhañca yathā sucikāmoti ca-iti nipātamattaṃ. Yathā sucijātiko sucimeva icchanto sasīsaṃ nhāto mīḷhaṃ disvā dūratova parivajjesi, evamevaṃ bhikkhūti attho.
ឯវញ្ចេ តំ ជនោ ជញ្ញា, យថា ជានាមិ តំ អហន្តិ ឯវំ សរីរសញ្ញិតំ អសុចិបុញ្ជំ យថា អហំ យថាភូតំ ជានាមិ, ឯវមេវ មហាជនោ ជានេយ្យ, តំ អារកា ទូរតោវ បរិវជ្ជេយ្យ។ គូថដ្ឋានំវ បាវុសេតិ បាវុសកាលេ កិលិន្នាសុចិំ និរន្តរំ គូថដ្ឋានំ វិយ សុចិជាតិកោ។ យស្មា បន តំ យថាភូតំ ន ជានាតិ, តស្មា តត្ថ និមុគ្គោ សីសំ ន ឧក្ខិបតីតិ អធិប្បាយោ។
Evañce taṃ jano jaññā, yathā jānāmi taṃ ahanti evaṃ sarīrasaññitaṃ asucipuñjaṃ yathā ahaṃ yathābhūtaṃ jānāmi, evameva mahājano jāneyya, taṃ ārakā dūratova parivajjeyya. Gūthaṭṭhānaṃvapāvuseti pāvusakāle kilinnāsuciṃ nirantaraṃ gūthaṭṭhānaṃ viya sucijātiko. Yasmā pana taṃ yathābhūtaṃ na jānāti, tasmā tattha nimuggo sīsaṃ na ukkhipatīti adhippāyo.
ឯវំ ថេរេន សរីរេ ទោសេ វិភាវិតេ សា គណិកា លជ្ជាវនតមុខា ថេរេ គារវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ‘‘ឯវមេតំ មហាវីរា’’តិ គាថំ វត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ។ តត្ថ ឯត្ថ ចេកេតិ ឯវំ បាកដបដិក្កូលសភាវេបិ ឯតស្មិំ កាយេ ឯកច្ចេ សត្តា អាសត្តិពលវតាយ វិសីទន្តិ វិសាទំ អាបជ្ជន្តិ។ បង្កម្ហិវ ជរគ្គវោ មហាកទ្ទមកុច្ឆិយំ សម្បតិតទុព្ពលពលិពទ្ទោ វិយ ព្យសនមេវ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ។
Evaṃ therena sarīre dose vibhāvite sā gaṇikā lajjāvanatamukhā there gāravaṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘evametaṃ mahāvīrā’’ti gāthaṃ vatvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tattha ettha ceketi evaṃ pākaṭapaṭikkūlasabhāvepi etasmiṃ kāye ekacce sattā āsattibalavatāya visīdanti visādaṃ āpajjanti. Paṅkamhiva jaraggavo mahākaddamakucchiyaṃ sampatitadubbalabalibaddo viya byasanameva pāpuṇantīti attho.
បុន តំ ថេរោ មាទិសេ ឯវរូបា បដិបត្តិ និរត្ថកា វិឃាតាវហា ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាកាសម្ហី’’តិអាទិនា គាថាទ្វយមាហ។ តស្សត្ថោ – យោ បុគ្គលោ ហលិទ្ទិយា អញ្ញេន វា រង្គជាតេន អាកាសំ រញ្ជិតុំ មញ្ញេយ្យ, តស្ស តំ កម្មំ វិឃាតុទយំ ចិត្តវិឃាតាវហមេវ សិយា, យថា តំ អវិសយេ យោគោ។
Puna taṃ thero mādise evarūpā paṭipatti niratthakā vighātāvahā evāti dassento ‘‘ākāsamhī’’tiādinā gāthādvayamāha. Tassattho – yo puggalo haliddiyā aññena vā raṅgajātena ākāsaṃ rañjituṃ maññeyya, tassa taṃ kammaṃ vighātudayaṃ cittavighātāvahameva siyā, yathā taṃ avisaye yogo.
តទាកាសសមំ ចិត្តន្តិ តយិទំ មម ចិត្តំ អាកាសសមំ កត្ថចិ អលគ្គភាវេន អជ្ឈត្តំ សុដ្ឋុ សមាហិតំ, តស្មា មា បាបចិត្តេ អាសាទីតិ កាមេសុ និមុគ្គតាយ លាមកចិត្តេ និហីនចិត្តេ មាទិសេ មា អាសាទេហិ។ អគ្គិខន្ធំវ បក្ខិមាតិ បក្ខិមា សលភោ អគ្គិក្ខន្ធំ អាសាទេន្តោ អនត្ថមេវ បាបុណាតិ, ឯវំ សម្បទមិទំ តុយ្ហន្តិ ទស្សេតិ។
Tadākāsasamaṃ cittanti tayidaṃ mama cittaṃ ākāsasamaṃ katthaci alaggabhāvena ajjhattaṃ suṭṭhu samāhitaṃ, tasmā mā pāpacitte āsādīti kāmesu nimuggatāya lāmakacitte nihīnacitte mādise mā āsādehi. Aggikhandhaṃva pakkhimāti pakkhimā salabho aggikkhandhaṃ āsādento anatthameva pāpuṇāti, evaṃ sampadamidaṃ tuyhanti dasseti.
បស្ស ចិត្តកតន្តិអាទិកា សត្ត គាថា តមេវ គណិកំ ទិស្វា វិបល្លត្តចិត្តានំ ភិក្ខូនំ ឱវាទទានវសេន វុត្តា។ តំ សុត្វា សា គណិកា មង្កុភូតា អាគតមគ្គេនេវ បលាតា។
Passa cittakatantiādikā satta gāthā tameva gaṇikaṃ disvā vipallattacittānaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānavasena vuttā. Taṃ sutvā sā gaṇikā maṅkubhūtā āgatamaggeneva palātā.
តទាសីតិអាទិកា ចតស្សោ គាថា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បរិនិព្ពានំ អារព្ភ វុត្តា។ តត្ថ អនេកាការសម្បន្នេតិ អនេកេហិ សីលសំវរាទិប្បការេហិ បរិបុណ្ណេ។
Tadāsītiādikā catasso gāthā āyasmato sāriputtattherassa parinibbānaṃ ārabbha vuttā. Tattha anekākārasampanneti anekehi sīlasaṃvarādippakārehi paripuṇṇe.
សុខុមំ តេ បដិវិជ្ឈន្តីតិ តេ យោគិនោ អតិសុខុមំ បដិវិជ្ឈន្តិ នាម។ យថា កិំ? វាលគ្គំ ឧសុនា យថា យថា សតធាភិន្នស្ស វាលស្ស ឯកំ អំសុ អគ្គំ រត្តន្ធការតិមិសាយ វិជ្ជុល្លតោភាសេន វិជ្ឈន្តា វិយាតិ អត្ថោ។ កេ បន តេតិ អាហ ‘‘យេ បញ្ចក្ខន្ធេ បស្សន្តិ, បរតោ នោ ច អត្តតោ’’តិ។ តត្ថ បរតោតិ អនត្តតោ។ តស្ស អត្តគ្គាហបដិក្ខេបទស្សនញ្ហេតំ។ តេនាហ ‘‘នោ ច អត្តតោ’’តិ។ ឯតេន អនត្តតោ អភិវុដ្ឋិតស្ស អរិយមគ្គស្ស វសេន ទុក្ខសច្ចេ បរិញ្ញាភិសមយំ អាហ, តទវិនាភាវតោ បន ឥតរេសម្បិ អភិសមយានំ សុប្បដិវិជ្ឈតា វុត្តា ឯវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ កេចិ បន ‘‘អនត្ថការកតោ បរេ នាម បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាតិ ‘បរតោ បស្សន្តី’តិ ឥមិនា វិសេសតោ សព្ពោបិ សម្មទេវ វុត្តោ’’តិ វទន្តិ។ បច្ចព្យាធិំសូតិ បដិវិជ្ឈិំសុ។
Sukhumaṃ te paṭivijjhantīti te yogino atisukhumaṃ paṭivijjhanti nāma. Yathā kiṃ? Vālaggaṃ usunā yathā yathā satadhābhinnassa vālassa ekaṃ aṃsu aggaṃ rattandhakāratimisāya vijjullatobhāsena vijjhantā viyāti attho. Ke pana teti āha ‘‘ye pañcakkhandhe passanti, parato no ca attato’’ti. Tattha paratoti anattato. Tassa attaggāhapaṭikkhepadassanañhetaṃ. Tenāha ‘‘no ca attato’’ti. Etena anattato abhivuṭṭhitassa ariyamaggassa vasena dukkhasacce pariññābhisamayaṃ āha, tadavinābhāvato pana itaresampi abhisamayānaṃ suppaṭivijjhatā vuttā eva hotīti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘anatthakārakato pare nāma pañcupādānakkhandhāti ‘parato passantī’ti iminā visesato sabbopi sammadeva vutto’’ti vadanti. Paccabyādhiṃsūti paṭivijjhiṃsu.
សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោតិ បឋមគាថា តិស្សត្ថេរំ អារព្ភ វុត្តា, ទុតិយា វឌ្ឍមានត្ថេរំ។ តា ហេដ្ឋា វុត្តត្ថាវ។
Sattiyāviya omaṭṭhoti paṭhamagāthā tissattheraṃ ārabbha vuttā, dutiyā vaḍḍhamānattheraṃ. Tā heṭṭhā vuttatthāva.
ចោទិតោ ភាវិតត្តេនាតិ គាថា បាសាទកម្បនសុត្តន្តំ អារព្ភ វុត្តា។ តត្ថ ភាវិតត្តេន សរីរន្តិមធារិនាតិ ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ។
Coditobhāvitattenāti gāthā pāsādakampanasuttantaṃ ārabbha vuttā. Tattha bhāvitattena sarīrantimadhārināti bhagavantaṃ sandhāya vadati.
នយិទំ សិថិលមារព្ភាតិអាទិកា ទ្វេ គាថា ហីនវីរិយំ វេទនាមកំ ទហរភិក្ខុំ អារព្ភ វុត្តា។ តត្ថ សិថិលមារព្ភាតិ សិថិលំ កត្វា វីរិយំ អកត្វា។ អប្បេន ថាមសាតិ អប្បកេន វីរិយពលេន នយិទំ និព្ពានំ អធិគន្តព្ពំ, មហន្តេនេវ បន ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយេន បត្តព្ពន្តិ អត្ថោ។
Nayidaṃ sithilamārabbhātiādikā dve gāthā hīnavīriyaṃ vedanāmakaṃ daharabhikkhuṃ ārabbha vuttā. Tattha sithilamārabbhāti sithilaṃ katvā vīriyaṃ akatvā. Appena thāmasāti appakena vīriyabalena nayidaṃ nibbānaṃ adhigantabbaṃ, mahanteneva pana catubbidhasammappadhānavīriyena pattabbanti attho.
វិវរមនុបភន្តីតិអាទិកា ទ្វេ គាថា អត្តនោ វិវេកភាវំ អារព្ភ វុត្តា។ តត្ថ ព្រហ្មុនា អភិវន្ទិតោតិ មហាព្រហ្មុនា សទេវកេន លោកេន ច អភិមុខេន ហុត្វា ថោមិតោ នមស្សិតោ ច។
Vivaramanupabhantītiādikā dve gāthā attano vivekabhāvaṃ ārabbha vuttā. Tattha brahmunā abhivanditoti mahābrahmunā sadevakena lokena ca abhimukhena hutvā thomito namassito ca.
