Only Dharma. Since 1992

Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā

២១. មហានិបាតោ

21. Mahānipāto

១. វង្គីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

1. Vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā

សត្តតិនិបាតេ និក្ខន្តំ វត មំ សន្តន្តិអាទិកា អាយស្មតោ វង្គីសត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ, បុរិមនយេនេវ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បដិភានវន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា – ‘‘អហម្បិ អនាគតេ បដិភានវន្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា, សត្ថារា ព្យាកតោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វង្គីសោតិ លទ្ធនាមោ តយោ ពេទេ ឧគ្គណ្ហន្តោ អាចរិយំ អារាធេត្វា, ឆវសីសមន្តំ នាម សិក្ខិត្វា ឆវសីសំ នខេន អាកោដេត្វា ‘‘អយំ សត្តោ អសុកយោនិយំ និព្ពត្តោ’’តិ ជានាតិ។

Sattatinipāte nikkhantaṃ vata maṃ santantiādikā āyasmato vaṅgīsattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto, purimanayeneva vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā – ‘‘ahampi anāgate paṭibhānavantānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā, satthārā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā vaṅgīsoti laddhanāmo tayo bede uggaṇhanto ācariyaṃ ārādhetvā, chavasīsamantaṃ nāma sikkhitvā chavasīsaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti jānāti.

ព្រាហ្មណា ‘‘អយំ អម្ហាកំ ជីវិតមគ្គោ’’តិ ញត្វា វង្គីសំ គហេត្វា បដិច្ឆន្នយានេ និសីទាបេត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ វិចរន្តិ។ វង្គីសោបិ តិវស្សមត្ថកេ មតានម្បិ សីសំ អាហរាបេត្វា នខេន អាកោដេត្វា ‘‘អយំ សត្តោ អសុកយោនិយំ និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា មហាជនស្ស កង្ខច្ឆេទនត្ថំ តេ តេ ជនេ អាវាហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ គតិំ កថាបេតិ។ តេន តស្មិំ មហាជនោ អភិប្បសីទតិ។ សោ តំ និស្សាយ មហាជនស្ស ហត្ថតោ សតម្បិ សហស្សម្បិ លភតីតិ។ ព្រាហ្មណា វង្គីសមាទាយ យថារុចិំ វិចរិត្វា បុន សាវត្ថិំ អគមំសុ។ វង្គីសោ សត្ថុ គុណេ សុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិតុកាមោ អហោសិ។ ព្រាហ្មណា ‘‘សមណោ គោតមោ មាយាយ តំ អាវដ្ដេស្សតី’’តិ បដិក្ខិបិំសុ។ វង្គីសោ តេសំ វចនំ អនាទិយិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។

Brāhmaṇā ‘‘ayaṃ amhākaṃ jīvitamaggo’’ti ñatvā vaṅgīsaṃ gahetvā paṭicchannayāne nisīdāpetvā gāmanigamarājadhāniyo vicaranti. Vaṅgīsopi tivassamatthake matānampi sīsaṃ āharāpetvā nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti vatvā mahājanassa kaṅkhacchedanatthaṃ te te jane āvāhetvā attano attano gatiṃ kathāpeti. Tena tasmiṃ mahājano abhippasīdati. So taṃ nissāya mahājanassa hatthato satampi sahassampi labhatīti. Brāhmaṇā vaṅgīsamādāya yathāruciṃ vicaritvā puna sāvatthiṃ agamaṃsu. Vaṅgīso satthu guṇe sutvā satthāraṃ upasaṅkamitukāmo ahosi. Brāhmaṇā ‘‘samaṇo gotamo māyāya taṃ āvaṭṭessatī’’ti paṭikkhipiṃsu. Vaṅgīso tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā satthu santikaṃ gantvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi.

តំ សត្ថា បុច្ឆិ – ‘‘វង្គីស, កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាសី’’តិ? ‘‘អាម, ភោ គោតម, ឆវសីសមន្តំ នាម ជានាមិ។ តេន តិវស្សមត្ថកេ មតានម្បិ សីសំ នខេន អាកោដេត្វា និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានាមី’’តិ។ សត្ថា តស្ស ឯកំ និរយេ និព្ពត្តស្ស សីសំ ទស្សេសិ, ឯកំ មនុស្សេសុ , ឯកំ ទេវេសុ, ឯកំ បរិនិព្ពុតស្ស សីសំ ទស្សេសិ។ សោ បឋមំ សីសំ អាកោដេត្វា, ‘‘ភោ គោតម, អយំ សត្តោ និរយេ និព្ពត្តោ’’តិ អាហ។ ‘‘សាធុ, វង្គីស, សុដ្ឋុ តយា ទិដ្ឋំ។ អយំ សត្តោ កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ។ ‘‘អយំ កុហិ’’ន្តិ? ‘‘ទេវលោកេ’’តិ តិណ្ណន្នម្បិ និព្ពត្តដ្ឋានំ កថេសិ។ បរិនិព្ពុតស្ស បន សីសំ នខេន អាកោដេន្តោ នេវ អន្តំ ន កោដិំ បស្សិ។ អថ នំ សត្ថា ‘‘ន សក្កោសិ វង្គីសា’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘ឧបបរិក្ខាមិ តាវា’’តិ បុនប្បុនំ បរិវត្តេត្វា អាកោដេន្តោបិ ពាហិរកមន្តេន ខីណាសវស្ស គតិំ កថំ ជានិស្សតិ, អថស្ស មត្ថកតោ សេទោ មុច្ចិ។ សោ លជ្ជិត្វា តុណ្ហីភូតោ អដ្ឋាសិ។ អថ នំ សត្ថា – ‘‘កិលមសិ, វង្គីសា’’តិ អាហ។ ‘‘អាម, ភោ គោតម, ឥមស្ស ឧប្បន្នដ្ឋានំ ជានិតុំ ន សក្កោមិ, សចេ តុម្ហេ ជានាថ, កថេថា’’តិ។ ‘‘វង្គីស, អហំ ឯតម្បិ ជានាមិ, ឥតោ ឧត្តរិតរម្បិ ជានាមី’’តិ វត្វា –

Taṃ satthā pucchi – ‘‘vaṅgīsa, kiñci sippaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, bho gotama, chavasīsamantaṃ nāma jānāmi. Tena tivassamatthake matānampi sīsaṃ nakhena ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti. Satthā tassa ekaṃ niraye nibbattassa sīsaṃ dassesi, ekaṃ manussesu , ekaṃ devesu, ekaṃ parinibbutassa sīsaṃ dassesi. So paṭhamaṃ sīsaṃ ākoṭetvā, ‘‘bho gotama, ayaṃ satto niraye nibbatto’’ti āha. ‘‘Sādhu, vaṅgīsa, suṭṭhu tayā diṭṭhaṃ. Ayaṃ satto kuhiṃ nibbatto’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke’’ti. ‘‘Ayaṃ kuhi’’nti? ‘‘Devaloke’’ti tiṇṇannampi nibbattaṭṭhānaṃ kathesi. Parinibbutassa pana sīsaṃ nakhena ākoṭento neva antaṃ na koṭiṃ passi. Atha naṃ satthā ‘‘na sakkosi vaṅgīsā’’ti pucchi. ‘‘Upaparikkhāmi tāvā’’ti punappunaṃ parivattetvā ākoṭentopi bāhirakamantena khīṇāsavassa gatiṃ kathaṃ jānissati, athassa matthakato sedo mucci. So lajjitvā tuṇhībhūto aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā – ‘‘kilamasi, vaṅgīsā’’ti āha. ‘‘Āma, bho gotama, imassa uppannaṭṭhānaṃ jānituṃ na sakkomi, sace tumhe jānātha, kathethā’’ti. ‘‘Vaṅgīsa, ahaṃ etampi jānāmi, ito uttaritarampi jānāmī’’ti vatvā –

‘‘ចុតិំ យោ វេទិ សត្តានំ, ឧបបត្តិញ្ច សព្ពសោ;

‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiñca sabbaso;

អសត្តំ សុគតំ ពុទ្ធំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ។

Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

‘‘យស្ស គតិំ ន ជានន្តិ, ទេវា គន្ធព្ពមានុសា;

‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā;

ខីណាសវំ អរហន្តំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ។ (ធ. ប. ៤១៩-៤២០; សុ. និ. ៦៤៨-៦៤៩) –

Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 419-420; su. ni. 648-649) –

ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ។ វង្គីសោ ‘‘តេន ហិ, ភោ គោតម, តំ វិជ្ជំ មេ ទេថា’’តិ អបចិតិំ ទស្សេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិ។ សត្ថា ‘‘អម្ហេហិ សមានលិង្គស្ស ទេមា’’តិ អាហ។ វង្គីសោ ‘‘យំកិញ្ចិ កត្វា មយា ឥមំ មន្តំ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ ព្រាហ្មណេ អាហ – ‘‘តុម្ហេ មយិ បព្ពជន្តេ មា ចិន្តយិត្ថ, អហំ មន្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សកលជម្ពុទីបេ ជេដ្ឋកោ ភវិស្សាមិ, តុម្ហាកម្បិ តេន ភទ្ទកមេវ ភវិស្សតី’’តិ មន្តត្ថាយ សត្ថុសន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ។ តទា ច ថេរោ និគ្រោធកប្បោ ភគវតោ សន្តិកេ ឋិតោ ហោតិ, តំ ភគវា អាណាបេសិ – ‘‘និគ្រោធកប្ប, ឥមំ បព្ពាជេហី’’តិ។ សោ សត្ថុ អាណាយ តំ បព្ពាជេសិ។ អថស្ស សត្ថា ‘‘មន្តបរិវារំ តាវ ឧគ្គណ្ហាហី’’តិ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានញ្ច អាចិក្ខិ។ សោ ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយន្តោវ វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ។ ព្រាហ្មណា វង្គីសំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, ភោ វង្គីស, សមណស្ម គោតមស្ស សន្តិកេ សិប្បំ សិក្ខិត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ។ ‘‘កិំ សិប្បសិក្ខនេន, គច្ឆថ តុម្ហេ, ន មយ្ហំ តុម្ហេហិ កត្តព្ពកិច្ច’’ន្តិ។ ព្រាហ្មណា ‘‘ត្វម្បិ ទានិ សមណស្ស គោតមស្ស វសំ អាបន្នោ, មាយាយ អាវដ្ដិតោ, កិំ មយំ តវ សន្តិកេ ករិស្សាមា’’តិ អាគតមគ្គេនេវ បក្កមិំសុ។ វង្គីសត្ថេរោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៥.៩៦-១៤២) –

Imā dve gāthā abhāsi. Vaṅgīso ‘‘tena hi, bho gotama, taṃ vijjaṃ me dethā’’ti apacitiṃ dassetvā satthu santike nisīdi. Satthā ‘‘amhehi samānaliṅgassa demā’’ti āha. Vaṅgīso ‘‘yaṃkiñci katvā mayā imaṃ mantaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti brāhmaṇe āha – ‘‘tumhe mayi pabbajante mā cintayittha, ahaṃ mantaṃ uggaṇhitvā sakalajambudīpe jeṭṭhako bhavissāmi, tumhākampi tena bhaddakameva bhavissatī’’ti mantatthāya satthusantikaṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Tadā ca thero nigrodhakappo bhagavato santike ṭhito hoti, taṃ bhagavā āṇāpesi – ‘‘nigrodhakappa, imaṃ pabbājehī’’ti. So satthu āṇāya taṃ pabbājesi. Athassa satthā ‘‘mantaparivāraṃ tāva uggaṇhāhī’’ti dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ vipassanākammaṭṭhānañca ācikkhi. So dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantova vipassanaṃ paṭṭhapesi. Brāhmaṇā vaṅgīsaṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bho vaṅgīsa, samaṇasma gotamassa santike sippaṃ sikkhita’’nti pucchiṃsu. ‘‘Kiṃ sippasikkhanena, gacchatha tumhe, na mayhaṃ tumhehi kattabbakicca’’nti. Brāhmaṇā ‘‘tvampi dāni samaṇassa gotamassa vasaṃ āpanno, māyāya āvaṭṭito, kiṃ mayaṃ tava santike karissāmā’’ti āgatamaggeneva pakkamiṃsu. Vaṅgīsatthero vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.55.96-142) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មេសុ ចក្ខុមា;

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ។

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

‘‘យថាបិ សាគរេ ឩមិ, គគនេ វិយ តារកា;

‘‘Yathāpi sāgare ūmi, gagane viya tārakā;

ឯវំ បាវចនំ តស្ស, អរហន្តេហិ ចិត្តិតំ។

Evaṃ pāvacanaṃ tassa, arahantehi cittitaṃ.

‘‘សទេវាសុរនាគេហិ, មនុជេហិ បុរក្ខតោ;

‘‘Sadevāsuranāgehi, manujehi purakkhato;

សមណព្រាហ្មណាកិណ្ណេ, ជនមជ្ឈេ ជិនុត្តមោ។

Samaṇabrāhmaṇākiṇṇe, janamajjhe jinuttamo.

‘‘បភាហិ អនុរញ្ជន្តោ, លោកេ លោកន្តគូ ជិនោ;

‘‘Pabhāhi anurañjanto, loke lokantagū jino;

វចនេន វិពោធេន្តោ, វេនេយ្យបទុមានិ សោ។

Vacanena vibodhento, veneyyapadumāni so.

‘‘វេសារជ្ជេហិ សម្បន្នោ, ចតូហិ បុរិសុត្តមោ;

‘‘Vesārajjehi sampanno, catūhi purisuttamo;

បហីនភយសារជ្ជោ, ខេមប្បត្តោ វិសារទោ។

Pahīnabhayasārajjo, khemappatto visārado.

‘‘អាសភំ បវរំ ឋានំ, ពុទ្ធភូមិញ្ច កេវលំ;

‘‘Āsabhaṃ pavaraṃ ṭhānaṃ, buddhabhūmiñca kevalaṃ;

បដិជានាតិ លោកគ្គោ, នត្ថិ សញ្ចោទកោ ក្វចិ។

Paṭijānāti lokaggo, natthi sañcodako kvaci.

‘‘សីហនាទមសម្ភីតំ, នទតោ តស្ស តាទិនោ;

‘‘Sīhanādamasambhītaṃ, nadato tassa tādino;

ទេវា នរោ វា ព្រហ្មា វា, បដិវត្តា ន វិជ្ជតិ។

Devā naro vā brahmā vā, paṭivattā na vijjati.

‘‘ទេសេន្តោ បវរំ ធម្មំ, សន្តារេន្តោ សទេវកំ;

‘‘Desento pavaraṃ dhammaṃ, santārento sadevakaṃ;

ធម្មចក្កំ បវត្តេតិ, បរិសាសុ វិសារទោ។

Dhammacakkaṃ pavatteti, parisāsu visārado.

‘‘បដិភានវតំ អគ្គំ, សាវកំ សាធុសម្មតំ;

‘‘Paṭibhānavataṃ aggaṃ, sāvakaṃ sādhusammataṃ;

គុណំ ពហុំ បកិត្តេត្វា, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ តំ។

Guṇaṃ bahuṃ pakittetvā, etadagge ṭhapesi taṃ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, ព្រាហ្មណោ សាធុសម្មតោ;

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, brāhmaṇo sādhusammato;

សព្ពវេទវិទូ ជាតោ, វាគីសោ វាទិសូទនោ។

Sabbavedavidū jāto, vāgīso vādisūdano.

‘‘ឧបេច្ច តំ មហាវីរំ, សុត្វាហំ ធម្មទេសនំ;

‘‘Upecca taṃ mahāvīraṃ, sutvāhaṃ dhammadesanaṃ;

បីតិវរំ បដិលភិំ, សាវកស្ស គុណេ រតោ។

Pītivaraṃ paṭilabhiṃ, sāvakassa guṇe rato.

‘‘និមន្តេត្វាវ សុគតំ, សសង្ឃំ លោកនន្ទនំ;

‘‘Nimantetvāva sugataṃ, sasaṅghaṃ lokanandanaṃ;

សត្តាហំ ភោជយិត្វាហំ, ទុស្សេហច្ឆាទយិំ តទា។

Sattāhaṃ bhojayitvāhaṃ, dussehacchādayiṃ tadā.

‘‘និបច្ច សិរសា បាទេ, កតោកាសោ កតញ្ជលី;

‘‘Nipacca sirasā pāde, katokāso katañjalī;

ឯកមន្តំ ឋិតោ ហដ្ឋោ, សន្ថវិំ ជិនមុត្តមំ។

Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho, santhaviṃ jinamuttamaṃ.

‘‘នមោ តេ វាទិមទ្ទន, នមោ តេ ឥសិសត្តម;

‘‘Namo te vādimaddana, namo te isisattama;

នមោ តេ សព្ពលោកគ្គ, នមោ តេ អភយំ ករ។

Namo te sabbalokagga, namo te abhayaṃ kara.

‘‘នមោ តេ មារមថន, នមោ តេ ទិដ្ឋិសូទន;

‘‘Namo te māramathana, namo te diṭṭhisūdana;

នមោ តេ សន្តិសុខទ, នមោ តេ សរណំ ករ។

Namo te santisukhada, namo te saraṇaṃ kara.

‘‘អនាថានំ ភវំ នាថោ, ភីតានំ អភយប្បទោ;

‘‘Anāthānaṃ bhavaṃ nātho, bhītānaṃ abhayappado;

វិស្សាមភូមិ សន្តានំ, សរណំ សរណេសិនំ។

Vissāmabhūmi santānaṃ, saraṇaṃ saraṇesinaṃ.

‘‘ឯវមាទីហិ សម្ពុទ្ធំ, សន្ថវិត្វា មហាគុណំ;

‘‘Evamādīhi sambuddhaṃ, santhavitvā mahāguṇaṃ;

អវោចំ វាទិសូទស្ស, គតិំ បប្បោមិ ភិក្ខុនោ។

Avocaṃ vādisūdassa, gatiṃ pappomi bhikkhuno.

‘‘តទា អវោច ភគវា, អនន្តបដិភានវា;

‘‘Tadā avoca bhagavā, anantapaṭibhānavā;

យោ សោ ពុទ្ធំ អភោជេសិ, សត្តាហំ សហសាវកំ។

Yo so buddhaṃ abhojesi, sattāhaṃ sahasāvakaṃ.

‘‘គុណញ្ច មេ បកិត្តេសិ, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ;

‘‘Guṇañca me pakittesi, pasanno sehi pāṇibhi;

ឯសោ បត្ថយតេ ឋានំ, វាទិសូទស្ស ភិក្ខុនោ។

Eso patthayate ṭhānaṃ, vādisūdassa bhikkhuno.

‘‘អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, លច្ឆសេ តំ មនោរថំ;

‘‘Anāgatamhi addhāne, lacchase taṃ manorathaṃ;

ទេវមានុសសម្បត្តិំ, អនុភោត្វា អនប្បកំ។

Devamānusasampattiṃ, anubhotvā anappakaṃ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ។

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;

វង្គីសោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ។

Vaṅgīso nāma nāmena, hessati satthu sāvako.

‘‘តំ សុត្វា មុទិតោ ហុត្វា, យាវជីវំ តទា ជិនំ;

‘‘Taṃ sutvā mudito hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;

បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋាសិំ, មេត្តចិត្តោ តថាគតំ។

Paccayehi upaṭṭhāsiṃ, mettacitto tathāgataṃ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តុសិតំ អគមាសហំ។

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tusitaṃ agamāsahaṃ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, ជាតោ វិប្បកុលេ អហំ;

‘‘Pacchime ca bhave dāni, jāto vippakule ahaṃ;

បច្ចាជាតោ យទា អាសិំ, ជាតិយា សត្តវស្សិកោ។

Paccājāto yadā āsiṃ, jātiyā sattavassiko.

‘‘សព្ពវេទវិទូ ជាតោ, វាទសត្ថវិសារទោ;

‘‘Sabbavedavidū jāto, vādasatthavisārado;

វាទិស្សរោ ចិត្តកថី, បរវាទប្បមទ្ទនោ។

Vādissaro cittakathī, paravādappamaddano.

‘‘វង្គេ ជាតោតិ វង្គីសោ, វចនេ ឥស្សរោតិ វា;

‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti vā;

វង្គីសោ ឥតិ មេ នាមំ, អភវី លោកសម្មតំ។

Vaṅgīso iti me nāmaṃ, abhavī lokasammataṃ.

‘‘យទាហំ វិញ្ញុតំ បត្តោ, ឋិតោ បឋមយោព្ពនេ;

‘‘Yadāhaṃ viññutaṃ patto, ṭhito paṭhamayobbane;

តទា រាជគហេ រម្មេ, សារិបុត្តមហទ្ទសំ។

Tadā rājagahe ramme, sāriputtamahaddasaṃ.

‘‘បិណ្ឌាយ វិចរន្តំ តំ, បត្តបាណិំ សុសំវុតំ;

‘‘Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, pattapāṇiṃ susaṃvutaṃ;

អលោលក្ខិំ មិតភាណិំ, យុគមត្តំ និទក្ខិតំ។

Alolakkhiṃ mitabhāṇiṃ, yugamattaṃ nidakkhitaṃ.

‘‘តំ ទិស្វា វិម្ហិតោ ហុត្វា, អវោចំ មមនុច្ឆវំ;

‘‘Taṃ disvā vimhito hutvā, avocaṃ mamanucchavaṃ;

កណិការំវ និចិតំ, ចិត្តំ គាថាបទំ អហំ។

Kaṇikāraṃva nicitaṃ, cittaṃ gāthāpadaṃ ahaṃ.

‘‘អាចិក្ខិ សោ មេ សត្ថារំ, សម្ពុទ្ធំ លោកនាយកំ;

‘‘Ācikkhi so me satthāraṃ, sambuddhaṃ lokanāyakaṃ;

តទា សោ បណ្ឌិតោ វីរោ, ឧត្តរិំ សមវោច មេ។

Tadā so paṇḍito vīro, uttariṃ samavoca me.

‘‘វិរាគសំហិតំ វាក្យំ, កត្វា ទុទ្ទសមុត្តមំ;

‘‘Virāgasaṃhitaṃ vākyaṃ, katvā duddasamuttamaṃ;

វិចិត្តបដិភានេហិ, តោសិតោ តេន តាទិនា។

Vicittapaṭibhānehi, tosito tena tādinā.

‘‘និបច្ច សិរសា បាទេ, បព្ពាជេហីតិ មំ ព្រវិ;

‘‘Nipacca sirasā pāde, pabbājehīti maṃ bravi;

តតោ មំ ស មហាបញ្ញោ, ពុទ្ធសេដ្ឋមុបានយិ។

Tato maṃ sa mahāpañño, buddhaseṭṭhamupānayi.

‘‘និបច្ច សិរសា បាទេ, និសីទិំ សត្ថុ សន្តិកេ;

‘‘Nipacca sirasā pāde, nisīdiṃ satthu santike;

មមាហ វទតំ សេដ្ឋោ, កច្ចិ វង្គីស ជានាសិ។

Mamāha vadataṃ seṭṭho, kacci vaṅgīsa jānāsi.

‘‘កិញ្ចិ សិប្បន្តិ តស្សាហំ, ជានាមីតិ ច អព្រវិំ;

‘‘Kiñci sippanti tassāhaṃ, jānāmīti ca abraviṃ;

មតសីសំ វនច្ឆុទ្ធំ, អបិ ពារសវស្សិកំ;

Matasīsaṃ vanacchuddhaṃ, api bārasavassikaṃ;

តវ វិជ្ជាវិសេសេន, សចេ សក្កោសិ វាចយ។

Tava vijjāvisesena, sace sakkosi vācaya.

‘‘អាមោតិ មេ បដិញ្ញាតេ, តីណិ សីសានិ ទស្សយិ;

‘‘Āmoti me paṭiññāte, tīṇi sīsāni dassayi;

និរយនរទេវេសុ, ឧបបន្នេ អវាចយិំ។

Nirayanaradevesu, upapanne avācayiṃ.

‘‘តទា ខីណាសវស្សេវ, សីសំ ទស្សេសិ នាយកោ;

‘‘Tadā khīṇāsavasseva, sīsaṃ dassesi nāyako;

តតោហំ វិហតារព្ភោ, បព្ពជ្ជំ សមយាចិសំ។

Tatohaṃ vihatārabbho, pabbajjaṃ samayācisaṃ.

‘‘បព្ពជិត្វាន សុគតំ, សន្ថវាមិ តហិំ តហិំ;

‘‘Pabbajitvāna sugataṃ, santhavāmi tahiṃ tahiṃ;

តតោ មំ កព្ពវិត្តោសិ, ឧជ្ឈាយន្តិហ ភិក្ខវោ។

Tato maṃ kabbavittosi, ujjhāyantiha bhikkhavo.

‘‘តតោ វីមំសនត្ថំ មេ, អាហ ពុទ្ធោ វិនាយកោ;

‘‘Tato vīmaṃsanatthaṃ me, āha buddho vināyako;

តក្កិកា បនិមា គាថា, ឋានសោ បដិភន្តិ តំ។

Takkikā panimā gāthā, ṭhānaso paṭibhanti taṃ.

‘‘ន កព្ពវិត្តោហំ វីរ, ឋានសោ បដិភន្តិ មំ;

‘‘Na kabbavittohaṃ vīra, ṭhānaso paṭibhanti maṃ;

តេន ហិ ទានិ វង្គីស, ឋានសោ សន្ថវាហិ មំ។

Tena hi dāni vaṅgīsa, ṭhānaso santhavāhi maṃ.

‘‘តទាហំ សន្ថវិំ វីរំ, គាថាហិ ឥសិសត្តមំ;

‘‘Tadāhaṃ santhaviṃ vīraṃ, gāthāhi isisattamaṃ;

ឋានសោ មេ តទា តុដ្ឋោ, ជិនោ អគ្គេ ឋបេសិ មំ។

Ṭhānaso me tadā tuṭṭho, jino agge ṭhapesi maṃ.

‘‘បដិភានេន ចិត្តេន, អញ្ញេសមតិមញ្ញហំ;

‘‘Paṭibhānena cittena, aññesamatimaññahaṃ;

បេសលេ តេន សំវិគ្គោ, អរហត្តមបាបុណិំ។

Pesale tena saṃviggo, arahattamapāpuṇiṃ.

‘‘បដិភានវតំ អគ្គោ, អញ្ញោ កោចិ ន វិជ្ជតិ;

‘‘Paṭibhānavataṃ aggo, añño koci na vijjati;

យថាយំ ភិក្ខុ វង្គីសោ, ឯវំ ធារេថ ភិក្ខវោ។

Yathāyaṃ bhikkhu vaṅgīso, evaṃ dhāretha bhikkhavo.