ឧបសន្តំ ឧបរតន្តិអាទិកា បញ្ច គាថា រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ មហាកស្សបត្ថេរំ ទិស្វា ‘‘កាឡកណ្ណី មយា ទិដ្ឋា’’តិ ឱលោកេត្វា ឋិតំ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យំ មិច្ឆាទិដ្ឋិព្រាហ្មណំ ទិស្វា តស្ស អនុកម្បាយ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ មា នស្សី’’តិ អរិយូបវាទបដិឃាតត្ថំ ‘‘ថេរំ វន្ទាហី’’តិ តំ ឧយ្យោជេន្តេន វុត្តា។ តត្ថ ជាតិសតំ គច្ឆេតិ ជាតីនំ សតំ ឧបគច្ឆេយ្យ។ សោត្តិយោតិ សោត្តិយជាតិកោ។ វេទសម្បន្នោតិ ញាណសម្បន្នោ។ ឯតស្សាតិ ថេរស្ស។ អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យោ បុគ្គលោ ឧទិតោទិតា អសម្ភិន្នា សតព្រាហ្មណជាតិយោ អនុបដិបាដិយា ឧប្បជ្ជនវសេន ឧបគច្ឆេយ្យ, តត្ថ ច ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ គតោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សិយា ព្រាហ្មណវត្តញ្ច បូរេន្តោ, តស្សេតំ វិជ្ជាទិអនុដ្ឋានំ ឯតស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស វន្ទនាយ វន្ទនាមយបុញ្ញស្ស សោឡសិំ កលំ នាគ្ឃតិ, វន្ទនាមយបុញ្ញមេវ តតោ មហន្តតរន្តិ។
Upasantaṃ uparatantiādikā pañca gāthā rājagahaṃ piṇḍāya pavisantaṃ mahākassapattheraṃ disvā ‘‘kāḷakaṇṇī mayā diṭṭhā’’ti oloketvā ṭhitaṃ sāriputtattherassa bhāgineyyaṃ micchādiṭṭhibrāhmaṇaṃ disvā tassa anukampāya ‘‘ayaṃ brāhmaṇo mā nassī’’ti ariyūpavādapaṭighātatthaṃ ‘‘theraṃ vandāhī’’ti taṃ uyyojentena vuttā. Tattha jātisataṃ gaccheti jātīnaṃ sataṃ upagaccheyya. Sottiyoti sottiyajātiko. Vedasampannoti ñāṇasampanno. Etassāti therassa. Ayañhettha saṅkhepattho – yo puggalo uditoditā asambhinnā satabrāhmaṇajātiyo anupaṭipāṭiyā uppajjanavasena upagaccheyya, tattha ca brāhmaṇānaṃ vijjāsu nipphattiṃ gato tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū siyā brāhmaṇavattañca pūrento, tassetaṃ vijjādianuṭṭhānaṃ etassa mahākassapattherassa vandanāya vandanāmayapuññassa soḷasiṃ kalaṃ nāgghati, vandanāmayapuññameva tato mahantataranti.
អដ្ឋ វិមោក្ខានីតិ រូបជ្ឈានាទិកេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ។ ភាវនាវសេន ហិ លទ្ធានិ រូបជ្ឈានានិ បច្ចនីកធម្មេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តតំ អភិរតិវសេន អារម្មណេ និរាសង្គញ្ច បវត្តិំ ឧបាទាយ ‘‘វិមោក្ខានី’’តិ វុច្ចន្តិ។ និរោធសមាបត្តិ បន បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុត្តត្តា ឯវ។ ឥធ បន ឈានមេវ វេទិតព្ពំ។ អនុលោមំ បដិលោមន្តិ បឋមជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនា អនុលោមំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនតោ បដ្ឋាយ យាវ បឋមជ្ឈានា បដិលោមំ។ បុរេភត្តន្តិ ភត្តកិច្ចតោ បុរេយេវ។ អផស្សយីតិ អនេកាការវោការា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិ។ តតោ បិណ្ឌាយ គច្ឆតីតិ តតោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ, តតោ វា សមាបត្តិសមាបជ្ជិតតោ បច្ឆា ឥទានិ បិណ្ឌាយ គច្ឆតីតិ តទហុ បវត្តំ ថេរស្ស បដិបត្តិំ សន្ធាយ វទតិ។ ថេរោ បន ទិវសេ ទិវសេ តថេវ បដិបជ្ជតិ។
Aṭṭhavimokkhānīti rūpajjhānādike aṭṭha vimokkhe. Bhāvanāvasena hi laddhāni rūpajjhānāni paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttataṃ abhirativasena ārammaṇe nirāsaṅgañca pavattiṃ upādāya ‘‘vimokkhānī’’ti vuccanti. Nirodhasamāpatti pana paccanīkadhammehi vimuttattā eva. Idha pana jhānameva veditabbaṃ. Anulomaṃpaṭilomanti paṭhamajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā anulomaṃ, nevasaññānāsaññāyatanato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā paṭilomaṃ. Purebhattanti bhattakiccato pureyeva. Aphassayīti anekākāravokārā samāpattiyo samāpajji. Tato piṇḍāya gacchatīti tato samāpattito vuṭṭhāya, tato vā samāpattisamāpajjitato pacchā idāni piṇḍāya gacchatīti tadahu pavattaṃ therassa paṭipattiṃ sandhāya vadati. Thero pana divase divase tatheva paṭipajjati.
តាទិសំ ភិក្ខុំ មាសាទីតិ យាទិសស្ស គុណា ឯកទេសេន វុត្តា, តាទិសំ តថារូបំ ពុទ្ធានុពុទ្ធំ មហាខីណាសវំ ភិក្ខុំ មា អាសាទេហិ។ មាត្តានំ ខណិ ព្រាហ្មណាតិ អាសាទនេន ច, ព្រាហ្មណ, មា អត្តានំ ខណិ, អរិយូបវាទេន អត្តនោ កុសលធម្មំ វា ឧម្មុលេហិ។ អភិប្បសាទេហិ មនន្តិ ‘‘សាធុរូបោ វត អយំ សមណោ’’តិ អត្តនោ ចិត្តំ បសាទេហិ។ មា តេ វិជដិ មត្ថកន្តិ តវ មត្ថកំ តស្មិំ កតេន អបរាធេន សត្តធា មា ផលិ។ តស្មា តស្ស បដិការត្ថំ ខិប្បមេវ បញ្ជលិកោ វន្ទាតិ។ ព្រាហ្មណោ តំ សុត្វា ភីតោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ តាវទេវ ថេរំ ខមាបេសិ។
Tādisaṃbhikkhuṃ māsādīti yādisassa guṇā ekadesena vuttā, tādisaṃ tathārūpaṃ buddhānubuddhaṃ mahākhīṇāsavaṃ bhikkhuṃ mā āsādehi. Māttānaṃ khaṇi brāhmaṇāti āsādanena ca, brāhmaṇa, mā attānaṃ khaṇi, ariyūpavādena attano kusaladhammaṃ vā ummulehi. Abhippasādehi mananti ‘‘sādhurūpo vata ayaṃ samaṇo’’ti attano cittaṃ pasādehi. Mā te vijaṭi matthakanti tava matthakaṃ tasmiṃ katena aparādhena sattadhā mā phali. Tasmā tassa paṭikāratthaṃ khippameva pañjaliko vandāti. Brāhmaṇo taṃ sutvā bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto tāvadeva theraṃ khamāpesi.
នេសោ បស្សតីតិអាទិកា ទ្វេ គាថា បោដ្ឋិលំ នាម ភិក្ខុំ សម្មា អបដិបជ្ជន្តំ មិច្ឆាជីវកតំ ទិស្វា ចោទនាវសេន វុត្តា។ តត្ថ នេសោ បស្សតិ សទ្ធម្មន្តិ ឯសោ បោដ្ឋិលោ ភិក្ខុ សតំ ពុទ្ធាទីនំ ធម្មំ មគ្គផលនិព្ពានំ ន បស្សតិ។ កស្មា? សំសារេន បុរក្ខតោ សំសារពន្ធនអវិជ្ជាទិនា បុរក្ខតោ អបាយេសុ និព្ពត្តនតោ អធោគមំ ហេដ្ឋាគាមិំ មាយាសាឋេយ្យានុគតត្តា ជិម្ហបថំ មិច្ឆាមគ្គភាវតោ កុម្មគ្គភូតំ មិច្ឆាជីវំ អនុធាវតិ អនុបរិវត្តតិ។
Neso passatītiādikā dve gāthā poṭṭhilaṃ nāma bhikkhuṃ sammā apaṭipajjantaṃ micchājīvakataṃ disvā codanāvasena vuttā. Tattha neso passati saddhammanti eso poṭṭhilo bhikkhu sataṃ buddhādīnaṃ dhammaṃ maggaphalanibbānaṃ na passati. Kasmā? Saṃsārena purakkhato saṃsārabandhanaavijjādinā purakkhato apāyesu nibbattanato adhogamaṃ heṭṭhāgāmiṃ māyāsāṭheyyānugatattā jimhapathaṃ micchāmaggabhāvato kummaggabhūtaṃ micchājīvaṃ anudhāvati anuparivattati.
កិមីវ មីឡ្ហសល្លិត្តោតិ គូថកិមី វិយ មីឡ្ហេន សមន្តតោ លិត្តោ កិលេសាសុចិវិមិស្សិតេ សង្ខារេ អធិមុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ។ បគាឡ្ហោ លាភសក្ការេតិ លាភេ ច សក្ការេ ច តណ្ហាវសេន បការតោ គាឡ្ហោ ឱគាឡ្ហោ។ តុច្ឆោ គច្ឆតិ បោដ្ឋិលោតិ អធិសីលសិក្ខាភាវតោ តុច្ឆោ អសារោ ហុត្វា បោដ្ឋិលោ ភិក្ខុ គច្ឆតិ បវត្តតិ។
Kimīva mīḷhasallittoti gūthakimī viya mīḷhena samantato litto kilesāsucivimissite saṅkhāre adhimucchito ajjhāpanno. Pagāḷho lābhasakkāreti lābhe ca sakkāre ca taṇhāvasena pakārato gāḷho ogāḷho. Tuccho gacchati poṭṭhiloti adhisīlasikkhābhāvato tuccho asāro hutvā poṭṭhilo bhikkhu gacchati pavattati.
ឥមញ្ច បស្សាតិអាទិកា ទ្វេ គាថា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ បសំសន្តេន វុត្តា។ តត្ថ ឥមញ្ច បស្សាតិ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តត្ថេរំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អត្តនោ ចិត្តំ អាលបតិ។ សុទស្សនន្តិ អសេក្ខានំ សីលក្ខន្ធានញ្ចេវ បារិបូរិយា សាវកបារមីញាណស្ស ច បារិបូរិយា សុន្ទរទស្សនំ។ វិមុត្តំ ឧភតោភាគេតិ ឧភតោភាគតោ វិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តំ ឧភតោភាគេតិ អរូបសមាបត្តិយា រូបកាយតោ, មគ្គេន នាមកាយតោ, យថារហំ តេហិយេវ វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទភាគេហិ វិមុត្តន្តិ អត្ថោ។ សព្ពសោ រាគសល្លាទីនំ អភាវេន វិសល្លំ កាមាទិយោគានំ សម្មទេវ ខីណត្តា ខីណសំយោគំ សុបរិសុទ្ធស្ស វិជ្ជាត្តយស្ស អធិគតត្តា តេវិជ្ជំ មច្ចុរាជស្ស ភញ្ជិតត្តា មច្ចុហាយិនំ បស្សាតិ យោជនា។
Imañcapassātiādikā dve gāthā āyasmantaṃ sāriputtaṃ pasaṃsantena vuttā. Tattha imañca passāti āyasmantaṃ sāriputtattheraṃ disvā pasannamānaso attano cittaṃ ālapati. Sudassananti asekkhānaṃ sīlakkhandhānañceva pāripūriyā sāvakapāramīñāṇassa ca pāripūriyā sundaradassanaṃ. Vimuttaṃ ubhatobhāgeti ubhatobhāgato vimuttattā ubhatobhāgavimuttaṃ ubhatobhāgeti arūpasamāpattiyā rūpakāyato, maggena nāmakāyato, yathārahaṃ tehiyeva vikkhambhanasamucchedabhāgehi vimuttanti attho. Sabbaso rāgasallādīnaṃ abhāvena visallaṃ kāmādiyogānaṃ sammadeva khīṇattā khīṇasaṃyogaṃ suparisuddhassa vijjāttayassa adhigatattā tevijjaṃ maccurājassa bhañjitattā maccuhāyinaṃ passāti yojanā.
ឯតេ សម្ពហុលាតិអាទិកា គាថា អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេន មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ បសំសន្តេន វុត្តា។ តត្ថ បូជិតោ នរទេវេនាតិ នរេហិ ច ទេវេហិ ច បរមាយ បូជាយ បូជិតោ។ ឧប្បន្នោ មរណាភិភូតិ លោកេ ឧប្បន្នោ ហុត្វា មរណំ អភិភវិត្វា ឋិតោ។ អថ វា បូជិតោ នរទេវេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ការណភូតេន អរិយាយ ជាតិយា ឧប្បន្នោ។ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ បឋមំ កម្មុនា នរោ មនុស្សោ ហុត្វា បច្ឆាបិ អរិយាយ ជាតិយា ឧត្តមោ ទេវោ ទេវាតិទេវោ អហោសិ, តស្មា ‘‘នរទេវោ’’តិ វុច្ចតិ។ បូជិតោ នរទេវេន ភគវតា បសំសាវសេន ឧប្បន្នោ មរណាភិភូតេ លោកេ ឧប្បន្នោ ហុត្វា មរណាភិភូ មច្ចុហាយី។ បុណ្ឌរីកំវ តោយេន ឧទកេន បុណ្ឌរីកំ វិយ សង្ខារគតេ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបេន ន ឧបលិម្បតិ, កត្ថចិបិ អនិស្សិតោតិ អត្ថោ។
Ete sambahulātiādikā gāthā āyasmatā sāriputtattherena mahāmoggallānattheraṃ pasaṃsantena vuttā. Tattha pūjito naradevenāti narehi ca devehi ca paramāya pūjāya pūjito. Uppanno maraṇābhibhūti loke uppanno hutvā maraṇaṃ abhibhavitvā ṭhito. Atha vā pūjito naradevena sammāsambuddhena kāraṇabhūtena ariyāya jātiyā uppanno. Sammāsambuddho hi paṭhamaṃ kammunā naro manusso hutvā pacchāpi ariyāya jātiyā uttamo devo devātidevo ahosi, tasmā ‘‘naradevo’’ti vuccati. Pūjito naradevena bhagavatā pasaṃsāvasena uppanno maraṇābhibhūte loke uppanno hutvā maraṇābhibhū maccuhāyī. Puṇḍarīkaṃva toyena udakena puṇḍarīkaṃ viya saṅkhāragate taṇhādiṭṭhilepena na upalimpati, katthacipi anissitoti attho.
យស្សាតិ យេន។ មុហុត្តេតិ ខណមត្តេ កាលេ។ សហស្សធាតិ សហស្សបការោ។ លោកោតិ ឱកាសលោកោ។ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យេន មហិទ្ធិកេន អាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន សហស្សិលោកធាតុ ខណេនេវ សម្មទេវ វិទិតោ, បច្ចក្ខតោ ញាតោ សព្រហ្មកប្បោ មហាព្រហ្មសទិសោ អាវជ្ជនាទិវសីភាវប្បត្តិយា ឥទ្ធិសម្បទាយ ចុតូបបាតេ ច វសី។ កាលេ បស្សតីតិ តទនុរូបេ កាលេ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ទេវតា បស្សតីតិ។
Yassāti yena. Muhutteti khaṇamatte kāle. Sahassadhāti sahassapakāro. Lokoti okāsaloko. Ayañhettha attho – yena mahiddhikena āyasmatā mahāmoggallānena sahassilokadhātu khaṇeneva sammadeva vidito, paccakkhato ñāto sabrahmakappo mahābrahmasadiso āvajjanādivasībhāvappattiyā iddhisampadāya cutūpapāte ca vasī. Kāle passatīti tadanurūpe kāle dibbena cakkhunā devatā passatīti.
សារិបុត្តោវាតិអាទិកា គាថា អាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន អត្តនោ គុណេ បកាសេន្តេន វុត្តា។ តត្ថ សារិបុត្តោវាតិ គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – បញ្ញាយ បញ្ញាសម្បទាយ, សីលេន សីលសម្បត្តិយា, ឧបសមេន កិលេសវូបសមេន, យោ ភិក្ខុ បារង្គតោ បារំ បរិយន្តំ ឧក្កំសំ គតោ សោ សារិបុត្តោ សាវកេហិ បញ្ញាទីហិ គុណេហិ បរមុក្កំសគតោ។ បញ្ញាយ សីលេន ហិ បរមុក្កំសគតោ។ ឯតាវបរមោ សិយា ឯតបរមោ ឯវ, នត្ថិ តតោ ឧត្តរីតិ។ ឥមំ បន ថេរោ យថា សារិបុត្តោ បញ្ញាយ ឧត្តមោ, តថា អហំ សមាធិនា ឧត្តមោតិ ទីបេតុំ អវោច។ តេនេវាហ ‘‘កោដិសតសហស្សស្សា’’តិអាទិ។
Sāriputtovātiādikā gāthā āyasmatā mahāmoggallānena attano guṇe pakāsentena vuttā. Tattha sāriputtovāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – paññāya paññāsampadāya, sīlena sīlasampattiyā, upasamena kilesavūpasamena, yo bhikkhu pāraṅgato pāraṃ pariyantaṃ ukkaṃsaṃ gato so sāriputto sāvakehi paññādīhi guṇehi paramukkaṃsagato. Paññāya sīlena hi paramukkaṃsagato. Etāvaparamo siyā etaparamo eva, natthi tato uttarīti. Imaṃ pana thero yathā sāriputto paññāya uttamo, tathā ahaṃ samādhinā uttamoti dīpetuṃ avoca. Tenevāha ‘‘koṭisatasahassassā’’tiādi.
តត្ថ ខណេន និម្មិនេតិ ខណេនេវ កោដិសតសហស្សអត្តភាវំ និម្មិនេយ្យ និម្មិតុំ សមត្ថោ។ តស្ស និម្មិននេ ន មយ្ហំ ភារោ អត្ថិ។ វិកុព្ពនាសុ កុសលោ, វសីភូតោម្ហិ ឥទ្ធិយាតិ ន កេវលំ មនោមយវិកុព្ពនាសុ ឯវ, សព្ពាយបិ ឥទ្ធិយា វសីភាវប្បត្តោ អម្ហិ។
Tattha khaṇena nimmineti khaṇeneva koṭisatasahassaattabhāvaṃ nimmineyya nimmituṃ samattho. Tassa nimminane na mayhaṃ bhāro atthi. Vikubbanāsu kusalo, vasībhūtomhi iddhiyāti na kevalaṃ manomayavikubbanāsu eva, sabbāyapi iddhiyā vasībhāvappatto amhi.
សមាធិវិជ្ជាវសិបារមីគតោតិ សវិតក្កសវិចារាទិសមាធីសុ ចេវ បុព្ពេនិវាសញាណាទិវិជ្ជាសុ ច វសីភាវេន បារមិំ កោដិំ បត្តោ អសិ។ តស្ស តណ្ហានិស្សយាទិរហិតស្ស សត្ថុ សាសនេ យថាវុត្តេហិ គុណេហិ ឧក្កំសគតោ។ ធិតិសម្បន្នតាយ ធីរោ, មោគ្គល្លានគោត្តោ មោគ្គល្លានោ, សុដ្ឋុ ឋបិតឥន្ទ្រិយតាយ សមាហិតិន្ទ្រិយោ, យថា ហត្ថិនាគោ បូតិលតាពន្ធនំ សុខេនេវ ឆិន្ទតិ, ឯវំ សកលំ កិលេសពន្ធនំ សមុច្ឆិន្ទិ ឯវាតិ។
Samādhivijjāvasipāramīgatoti savitakkasavicārādisamādhīsu ceva pubbenivāsañāṇādivijjāsu ca vasībhāvena pāramiṃ koṭiṃ patto asi. Tassa taṇhānissayādirahitassa satthu sāsane yathāvuttehi guṇehi ukkaṃsagato. Dhitisampannatāya dhīro, moggallānagotto moggallāno, suṭṭhu ṭhapitaindriyatāya samāhitindriyo, yathā hatthināgo pūtilatābandhanaṃ sukheneva chindati, evaṃ sakalaṃ kilesabandhanaṃ samucchindi evāti.
កីទិសោ និរយោ អាសីតិអាទយោ គាថា កោដ្ឋំ អនុបវិសិត្វា និក្ខមិត្វា ឋិតមារំ តជ្ជេន្តេន ថេរេន វុត្តា។ តត្ថ កីទិសោតិ កិំបការោ។ យត្ថ ទុស្សីតិ យស្មិំ និរយេ ‘‘ទុស្សី’’តិ ឯវំនាមោ មារោ។ អបច្ចថាតិ និរយគ្គិនា អបច្ចិ។ វិធុរំ សាវកន្តិ វិធុរំ នាម កកុសន្ធស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកំ។ អាសជ្ជាតិ ឃដ្ដយិត្វា ពាធិត្វា។ កកុសន្ធញ្ច ព្រាហ្មណន្តិ កកុសន្ធញ្ច សម្មាសម្ពុទ្ធំ អាសជ្ជាតិ អត្ថោ។ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស កុមារំ អាវិសិត្វា មារេន ខិត្តា សក្ខរា ថេរស្ស សីសេ បតិ។
Kīdisonirayo āsītiādayo gāthā koṭṭhaṃ anupavisitvā nikkhamitvā ṭhitamāraṃ tajjentena therena vuttā. Tattha kīdisoti kiṃpakāro. Yattha dussīti yasmiṃ niraye ‘‘dussī’’ti evaṃnāmo māro. Apaccathāti nirayagginā apacci. Vidhuraṃ sāvakanti vidhuraṃ nāma kakusandhassa bhagavato aggasāvakaṃ. Āsajjāti ghaṭṭayitvā bādhitvā. Kakusandhañca brāhmaṇanti kakusandhañca sammāsambuddhaṃ āsajjāti attho. Bhagavantaṃ uddissa kumāraṃ āvisitvā mārena khittā sakkharā therassa sīse pati.