‘‘សតសហស្សេ កតំ កម្មំ, ផលំ ទស្សេសិ មេ ឥធ;

‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha;

សុមុត្តោ សរវេគោវ, កិលេសេ ឈាបយិំ មម។

Sumutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវោ។

Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សន្តិកេ;

‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ។

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

អរហា បន ហុត្វា ថេរោ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆន្តោ ចក្ខុបថតោ បដ្ឋាយ ចន្ទេន, សូរិយេន, អាកាសេន, មហាសមុទ្ទេន, សិនេរុនា បព្ពតរាជេន, សីហេន មិគរញ្ញា, ហត្ថិនាគេនាតិ តេន តេន សទ្ធិំ ឧបមេន្តោ អនេកេហិ បទសតេហិ សត្ថារំ វណ្ណេន្តោវ ឧបគច្ឆតិ។ តេន តំ សត្ថា សង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ បដិភានវន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ។ អថ ថេរេន អរហត្តប្បត្តិតោ បុព្ពេ ច បច្ឆា ច តំ តំ ចិត្តំ អាគម្ម ភាសិតា។ ថេរំ ឧទ្ទិស្ស អានន្ទត្ថេរាទីហិ ភាសិតា ច –

Arahā pana hutvā thero satthu santikaṃ gacchanto cakkhupathato paṭṭhāya candena, sūriyena, ākāsena, mahāsamuddena, sinerunā pabbatarājena, sīhena migaraññā, hatthināgenāti tena tena saddhiṃ upamento anekehi padasatehi satthāraṃ vaṇṇentova upagacchati. Tena taṃ satthā saṅghamajjhe nisinno paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Atha therena arahattappattito pubbe ca pacchā ca taṃ taṃ cittaṃ āgamma bhāsitā. Theraṃ uddissa ānandattherādīhi bhāsitā ca –

១២១៨.

1218.

‘‘និក្ខន្តំ វត មំ សន្តំ, អគារស្មានគារិយំ;

‘‘Nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyaṃ;

វិតក្កា ឧបធាវន្តិ, បគព្ភា កណ្ហតោ ឥមេ។

Vitakkā upadhāvanti, pagabbhā kaṇhato ime.

១២១៩.

1219.

‘‘ឧគ្គបុត្តា មហិស្សាសា, សិក្ខិតា ទឡ្ហធម្មិនោ;

‘‘Uggaputtā mahissāsā, sikkhitā daḷhadhammino;

សមន្តា បរិកិរេយ្យុំ, សហស្សំ អបលាយិនំ។

Samantā parikireyyuṃ, sahassaṃ apalāyinaṃ.

១២២០.

1220.

‘‘សចេបិ ឯត្តកា ភិយ្យោ, អាគមិស្សន្តិ ឥត្ថិយោ;

‘‘Sacepi ettakā bhiyyo, āgamissanti itthiyo;

នេវ មំ ព្យាធយិស្សន្តិ, ធម្មេ សម្ហិ បតិដ្ឋិតោ។

Neva maṃ byādhayissanti, dhamme samhi patiṭṭhito.

១២២១.

1221.

‘‘សក្ខី ហិ មេ សុតំ ឯតំ, ពុទ្ធស្សាទិច្ចពន្ធុនោ;

‘‘Sakkhī hi me sutaṃ etaṃ, buddhassādiccabandhuno;

និព្ពានគមនំ មគ្គំ, តត្ថ មេ និរតោ មនោ។

Nibbānagamanaṃ maggaṃ, tattha me nirato mano.

១២២២.

1222.

‘‘ឯវញ្ចេ មំ វិហរន្តំ, បាបិម ឧបគច្ឆសិ;

‘‘Evañce maṃ viharantaṃ, pāpima upagacchasi;

តថា មច្ចុ ករិស្សាមិ, ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសិ។

Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasi.

១២២៣.

1223.

‘‘អរតិញ្ច រតិញ្ច បហាយ, សព្ពសោ គេហសិតញ្ច វិតក្កំ;

‘‘Aratiñca ratiñca pahāya, sabbaso gehasitañca vitakkaṃ;

វនថំ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចិ, និព្ពនថោ អវនថោ ស ភិក្ខុ។

Vanathaṃ na kareyya kuhiñci, nibbanatho avanatho sa bhikkhu.

១២២៤.

1224.

‘‘យមិធ បថវិញ្ច វេហាសំ, រូបគតំ ជគតោគធំ កិញ្ចិ;

‘‘Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagataṃ jagatogadhaṃ kiñci;

បរិជីយតិ សព្ពមនិច្ចំ, ឯវំ សមេច្ច ចរន្តិ មុតត្តា។

Parijīyati sabbamaniccaṃ, evaṃ samecca caranti mutattā.

១២២៥.

1225.

‘‘ឧបធីសុ ជនា គធិតាសេ, ទិដ្ឋសុតេ បដិឃេ ច មុតេ ច;

‘‘Upadhīsu janā gadhitāse, diṭṭhasute paṭighe ca mute ca;

ឯត្ថ វិនោទយ ឆន្ទមនេជោ, យោ ហេត្ថ ន លិម្បតិ មុនិ តមាហុ។

Ettha vinodaya chandamanejo, yo hettha na limpati muni tamāhu.

១២២៦.

1226.

‘‘អថ សដ្ឋិសិតា សវិតក្កា, បុថុជ្ជនតាយ អធម្មា និវិដ្ឋា;

‘‘Atha saṭṭhisitā savitakkā, puthujjanatāya adhammā niviṭṭhā;

ន ច វគ្គគតស្ស កុហិញ្ចិ, នោ បន ទុដ្ឋុល្លគាហី ស ភិក្ខុ។

Na ca vaggagatassa kuhiñci, no pana duṭṭhullagāhī sa bhikkhu.

១២២៧.

1227.

‘‘ទព្ពោ ចិររត្តសមាហិតោ, អកុហកោ និបកោ អបិហាលុ;

‘‘Dabbo cirarattasamāhito, akuhako nipako apihālu;

សន្តំ បទំ អជ្ឈគមា មុនិ, បដិច្ច បរិនិព្ពុតោ កង្ខតិ កាលំ។

Santaṃ padaṃ ajjhagamā muni, paṭicca parinibbuto kaṅkhati kālaṃ.

១២២៨.

1228.

‘‘មានំ បជហស្សុ គោតម, មានបថញ្ច ជហស្សុ អសេសំ;

‘‘Mānaṃ pajahassu gotama, mānapathañca jahassu asesaṃ;

មានបថម្ហិ ស មុច្ឆិតោ, វិប្បដិសារីហុវា ចិររត្តំ។

Mānapathamhi sa mucchito, vippaṭisārīhuvā cirarattaṃ.

១២២៩.

1229.

‘‘មក្ខេន មក្ខិតា បជា, មានហតា និរយំ បបតន្តិ;

‘‘Makkhena makkhitā pajā, mānahatā nirayaṃ papatanti;

សោចន្តិ ជនា ចិររត្តំ, មានហតា និរយំ ឧបបន្នា។

Socanti janā cirarattaṃ, mānahatā nirayaṃ upapannā.

១២៣០.

1230.

‘‘ន ហិ សោចតិ ភិក្ខុ កទាចិ, មគ្គជិនោ សម្មា បដិបន្នោ;

‘‘Na hi socati bhikkhu kadāci, maggajino sammā paṭipanno;

កិត្តិញ្ច សុខញ្ចានុភោតិ, ធម្មទសោតិ តមាហុ តថត្តំ។

Kittiñca sukhañcānubhoti, dhammadasoti tamāhu tathattaṃ.

១២៣១.

1231.

‘‘តស្មា អខិលោ ឥធ បធានវា, នីវរណានិ បហាយ វិសុទ្ធោ;

‘‘Tasmā akhilo idha padhānavā, nīvaraṇāni pahāya visuddho;

មានញ្ច បហាយ អសេសំ, វិជ្ជាយន្តករោ សមិតាវី។

Mānañca pahāya asesaṃ, vijjāyantakaro samitāvī.

១២៣២.

1232.

‘‘កាមរាគេន ឌយ្ហាមិ, ចិត្តំ មេ បរិឌយ្ហតិ;

‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati;

សាធុ និព្ពាបនំ ព្រូហិ, អនុកម្បាយ គោតម។

Sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotama.

១២៣៣.

1233.

‘‘សញ្ញាយ វិបរិយេសា, ចិត្តំ តេ បរិឌយ្ហតិ;

‘‘Saññāya vipariyesā, cittaṃ te pariḍayhati;

និមិត្តំ បរិវជ្ជេហិ, សុភំ រាគូបសំហិតំ។

Nimittaṃ parivajjehi, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ.

១២៣៤.

1234.

‘‘អសុភាយ ចិត្តំ ភាវេហិ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ;

‘‘Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ;

សតិ កាយគតា ត្យត្ថុ, និព្ពិទាពហុលោ ភវ។

Sati kāyagatā tyatthu, nibbidābahulo bhava.

១២៣៥.

1235.

‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តោ ចរិស្សសិ។

Tato mānābhisamayā, upasanto carissasi.

១២៣៦.

1236.

‘‘តមេវ វាចំ ភាសេយ្យ, យាយត្តានំ ន តាបយេ;

‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye;

បរេ ច ន វិហិំសេយ្យ, សា វេ វាចា សុភាសិតា។

Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā.

១២៣៧.

1237.

‘‘បិយវាចមេវ ភាសេយ្យ, យា វាចា បដិនន្ទិតា;

‘‘Piyavācameva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā;

យំ អនាទាយ បាបានិ, បរេសំ ភាសតេ បិយំ។

Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ.

១២៣៨.

1238.

‘‘សច្ចំ វេ អមតា វាចា, ឯស ធម្មោ សនន្តនោ;

‘‘Saccaṃ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano;

សច្ចេ អត្ថេ ច ធម្មេ ច, អាហុ សន្តោ បតិដ្ឋិតា។

Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.

១២៣៩.

1239.

‘‘យំ ពុទ្ធោ ភាសតិ វាចំ, ខេមំ និព្ពានបត្តិយា;

‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;

ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, សា វេ វាចានមុត្តមា។

Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā.

១២៤០.

1240.

‘‘គម្ភីរបញ្ញោ មេធាវី, មគ្គាមគ្គស្ស កោវិទោ;

‘‘Gambhīrapañño medhāvī, maggāmaggassa kovido;

សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោ, ធម្មំ ទេសេតិ ភិក្ខុនំ។

Sāriputto mahāpañño, dhammaṃ deseti bhikkhunaṃ.

១២៤១.

1241.

‘‘សំខិត្តេនបិ ទេសេតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសតិ;

‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

សាលិកាយិវ និគ្ឃោសោ, បដិភានំ ឧទិយ្យតិ។

Sālikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udiyyati.

១២៤២.

1242.

‘‘តស្ស តំ ទេសយន្តស្ស, សុណន្តិ មធុរំ គិរំ;

‘‘Tassa taṃ desayantassa, suṇanti madhuraṃ giraṃ;

សរេន រជនីយេន, សវនីយេន វគ្គុនា;

Sarena rajanīyena, savanīyena vaggunā;

ឧទគ្គចិត្តា មុទិតា, សោតំ ឱធេន្តិ ភិក្ខវោ។

Udaggacittā muditā, sotaṃ odhenti bhikkhavo.

១២៤៣.

1243.

‘‘អជ្ជ បន្នរសេ វិសុទ្ធិយា, ភិក្ខូ បញ្ចសតា សមាគតា;

‘‘Ajja pannarase visuddhiyā, bhikkhū pañcasatā samāgatā;

សំយោជនពន្ធនច្ឆិទា, អនីឃា ខីណបុនព្ភវា ឥសី។

Saṃyojanabandhanacchidā, anīghā khīṇapunabbhavā isī.

១២៤៤.

1244.

‘‘ចក្កវត្តី យថា រាជា, អមច្ចបរិវារិតោ;

‘‘Cakkavattī yathā rājā, amaccaparivārito;

សមន្តា អនុបរិយេតិ, សាគរន្តំ មហិំ ឥមំ។

Samantā anupariyeti, sāgarantaṃ mahiṃ imaṃ.

១២៤៥.

1245.

‘‘ឯវំ វិជិតសង្គាមំ, សត្ថវាហំ អនុត្តរំ;

‘‘Evaṃ vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ;

សាវកា បយិរុបាសន្តិ, តេវិជ្ជា មច្ចុហាយិនោ។

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.

១២៤៦.

1246.

‘‘សព្ពេ ភគវតោ បុត្តា, បលាបេត្ថ ន វិជ្ជតិ;

‘‘Sabbe bhagavato puttā, palāpettha na vijjati;

តណ្ហាសល្លស្ស ហន្តារំ, វន្ទេ អាទិច្ចពន្ធុនំ។

Taṇhāsallassa hantāraṃ, vande ādiccabandhunaṃ.

១២៤៧.

1247.

‘‘បរោសហស្សំ ភិក្ខូនំ, សុគតំ បយិរុបាសតិ;

‘‘Parosahassaṃ bhikkhūnaṃ, sugataṃ payirupāsati;

ទេសេន្តំ វិរជំ ធម្មំ, និព្ពានំ អកុតោភយំ។

Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ akutobhayaṃ.

១២៤៨.

1248.

‘‘សុណន្តិ ធម្មំ វិមលំ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតំ;

‘‘Suṇanti dhammaṃ vimalaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;

សោភតិ វត សម្ពុទ្ធោ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតោ។

Sobhati vata sambuddho, bhikkhusaṅghapurakkhato.

១២៤៩.

1249.

‘‘នាគនាមោសិ ភគវា, ឥសីនំ ឥសិសត្តមោ;

‘‘Nāganāmosi bhagavā, isīnaṃ isisattamo;

មហាមេឃោវ ហុត្វាន, សាវកេ អភិវស្សសិ។

Mahāmeghova hutvāna, sāvake abhivassasi.

១២៥០.

1250.

‘‘ទិវា វិហារា និក្ខម្ម, សត្ថុទស្សនកម្យតា;

‘‘Divā vihārā nikkhamma, satthudassanakamyatā;

សាវកោ តេ មហាវីរ, បាទេ វន្ទតិ វង្គិសោ។

Sāvako te mahāvīra, pāde vandati vaṅgiso.

១២៥១.

1251.