សតំ អាសិ អយោសង្កូតិ តស្មិំ កិរ និរយេ ឧបបន្នានំ តិគាវុតោ អត្តភាវោ ហោតិ, ទុស្សីមារស្សាបិ តាទិសោវ អហោសិ។ អថ និរយបាលា តាលក្ខន្ធប្បមាណានំ អយោសូលានំ អាទិត្តានំ សម្បជ្ជលិតានំ សជោតិភូតានំ សតមេវ គហេត្វា ‘‘ឥមស្មិំវ តេ ឋានេ ឋិតេន ហទយេន ចិន្តេត្វា បាបំ កត’’ន្តិ សុធាទោណិយំ សុធំ កោដ្ដេន្តា វិយ ហទយមជ្ឈំ កោដ្ដេត្វា បណ្ណាស ជនា បាទាភិមុខា, បណ្ណាស ជនា សីសាភិមុខា កោដ្ដេន្តា គច្ឆន្តិ, ឯវំ គច្ឆន្តា ច បញ្ចហិ វស្សសតេហិ ឧភោ អន្តេ បត្វា បុន និវត្តមានា បញ្ចហិ វស្សសតេហិ ហទយមជ្ឈំ ឧបគច្ឆន្តិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សតំ អាសិ អយោសង្កូ’’តិ។ សព្ពេ បច្ចត្តវេទនាតិ សយមេវ បាដិយេក្កវេទនាជនកា។ សា កិរ វេទនា មហានិរយវេទនាតោ ទុក្ខតរា ហោតិ, យថា ហិ សិនេហបានសត្តាហតោ បរិហារសត្តាហំ ទុក្ខតរំ, ឯវំ មហានិរយទុក្ខតោ ឧស្សទេ វុដ្ឋានវេទនា ទុក្ខតរា។ ឦទិសោ និរយោ អាសីតិ ឥមស្មិំ ឋានេ ទេវទូតសុត្តេន (អ. និ. ៣.៣៦; ម. និ. ៣.២៦១) និរយោ ទីបេតព្ពោ។
Sataṃ āsi ayosaṅkūti tasmiṃ kira niraye upapannānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti, dussīmārassāpi tādisova ahosi. Atha nirayapālā tālakkhandhappamāṇānaṃ ayosūlānaṃ ādittānaṃ sampajjalitānaṃ sajotibhūtānaṃ satameva gahetvā ‘‘imasmiṃva te ṭhāne ṭhitena hadayena cintetvā pāpaṃ kata’’nti sudhādoṇiyaṃ sudhaṃ koṭṭentā viya hadayamajjhaṃ koṭṭetvā paṇṇāsa janā pādābhimukhā, paṇṇāsa janā sīsābhimukhā koṭṭentā gacchanti, evaṃ gacchantā ca pañcahi vassasatehi ubho ante patvā puna nivattamānā pañcahi vassasatehi hadayamajjhaṃ upagacchanti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sataṃ āsi ayosaṅkū’’ti. Sabbe paccattavedanāti sayameva pāṭiyekkavedanājanakā. Sā kira vedanā mahānirayavedanāto dukkhatarā hoti, yathā hi sinehapānasattāhato parihārasattāhaṃ dukkhataraṃ, evaṃ mahānirayadukkhato ussade vuṭṭhānavedanā dukkhatarā. Īdiso nirayo āsīti imasmiṃ ṭhāne devadūtasuttena (a. ni. 3.36; ma. ni. 3.261) nirayo dīpetabbo.
យោ ឯតមភិជានាតីតិ យោ មហាភិញ្ញោ ឯតំ កម្មផលញ្ច ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកំ វិយ អភិមុខំ កត្វា បច្ចក្ខតោ ជានាតិ។ ភិក្ខុ ពុទ្ធស្ស សាវកោតិ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាវកោ។ កណ្ហ, ទុក្ខំ និគច្ឆសីតិ ឯកន្តកាឡកេហិ បាបធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា, កណ្ហ មារ, ទុក្ខំ វិន្ទិស្សសិ។
Yo etamabhijānātīti yo mahābhiñño etaṃ kammaphalañca hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya abhimukhaṃ katvā paccakkhato jānāti. Bhikkhu buddhassa sāvakoti bhinnakileso bhikkhu sammāsambuddhassa sāvako. Kaṇha, dukkhaṃ nigacchasīti ekantakāḷakehi pāpadhammehi samannāgatattā, kaṇha māra, dukkhaṃ vindissasi.
មជ្ឈេសរស្មិន្តិ មហាសមុទ្ទស្ស មជ្ឈេ កិរ ឧទកំ វត្ថុំ កត្វា និព្ពត្តវិមានានិ កប្បដ្ឋិតិកានិ ហោន្តិ។ តេនាហ ‘‘វិមានា កប្បឋាយិនោ’’តិ។ តេសំ វេឡុរិយស្ស វិយ វណ្ណោ ហោតិ, បព្ពតមត្ថកេ ជលិតនឡគ្គិខន្ធោ វិយ ច ឯតេសំ អច្ចិយោ ជោតន្តិ, តេន តេ អតិវិយ បភស្សរា បភាសម្បន្នា ហោន្តិ។ តេនាហ ‘‘វេឡុរិយវណ្ណា រុចិរា, អច្ចិមន្តោ បភស្សរា’’តិ។ បុថុ នានត្តវណ្ណិយោតិ នីលាទិវសេន នានត្តវណ្ណា ពហូ អច្ឆរា តត្ថ តេសុ វិមានេសុ នច្ចន្តិ។
Majjhesarasminti mahāsamuddassa majjhe kira udakaṃ vatthuṃ katvā nibbattavimānāni kappaṭṭhitikāni honti. Tenāha ‘‘vimānā kappaṭhāyino’’ti. Tesaṃ veḷuriyassa viya vaṇṇo hoti, pabbatamatthake jalitanaḷaggikhandho viya ca etesaṃ acciyo jotanti, tena te ativiya pabhassarā pabhāsampannā honti. Tenāha ‘‘veḷuriyavaṇṇā rucirā, accimanto pabhassarā’’ti. Puthunānattavaṇṇiyoti nīlādivasena nānattavaṇṇā bahū accharā tattha tesu vimānesu naccanti.
យោ ឯតមភិជានាតីតិ យោ ឯតំ វិមានំ វត្ថុំ បច្ចក្ខំ កត្វា ជានាតិ។ អយញ្ហិ អត្ថោ វិមានបេតវត្ថូហិ ទីបេតព្ពោ។
Yo etamabhijānātīti yo etaṃ vimānaṃ vatthuṃ paccakkhaṃ katvā jānāti. Ayañhi attho vimānapetavatthūhi dīpetabbo.
ពុទ្ធេន ចោទិតោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចោទិតោ ឧយ្យោជិតោ។ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បេក្ខតោតិ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បស្សន្តស្ស។ មិគារមាតុបាសាទំ បាទង្គុដ្ឋេន កម្បយីតិ (ម. និ. ១.៥១៣) បុព្ពារាមេ វិសាខាយ មហាឧបាសិកាយ ការិតំ សហស្សគព្ភបដិមណ្ឌិតំ មហាបាសាទំ អត្តនោ បាទង្គុដ្ឋេន កម្បេសិំ។ ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ បុព្ពារាមេ យថាវុត្តបាសាទេ ភគវតិ វិហរន្តេ សម្ពហុលា នវកតរា ភិក្ខូ ឧបរិបាសាទេ និសិន្នា សត្ថារម្បិ អចិន្តេត្វា តិរច្ឆានកថំ កថេតុមារទ្ធា, តំ សុត្វា ភគវា តេ សំវេជេត្វា អត្តនោ ធម្មទេសនាយ ភាជនភូតេ កាតុកាមោ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សសិ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, នវេ ភិក្ខូ តិរច្ឆានកថមនុយុត្តេ’’តិ។ តំ សុត្វា ថេរោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ ញត្វា អភិញ្ញាបាទកំ អាបោកសិណារម្មណំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘បាសាទស្ស បតិដ្ឋិតោកាសំ ឧទកំ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ បាសាទមត្ថកេ ថូបិកំ បាទង្គុដ្ឋេន បហរិ, បាសាទោ ឱនមិត្វា ឯកេន បស្សេន អដ្ឋាសិ។ បុនបិ បហរិ, អបរេន បស្សេន អដ្ឋាសិ។ តេ ភិក្ខូ ភីតា សំវិគ្គា បាសាទស្ស បតនភយេន តតោ និក្ខមិត្វា ភគវតោ សមីបេ អដ្ឋំសុ។ សត្ថា តេសំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា ធម្មំ ទេសេតិ។ តំ សុត្វា តេសុ កេចិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, កេចិ សកទាគាមិផលេ, កេចិ អនាគាមិផលេ, កេចិ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ។ ស្វាយមត្ថោ បាសាទកម្បនសុត្តេន ទីបេតព្ពោ។
Buddhena coditoti sammāsambuddhena codito uyyojito. Bhikkhusaṅghassa pekkhatoti mahato bhikkhusaṅghassa passantassa. Migāramātupāsādaṃ pādaṅguṭṭhena kampayīti (ma. ni. 1.513) pubbārāme visākhāya mahāupāsikāya kāritaṃ sahassagabbhapaṭimaṇḍitaṃ mahāpāsādaṃ attano pādaṅguṭṭhena kampesiṃ. Ekasmiñhi samaye pubbārāme yathāvuttapāsāde bhagavati viharante sambahulā navakatarā bhikkhū uparipāsāde nisinnā satthārampi acintetvā tiracchānakathaṃ kathetumāraddhā, taṃ sutvā bhagavā te saṃvejetvā attano dhammadesanāya bhājanabhūte kātukāmo āyasmantaṃ mahāmoggallānattheraṃ āmantesi – ‘‘passasi tvaṃ, moggallāna, nave bhikkhū tiracchānakathamanuyutte’’ti. Taṃ sutvā thero satthu ajjhāsayaṃ ñatvā abhiññāpādakaṃ āpokasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘pāsādassa patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāya pāsādamatthake thūpikaṃ pādaṅguṭṭhena pahari, pāsādo onamitvā ekena passena aṭṭhāsi. Punapi pahari, aparena passena aṭṭhāsi. Te bhikkhū bhītā saṃviggā pāsādassa patanabhayena tato nikkhamitvā bhagavato samīpe aṭṭhaṃsu. Satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā dhammaṃ deseti. Taṃ sutvā tesu keci sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, keci sakadāgāmiphale, keci anāgāmiphale, keci arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Svāyamattho pāsādakampanasuttena dīpetabbo.
វេជយន្តបាសាទន្តិ សោ វេជយន្តបាសាទោ តាវតិំសភវនេ យោជនសហស្សុព្ពេធោ អនេកសហស្សនិយ្យូហកូដាគារបដិមណ្ឌិតោ ទេវាសុរសង្គាមេ អសុរេ ជិនិត្វា សក្កេ ទេវានមិន្ទេ នគរមជ្ឈេ ឋិតេ ឧដ្ឋិតោ វិជយន្តេន និព្ពត្តត្តា ‘‘វេជយន្តោ’’តិ លទ្ធនាមោ បាសាទោ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘វេជយន្តបាសាទ’’ន្តិ។ តម្បិ ហិ អយំ ថេរោ បាទង្គុដ្ឋេន កម្បេសិ។ ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ភគវន្តំ បុព្ពារាមេ វិហរន្តំ សក្កោ ទេវរាជា ឧបសង្កមិត្វា តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិំ បុច្ឆិ។ តស្ស ភគវា វិស្សជ្ជេតិ។ សោ តំ សុត្វា អត្តមនោ បមុទិតោ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា អត្តនោ ទេវលោកមេវ គតោ។ អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សក្កោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវរូបំ គម្ភីរំ និព្ពានបដិសំយុត្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិ, ភគវតា ច បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ, កិន្នុ ខោ ជានិត្វា គតោ, ឧទាហុ អជានិត្វា? យំនូនាហំ ទេវលោកំ គន្ត្វា តមត្ថំ ជានេយ្យ’’ន្តិ។ សោ តាវទេវ តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា សក្កំ ទេវានមិន្ទំ តមត្ថំ បុច្ឆិ។ សក្កោ ទិព្ពសម្បត្តិយា បមត្តោ ហុត្វា វិក្ខេបំ អកាសិ។ ថេរោ តស្ស សំវេគជននត្ថំ វេជយន្តបាសាទំ បាទង្គុដ្ឋេន កម្បេសិ។ តេន វុត្តំ –
Vejayantapāsādanti so vejayantapāsādo tāvatiṃsabhavane yojanasahassubbedho anekasahassaniyyūhakūṭāgārapaṭimaṇḍito devāsurasaṅgāme asure jinitvā sakke devānaminde nagaramajjhe ṭhite uṭṭhito vijayantena nibbattattā ‘‘vejayanto’’ti laddhanāmo pāsādo, taṃ sandhāyāha ‘‘vejayantapāsāda’’nti. Tampi hi ayaṃ thero pādaṅguṭṭhena kampesi. Ekasmiñhi samaye bhagavantaṃ pubbārāme viharantaṃ sakko devarājā upasaṅkamitvā taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ pucchi. Tassa bhagavā vissajjeti. So taṃ sutvā attamano pamudito abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā attano devalokameva gato. Athāyasmā mahāmoggallāno evaṃ cintesi – ‘‘ayaṃ sakko bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evarūpaṃ gambhīraṃ nibbānapaṭisaṃyuttaṃ pañhaṃ pucchi, bhagavatā ca pañho vissajjito, kinnu kho jānitvā gato, udāhu ajānitvā? Yaṃnūnāhaṃ devalokaṃ gantvā tamatthaṃ jāneyya’’nti. So tāvadeva tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ tamatthaṃ pucchi. Sakko dibbasampattiyā pamatto hutvā vikkhepaṃ akāsi. Thero tassa saṃvegajananatthaṃ vejayantapāsādaṃ pādaṅguṭṭhena kampesi. Tena vuttaṃ –
‘‘យោ វេជយន្តបាសាទំ, បាទង្គុដ្ឋេន កម្បយិ;
‘‘Yo vejayantapāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi;
ឥទ្ធិពលេនុបត្ថទ្ធោ, សំវេជេសិ ច ទេវតា’’តិ។ (ម. និ. ១.៥១៣)
Iddhibalenupatthaddho, saṃvejesi ca devatā’’ti. (ma. ni. 1.513)
អយំ បនត្ថោ ចូឡតណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិសុត្តេន (ម. និ. ១.៣៩០ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ។ កម្បិតាការោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ។
Ayaṃ panattho cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisuttena (ma. ni. 1.390 ādayo) dīpetabbo. Kampitākāro heṭṭhā vuttoyeva.
សក្កំ សោ បរិបុច្ឆតីតិ យថាវុត្តមេវ ថេរស្ស តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិបុច្ឆំ សន្ធាយ វុត្តំ។ តេនាហ ‘‘អបិ, អាវុសោ, ជានាសិ, តណ្ហក្ខយវិមុត្តិយោ’’តិ។ តស្ស សក្កោ វិយាកាសីតិ ឥទំ ថេរេន បាសាទកម្បនេ កតេ សំវិគ្គហទយេន បមាទំ បហាយ យោនិសោ មនសិ ករិត្វា បញ្ហស្ស ព្យាកតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ។ សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ ហិ សោ តទា កថេសិ។ តេនាហ ‘‘បញ្ហំ បុដ្ឋោ យថាតថ’’ន្តិ។ តត្ថ សក្កំ សោ បរិបុច្ឆតីតិ សក្កំ ទេវរាជំ សោ មោគ្គល្លានត្ថេរោ សត្ថារា ទេសិតាយ តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិយា សម្មទេវ គហិតភាវំ បុច្ឆិ។ អតីតត្ថេ ហិ ឥទំ វត្តមានវចនំ។ អបិ, អាវុសោ, ជានាសីតិ, អាវុសោ, អបិ ជានាសិ, កិំ ជានាសិ? តណ្ហក្ខយវិមុត្តិយោតិ យថា តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិយោ សត្ថារា តុយ្ហំ ទេសិតា, តថា កិំ ជានាសីតិ បុច្ឆិ។ តណ្ហក្ខយវិមុត្តិយោតិ វា តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិសុត្តស្ស ទេសនំ បុច្ឆតិ។
Sakkaṃ so paripucchatīti yathāvuttameva therassa taṇhāsaṅkhayavimuttipucchaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘api, āvuso, jānāsi, taṇhakkhayavimuttiyo’’ti. Tassa sakko viyākāsīti idaṃ therena pāsādakampane kate saṃviggahadayena pamādaṃ pahāya yoniso manasi karitvā pañhassa byākatabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Satthārā desitaniyāmeneva hi so tadā kathesi. Tenāha ‘‘pañhaṃ puṭṭho yathātatha’’nti. Tattha sakkaṃ so paripucchatīti sakkaṃ devarājaṃ so moggallānatthero satthārā desitāya taṇhāsaṅkhayavimuttiyā sammadeva gahitabhāvaṃ pucchi. Atītatthe hi idaṃ vattamānavacanaṃ. Api, āvuso, jānāsīti, āvuso, api jānāsi, kiṃ jānāsi? Taṇhakkhayavimuttiyoti yathā taṇhāsaṅkhayavimuttiyo satthārā tuyhaṃ desitā, tathā kiṃ jānāsīti pucchi. Taṇhakkhayavimuttiyoti vā taṇhāsaṅkhayavimuttisuttassa desanaṃ pucchati.
ព្រហ្មានន្តិ មហាព្រហ្មានំ។ សុធម្មាយំ ឋិតោ សភន្តិ សុធម្មាយ សភាយ។ អយំ បន ព្រហ្មលោកេ សុធម្មសភាវ, ន តាវតិំសភវនេ, សុធម្មសភាវិរហិតោ ទេវលោកោ នាម នត្ថិ។ អជ្ជាបិ ត្យាវុសោ, សា ទិដ្ឋិ, យា តេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហូតិ ឥមំ ព្រហ្មលោកំ ឧបគន្តុំ សមត្ថោ នត្ថិ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា, សត្ថុ ឥធាគមនតោ បុព្ពេ យា តុយ្ហំ ទិដ្ឋិ អហោសិ, កិំ អជ្ជាបិ ឥទានិបិ សា ទិដ្ឋិ ន វិគតាតិ? បស្សសិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរន្តិ ព្រហ្មលោកេ វីតិបតន្តំ មហាកប្បិនមហាកស្សបាទីហិ សាវកេហិ បរិវារិតស្ស តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នស្ស សសាវកស្ស ភគវតោ ឱភាសំ បស្សសីតិ អត្ថោ។ ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ភគវា ព្រហ្មលោកេ សុធម្មាយ សភាយ សន្និបតិត្វា សន្និសិន្នស្ស – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំមហិទ្ធិកោ, យោ ឥធ អាគន្តុំ សក្កុណេយ្យា’’តិ ចិន្តេន្តស្ស ព្រហ្មុនោ ចិត្តមញ្ញាយ តត្ថ គន្ត្វា ព្រហ្មុនោ មត្ថកេ អាកាសេ និសិន្នោ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា ឱភាសំ មុញ្ចន្តោ មហាមោគ្គល្លានាទីនំ អាគមនំ ចិន្តេសិ។ សហ ចិន្តនេន តេបិ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សត្ថុ អជ្ឈាសយំ ញត្វា តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បច្ចេកទិសាសុ និសីទិត្វា ឱភាសំ វិស្សជ្ជិត្វា សកលព្រហ្មលោកោ ឯកោភាសោ អហោសិ។ សត្ថា ព្រហ្មុនោ កល្លចិត្តតំ ញត្វា ចតុសច្ចបកាសនំ ធម្មំ ទេសេសិ។ ទេសនាបរិយោសានេ អនេកានិ ព្រហ្មសហស្សានិ មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋហិំសុ, តំ សន្ធាយ ចោទេន្តោ ‘‘អជ្ជាបិ ត្យាវុសោ, សា ទិដ្ឋី’’តិ គាថមាហ។ អយំ បនត្ថោ ពកព្រហ្មសុត្តេន ទីបេតព្ពោ។ វុត្តញ្ហេតំ (សំ. និ. ១.១៧៦) –
Brahmānanti mahābrahmānaṃ. Sudhammāyaṃ ṭhito sabhanti sudhammāya sabhāya. Ayaṃ pana brahmaloke sudhammasabhāva, na tāvatiṃsabhavane, sudhammasabhāvirahito devaloko nāma natthi. Ajjāpi tyāvuso, sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahūti imaṃ brahmalokaṃ upagantuṃ samattho natthi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā, satthu idhāgamanato pubbe yā tuyhaṃ diṭṭhi ahosi, kiṃ ajjāpi idānipi sā diṭṭhi na vigatāti? Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaranti brahmaloke vītipatantaṃ mahākappinamahākassapādīhi sāvakehi parivāritassa tejodhātuṃ samāpajjitvā nisinnassa sasāvakassa bhagavato obhāsaṃ passasīti attho. Ekasmiñhi samaye bhagavā brahmaloke sudhammāya sabhāya sannipatitvā sannisinnassa – ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃmahiddhiko, yo idha āgantuṃ sakkuṇeyyā’’ti cintentassa brahmuno cittamaññāya tattha gantvā brahmuno matthake ākāse nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā obhāsaṃ muñcanto mahāmoggallānādīnaṃ āgamanaṃ cintesi. Saha cintanena tepi tattha gantvā satthāraṃ vanditvā satthu ajjhāsayaṃ ñatvā tejodhātuṃ samāpajjitvā paccekadisāsu nisīditvā obhāsaṃ vissajjitvā sakalabrahmaloko ekobhāso ahosi. Satthā brahmuno kallacittataṃ ñatvā catusaccapakāsanaṃ dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne anekāni brahmasahassāni maggaphalesu patiṭṭhahiṃsu, taṃ sandhāya codento ‘‘ajjāpi tyāvuso, sā diṭṭhī’’ti gāthamāha. Ayaṃ panattho bakabrahmasuttena dīpetabbo. Vuttañhetaṃ (saṃ. ni. 1.176) –
‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ។ តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ព្រហ្មុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘នត្ថិ សោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា, យោ ឥធ អាគច្ឆេយ្យា’តិ។ អថ ខោ ភគវា តស្ស ព្រហ្មុនោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ ភគវា តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិ វេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា។
‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññatarassa brahmuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo idha āgaccheyyā’ti. Atha kho bhagavā tassa brahmuno cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho bhagavā tassa brahmuno upari vehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā.
‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ឯតទហោសិ – ‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’តិ? អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ។ ទិស្វាន សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បុរត្ថិមំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ។
‘‘Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno puratthimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.
‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស ឯតទហោសិ – ‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’តិ? អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ។ ទិស្វាន សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ទក្ខិណំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ។
‘‘Atha kho āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasā kho āyasmā mahākassapo bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahākassapo dakkhiṇaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.
‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ មហាកប្បិនស្ស ឯតទហោសិ – ‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’តិ? អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាកប្បិនោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ។ ទិស្វាន សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាកប្បិនោ បច្ឆិមំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ។ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ។
‘‘Atha kho āyasmato mahākappinassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasā kho āyasmā mahākappino bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahākappino pacchimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno. Uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.
‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ឯតទហោសិ – ‘កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតី’តិ? អទ្ទសា ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវន្តំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសិន្នំ តេជោធាតុំ សមាបន្នំ។ ទិស្វាន សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… ឯវមេវ ជេតវនេ អន្តរហិតោ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ បាតុរហោសិ ។ អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ឧត្តរំ ទិសំ និស្សាយ តស្ស ព្រហ្មុនោ ឧបរិវេហាសំ បល្លង្កេន និសីទិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា នីចតរំ ភគវតោ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ ព្រហ្មានំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘Atha kho āyasmato anuruddhassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasā kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi . Atha kho āyasmā anuruddho uttaraṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi –
‘‘អជ្ជាបិ តេ អាវុសោ សា ទិដ្ឋិ, យា តេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហុ;
‘‘Ajjāpi te āvuso sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;
បស្សសិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរន្តិ។
Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaranti.
‘‘ន មេ មារិស សា ទិដ្ឋិ, យា មេ ទិដ្ឋិ បុរេ អហុ;
‘‘Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu;
បស្សាមិ វីតិវត្តន្តំ, ព្រហ្មលោកេ បភស្សរំ;
Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ;
ស្វាហំ អជ្ជ កថំ វជ្ជំ, អហំ និច្ចោម្ហិ សស្សតោ’’តិ។
Svāhaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato’’ti.