‘‘ឧម្មគ្គបថំ មារស្ស, អភិភុយ្យ ចរតិ បភិជ្ជ ខីលានិ;

‘‘Ummaggapathaṃ mārassa, abhibhuyya carati pabhijja khīlāni;

តំ បស្សថ ពន្ធបមុញ្ច ករំ, អសិតំវ ភាគសោ បវិភជ្ជ។

Taṃ passatha bandhapamuñca karaṃ, asitaṃva bhāgaso pavibhajja.

១២៥២.

1252.

‘‘ឱឃស្ស ហិ និតរណត្ថំ, អនេកវិហិតំ មគ្គំ អក្ខាសិ;

‘‘Oghassa hi nitaraṇatthaṃ, anekavihitaṃ maggaṃ akkhāsi;

តស្មិញ្ច អមតេ អក្ខាតេ, ធម្មទសា ឋិតា អសំហីរា។

Tasmiñca amate akkhāte, dhammadasā ṭhitā asaṃhīrā.

១២៥៣.

1253.

‘‘បជ្ជោតករោ អតិវិជ្ឈ, សព្ពឋិតីនំ អតិក្កមមទ្ទស;

‘‘Pajjotakaro ativijjha, sabbaṭhitīnaṃ atikkamamaddasa;

ញត្វា ច សច្ឆិកត្វា ច, អគ្គំ សោ ទេសយិ ទសទ្ធានំ។

Ñatvā ca sacchikatvā ca, aggaṃ so desayi dasaddhānaṃ.

១២៥៤.

1254.

‘‘ឯវំ សុទេសិតេ ធម្មេ, កោ បមាទោ វិជានតំ ធម្មំ;

‘‘Evaṃ sudesite dhamme, ko pamādo vijānataṃ dhammaṃ;

តស្មា ហិ តស្ស ភគវតោ សាសនេ, អប្បមត្តោ សទា នមស្សមនុសិក្ខេ។

Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe.

១២៥៥.

1255.

‘‘ពុទ្ធានុពុទ្ធោ យោ ថេរោ, កោណ្ឌញ្ញោ តិព្ពនិក្កមោ;

‘‘Buddhānubuddho yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo;

លាភី សុខវិហារានំ, វិវេកានំ អភិណ្ហសោ។

Lābhī sukhavihārānaṃ, vivekānaṃ abhiṇhaso.

១២៥៦.

1256.

‘‘យំ សាវកេន បត្តព្ពំ, សត្ថុ សាសនការិនា;

‘‘Yaṃ sāvakena pattabbaṃ, satthu sāsanakārinā;

សព្ពស្ស តំ អនុប្បត្តំ, អប្បមត្តស្ស សិក្ខតោ។

Sabbassa taṃ anuppattaṃ, appamattassa sikkhato.

១២៥៧.

1257.

‘‘មហានុភាវោ តេវិជ្ជោ, ចេតោបរិយកោវិទោ;

‘‘Mahānubhāvo tevijjo, cetopariyakovido;

កោណ្ឌញ្ញោ ពុទ្ធទាយាទោ, បាទេ វន្ទតិ សត្ថុនោ។

Koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno.

១២៥៨.

1258.

‘‘នគស្ស បស្សេ អាសីនំ, មុនិំ ទុក្ខស្ស បារគុំ;

‘‘Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

សាវកា បយិរុបាសន្តិ, តេវិជ្ជា មច្ចុហាយិនោ។

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.

១២៥៩.

1259.

‘‘ចេតសា អនុបរិយេតិ, មោគ្គល្លានោ មហិទ្ធិកោ;

‘‘Cetasā anupariyeti, moggallāno mahiddhiko;

ចិត្តំ នេសំ សមន្វេសំ, វិប្បមុត្តំ និរូបធិំ។

Cittaṃ nesaṃ samanvesaṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ.

១២៦០.

1260.

‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នំ, មុនិំ ទុក្ខស្ស បារគុំ;

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

អនេកាការសម្បន្នំ, បយិរុបាសន្តិ គោតមំ។

Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotamaṃ.

១២៦១.

1261.

‘‘ចន្ទោ យថា វិគតវលាហកេ នភេ, វិរោចតិ វីតមលោវ ភាណុមា;

‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, virocati vītamalova bhāṇumā;

ឯវម្បិ អង្គីរស ត្វំ មហាមុនិ, អតិរោចសិ យសសា សព្ពលោកំ។

Evampi aṅgīrasa tvaṃ mahāmuni, atirocasi yasasā sabbalokaṃ.

១២៦២.

1262.

‘‘កាវេយ្យមត្តា វិចរិម្ហ បុព្ពេ, គាមា គាមំ បុរា បុរំ;

‘‘Kāveyyamattā vicarimha pubbe, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

អថទ្ទសាម សម្ពុទ្ធំ, សព្ពធម្មាន បារគុំ។

Athaddasāma sambuddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ.

១២៦៣.

1263.

‘‘សោ មេ ធម្មមទេសេសិ, មុនិ ទុក្ខស្ស បារគូ;

‘‘So me dhammamadesesi, muni dukkhassa pāragū;

ធម្មំ សុត្វា បសីទិម្ហ, សទ្ធា នោ ឧទបជ្ជថ។

Dhammaṃ sutvā pasīdimha, saddhā no udapajjatha.

១២៦៤.

1264.

‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, ខន្ធេ អាយតនានិ ច;

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, khandhe āyatanāni ca;

ធាតុយោ ច វិទិត្វាន, បព្ពជិំ អនគារិយំ។

Dhātuyo ca viditvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

១២៦៥.

1265.

‘‘ពហូនំ វត អត្ថាយ, ឧប្បជ្ជន្តិ តថាគតា;

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

ឥត្ថីនំ បុរិសានញ្ច, យេ តេ សាសនការកា។

Itthīnaṃ purisānañca, ye te sāsanakārakā.

១២៦៦.

1266.

‘‘តេសំ ខោ វត អត្ថាយ, ពោធិមជ្ឈគមា មុនិ;

‘‘Tesaṃ kho vata atthāya, bodhimajjhagamā muni;

ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច, យេ និយាមគតទ្ទសា។

Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, ye niyāmagataddasā.

១២៦៧.

1267.

‘‘សុទេសិតា ចក្ខុមតា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

‘‘Sudesitā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, អនុកម្បាយ បាណិនំ។

Cattāri ariyasaccāni, anukampāya pāṇinaṃ.

១២៦៨.

1268.

‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

អរិយំ ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ។

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

១២៦៩.

1269.

‘‘ឯវមេតេ តថា វុត្តា, ទិដ្ឋា មេ តេ យថា តថា;

‘‘Evamete tathā vuttā, diṭṭhā me te yathā tathā;

សទត្ថោ មេ អនុប្បត្តោ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ។

Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

១២៧០.

1270.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, មម ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ;

‘‘Svāgataṃ vata me āsi, mama buddhassa santike;

សុវិភត្តេសុ ធម្មេសុ, យំ សេដ្ឋំ តទុបាគមិំ។

Suvibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamiṃ.

១២៧១.

1271.

‘‘អភិញ្ញាបារមិប្បត្តោ, សោតធាតុ វិសោធិតា;

‘‘Abhiññāpāramippatto, sotadhātu visodhitā;

តេវិជ្ជោ ឥទ្ធិបត្តោម្ហិ, ចេតោបរិយកោវិទោ។

Tevijjo iddhipattomhi, cetopariyakovido.

១២៧២.

1272.

‘‘បុច្ឆាមិ សត្ថារមនោមបញ្ញំ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ យោ វិចិកិច្ឆានំ ឆេត្តា;

‘‘Pucchāmi satthāramanomapaññaṃ, diṭṭheva dhamme yo vicikicchānaṃ chettā;

អគ្គាឡវេ កាលមកាសិ ភិក្ខុ, ញាតោ យសស្សី អភិនិព្ពុតត្តោ។

Aggāḷave kālamakāsi bhikkhu, ñāto yasassī abhinibbutatto.

១២៧៣.

1273.

‘‘និគ្រោធកប្បោ ឥតិ តស្ស នាមំ, តយា កតំ ភគវា ព្រាហ្មណស្ស;

‘‘Nigrodhakappo iti tassa nāmaṃ, tayā kataṃ bhagavā brāhmaṇassa;

សោ តំ នមស្សំ អចរិ មុត្យបេខោ, អារទ្ធវីរិយោ ទឡ្ហធម្មទស្សី។

So taṃ namassaṃ acari mutyapekho, āraddhavīriyo daḷhadhammadassī.

១២៧៤.

1274.

‘‘តំ សាវកំ សក្ក មយម្បិ សព្ពេ, អញ្ញាតុមិច្ឆាម សមន្តចក្ខុ;

‘‘Taṃ sāvakaṃ sakka mayampi sabbe, aññātumicchāma samantacakkhu;

សមវដ្ឋិតា នោ សវនាយ សោតា, តុវំ នោ សត្ថា ត្វមនុត្តរោសិ។

Samavaṭṭhitā no savanāya sotā, tuvaṃ no satthā tvamanuttarosi.

១២៧៥.

1275.

‘‘ឆិន្ទ នោ វិចិកិច្ឆំ ព្រូហិ មេតំ, បរិនិព្ពុតំ វេទយ ភូរិបញ្ញ;

‘‘Chinda no vicikicchaṃ brūhi metaṃ, parinibbutaṃ vedaya bhūripañña;

មជ្ឈេវ នោ ភាស សមន្តចក្ខុ, សក្កោវ ទេវាន សហស្សនេត្តោ។

Majjheva no bhāsa samantacakkhu, sakkova devāna sahassanetto.

១២៧៦.

1276.

‘‘យេ កេចិ គន្ថា ឥធ មោហមគ្គា, អញ្ញាណបក្ខា វិចិកិច្ឆឋានា;

‘‘Ye keci ganthā idha mohamaggā, aññāṇapakkhā vicikicchaṭhānā;

តថាគតំ បត្វា ន តេ ភវន្តិ, ចក្ខុញ្ហិ ឯតំ បរមំ នរានំ។

Tathāgataṃ patvā na te bhavanti, cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ.

១២៧៧.

1277.

‘‘នោ ចេ ហិ ជាតុ បុរិសោ កិលេសេ, វាតោ យថា អព្ភឃនំ វិហានេ;

‘‘No ce hi jātu puriso kilese, vāto yathā abbhaghanaṃ vihāne;

តមោវស្ស និវុតោ សព្ពលោកោ, ជោតិមន្តោបិ ន បភាសេយ្យុំ។

Tamovassa nivuto sabbaloko, jotimantopi na pabhāseyyuṃ.

១២៧៨.

1278.

‘‘ធីរា ច បជ្ជោតករា ភវន្តិ, តំ តំ អហំ វីរ តថេវ មញ្ញេ;

‘‘Dhīrā ca pajjotakarā bhavanti, taṃ taṃ ahaṃ vīra tatheva maññe;

វិបស្សិនំ ជានមុបាគមិម្ហ, បរិសាសុ នោ អាវិករោហិ កប្បំ។

Vipassinaṃ jānamupāgamimha, parisāsu no āvikarohi kappaṃ.

១២៧៩.

1279.

‘‘ខិប្បំ គិរំ ឯរយ វគ្គុ វគ្គុំ, ហំសោវ បគ្គយ្ហ សណិកំ និកូជ;

‘‘Khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ, haṃsova paggayha saṇikaṃ nikūja;

ពិន្ទុស្សរេន សុវិកប្បិតេន, សព្ពេវ តេ ឧជ្ជុគតា សុណោម។

Bindussarena suvikappitena, sabbeva te ujjugatā suṇoma.

១២៨០.

1280.

‘‘បហីនជាតិមរណំ អសេសំ, និគ្គយ្ហ ធោនំ វទេស្សាមិ ធម្មំ;

‘‘Pahīnajātimaraṇaṃ asesaṃ, niggayha dhonaṃ vadessāmi dhammaṃ;

ន កាមការោ ហិ បុថុជ្ជនានំ, សង្ខេយ្យការោ ច តថាគតានំ។

Na kāmakāro hi puthujjanānaṃ, saṅkheyyakāro ca tathāgatānaṃ.

១២៨១.

1281.

‘‘សម្បន្នវេយ្យាករណំ តវេទំ, សមុជ្ជុបញ្ញស្ស សមុគ្គហីតំ;

‘‘Sampannaveyyākaraṇaṃ tavedaṃ, samujjupaññassa samuggahītaṃ;

អយមញ្ជលិ បច្ឆិមោ សុប្បណាមិតោ, មា មោហយី ជានមនោមបញ្ញ។

Ayamañjali pacchimo suppaṇāmito, mā mohayī jānamanomapañña.

១២៨២.

1282.

‘‘បរោបរំ អរិយធម្មំ វិទិត្វា, មា មោហយី ជានមនោមវីរិយ;

‘‘Paroparaṃ ariyadhammaṃ viditvā, mā mohayī jānamanomavīriya;

វារិំ យថា ឃម្មនិ ឃម្មតត្តោ, វាចាភិកង្ខាមិ សុតំ បវស្ស។

Vāriṃ yathā ghammani ghammatatto, vācābhikaṅkhāmi sutaṃ pavassa.

១២៨៣.

1283.

‘‘យទត្ថិកំ ព្រហ្មចរិយំ អចរី, កប្បាយនោ កច្ចិស្សតំ អមោឃំ;

‘‘Yadatthikaṃ brahmacariyaṃ acarī, kappāyano kaccissataṃ amoghaṃ;

និព្ពាយិ សោ អាទុ សឧបាទិសេសោ, យថា វិមុត្តោ អហុ តំ សុណោម។

Nibbāyi so ādu saupādiseso, yathā vimutto ahu taṃ suṇoma.

១២៨៤.

1284.

‘‘អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហំ ឥធ នាមរូបេ, (ឥតិ ភគវា,)

‘‘Acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe, (iti bhagavā,)

កណ្ហស្ស សោតំ ទីឃរត្តានុសយិតំ;

Kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitaṃ;

អតារិ ជាតិំ មរណំ អសេសំ, ឥច្ចព្រវិ ភគវា បញ្ចសេដ្ឋោ។

Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesaṃ, iccabravi bhagavā pañcaseṭṭho.

១២៨៥.

1285.

‘‘ឯស សុត្វា បសីទាមិ, វចោ តេ ឥសិសត្តម;

‘‘Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattama;

អមោឃំ កិរ មេ បុដ្ឋំ, ន មំ វញ្ចេសិ ព្រាហ្មណោ។

Amoghaṃ kira me puṭṭhaṃ, na maṃ vañcesi brāhmaṇo.

១២៨៦.

1286.

‘‘យថា វាទី តថា ការី, អហុ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;

‘‘Yathā vādī tathā kārī, ahu buddhassa sāvako;

អច្ឆេច្ឆិ មច្ចុនោ ជាលំ, តតំ មាយាវិនោ ទឡ្ហំ។

Acchecchi maccuno jālaṃ, tataṃ māyāvino daḷhaṃ.

១២៨៧.

1287.

‘‘អទ្ទស ភគវា អាទិំ, ឧបាទានស្ស កប្បិយោ;

‘‘Addasa bhagavā ādiṃ, upādānassa kappiyo;

អច្ចគា វត កប្បានោ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ។

Accagā vata kappāno, maccudheyyaṃ suduttaraṃ.

១២៨៨.

1288.

‘‘តំ ទេវទេវំ វន្ទាមិ, បុត្តំ តេ ទ្វិបទុត្តម;

‘‘Taṃ devadevaṃ vandāmi, puttaṃ te dvipaduttama;

អនុជាតំ មហាវីរំ, នាគំ នាគស្ស ឱរស’’ន្តិ។ –

Anujātaṃ mahāvīraṃ, nāgaṃ nāgassa orasa’’nti. –

ឥមា គាថា សង្គីតិកាលេ ឯកជ្ឈំ កត្វា សង្គហំ អារោបិតា។ តត្ថ ‘‘និក្ខន្តំ វត មំ សន្ត’’ន្តិអាទយោ បញ្ច គាថា អាយស្មា វង្គីសោ នវោ អចិរបព្ពជិតោ ហុត្វា វិហារំ ឧបគតា អលង្កតបដិយត្តា សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ ទិស្វា ឧប្បន្នរាគោ តំ វិនោទេន្តោ អភាសិ។

Imā gāthā saṅgītikāle ekajjhaṃ katvā saṅgahaṃ āropitā. Tattha ‘‘nikkhantaṃ vata maṃ santa’’ntiādayo pañca gāthā āyasmā vaṅgīso navo acirapabbajito hutvā vihāraṃ upagatā alaṅkatapaṭiyattā sambahulā itthiyo disvā uppannarāgo taṃ vinodento abhāsi.

តត្ថ និក្ខន្តំ វត មំ សន្តំ, អគារស្មានគារិយន្តិ អគារតោ និក្ខន្តំ អនគារិយំ បព្ពជិតំ មំ សមានំ។ វិតក្កាតិ កាមវិតក្កាទយោ បាបវិតក្កា។ ឧបធាវន្តីតិ មម ចិត្តំ ឧបគច្ឆន្តិ។ បគព្ភាតិ បាគព្ភិយយុត្តា វសិនោ។ ‘‘អយំ គេហតោ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតោ, នយិមំ អនុទ្ធំសិតុំ យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ អបរិហារតោ និល្លជ្ជា។ កណ្ហតោតិ កាឡតោ, លាមកភាវតោតិ អត្ថោ។ ឥមេតិ តេសំ អត្តនោ បច្ចក្ខតា វុត្តា។

Tattha nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyanti agārato nikkhantaṃ anagāriyaṃ pabbajitaṃ maṃ samānaṃ. Vitakkāti kāmavitakkādayo pāpavitakkā. Upadhāvantīti mama cittaṃ upagacchanti. Pagabbhāti pāgabbhiyayuttā vasino. ‘‘Ayaṃ gehato nikkhamitvā pabbajito, nayimaṃ anuddhaṃsituṃ yutta’’nti evaṃ aparihārato nillajjā. Kaṇhatoti kāḷato, lāmakabhāvatoti attho. Imeti tesaṃ attano paccakkhatā vuttā.

អសុទ្ធជីវិនោ បរិវារយុត្តា មនុស្សា ឧគ្គកិច្ចតាយ ‘‘ឧគ្គា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ បុត្តា ឧគ្គបុត្តា។ មហិស្សាសាតិ មហាឥស្សាសា។ សិក្ខិតាតិ ទ្វាទស វស្សានិ អាចរិយកុលេ ឧគ្គហិតសិប្បា។ ទឡ្ហធម្មិនោតិ, ទឡ្ហធនុនោ ។ ទឡ្ហធនុ នាម ទ្វិសហស្សថាមំ វុច្ចតិ។ ទ្វិសហស្សថាមន្តិ, ច យស្ស អារោបិតស្ស ជិយាយ ពន្ធោ លោហសីសាទីនំ ភារោ ទណ្ឌេ គហេត្វា យាវ កណ្ឌបមាណា នភំ ឧក្ខិត្តស្ស បថវិតោ មុច្ចតិ។ សមន្តា បរិកិរេយ្យុន្តិ សមន្តតោ កណ្ឌេ ខិបេយ្យុំ។ កិត្តកាតិ ចេ អាហ ‘‘សហស្សំ អបលាយិន’’ន្តិ។ យុទ្ធេ អបរំ មុខានំ សហស្សមត្តានំ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សិក្ខិតា កតហត្ថា ឧគ្គា ទឡ្ហធនុនោ មហិស្សាសា ឧគ្គបុត្តា សហស្សមត្តា កទាចិបិ យុទ្ធេ បរាជយំ អបត្តា អប្បមត្តា សមន្តតោ ឋត្វា ថម្ភំ ឧបនិស្សាយ សចេបិ វស្សេយ្យុំ។ តាទិសេហិបិ ឥស្សាសសហស្សេហិ សមន្តា សរេ បរិកិរីយន្តេ សុសិក្ខិតោ បុរិសោ ទណ្ឌំ គហេត្វា សព្ពេ សរេ អត្តនោ សរីរេ អបតមានេ កត្វា បាទមូលេ បាតេយ្យ។ តត្ថ ឯកោបិ ឥស្សាសោ ទ្វេ សរេ ឯកតោ ខិបន្តោ នាម នត្ថិ។ ឥត្ថិយោ បន រូបារម្មណាទិវសេន បញ្ច បញ្ច សរេ ឯកតោ ខិបន្តិ, ឯវំ ខិបន្តិយោ។ ឯត្តកា ភិយ្យោតិ ឥមាហិ ឥត្ថីហិ ភិយ្យោបិ ពហូ ឥត្ថិយោ អត្តនោ ឥត្ថិកុត្តហាសភាវាទិតោ វិធំសេន្តិ។

Asuddhajīvino parivārayuttā manussā uggakiccatāya ‘‘uggā’’ti vuccanti, tesaṃ puttā uggaputtā. Mahissāsāti mahāissāsā. Sikkhitāti dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippā. Daḷhadhamminoti, daḷhadhanuno . Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti, ca yassa āropitassa jiyāya bandho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍapamāṇā nabhaṃ ukkhittassa pathavito muccati. Samantā parikireyyunti samantato kaṇḍe khipeyyuṃ. Kittakāti ce āha ‘‘sahassaṃ apalāyina’’nti. Yuddhe aparaṃ mukhānaṃ sahassamattānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – sikkhitā katahatthā uggā daḷhadhanuno mahissāsā uggaputtā sahassamattā kadācipi yuddhe parājayaṃ apattā appamattā samantato ṭhatvā thambhaṃ upanissāya sacepi vasseyyuṃ. Tādisehipi issāsasahassehi samantā sare parikirīyante susikkhito puriso daṇḍaṃ gahetvā sabbe sare attano sarīre apatamāne katvā pādamūle pāteyya. Tattha ekopi issāso dve sare ekato khipanto nāma natthi. Itthiyo pana rūpārammaṇādivasena pañca pañca sare ekato khipanti, evaṃ khipantiyo. Ettakā bhiyyoti imāhi itthīhi bhiyyopi bahū itthiyo attano itthikuttahāsabhāvādito vidhaṃsenti.

សក្ខី ហិ មេ សុតំ ឯតន្តិ សម្មុខា មយា ឯតំ សុតំ។ និព្ពានគមនំ មគ្គន្តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, និព្ពានគាមិមគ្គោតិ អត្ថោ, វិបស្សនំ សន្ធាយាហ។ តត្ថ មេ និរតោ មនោតិ តស្មិំ វិបស្សនាមគ្គេ មយ្ហំ ចិត្តំ និរតំ។

Sakkhī hi me sutaṃ etanti sammukhā mayā etaṃ sutaṃ. Nibbānagamanaṃ magganti liṅgavipallāsena vuttaṃ, nibbānagāmimaggoti attho, vipassanaṃ sandhāyāha. Tattha me nirato manoti tasmiṃ vipassanāmagge mayhaṃ cittaṃ nirataṃ.

ឯវញ្ចេ មំ វិហរន្តន្តិ ឯវំ អនិច្ចអសុភជ្ឈានភាវនាយ ច វិបស្សនាភាវនាយ ច វិហរន្តំ មំ។ បាបិមាតិ កិលេសមារំ អាលបតិ។ តថា មច្ចុ ករិស្សាមិ, ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសីតិ មយា កតំ មគ្គម្បិ យថា ន បស្សសិ, តថា មច្ចុ អន្តំ ករិស្សាមីតិ យោជនា។

Evañcemaṃ viharantanti evaṃ aniccaasubhajjhānabhāvanāya ca vipassanābhāvanāya ca viharantaṃ maṃ. Pāpimāti kilesamāraṃ ālapati. Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasīti mayā kataṃ maggampi yathā na passasi, tathā maccu antaṃ karissāmīti yojanā.

អរតិញ្ចាតិអាទិកា បញ្ច គាថា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បន្នេ អរតិអាទិកេ វិនោទេន្តេន វុត្តា។ តត្ថ អរតិន្តិ អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ បន្តសេនាសនេសុ ច ឧក្កណ្ឋនំ។ រតិន្តិ បញ្ចកាមគុណរតិំ។ បហាយាតិ បជហិត្វា។ សព្ពសោ គេហសិតញ្ច វិតក្កន្តិ, គេហនិស្សិតំ បុត្តទារាទិបដិសំយុត្តំ ញាតិវិតក្កាទិញ្ច មិច្ឆាវិតក្កំ អនវសេសតោ បហាយ។ វនថំ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចីតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរប្បភេទេ សព្ពស្មិំ វត្ថុស្មិំ តណ្ហំ ន ករេយ្យំ។ និព្ពនថោ អវនថោ ស ភិក្ខូតិ យោ ហិ សព្ពេន សព្ពំ និត្តណ្ហោ , តតោ ឯវ កត្ថចិបិ នន្ទិយា អភាវតោ អវនថោ, សោ ភិក្ខុ នាម សំសារេ ភយស្ស សម្មទេវ ឥក្ខណតាយ ភិន្នកិលេសតាយ ចាតិ អត្ថោ។

Aratiñcātiādikā pañca gāthā attano santāne uppanne aratiādike vinodentena vuttā. Tattha aratinti adhikusalesu dhammesu pantasenāsanesu ca ukkaṇṭhanaṃ. Ratinti pañcakāmaguṇaratiṃ. Pahāyāti pajahitvā. Sabbaso gehasitañca vitakkanti, gehanissitaṃ puttadārādipaṭisaṃyuttaṃ ñātivitakkādiñca micchāvitakkaṃ anavasesato pahāya. Vanathaṃ na kareyya kuhiñcīti ajjhattikabāhirappabhede sabbasmiṃ vatthusmiṃ taṇhaṃ na kareyyaṃ. Nibbanatho avanatho sa bhikkhūti yo hi sabbena sabbaṃ nittaṇho , tato eva katthacipi nandiyā abhāvato avanatho, so bhikkhu nāma saṃsāre bhayassa sammadeva ikkhaṇatāya bhinnakilesatāya cāti attho.

យមិធ បថវិញ្ច វេហាសំ, រូបគតំ ជគតោគធំ កិញ្ចីតិ យំកិញ្ចិ ឥធ បថវីគតំ ភូមិនិស្សិតំ វេហាសំ វេហាសដ្ឋំ ទេវលោកនិស្សិតំ រូបគតំ រូបជាតំ រុប្បនសភាវំ ជគតោគធំ លោកិកំ ភវត្តយបរិយាបន្នំ សង្ខតំ។ បរិជីយតិ សព្ពមនិច្ចន្តិ សព្ពំ តំ ជរាភិភូតំ, តតោ ឯវ អនិច្ចំ តតោ ឯវ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ឯវំ តិលក្ខណារោបនំ អាហ។ អយំ ថេរស្ស មហាវិបស្សនាតិ វទន្តិ។ ឯវំ សមេច្ច ចរន្តិ មុតត្តាតិ ឯវំ សមេច្ច អភិសមេច្ច វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ បដិវិជ្ឈិត្វា មុតត្តា បរិញ្ញាតត្តភាវា បណ្ឌិតា ចរន្តិ វិហរន្តិ។

Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagataṃ jagatogadhaṃ kiñcīti yaṃkiñci idha pathavīgataṃ bhūminissitaṃ vehāsaṃ vehāsaṭṭhaṃ devalokanissitaṃ rūpagataṃ rūpajātaṃ ruppanasabhāvaṃ jagatogadhaṃ lokikaṃ bhavattayapariyāpannaṃ saṅkhataṃ. Parijīyati sabbamaniccanti sabbaṃ taṃ jarābhibhūtaṃ, tato eva aniccaṃ tato eva dukkhaṃ anattāti evaṃ tilakkhaṇāropanaṃ āha. Ayaṃ therassa mahāvipassanāti vadanti. Evaṃ samecca caranti mutattāti evaṃ samecca abhisamecca vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya paṭivijjhitvā mutattā pariññātattabhāvā paṇḍitā caranti viharanti.