‘‘អថ ខោ ភគវា តំ ព្រហ្មានំ សំវេជេត្វា សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ…បេ.… ឯវមេវ តស្មិំ ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ ជេតវនេ បាតុរហោសិ។ អថ ខោ សោ ព្រហ្មា អញ្ញតរំ ព្រហ្មបារិសជ្ជំ អាមន្តេសិ – ‘ឯហិ ត្វំ, មារិស, យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កម, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯវំ វទេហិ ‘អត្ថិ នុ ខោ មារិស មោគ្គល្លាន, អញ្ញេបិ តស្ស ភគវតោ សាវកា ឯវំមហិទ្ធិកា ឯវំមហានុភាវា សេយ្យថាបិ ភវំ មោគ្គល្លានោ, កស្សបោ, កប្បិនោ, អនុរុទ្ធោ’’’តិ។ ‘‘ឯវំ, មារិសា’’តិ ខោ សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ តស្ស ព្រហ្មុនោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, មារិស មោគ្គល្លាន, អញ្ញេបិ តស្ស ភគវតោ សាវកា ឯវំមហិទ្ធិកា ឯវំមហានុភាវា សេយ្យថាបិ ភវំ មោគ្គល្លានោ, កស្សបោ, កប្បិនោ, អនុរុទ្ធោ’’តិ។ អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ ព្រហ្មបារិសជ្ជំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –
‘‘Atha kho bhagavā taṃ brahmānaṃ saṃvejetvā seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva tasmiṃ brahmaloke antarahito jetavane pāturahosi. Atha kho so brahmā aññataraṃ brahmapārisajjaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, mārisa, yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ evaṃ vadehi ‘atthi nu kho mārisa moggallāna, aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā seyyathāpi bhavaṃ moggallāno, kassapo, kappino, anuruddho’’’ti. ‘‘Evaṃ, mārisā’’ti kho so brahmapārisajjo tassa brahmuno paṭissutvā yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, mārisa moggallāna, aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā seyyathāpi bhavaṃ moggallāno, kassapo, kappino, anuruddho’’ti. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmapārisajjaṃ gāthāya ajjhabhāsi –
‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិបត្តា ច, ចេតោបរិយាយកោវិទា;
‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā;
ខីណាសវា អរហន្តោ, ពហូ ពុទ្ធស្ស សាវកា’’តិ។
Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakā’’ti.
‘‘អថ ខោ សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា យេន សោ ព្រហ្មា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា តំ ព្រហ្មានំ ឯតទវោច – អាយស្មា, មារិស មហាមោគ្គល្លានោ ឯវមាហ –
‘‘Atha kho so brahmapārisajjo āyasmato mahāmoggallānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā yena so brahmā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā taṃ brahmānaṃ etadavoca – āyasmā, mārisa mahāmoggallāno evamāha –
‘‘តេវិជ្ជា ឥទ្ធិបត្តា ច, ចេតោបរិយាយកោវិទា;
‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā;
ខីណាសវា អរហន្តោ, ពហូ ពុទ្ធស្ស សាវកា’’តិ។
Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakā’’ti.
‘‘ឥទមវោច សោ ព្រហ្មបារិសជ្ជោ។ អត្តមនោ ច សោ ព្រហ្មា តស្ស ព្រហ្មបារិសជ្ជស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទី’’តិ។
‘‘Idamavoca so brahmapārisajjo. Attamano ca so brahmā tassa brahmapārisajjassa bhāsitaṃ abhinandī’’ti.
ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អយំ បនត្ថោ ពកព្រហ្មសុត្តេន ទីបេតព្ពោ’’តិ។
Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ayaṃ panattho bakabrahmasuttena dīpetabbo’’ti.
មហានេរុនោ កូដន្តិ កូដសីសេន សកលមេវ សិនេរុបព្ពតរាជំ វទតិ។ វិមោក្ខេន អផស្សយីតិ ឈានវិមោក្ខនិស្សយេន អភិញ្ញាណេន ផស្សយីតិ អធិប្បាយោ។ វនន្តិ ជម្ពុទីបំ។ សោ ហិ វនពហុលតាយ ‘‘វន’’ន្តិ វុត្តោ។ តេនាហ ‘‘ជម្ពុសណ្ឌស្ស ឥស្សរោ’’តិ។ បុព្ពវិទេហានន្តិ បុព្ពវិទេហដ្ឋានំ, បុព្ពវិទេហន្តិ អត្ថោ។ យេ ច ភូមិសយា នរាតិ ភូមិសយា នរា នាម អបរគោយានកា ច ឧត្តរកុរុកា ច មនុស្សា។ តេ ហិ គេហាភាវតោ ‘‘ភូមិសយា’’តិ វុត្តា។ តេបិ សព្ពេ អផស្សយីតិ សម្ពន្ធោ។ អយំ បនត្ថោ នន្ទោបនន្ទទមនេន (វិសុទ្ធិ. ២.៣៩៦ នន្ទោបនន្ទនាគទមនកថា) ទីបេតព្ពោ –
Mahāneruno kūṭanti kūṭasīsena sakalameva sinerupabbatarājaṃ vadati. Vimokkhena aphassayīti jhānavimokkhanissayena abhiññāṇena phassayīti adhippāyo. Vananti jambudīpaṃ. So hi vanabahulatāya ‘‘vana’’nti vutto. Tenāha ‘‘jambusaṇḍassa issaro’’ti. Pubbavidehānanti pubbavidehaṭṭhānaṃ, pubbavidehanti attho. Ye ca bhūmisayā narāti bhūmisayā narā nāma aparagoyānakā ca uttarakurukā ca manussā. Te hi gehābhāvato ‘‘bhūmisayā’’ti vuttā. Tepi sabbe aphassayīti sambandho. Ayaṃ panattho nandopanandadamanena (visuddhi. 2.396 nandopanandanāgadamanakathā) dīpetabbo –
‘‘ឯកស្មិំ កិរ សមយេ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា ‘ស្វេ, ភន្តេ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’តិ និមន្តេត្វា បក្កាមិ។ តំទិវសញ្ច ភគវតោ បច្ចូសសមយេ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេន្តស្ស នន្ទោបនន្ទោ នាម នាគរាជា ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆិ។ ភគវា ‘អយំ នាគរាជា មយ្ហំ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’តិ អាវជ្ជេន្តោ សរណគមនស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘អយំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ តីសុ រតនេសុ អប្បសន្នោ, កោ នុ ខោ ឥមំ មិច្ឆាទិដ្ឋិតោ វិមោចេយ្យា’តិ អាវជ្ជេន្តោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អទ្ទស។
‘‘Ekasmiṃ kira samaye anāthapiṇḍiko gahapati bhagavato dhammadesanaṃ sutvā ‘sve, bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’ti nimantetvā pakkāmi. Taṃdivasañca bhagavato paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ olokentassa nandopanando nāma nāgarājā ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchi. Bhagavā ‘ayaṃ nāgarājā mayhaṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchati, kiṃ nu kho bhavissatī’ti āvajjento saraṇagamanassa upanissayaṃ disvā ‘ayaṃ micchādiṭṭhiko tīsu ratanesu appasanno, ko nu kho imaṃ micchādiṭṭhito vimoceyyā’ti āvajjento mahāmoggallānattheraṃ addasa.
‘‘តតោ បភាតាយ រត្តិយា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘អានន្ទ, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អារោចេហិ តថាគតោ ទេវចារិកំ គច្ឆតី’តិ។ តំទិវសញ្ច នន្ទោបនន្ទស្ស អាបានភូមិំ សជ្ជយិំសុ។ សោ ទិព្ពរតនបល្លង្កេ ទិព្ពេន សេតច្ឆត្តេន ធារិយមានោ តិវិធនាដកេហិ ចេវ នាគបរិសាយ ច បរិវុតោ ទិព្ពភាជនេសុ ឧបដ្ឋាបិតំ អន្នបានវិធិំ ឱលោកយមានោ និសិន្នោ ហោតិ។ អថ ខោ ភគវា យថា នាគរាជា បស្សតិ, តថា កត្វា តស្ស វិមានមត្ថកេនេវ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ តាវតិំសទេវលោកាភិមុខោ បាយាសិ។
‘‘Tato pabhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ārocehi tathāgato devacārikaṃ gacchatī’ti. Taṃdivasañca nandopanandassa āpānabhūmiṃ sajjayiṃsu. So dibbaratanapallaṅke dibbena setacchattena dhāriyamāno tividhanāṭakehi ceva nāgaparisāya ca parivuto dibbabhājanesu upaṭṭhāpitaṃ annapānavidhiṃ olokayamāno nisinno hoti. Atha kho bhagavā yathā nāgarājā passati, tathā katvā tassa vimānamatthakeneva pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tāvatiṃsadevalokābhimukho pāyāsi.
‘‘តេន ខោ បន សមយេន នន្ទោបនន្ទស្ស នាគរាជស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘ឥមេ ហិ នាម មុណ្ឌកា សមណកា អម្ហាកំ ឧបរិភវនេន ទេវានំ តាវតិំសានំ ភវនំ បវិសន្តិបិ និក្ខមន្តិបិ, ន ឥទានិ ឥតោ បដ្ឋាយ ឥមេសំ អម្ហាកំ មត្ថកេ បាទបំសុំ ឱកិរន្តានំ គន្តុំ ទស្សាមី’តិ ឧដ្ឋាយ សិនេរុបាទំ គន្ត្វា តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា សិនេរុំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណំ កត្វា តាវតិំសភវនំ អវកុជ្ជេន ផណេន បដិគ្គហេត្វា អទស្សនំ គមេសិ។
‘‘Tena kho pana samayena nandopanandassa nāgarājassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘ime hi nāma muṇḍakā samaṇakā amhākaṃ uparibhavanena devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhavanaṃ pavisantipi nikkhamantipi, na idāni ito paṭṭhāya imesaṃ amhākaṃ matthake pādapaṃsuṃ okirantānaṃ gantuṃ dassāmī’ti uṭṭhāya sinerupādaṃ gantvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā tāvatiṃsabhavanaṃ avakujjena phaṇena paṭiggahetvā adassanaṃ gamesi.
‘‘អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘បុព្ពេ, ភន្តេ, ឥមស្មិំ បទេសេ ឋិតោ សិនេរុំ បស្សាមិ, សិនេរុបរិភណ្ឌំ បស្សាមិ, តាវតិំសំ បស្សាមិ, វេជយន្តំ បស្សាមិ, វេជយន្តស្ស បាសាទស្ស ឧបរិ ធជំ បស្សាមិ។ កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យំ ឯតរហិ នេវ សិនេរុំ បស្សាមិ…បេ.… ន វេជយន្តស្ស បាសាទស្ស ឧបរិ ធជំ បស្សាមី’តិ? អយំ, រដ្ឋបាល, នន្ទោបនន្ទោ នាម នាគរាជា តុម្ហាកំ កុបិតោ សិនេរុំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណេន បដិច្ឆាទេត្វា អន្ធការំ កត្វា ឋិតោតិ។ ‘ទមេមិ នំ, ភន្តេ’តិ។ ន ភគវា នំ អនុជានិ។ អថ ខោ អាយស្មា ភទ្ទិយោ អាយស្មា រាហុលោតិ អនុក្កមេន សព្ពេបិ ភិក្ខូ ឧដ្ឋហិំសុ។ ន ភគវា អនុជានិ។
‘‘Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘pubbe, bhante, imasmiṃ padese ṭhito sineruṃ passāmi, sineruparibhaṇḍaṃ passāmi, tāvatiṃsaṃ passāmi, vejayantaṃ passāmi, vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmi. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yaṃ etarahi neva sineruṃ passāmi…pe… na vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmī’ti? Ayaṃ, raṭṭhapāla, nandopanando nāma nāgarājā tumhākaṃ kupito sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇena paṭicchādetvā andhakāraṃ katvā ṭhitoti. ‘Damemi naṃ, bhante’ti. Na bhagavā naṃ anujāni. Atha kho āyasmā bhaddiyo āyasmā rāhuloti anukkamena sabbepi bhikkhū uṭṭhahiṃsu. Na bhagavā anujāni.