ឧបធីសូតិ ខន្ធូបធិអាទីសុ។ ជនាតិ អន្ធបុថុជ្ជនា។ គធិតាសេតិ បដិពទ្ធចិត្តា។ ឯត្ថ ហិ វិសេសតោ កាមគុណូបធីសុ ឆន្ទោ អបនេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ទិដ្ឋសុតេ បដិឃេ ច មុតេ ចាតិ។ ទិដ្ឋសុតេតិ ទិដ្ឋេ ចេវ សុតេ ច, រូបសទ្ទេសូតិ អត្ថោ។ បដិឃេតិ ឃដ្ដនីយេ ផោដ្ឋព្ពេ។ មុតេតិ វុត្តាវសេសេ មុតេ, គន្ធរសេសូតិ វុត្តំ ហោតិ។ សារត្ថបកាសនិយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១០) ‘‘បដិឃបទេន គន្ធរសា គហិតា, មុតបទេន ផោដ្ឋព្ពារម្មណ’’ន្តិ វុត្តំ។ ឯត្ថ វិនោទយ ឆន្ទមនេជោតិ ឯតស្មិំ ទិដ្ឋាទិភេទេ បញ្ចកាមគុណេ កាមច្ឆន្ទំ វិនោទេហិ, តថា សតិ សព្ពត្ថ អនេជោ អវិកប្បោ ភវសិ។ យោ ហេត្ថ ន លិម្បតិ មុនិ តមាហូតិ យោ ហិ ឯត្ថ កាមគុណេ តណ្ហាលេបេន ន លិម្បតិ, តំ មោនេយ្យធម្មដ្ឋតោ ‘‘មុនី’’តិ បណ្ឌិតា វទន្តិ។ ‘‘អថ សដ្ឋិសិតា’’តិ បាឡីតិ អធិប្បាយេន កេចិ ‘‘សដ្ឋិធម្មារម្មណនិស្សិតា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ។ ‘‘អដ្ឋសដ្ឋិសិតា សវិតក្កា’’តិ បន បាឡិ, អប្បកញ្ហិ ឩនំ អធិកំ វា ន គណនូបគំ ហោតីតិ។ អដ្ឋសដ្ឋិសិតាតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតសន្និស្សិតា មិច្ឆាវិតក្កាតិ អត្ថោតិ កេចិ វទន្តិ។ ទិដ្ឋិគតិកា ច សត្តាវាសាភាវលទ្ធិំ អជ្ឈូបគតាតិ អធិច្ចសមុប្បន្នវាទំ ឋបេត្វា ឥតរេសំ វសេន ‘‘អថ សដ្ឋិសិតា សវិតក្កា’’តិ វុត្តំ។ យថា ហិ តណ្ហាលេបាភាវេន ភិក្ខូតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ទិដ្ឋិលេបាភាវេនបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ សដ្ឋិសិតា’’តិអាទិ វុត្តំ។ បុថុជ្ជនតាយ អធម្មា និវិដ្ឋាតិ តេ បន មិច្ឆាវិតក្កា និច្ចាទិគាហវសេន អធម្មា ធម្មតោ អបេតា បុថុជ្ជនតាយំ អន្ធពាលេ និវិដ្ឋា អភិនិវិដ្ឋា។ ន ច វគ្គគតស្ស កុហិញ្ចីតិ យត្ថ កត្ថចិ វត្ថុស្មិំ សស្សតវាទាទិមិច្ឆាទិដ្ឋិវគ្គគតោ, តំលទ្ធិកោ ន ច អស្ស ភវេយ្យ។ អដ្ឋកថាយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១០) បន ‘‘អថ សដ្ឋិសិតា សវិតក្កា, បុថូ ជនតាយ អធម្មា និវិដ្ឋា’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា អថ ឆ អារម្មណនិស្សិតា បុថូ អធម្មវិតក្កា ជនតាយ និវិដ្ឋាតិ វុត្តំ។ តថា ន ច វគ្គគតស្ស កុហិញ្ចីតិ តេសំ វសេន ន កត្ថចិ កិលេសវគ្គគតោ ភវេយ្យាតិ ច វុត្តំ។ នោ បន ទុដ្ឋុល្លគាហី ស ភិក្ខូតិ យោ កិលេសេហិ ទូសិតត្តា អតិវិយ ទុដ្ឋុល្លតា ច ទុដ្ឋុល្លានំ មិច្ឆាវាទានំ គណ្ហនសីលោ ច នោ អស្ស នោ ភវេយ្យ, សោ ភិក្ខុ នាម ហោតីតិ។

Upadhīsūti khandhūpadhiādīsu. Janāti andhaputhujjanā. Gadhitāseti paṭibaddhacittā. Ettha hi visesato kāmaguṇūpadhīsu chando apanetabboti dassento āha diṭṭhasute paṭighe ca mute cāti. Diṭṭhasuteti diṭṭhe ceva sute ca, rūpasaddesūti attho. Paṭigheti ghaṭṭanīye phoṭṭhabbe. Muteti vuttāvasese mute, gandharasesūti vuttaṃ hoti. Sāratthapakāsaniyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.210) ‘‘paṭighapadena gandharasā gahitā, mutapadena phoṭṭhabbārammaṇa’’nti vuttaṃ. Ettha vinodaya chandamanejoti etasmiṃ diṭṭhādibhede pañcakāmaguṇe kāmacchandaṃ vinodehi, tathā sati sabbattha anejo avikappo bhavasi. Yo hettha na limpati muni tamāhūti yo hi ettha kāmaguṇe taṇhālepena na limpati, taṃ moneyyadhammaṭṭhato ‘‘munī’’ti paṇḍitā vadanti. ‘‘Atha saṭṭhisitā’’ti pāḷīti adhippāyena keci ‘‘saṭṭhidhammārammaṇanissitā’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Aṭṭhasaṭṭhisitā savitakkā’’ti pana pāḷi, appakañhi ūnaṃ adhikaṃ vā na gaṇanūpagaṃ hotīti. Aṭṭhasaṭṭhisitāti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatasannissitā micchāvitakkāti atthoti keci vadanti. Diṭṭhigatikā ca sattāvāsābhāvaladdhiṃ ajjhūpagatāti adhiccasamuppannavādaṃ ṭhapetvā itaresaṃ vasena ‘‘atha saṭṭhisitā savitakkā’’ti vuttaṃ. Yathā hi taṇhālepābhāvena bhikkhūti vuccati, evaṃ diṭṭhilepābhāvenapīti dassetuṃ ‘‘atha saṭṭhisitā’’tiādi vuttaṃ. Puthujjanatāya adhammāniviṭṭhāti te pana micchāvitakkā niccādigāhavasena adhammā dhammato apetā puthujjanatāyaṃ andhabāle niviṭṭhā abhiniviṭṭhā. Na ca vaggagatassa kuhiñcīti yattha katthaci vatthusmiṃ sassatavādādimicchādiṭṭhivaggagato, taṃladdhiko na ca assa bhaveyya. Aṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.210) pana ‘‘atha saṭṭhisitā savitakkā, puthū janatāya adhammā niviṭṭhā’’ti padaṃ uddharitvā atha cha ārammaṇanissitā puthū adhammavitakkā janatāya niviṭṭhāti vuttaṃ. Tathā na ca vaggagatassa kuhiñcīti tesaṃ vasena na katthaci kilesavaggagato bhaveyyāti ca vuttaṃ. No pana duṭṭhullagāhī sa bhikkhūti yo kilesehi dūsitattā ativiya duṭṭhullatā ca duṭṭhullānaṃ micchāvādānaṃ gaṇhanasīlo ca no assa no bhaveyya, so bhikkhu nāma hotīti.

ទព្ពោតិ ទព្ពជាតិកោ បណ្ឌិតោ។ ចិររត្តសមាហិតោតិ ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ សមាហិតោ។ អកុហកោតិ កោហញ្ញរហិតោ អសឋោ អមាយាវី។ និបកោតិ និបុណោ ឆេកោ។ អបិហាលូតិ និត្តណ្ហោ។ សន្តំ បទំ អជ្ឈគមាតិ, និព្ពានំ អធិគតោ។ មោនេយ្យធម្មសមន្នាគតតោ មុនិ។ បរិនិព្ពុតោតិ អារម្មណករណវសេន និព្ពានំ បដិច្ច សឧបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោ។ កង្ខតិ កាលន្តិ ឥទានិ អនុបាទិសេសនិព្ពានត្ថាយ កាលំ អាគមេតិ។ ន តស្ស កិញ្ចិ ករណីយំ អត្ថិ, យថា ឯទិសោ ភវិស្សតិ, តថា អត្តានំ សម្បាទេតីតិ អធិប្បាយោ។

Dabboti dabbajātiko paṇḍito. Cirarattasamāhitoti cirakālato paṭṭhāya samāhito. Akuhakoti kohaññarahito asaṭho amāyāvī. Nipakoti nipuṇo cheko. Apihālūti nittaṇho. Santaṃ padaṃ ajjhagamāti, nibbānaṃ adhigato. Moneyyadhammasamannāgatato muni. Parinibbutoti ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ paṭicca saupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto. Kaṅkhati kālanti idāni anupādisesanibbānatthāya kālaṃ āgameti. Na tassa kiñci karaṇīyaṃ atthi, yathā ediso bhavissati, tathā attānaṃ sampādetīti adhippāyo.

មានំ បជហស្សូតិអាទយោ ចតស្សោ គាថា បដិភានសម្បត្តិំ និស្សាយ អត្តនោ បវត្តមានំ មានំ វិនោទេន្តេន វុត្តា។ តត្ថ មានំ បជហស្សូតិ សេយ្យមានាទិនវវិធំ មានំ បរិច្ចជ។ គោតមាតិ គោតមគោត្តស្ស ភគវតោ សាវកត្តា អត្តានំ គោតមគោត្តំ កត្វា អាលបតិ។ មានបថន្តិ មានស្ស បវត្តិដ្ឋានភូតំ អយោនិសោមនសិការបរិក្ខិត្តំ ជាតិអាទិំ តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានេន ជហស្សុ បជហ។ អសេសន្តិ សព្ពមេវ។ មានបថម្ហិ ស មុច្ឆិតោតិ មានវត្ថុនិមិត្តំ មុច្ឆំ អាបន្នោ។ វិប្បដិសារីហុវា ចិររត្តន្តិ ឥមស្មិំ មានបថានុយោគក្ខណេ វីតិវត្តេ បុព្ពេវ អរហត្តំ បាបុណិស្ស, ‘‘នដ្ឋោហមស្មី’’តិ វិប្បដិសារី អហុវា អហោសិ។

Mānaṃ pajahassūtiādayo catasso gāthā paṭibhānasampattiṃ nissāya attano pavattamānaṃ mānaṃ vinodentena vuttā. Tattha mānaṃ pajahassūti seyyamānādinavavidhaṃ mānaṃ pariccaja. Gotamāti gotamagottassa bhagavato sāvakattā attānaṃ gotamagottaṃ katvā ālapati. Mānapathanti mānassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ ayonisomanasikāraparikkhittaṃ jātiādiṃ tappaṭibaddhakilesappahānena jahassu pajaha. Asesanti sabbameva. Mānapathamhi sa mucchitoti mānavatthunimittaṃ mucchaṃ āpanno. Vippaṭisārīhuvā cirarattanti imasmiṃ mānapathānuyogakkhaṇe vītivatte pubbeva arahattaṃ pāpuṇissa, ‘‘naṭṭhohamasmī’’ti vippaṭisārī ahuvā ahosi.

មក្ខេន មក្ខិតា បជាតិ សូរាទិនា អត្តានំ ឧក្កំសេត្វា បរេ វម្ភេត្វា បរគុណមក្ខនលក្ខណេន មក្ខេន បិសិតត្តា មក្ខី។ បុគ្គលោ ហិ យថា យថា បរេសំ គុណេ មក្ខេតិ, តថា តថា អត្តនោ គុណេ បុញ្ជតិ និរាករោតិ នាម។ មានហតាតិ មានេន ហតគុណា។ និរយំ បបតន្តីតិ និរយំ ឧបបជ្ជន្តិ។

Makkhenamakkhitā pajāti sūrādinā attānaṃ ukkaṃsetvā pare vambhetvā paraguṇamakkhanalakkhaṇena makkhena pisitattā makkhī. Puggalo hi yathā yathā paresaṃ guṇe makkheti, tathā tathā attano guṇe puñjati nirākaroti nāma. Mānahatāti mānena hataguṇā. Nirayaṃ papatantīti nirayaṃ upapajjanti.

មគ្គជិនោតិ មគ្គេន វិជិតកិលេសោ។ កិត្តិញ្ច សុខញ្ចាតិ វិញ្ញូហិ បសំសិតញ្ច កាយិកចេតសិកសុខញ្ច អនុភោតីតិ បដិលភតិ។ ធម្មទសោតិ តមាហុ តថត្តន្តិ តំ តថភាវំ សម្មាបដិបន្នំ យាថាវតោ ធម្មទស្សីតិ បណ្ឌិតា អាហុ។

Maggajinoti maggena vijitakileso. Kittiñca sukhañcāti viññūhi pasaṃsitañca kāyikacetasikasukhañca anubhotīti paṭilabhati. Dhammadasoti tamāhu tathattanti taṃ tathabhāvaṃ sammāpaṭipannaṃ yāthāvato dhammadassīti paṇḍitā āhu.

អខិលោតិ បញ្ចចេតោខិលរហិតោ។ បធានវាតិ សម្មប្បធានវីរិយសម្បន្នោ។ វិសុទ្ធោតិ នីវរណសង្ខាតវលាហកាបគមេន វិសុទ្ធមានសោ ។ អសេសន្តិ នវវិធម្បិ មានំ អគ្គមគ្គេន បជហិត្វា។ វិជ្ជាយន្តករោ សមិតាវីតិ សព្ពសោ សមិតកិលេសោ តិវិធាយ វិជ្ជាយ បរិយោសានប្បត្តោ ហោតីតិ អត្តានំ ឱវទតិ។

Akhiloti pañcacetokhilarahito. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Visuddhoti nīvaraṇasaṅkhātavalāhakāpagamena visuddhamānaso . Asesanti navavidhampi mānaṃ aggamaggena pajahitvā. Vijjāyantakaro samitāvīti sabbaso samitakileso tividhāya vijjāya pariyosānappatto hotīti attānaṃ ovadati.

អថេកទិវសំ អាយស្មា អានន្ទោ អញ្ញតរេន រាជមហាមត្តេន និមន្តិតោ បុព្ពណ្ហសមយំ តស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ អាយស្មតា វង្គីសេន បច្ឆាសមណេន។ អថ តស្មិំ គេហេ ឥត្ថិយោ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ធម្មំ សុណន្តិ។ អថាយស្មតោ វង្គីសស្ស នវបព្ពជិតស្ស អារម្មណំ បរិគ្គហេតុំ អសក្កោន្តស្ស វិសភាគារម្មណេ រាគោ ឧប្បជ្ជិ។ សោ សទ្ធោ ឧជុជាតិកោ កុលបុត្តោ ‘‘អយំ មេ រាគោ វឌ្ឍិត្វា ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកម្បិ អត្ថំ នាសេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា យថានិសិន្នោវ ថេរស្ស អត្តនោ បវត្តិំ អាវិករោន្តោ ‘‘កាមរាគេនា’’តិ គាថមាហ។ តត្ថ យទិបិ កិលេសរជ្ជនបរិឡាហោ កាយម្បិ ពាធតិ, ចិត្តំ បន ពាធេន្តោ ចិរតរំ ពាធេតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘កាមរាគេន ឌយ្ហាមី’’តិ វត្វា ‘‘ចិត្តំ មេ បរិឌយ្ហតី’’តិ វុត្តំ។ និព្ពាបនន្តិ រាគនិព្ពាបនការណំ រាគបរិឡាហស្ស និព្ពាបនសមត្ថំ ឱវាទំ ករោហីតិ អត្ថោ។

Athekadivasaṃ āyasmā ānando aññatarena rājamahāmattena nimantito pubbaṇhasamayaṃ tassa gehaṃ gantvā paññatte āsane nisīdi āyasmatā vaṅgīsena pacchāsamaṇena. Atha tasmiṃ gehe itthiyo sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā theraṃ upasaṅkamitvā, vanditvā pañhaṃ pucchanti, dhammaṃ suṇanti. Athāyasmato vaṅgīsassa navapabbajitassa ārammaṇaṃ pariggahetuṃ asakkontassa visabhāgārammaṇe rāgo uppajji. So saddho ujujātiko kulaputto ‘‘ayaṃ me rāgo vaḍḍhitvā diṭṭhadhammikaṃ samparāyikampi atthaṃ nāseyyā’’ti cintetvā yathānisinnova therassa attano pavattiṃ āvikaronto ‘‘kāmarāgenā’’ti gāthamāha. Tattha yadipi kilesarajjanapariḷāho kāyampi bādhati, cittaṃ pana bādhento cirataraṃ bādhetīti dassetuṃ ‘‘kāmarāgena ḍayhāmī’’ti vatvā ‘‘cittaṃ me pariḍayhatī’’ti vuttaṃ. Nibbāpananti rāganibbāpanakāraṇaṃ rāgapariḷāhassa nibbāpanasamatthaṃ ovādaṃ karohīti attho.

សញ្ញាយ វិបរិយេសាតិអាទិកា គាថា តេន យាចិតេន អាយស្មតា អានន្ទេន វុត្តា។ វិបរិយេសាតិ វិបល្លាសេន អសុភេ សុភន្តិ បវត្តេន វិបរីតគ្គាហេន។ និមិត្តន្តិ កិលេសជនកនិមិត្តំ។ បរិវជ្ជេហីតិ បរិព្ពជ។ សុភំ រាគូបសំហិតន្តិ រាគវឌ្ឍនារម្មណំ សុភំ បរិវជ្ជេន្តោ អសុភសញ្ញាយ បរិវជ្ជេយ្យ, សព្ពត្ថ អនភិរតិសញ្ញាយ។ តស្មា តទុភយម្បិ ទស្សេន្តោ ‘‘អសុភាយា’’តិអាទិមាហ។

Saññāya vipariyesātiādikā gāthā tena yācitena āyasmatā ānandena vuttā. Vipariyesāti vipallāsena asubhe subhanti pavattena viparītaggāhena. Nimittanti kilesajanakanimittaṃ. Parivajjehīti paribbaja. Subhaṃ rāgūpasaṃhitanti rāgavaḍḍhanārammaṇaṃ subhaṃ parivajjento asubhasaññāya parivajjeyya, sabbattha anabhiratisaññāya. Tasmā tadubhayampi dassento ‘‘asubhāyā’’tiādimāha.

តត្ថ អសុភាយាតិ អសុភានុបស្សនាយ។ ចិត្តំ ភាវេហិ ឯកគ្គំ សុសមាហិតន្តិ អត្តនោ ចិត្តវិក្ខេបាភាវេន ឯកគ្គំ អារម្មណេសុ សុសមាហិតំ អប្បិតំ កត្វា ភាវេហិ តវ អសុភានុបស្សនំ សុករំ អក្ខាមីតិ។ សតិ កាយគតា ត្យត្ថូតិ វុត្តកាយគតាសតិភាវនា តយា ភាវិតា ពហុលីកតា ហោតូតិ អត្ថោ។ និព្ពិទាពហុលោ ភវាតិ អត្តភាវេ សព្ពស្មិញ្ច និព្ពេទពហុលោ ហោហិ។

Tattha asubhāyāti asubhānupassanāya. Cittaṃ bhāvehi ekaggaṃ susamāhitanti attano cittavikkhepābhāvena ekaggaṃ ārammaṇesu susamāhitaṃ appitaṃ katvā bhāvehi tava asubhānupassanaṃ sukaraṃ akkhāmīti. Sati kāyagatā tyatthūti vuttakāyagatāsatibhāvanā tayā bhāvitā bahulīkatā hotūti attho. Nibbidābahulo bhavāti attabhāve sabbasmiñca nibbedabahulo hohi.

អនិមិត្តញ្ច ភាវេហីតិ និច្ចនិមិត្តាទីនំ ឧគ្ឃាដនេន វិសេសតោ អនិច្ចានុបស្សនា អនិមិត្តា នាម, តតោ មានានុសយមុជ្ជហាតិ តំ ភាវេន្តោ មគ្គបដិបាដិយា អគ្គមគ្គាធិគមេន មានានុសយំ សមុច្ឆិន្ទ។ មានាភិសមយាតិ មានស្ស ទស្សនាភិសមយា ចេវ បហានាភិសមយា ច។ ឧបសន្តោតិ សព្ពសោ រាគាទីនំ សន្តតាយ ឧបសន្តោ ចរិស្សសិ វិហរិស្សសីតិ អត្ថោ។

Animittañca bhāvehīti niccanimittādīnaṃ ugghāṭanena visesato aniccānupassanā animittā nāma, tato mānānusayamujjahāti taṃ bhāvento maggapaṭipāṭiyā aggamaggādhigamena mānānusayaṃ samucchinda. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā ceva pahānābhisamayā ca. Upasantoti sabbaso rāgādīnaṃ santatāya upasanto carissasi viharissasīti attho.

តមេវ វាចន្តិអាទិកា ចតស្សោ គាថា ភគវតា សុភាសិតសុត្តេ (សំ. និ. ១.២១៣) ទេសិតេ សោមនស្សជាតេន ថេរេន ភគវន្តំ សម្មុខា អភិត្ថវន្តេន វុត្តា។ យាយត្តានំ ន តាបយេតិ យាយ វាចាយ ហេតុភូតាយ អត្តានំ វិប្បដិសារេន ន តាបេយ្យ ន វិហេឋេយ្យ។ បរេ ច ន វិហិំសេយ្យាតិ បរេ ច បរេហិ ភិន្ទន្តោ ន ពាធេយ្យ។ សា វេ វាចា សុភាសិតាតិ សា វាចា ឯកំសេន សុភាសិតា នាម, តស្មា តមេវ វាចំ ភាសេយ្យាតិ យោជនា។ ឥមាយ គាថាយ អបិសុណវាចាវសេន ភគវន្តំ ថោមេតិ។

Tameva vācantiādikā catasso gāthā bhagavatā subhāsitasutte (saṃ. ni. 1.213) desite somanassajātena therena bhagavantaṃ sammukhā abhitthavantena vuttā. Yāyattānaṃ na tāpayeti yāya vācāya hetubhūtāya attānaṃ vippaṭisārena na tāpeyya na viheṭheyya. Pare ca na vihiṃseyyāti pare ca parehi bhindanto na bādheyya. Sā ve vācā subhāsitāti sā vācā ekaṃsena subhāsitā nāma, tasmā tameva vācaṃ bhāseyyāti yojanā. Imāya gāthāya apisuṇavācāvasena bhagavantaṃ thometi.

បដិនន្ទិតាតិ បដិមុខភាវេន នន្ទិតា បិយាយិតា សម្បតិ អាយតិញ្ច សុណន្តេហិ សម្បដិច្ឆិតា។ យំ អនាទាយាតិ យំ វាចំ ភាសន្តោ បាបានិ បរេសំ អប្បិយានិ អនិដ្ឋានិ ផរុសវចនានិ អនាទាយ អគ្គហេត្វា អត្ថព្យញ្ជនមធុរំ បិយមេវ ទីបេតិ។ តមេវ បិយវាចំ ភាសេយ្យាតិ បិយវាចាវសេន អភិត្ថវិ។

Paṭinanditāti paṭimukhabhāvena nanditā piyāyitā sampati āyatiñca suṇantehi sampaṭicchitā. Yaṃ anādāyāti yaṃ vācaṃ bhāsanto pāpāni paresaṃ appiyāni aniṭṭhāni pharusavacanāni anādāya aggahetvā atthabyañjanamadhuraṃ piyameva dīpeti. Tameva piyavācaṃ bhāseyyāti piyavācāvasena abhitthavi.

អមតាតិ សាធុភាវេន អមតសទិសា។ វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សច្ចំ ហវេ សាធុតរំ រសាន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧៣)។ និព្ពានាមតបច្ចយត្តា វា អមតា។ ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ យា អយំ សច្ចវាចា នាម, ឯស បោរាណោ ធម្មោ ចរិយា បវេណិ។ ឥទមេវ ហិ បោរាណានំ អាចិណ្ណំ យំ តេ ន អលិកំ ភាសិំសុ។ តេនាហ – ‘‘សច្ចេ អត្ថេ ច ធម្មេ ច, អាហុ សន្តោ បតិដ្ឋិតា’’តិ។ តត្ថ សច្ចេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អត្ថេ បតិដ្ឋិតា, អត្ថេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ ធម្មេ បតិដ្ឋិតា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា។ សច្ចវិសេសនមេវ វា ឯតំ។ ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – សច្ចេ បតិដ្ឋិតា។ កីទិសេ? អត្ថេ ច ធម្មេ ច, យំ បរេសំ អត្ថតោ អនបេតត្តា អត្ថំ អនុបរោធករំ, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ ធម្មិកមេវ អត្ថំ សាធេតីតិ។ ឥមាយ គាថាយ សច្ចវាចាវសេន អភិត្ថវិ។ ខេមន្តិ អភយំ និរុបទ្ទវំ។ កេន ការណេនាតិ ចេ? និព្ពានបត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, យស្មា កិលេសនិព្ពានំ បាបេតិ, វដ្ដទុក្ខស្ស ច អន្តកិរិយាយ សំវដ្ដតិ, តស្មា ខេមន្តិ អត្ថោ។ អថ វា យំ ពុទ្ធោ និព្ពានបត្តិយា វា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ វាតិ ទ្វិន្នំ និព្ពានធាតូនំ អត្ថាយ ខេមមគ្គប្បកាសនតោ ខេមំ វាចំ ភាសតិ។ សា វេ វាចានមុត្តមាតិ សា វាចា សព្ពវាចានំ សេដ្ឋាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ ឥមាយ គាថាយ មន្តាវចនវសេន ភគវន្តំ អភិត្ថវន្តោ អរហត្តនិកូដេន ថោមនំ បរិយោសាបេតិ។

Amatāti sādhubhāvena amatasadisā. Vuttañhetaṃ – ‘‘saccaṃ have sādhutaraṃ rasāna’’nti (saṃ. ni. 1.73). Nibbānāmatapaccayattā vā amatā. Esa dhammo sanantanoti yā ayaṃ saccavācā nāma, esa porāṇo dhammo cariyā paveṇi. Idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ yaṃ te na alikaṃ bhāsiṃsu. Tenāha – ‘‘sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā’’ti. Tattha sacce patiṭṭhitattā eva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā, atthe patiṭṭhitattā eva dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā. Saccavisesanameva vā etaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – sacce patiṭṭhitā. Kīdise? Atthe ca dhamme ca, yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhakaraṃ, dhammato anapetattā dhammaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti. Imāya gāthāya saccavācāvasena abhitthavi. Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Kena kāraṇenāti ce? Nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāya, yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti, vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvaṭṭati, tasmā khemanti attho. Atha vā yaṃ buddho nibbānapattiyā vā dukkhassantakiriyāya vāti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ atthāya khemamaggappakāsanato khemaṃ vācaṃ bhāsati. Sā ve vācānamuttamāti sā vācā sabbavācānaṃ seṭṭhāti evamettha attho daṭṭhabbo. Imāya gāthāya mantāvacanavasena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena thomanaṃ pariyosāpeti.