‘‘អវសានេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ ‘អហំ, ភន្តេ, ទមេមិ ន’ន្តិ អាហ។ ‘ទមេហិ, មោគ្គល្លានា’តិ ភគវា អនុជានិ។ ថេរោ អត្តភាវំ វិជហិត្វា មហន្តំ នាគរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា នន្ទោបនន្ទំ ចុទ្ទសក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា តស្ស ផណស្ស មត្ថកេ អត្តនោ ផណំ ឋបេត្វា សិនេរុនា សទ្ធិំ អភិនិប្បីឡេសិ។ នាគរាជា ធូមាយិ។ ថេរោ ‘ន តុយ្ហំយេវ សរីរេ ធូមោ អត្ថិ, មយ្ហម្បិ អត្ថី’តិ ធូមាយិ។ នាគរាជស្ស ធូមោ ថេរំ ន ពាធតិ។ ថេរស្ស បន ធូមោ នាគរាជំ ពាធតិ។ តតោ នាគរាជា បជ្ជលិ។ ថេរោបិ ‘ន តុយ្ហំយេវ សរីរេ អគ្គិ អត្ថិ, មយ្ហម្បិ អត្ថី’តិ បជ្ជលិ។ នាគរាជស្ស តេជោ ថេរំ ន ពាធតិ, ថេរស្ស បន តេជោ នាគរាជំ ពាធតិ។ នាគរាជា ‘អយំ មំ សិនេរុនា អភិនិប្បីឡេត្វា ធូមាយតិ ចេវ បជ្ជលតិ ចា’តិ ចិន្តេត្វា, ‘ភោ, តុវំ កោសី’តិ បដិបុច្ឆិ។ អហំ ខោ, នន្ទ, មោគ្គល្លានោតិ។ ភន្តេ, អត្តនោ ភិក្ខុភាវេន តិដ្ឋាហី’’តិ។
‘‘Avasāne mahāmoggallānatthero ‘ahaṃ, bhante, damemi na’nti āha. ‘Damehi, moggallānā’ti bhagavā anujāni. Thero attabhāvaṃ vijahitvā mahantaṃ nāgarājavaṇṇaṃ abhinimminitvā nandopanandaṃ cuddasakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā tassa phaṇassa matthake attano phaṇaṃ ṭhapetvā sinerunā saddhiṃ abhinippīḷesi. Nāgarājā dhūmāyi. Thero ‘na tuyhaṃyeva sarīre dhūmo atthi, mayhampi atthī’ti dhūmāyi. Nāgarājassa dhūmo theraṃ na bādhati. Therassa pana dhūmo nāgarājaṃ bādhati. Tato nāgarājā pajjali. Theropi ‘na tuyhaṃyeva sarīre aggi atthi, mayhampi atthī’ti pajjali. Nāgarājassa tejo theraṃ na bādhati, therassa pana tejo nāgarājaṃ bādhati. Nāgarājā ‘ayaṃ maṃ sinerunā abhinippīḷetvā dhūmāyati ceva pajjalati cā’ti cintetvā, ‘bho, tuvaṃ kosī’ti paṭipucchi. Ahaṃ kho, nanda, moggallānoti. Bhante, attano bhikkhubhāvena tiṭṭhāhī’’ti.
‘‘ថេរោ តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា តស្ស ទក្ខិណកណ្ណសោតេន បវិសិត្វា វាមកណ្ណសោតេន និក្ខមិ, វាមកណ្ណសោតេន បវិសិត្វា ទក្ខិណកណ្ណសោតេន និក្ខមិ។ តថា ទក្ខិណនាសសោតេន បវិសិត្វា វាមនាសសោតេន និក្ខមិ, វាមនាសសោតេន បវិសិត្វា ទក្ខិណនាសសោតេន និក្ខមិ។ តតោ នាគរាជា មុខំ វិវរិ។ ថេរោ មុខេន បវិសិត្វា អន្តោកុច្ឆិយំ បាចីនេន ច បច្ឆិមេន ច ចង្កមតិ។ ភគវា ‘មោគ្គល្លាន, មនសិ ករោហិ មហិទ្ធិកោ នាគោ’តិ អាហ។ ថេរោ ‘មយ្ហំ ខោ, ភន្តេ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា, តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, នន្ទោបនន្ទោ, អហំ នន្ទោបនន្ទសទិសានំ នាគរាជានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ សតសហស្សម្បិ ទមេយ្យ’ន្តិ អាហ។
‘‘Thero taṃ attabhāvaṃ vijahitvā tassa dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmakaṇṇasotena nikkhami, vāmakaṇṇasotena pavisitvā dakkhiṇakaṇṇasotena nikkhami. Tathā dakkhiṇanāsasotena pavisitvā vāmanāsasotena nikkhami, vāmanāsasotena pavisitvā dakkhiṇanāsasotena nikkhami. Tato nāgarājā mukhaṃ vivari. Thero mukhena pavisitvā antokucchiyaṃ pācīnena ca pacchimena ca caṅkamati. Bhagavā ‘moggallāna, manasi karohi mahiddhiko nāgo’ti āha. Thero ‘mayhaṃ kho, bhante, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, tiṭṭhatu, bhante, nandopanando, ahaṃ nandopanandasadisānaṃ nāgarājānaṃ satampi sahassampi satasahassampi dameyya’nti āha.
‘‘នាគរាជា ចិន្តេសិ – ‘បវិសន្តោ តាវ មេ ន ទិដ្ឋោ, និក្ខមនកាលេ ទានិ នំ ទាឋាន្តរេ បក្ខិបិត្វា សង្ខាទិស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា ‘និក្ខមថ, ភន្តេ, មា មំ អន្តោកុច្ឆិយំ អបរាបរំ ចង្កមន្តោ ពាធយិត្ថា’តិ អាហ។ ថេរោ និក្ខមិត្វា ពហិ អដ្ឋាសិ។ នាគរាជា ‘អយំ សោ’តិ ទិស្វា នាសវាតំ វិស្សជ្ជិ។ ថេរោ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ, លោមកូបម្បិស្ស វាតោ ចាលេតុំ នាសក្ខិ។ ‘អវសេសា ភិក្ខូ កិរ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពបាដិហារិយានិ កាតុំ សក្កុណេយ្យុំ, ឥមំ បន ឋានំ បត្វា ឯវំ ខិប្បនិសន្តិនោ ហុត្វា សមាបជ្ជិតុំ នាសក្ខិស្សន្តី’តិ នេសំ ភគវា នាគរាជទមនំ នានុជានិ។
‘‘Nāgarājā cintesi – ‘pavisanto tāva me na diṭṭho, nikkhamanakāle dāni naṃ dāṭhāntare pakkhipitvā saṅkhādissāmī’ti cintetvā ‘nikkhamatha, bhante, mā maṃ antokucchiyaṃ aparāparaṃ caṅkamanto bādhayitthā’ti āha. Thero nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Nāgarājā ‘ayaṃ so’ti disvā nāsavātaṃ vissajji. Thero catutthajjhānaṃ samāpajji, lomakūpampissa vāto cāletuṃ nāsakkhi. ‘Avasesā bhikkhū kira ādito paṭṭhāya sabbapāṭihāriyāni kātuṃ sakkuṇeyyuṃ, imaṃ pana ṭhānaṃ patvā evaṃ khippanisantino hutvā samāpajjituṃ nāsakkhissantī’ti nesaṃ bhagavā nāgarājadamanaṃ nānujāni.
‘‘នាគរាជា ‘អហំ ឥមស្ស សមណស្ស នាសវាតេន លោមកូបម្បិ ចាលេតុំ នាសក្ខិំ, មហិទ្ធិកោ សោ សមណោ’តិ ចិន្តេសិ។ ថេរោ អត្តភាវំ វិជហិត្វា សុបណ្ណរូបំ និម្មិនិត្វា សុបណ្ណវាតំ ទស្សេន្តោ នាគរាជានំ អនុពន្ធិ, នាគរាជា តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា មាណវកវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា, ‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ សរណំ គច្ឆាមី’តិ វទន្តោ ថេរស្ស បាទេ វន្ទិ។ ថេរោ ‘សត្ថា, នន្ទោ អាគតោ, ឯហិ ត្វំ, គមិស្សាមា’តិ នាគរាជានំ ទមេត្វា និព្ពិសំ កត្វា, គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ។ នាគរាជា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ សរណំ គច្ឆាមី’តិ អាហ។ ភគវា ‘សុខី ហោហិ, នាគរាជា’តិ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស និវេសនំ អគមាសិ។
‘‘Nāgarājā ‘ahaṃ imassa samaṇassa nāsavātena lomakūpampi cāletuṃ nāsakkhiṃ, mahiddhiko so samaṇo’ti cintesi. Thero attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇarūpaṃ nimminitvā supaṇṇavātaṃ dassento nāgarājānaṃ anubandhi, nāgarājā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā, ‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’ti vadanto therassa pāde vandi. Thero ‘satthā, nando āgato, ehi tvaṃ, gamissāmā’ti nāgarājānaṃ dametvā nibbisaṃ katvā, gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Nāgarājā bhagavantaṃ vanditvā ‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’ti āha. Bhagavā ‘sukhī hohi, nāgarājā’ti vatvā bhikkhusaṅghaparivuto anāthapiṇḍikassa nivesanaṃ agamāsi.
‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ ‘កិំ, ភន្តេ, អតិទិវា អាគតត្ថា’តិ អាហ។ មោគ្គល្លានស្ស ច នន្ទោបនន្ទស្ស ច សង្គាមោ អហោសីតិ។ កស្ស បន, ភន្តេ, ជយោ, កស្ស បរាជយោតិ? មោគ្គល្លានស្ស ជយោ, នន្ទស្ស បរាជយោតិ។ អនាថបិណ្ឌិកោ ‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សត្តាហំ ឯកបដិបាដិយា ភត្តំ, សត្តាហំ ថេរស្ស សក្ការំ ករិស្សាមី’តិ វត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ មហាសក្ការំ អកាសិ។ តេន វុត្តំ – ‘នន្ទោបនន្ទទមនេន ទីបេតព្ពោ’’’តិ។
‘‘Anāthapiṇḍiko ‘kiṃ, bhante, atidivā āgatatthā’ti āha. Moggallānassa ca nandopanandassa ca saṅgāmo ahosīti. Kassa pana, bhante, jayo, kassa parājayoti? Moggallānassa jayo, nandassa parājayoti. Anāthapiṇḍiko ‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā sattāhaṃ ekapaṭipāṭiyā bhattaṃ, sattāhaṃ therassa sakkāraṃ karissāmī’ti vatvā sattāhaṃ buddhappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Tena vuttaṃ – ‘nandopanandadamanena dīpetabbo’’’ti.
យោ ឯតមភិជានាតីតិ ឯតំ យថាវុត្តំ វិមោក្ខំ ផុសនករណវសេន ជានាតិ។
Yo etamabhijānātīti etaṃ yathāvuttaṃ vimokkhaṃ phusanakaraṇavasena jānāti.
ន វេ អគ្គិ ចេតយតិ, អហំ ពាលំ ឌហាមីតិ ឯវំ ន អគ្គិ អភិសំចេតេតិ, នាបិ ឌហនាយ បយោគំ បរក្កមំ ករោតិ, ពាលោ ឯវ បន ‘‘អយំ មន្ទាគតី’’តិ អនិជលន្តំ វិយ ជលិតំ អគ្គិំ អាសជ្ជ នំ បឌយ្ហតិ, ឯវមេវ, មារ, ន មយំ ឌហិតុកាមា, ពាធេតុកាមា, ត្វញ្ញេវ បន តថា អាគមនាទិអត្ថេន តថាគតំ អគ្គិខន្ធសទិសំ អរិយសាវកំ អាសជ្ជ អត្តានំ ឌហិស្សសិ, ឌហទុក្ខតោ ន មុញ្ចិស្សសិ។
Na ve aggi cetayati, ahaṃ bālaṃ ḍahāmīti evaṃ na aggi abhisaṃceteti, nāpi ḍahanāya payogaṃ parakkamaṃ karoti, bālo eva pana ‘‘ayaṃ mandāgatī’’ti anijalantaṃ viya jalitaṃ aggiṃ āsajja naṃ paḍayhati, evameva, māra, na mayaṃ ḍahitukāmā, bādhetukāmā, tvaññeva pana tathā āgamanādiatthena tathāgataṃ aggikhandhasadisaṃ ariyasāvakaṃ āsajja attānaṃ ḍahissasi, ḍahadukkhato na muñcissasi.
អបុញ្ញំ បសវីតិ អបុញ្ញំ បដិលភតិ។ ន មេ បាបំ វិបច្ចតីតិ មម បាបំ ន វិបច្ចតិ, កិំ នុ, មារ, ឯវំ មញ្ញសិ នយិទមត្ថិ។
Apuññaṃ pasavīti apuññaṃ paṭilabhati. Na me pāpaṃ vipaccatīti mama pāpaṃ na vipaccati, kiṃ nu, māra, evaṃ maññasi nayidamatthi.
ករោតោ តេ ចីយតេ បាបន្តិ ឯកំសេន ករោន្តស្ស តេ បាបំ ចិររត្តាយ ចិរកាលំ អនត្ថាយ ទុក្ខាយ ឧបចីយតិ។ មារ, និព្ពិន្ទ ពុទ្ធម្ហាតិ ចតុសច្ចពុទ្ធតោ ពុទ្ធសាវកតោ និព្ពិន្ទ និព្ពិជ្ជ បរតោ កម្មំ។ អាសំ មាកាសិ ភិក្ខុសូតិ ‘‘ភិក្ខូ វិរោធេមិ វិហេសេមី’’តិ ឯតំ អាសំ មាកាសិ។
Karoto te cīyate pāpanti ekaṃsena karontassa te pāpaṃ cirarattāya cirakālaṃ anatthāya dukkhāya upacīyati. Māra, nibbinda buddhamhāti catusaccabuddhato buddhasāvakato nibbinda nibbijja parato kammaṃ. Āsaṃ mākāsi bhikkhusūti ‘‘bhikkhū virodhemi vihesemī’’ti etaṃ āsaṃ mākāsi.
ឥតីតិ ឯវំ។ មារំ អតជ្ជេសីតិ, ‘‘មារ, និព្ពិន្ទ…បេ.… ភិក្ខុសូ’’តិ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ។ ភេសកឡាវនេតិ ឯវំនាមកេ អរញ្ញេ។ តតោតិ តជ្ជនហេតុ។ សោ ទុម្មនោ យក្ខោតិ សោ មារោ ទោមនស្សិកោ ហុត្វា តត្ថេវ តស្មិំយេវ ឋានេ អន្តរធាយិ, អទស្សនំ អគមាសិ។ អយញ្ច គាថា ធម្មសង្គាយនកាលេ ឋបិតា។ យំ បនេត្ថ អន្តរន្តរា អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ។
Itīti evaṃ. Māraṃ atajjesīti, ‘‘māra, nibbinda…pe… bhikkhusū’’ti āyasmā mahāmoggallāno. Bhesakaḷāvaneti evaṃnāmake araññe. Tatoti tajjanahetu. So dummano yakkhoti so māro domanassiko hutvā tattheva tasmiṃyeva ṭhāne antaradhāyi, adassanaṃ agamāsi. Ayañca gāthā dhammasaṅgāyanakāle ṭhapitā. Yaṃ panettha antarantarā atthato na vibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.
ឯវមយំ មហាថេរោ មារំ តជ្ជេត្វា ទេវចារិកានរកចារិកាទិវសេន អញ្ញេហិ សាវកេហិ អសាធារណំ សត្តូបការំ កត្វា អាយុបរិយោសានេ បរិនិព្ពាយិ។ បរិនិព្ពាយន្តោ ច អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ បាទមូលេ បណិធានំ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ តត្ថ តត្ថ ភវេ ឧឡារានិ បុញ្ញានិ កត្វា សាវកបារមិយា មត្ថកេ ឋិតោបិ អន្តរា កតស្ស បាបកម្មស្ស វសេន ឧដ្ឋិតាយ កម្មបិលោតិកាយ តិត្ថិយេហិ ឧយ្យោជិតេហិ ចោរេហិ ពាធិតោ អនប្បកំ សរីរខេទំ កត្វា បរិនិព្ពាយិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.៣៧៥, ៣៨០-៣៩៧) –
Evamayaṃ mahāthero māraṃ tajjetvā devacārikānarakacārikādivasena aññehi sāvakehi asādhāraṇaṃ sattūpakāraṃ katvā āyupariyosāne parinibbāyi. Parinibbāyanto ca anomadassissa bhagavato pādamūle paṇidhānaṃ katvā tato paṭṭhāya tattha tattha bhave uḷārāni puññāni katvā sāvakapāramiyā matthake ṭhitopi antarā katassa pāpakammassa vasena uṭṭhitāya kammapilotikāya titthiyehi uyyojitehi corehi bādhito anappakaṃ sarīrakhedaṃ katvā parinibbāyi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.1.375, 380-397) –
‘‘អនោមទស្សី ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;
‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;
វិហាសិ ហិមវន្តម្ហិ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតោ។
Vihāsi himavantamhi, devasaṅghapurakkhato.
‘‘ភគវា តតោ ឱតរិត្វា, វិចរិ ចារិកំ ជិនោ;
‘‘Bhagavā tato otaritvā, vicari cārikaṃ jino;
សត្តកាយំ អនុគ្គណ្ហន្តោ, ពារាណសិំ ឧបាគមិ។
Sattakāyaṃ anuggaṇhanto, bārāṇasiṃ upāgami.
‘‘ខីណាសវសហស្សេហិ, បរិវុតោ លោកនាយកោ;
‘‘Khīṇāsavasahassehi, parivuto lokanāyako;
ឱភាសេន្តោ ទិសា សព្ពា, វិរោចិត្ថ មហាមុនិ។
Obhāsento disā sabbā, virocittha mahāmuni.
‘‘តទាហំ គហបតិ ហុត្វា, សរទេន មហិទ្ធិនា;
‘‘Tadāhaṃ gahapati hutvā, saradena mahiddhinā;
ឧយ្យោជិតោ សហាយេន, សត្ថារំ ឧបសង្កមិំ។
Uyyojito sahāyena, satthāraṃ upasaṅkamiṃ.
‘‘ឧបសង្កមិត្វាន សម្ពុទ្ធំ, និមន្តេត្វា តថាគតំ;
‘‘Upasaṅkamitvāna sambuddhaṃ, nimantetvā tathāgataṃ;
អត្តនោ ភវនំ នេសិ, មានយន្តោ មហាមុនិំ។
Attano bhavanaṃ nesi, mānayanto mahāmuniṃ.
‘‘ឧបដ្ឋិតំ មហាវីរំ, ទេវទេវំ នរាសភំ;
‘‘Upaṭṭhitaṃ mahāvīraṃ, devadevaṃ narāsabhaṃ;
សភិក្ខុសង្ឃំ តប្បេមិ, អន្នបានេនហំ តទា។
Sabhikkhusaṅghaṃ tappemi, annapānenahaṃ tadā.
‘‘អនុមោទិ មហាវីរោ, សយម្ភូ អគ្គបុគ្គលោ;
‘‘Anumodi mahāvīro, sayambhū aggapuggalo;
ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ។
Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha.
‘‘យំ សោ សង្ឃមបូជេសិ, ពុទ្ធញ្ច លោកនាយកំ;
‘‘Yaṃ so saṅghamapūjesi, buddhañca lokanāyakaṃ;
តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទេវលោកំ គមិស្សតិ។
Tena cittappasādena, devalokaṃ gamissati.
‘‘សត្តសត្តតិក្ខត្តុញ្ច, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;
‘‘Sattasattatikkhattuñca, devarajjaṃ karissati;
បថព្យា រជ្ជំ អដ្ឋសតំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ។
Pathabyā rajjaṃ aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.
‘‘បញ្ចបញ្ញាសក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;
‘‘Pañcapaññāsakkhattuñca, cakkavattī bhavissati;
ភោគា អសង្ខិយា តស្ស, ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ តាវទេ។
Bhogā asaṅkhiyā tassa, uppajjissanti tāvade.
‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;
‘‘Aparimeyye ito kappe, okkākakulasambhavo;
គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ។
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
‘‘និរយា សោ ចវិត្វាន, មនុស្សត្តំ គមិស្សតិ;
‘‘Nirayā so cavitvāna, manussattaṃ gamissati;
កោលិតោ នាម នាមេន, ព្រហ្មពន្ធុ ភវិស្សតិ។
Kolito nāma nāmena, brahmabandhu bhavissati.
‘‘សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វាន, កុសលមូលេន ចោទិតោ;
‘‘So pacchā pabbajitvāna, kusalamūlena codito;
គោតមស្ស ភគវតោ, ទុតិយោ ហេស្សតិ សាវកោ។
Gotamassa bhagavato, dutiyo hessati sāvako.
‘‘អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោ, ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោ;
‘‘Āraddhavīriyo pahitatto, iddhiyā pāramiṃ gato;
សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ។
Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.
‘‘បាបមិត្តោបនិស្សាយ, កាមរាគវសំ គតោ;
‘‘Pāpamittopanissāya, kāmarāgavasaṃ gato;
មាតរំ បិតរញ្ចាបិ, ឃាតយិំ ទុដ្ឋមានសោ។
Mātaraṃ pitarañcāpi, ghātayiṃ duṭṭhamānaso.
‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, និរយំ អថ មានុសំ;
‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, nirayaṃ atha mānusaṃ;
បាបកម្មសមង្គិតា, ភិន្នសីសោ មរាមហំ។
Pāpakammasamaṅgitā, bhinnasīso marāmahaṃ.
‘‘ឥទំ បច្ឆិមកំ មយ្ហំ, ចរិមោ វត្តតេ ភវោ;
‘‘Idaṃ pacchimakaṃ mayhaṃ, carimo vattate bhavo;
ឥធាបិ ឯទិសោ មយ្ហំ, មរណកាលេ ភវិស្សតិ។
Idhāpi ediso mayhaṃ, maraṇakāle bhavissati.
‘‘បវិវេកមនុយុត្តោ, សមាធិភាវនារតោ;
‘‘Pavivekamanuyutto, samādhibhāvanārato;
សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ។
Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.
‘‘ធរណិម្បិ សុគម្ភីរំ, ពហលំ ទុប្បធំសិយំ;
‘‘Dharaṇimpi sugambhīraṃ, bahalaṃ duppadhaṃsiyaṃ;
វាមង្គុដ្ឋេន ខោភេយ្យំ, ឥទ្ធិយា បារមិំ គតោ។
Vāmaṅguṭṭhena khobheyyaṃ, iddhiyā pāramiṃ gato.
‘‘អស្មិមានំ ន បស្សាមិ, មានោ មយ្ហំ ន វិជ្ជតិ;
‘‘Asmimānaṃ na passāmi, māno mayhaṃ na vijjati;
សាមណេរេ ឧបាទាយ, គរុចិត្តំ ករោមហំ។
Sāmaṇere upādāya, garucittaṃ karomahaṃ.
‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមភិនីហរិំ;
‘‘Aparimeyye ito kappe, yaṃ kammamabhinīhariṃ;
តាហំ ភូមិមនុប្បត្តោ, បត្តោម្ហិ អាសវក្ខយំ។
Tāhaṃ bhūmimanuppatto, pattomhi āsavakkhayaṃ.
‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
មហាមោគ្គល្លានត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Mahāmoggallānattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
សដ្ឋិនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Saṭṭhinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ១. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរគាថា • 1. Mahāmoggallānattheragāthā