គម្ភីរបញ្ញោតិ តិស្សោ គាថា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បសំសនវសេន វុត្តា។ តត្ថ គម្ភីរបញ្ញោតិ គម្ភីរេសុ ខន្ធាយតនាទីសុ បវត្តាយ និបុណាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា គម្ភីរបញ្ញោ។ មេធាសង្ខាតាយ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា មេធាវី។ ‘‘អយំ ទុគ្គតិយា មគ្គោ, អយំ សុគតិយា មគ្គោ, អយំ និព្ពានស្ស មគ្គោ’’តិ ឯវំ មគ្គេ ច អមគ្គេ ច កោវិទតាយ មគ្គាមគ្គស្ស កោវិទោ។ មហតិយា សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បត្តាយ បញ្ញាយ វសេន មហាបញ្ញោ។ ធម្មំ ទេសេតិ ភិក្ខុនន្តិ សម្មទេវ បវត្តិំ និវត្តិំ វិភាវេន្តោ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតិ។ តស្សា បន ទេសនាយ បវត្តិអាការំ ទស្សេតុំ ‘‘សំខិត្តេនបី’’តិអាទិ វុត្តំ។

Gambhīrapaññoti tisso gāthā āyasmato sāriputtattherassa pasaṃsanavasena vuttā. Tattha gambhīrapaññoti gambhīresu khandhāyatanādīsu pavattāya nipuṇāya paññāya samannāgatattā gambhīrapañño. Medhāsaṅkhātāya dhammojapaññāya samannāgatattā medhāvī. ‘‘Ayaṃ duggatiyā maggo, ayaṃ sugatiyā maggo, ayaṃ nibbānassa maggo’’ti evaṃ magge ca amagge ca kovidatāya maggāmaggassa kovido. Mahatiyā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pattāya paññāya vasena mahāpañño. Dhammaṃ deseti bhikkhunanti sammadeva pavattiṃ nivattiṃ vibhāvento bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti. Tassā pana desanāya pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘saṃkhittenapī’’tiādi vuttaṃ.

តត្ថ សំខិត្តេនបីតិ ‘‘ចត្តារិមានិ, អាវុសោ, អរិយសច្ចានិ។ កតមានិ ចត្តារិ? ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ…បេ.… ឥមានិ ខោ, អាវុសោ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, តស្មា តិហាវុសោ, ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ ឯវំ សំខិត្តេនបិ ទេសេតិ។ ‘‘កតមញ្ចាវុសោ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣៧២-៣៧៣) នយេន តានេវ វិភជន្តោ វិត្ថារេនបិ ភាសតិ។ ខន្ធាទិទេសនាសុបិ ឯសេវ នយោ។ សាលិកាយិវ និគ្ឃោសោតិ យថា មធុរំ អម្ពបក្កំ សាយិត្វា បក្ខេហិ វាតំ ទត្វា មធុររវំ និច្ឆារេន្តិយា សាលិកាយ និគ្ឃោសោ, ឯវំ ថេរស្ស ធម្មំ កថេន្តស្ស មធុរោ និគ្ឃោសោ ហោតិ។ ធម្មសេនាបតិស្ស ហិ បិត្តាទីនំ វសេន អបលិពុទ្ធវចនំ ហោតិ, អយទណ្ឌេន បហដកំសថាលកោ វិយ សទ្ទោ និច្ឆរតិ។ បដិភានំ ឧទិយ្យតីតិ កថេតុកម្យតាយ សតិ សមុទ្ទតោ វីចិយោ វិយ ឧបរូបរិ អនន្តំ បដិភានំ ឧដ្ឋហតិ។

Tattha saṃkhittenapīti ‘‘cattārimāni, āvuso, ariyasaccāni. Katamāni cattāri? Dukkhaṃ ariyasaccaṃ…pe… imāni kho, āvuso, cattāri ariyasaccāni, tasmā tihāvuso, idaṃ dukkhanti yogo karaṇīyo’’ti evaṃ saṃkhittenapi deseti. ‘‘Katamañcāvuso, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā’’tiādinā (ma. ni. 3.372-373) nayena tāneva vibhajanto vitthārenapi bhāsati. Khandhādidesanāsupi eseva nayo. Sālikāyiva nigghosoti yathā madhuraṃ ambapakkaṃ sāyitvā pakkhehi vātaṃ datvā madhuraravaṃ nicchārentiyā sālikāya nigghoso, evaṃ therassa dhammaṃ kathentassa madhuro nigghoso hoti. Dhammasenāpatissa hi pittādīnaṃ vasena apalibuddhavacanaṃ hoti, ayadaṇḍena pahaṭakaṃsathālako viya saddo niccharati. Paṭibhānaṃ udiyyatīti kathetukamyatāya sati samuddato vīciyo viya uparūpari anantaṃ paṭibhānaṃ uṭṭhahati.

តស្សាតិ ធម្មសេនាបតិស្ស។ តន្តិ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស។ សុណន្តីតិ យំ នោ ថេរោ កថេតិ, តំ នោ សោស្សាមាតិ អាទរជាតា សុណន្តិ។ មធុរន្តិ ឥដ្ឋំ។ រជនីយេនាតិ កន្តេន។ សវនីយេនាតិ កណ្ណសុខេន។ វគ្គុនាតិ មដ្ឋេន មនោហរេន។ ឧទគ្គចិត្តាតិ ឱទគ្យបីតិយា វសេន ឧទគ្គចិត្តា អលីនចិត្តា។ មុទិតាតិ អាមោទិតា បាមោជ្ជេន សមន្នាគតា។ ឱធេន្តីតិ អវទហន្តិ អញ្ញាយ ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តា សោតំ ឧបនេន្តិ។

Tassāti dhammasenāpatissa. Tanti dhammaṃ desentassa. Suṇantīti yaṃ no thero katheti, taṃ no sossāmāti ādarajātā suṇanti. Madhuranti iṭṭhaṃ. Rajanīyenāti kantena. Savanīyenāti kaṇṇasukhena. Vaggunāti maṭṭhena manoharena. Udaggacittāti odagyapītiyā vasena udaggacittā alīnacittā. Muditāti āmoditā pāmojjena samannāgatā. Odhentīti avadahanti aññāya cittaṃ upaṭṭhapentā sotaṃ upanenti.

អជ្ជ បន្នរសេតិអាទិកា ចតស្សោ គាថា បវារណាសុត្តន្តទេសនាយ (សំ. និ. ១.២១៥) សត្ថារំ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ និសិន្នំ ទិស្វា ថោមេន្តេន វុត្តា។ តត្ថ បន្នរសេតិ យស្មិញ្ហិ សមយេ ភគវា បុព្ពារាមេ និសីទន្តោ សាយន្ហសមយេ សម្បត្តបរិសាយ កាលយុត្តំ សមយយុត្តំ ធម្មំ ទេសេត្វា, ឧទកកោដ្ឋកេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា, វត្ថនិវសនោ ឯកំសំ សុគតមហាចីវរំ កត្វា, មិគារមាតុបាសាទេ មជ្ឈិមថម្ភំ និស្សាយ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា, សមន្តតោ និសិន្នំ ភិក្ខុសង្ឃំ អនុវិលោកេត្វា តទហុបោសថេ បវារណាទិវសេ និសិន្នោ ហោតិ, ឥមស្មិំ បន្នរសីឧបោសថេតិ អត្ថោ។ វិសុទ្ធិយាតិ វិសុទ្ធត្ថាយ វិសុទ្ធិបវារណាយ។ ភិក្ខូ បញ្ចសតា សមាគតាតិ , បញ្ចសតមត្តា ភិក្ខូ សត្ថារំ បរិវារេត្វា និសជ្ជវសេន ចេវ អជ្ឈាសយវសេន ច សមាគតា។ តេ ច សំយោជនពន្ធនច្ឆិទាតិ សំយោជនសង្ខាតេ សន្តានស្ស ពន្ធនភូតេ កិលេសេ ឆិន្ទិត្វា ឋិតា។ តតោ ឯវ អនីឃា ខីណបុនព្ភវា ឥសីតិ កិលេសទុក្ខាភាវេន និទុក្ខា ខីណបុនព្ភវា, អសេក្ខានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯសិតភាវេន ឥសីតិ។

Ajjapannarasetiādikā catasso gāthā pavāraṇāsuttantadesanāya (saṃ. ni. 1.215) satthāraṃ mahābhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ disvā thomentena vuttā. Tattha pannaraseti yasmiñhi samaye bhagavā pubbārāme nisīdanto sāyanhasamaye sampattaparisāya kālayuttaṃ samayayuttaṃ dhammaṃ desetvā, udakakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā, vatthanivasano ekaṃsaṃ sugatamahācīvaraṃ katvā, migāramātupāsāde majjhimathambhaṃ nissāya paññattavarabuddhāsane nisīditvā, samantato nisinnaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā tadahuposathe pavāraṇādivase nisinno hoti, imasmiṃ pannarasīuposatheti attho. Visuddhiyāti visuddhatthāya visuddhipavāraṇāya. Bhikkhū pañcasatā samāgatāti , pañcasatamattā bhikkhū satthāraṃ parivāretvā nisajjavasena ceva ajjhāsayavasena ca samāgatā. Te ca saṃyojanabandhanacchidāti saṃyojanasaṅkhāte santānassa bandhanabhūte kilese chinditvā ṭhitā. Tato eva anīghā khīṇapunabbhavā isīti kilesadukkhābhāvena nidukkhā khīṇapunabbhavā, asekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esitabhāvena isīti.

វិជិតសង្គាមន្តិ វិជិតកិលេសសង្គាមត្តា វិជិតមារពលត្តា វិជិតសង្គាមំ។ សត្ថវាហន្តិ អដ្ឋង្គិកេ អរិយមគ្គរថេ អារោបេត្វា វេនេយ្យសត្តេ វាហេតិ សំសារកន្តារតោ ឧត្តារេតីតិ ភគវា សត្ថវាហោ។ តេនាហ ព្រហ្មា សហម្បតិ ‘‘ឧដ្ឋេហិ, វីរ, វិជិតសង្គាម, សត្ថវាហា’’តិ (មហាវ. ៨; ម. និ. ១.២៨២), តំ សត្ថវាហំ អនុត្តរំ សត្ថារំ សាវកា បយិរុបាសន្តិ។ តេវិជ្ជា មច្ចុហាយិនោតិ ឯវរូបេហិ សាវកេហិ បរិវារិតោ ចក្កវត្តិ វិយ រាជា អមច្ចបរិវារិតោ ជនបទចារិកវសេន សមន្តា អនុបរិយេតីតិ យោជនា។

Vijitasaṅgāmanti vijitakilesasaṅgāmattā vijitamārabalattā vijitasaṅgāmaṃ. Satthavāhanti aṭṭhaṅgike ariyamaggarathe āropetvā veneyyasatte vāheti saṃsārakantārato uttāretīti bhagavā satthavāho. Tenāha brahmā sahampati ‘‘uṭṭhehi, vīra, vijitasaṅgāma, satthavāhā’’ti (mahāva. 8; ma. ni. 1.282), taṃ satthavāhaṃ anuttaraṃ satthāraṃ sāvakā payirupāsanti. Tevijjā maccuhāyinoti evarūpehi sāvakehi parivārito cakkavatti viya rājā amaccaparivārito janapadacārikavasena samantā anupariyetīti yojanā.

បលាបោតិ តុច្ឆោ អន្តោសាររហិតោ, សីលរហិតោតិ អត្ថោ។ វន្ទេ អាទិច្ចពន្ធុនន្តិ អាទិច្ចពន្ធុំ សត្ថារំ ទសពលំ វន្ទាមីតិ វទតិ។

Palāpoti tuccho antosārarahito, sīlarahitoti attho. Vande ādiccabandhunanti ādiccabandhuṃ satthāraṃ dasabalaṃ vandāmīti vadati.

បរោសហស្សន្តិអាទិកា ចតស្សោ គាថា និព្ពានបដិសំយុត្តាយ ធម្មិយា កថាយ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ភគវន្តំ ថោមេន្តេន វុត្តា។ តត្ថ បរោសហស្សន្តិ អតិរេកសហស្សំ, អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសហស្សានិ សន្ធាយ វុត្តំ។ អកុតោភយន្តិ និព្ពានេ កុតោចិបិ ភយំ នត្ថិ។ និព្ពានំ បត្តស្ស ច កុតោចិបិ ភយំ នត្ថីតិ និព្ពានំ អកុតោភយំ នាម។

Parosahassantiādikā catasso gāthā nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhūnaṃ dhammaṃ desentaṃ bhagavantaṃ thomentena vuttā. Tattha parosahassanti atirekasahassaṃ, aḍḍhateḷasāni bhikkhusahassāni sandhāya vuttaṃ. Akutobhayanti nibbāne kutocipi bhayaṃ natthi. Nibbānaṃ pattassa ca kutocipi bhayaṃ natthīti nibbānaṃ akutobhayaṃ nāma.

‘‘អាគុំ ន ករោតី’’តិអាទិនា (សុ. និ. ៥២៧) វុត្តការណេហិ ភគវា នាគោតិ វុច្ចតីតិ នាគនាមោសិ ភគវាតិ។ ឥសីនំ ឥសិសត្តមោតិ សាវកបច្ចេកពុទ្ធឥសីនំ ឧត្តមោ ឥសិ, វិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធតោ បដ្ឋាយ ឥសីនំ វា សត្តមកោ ឥសិ។ មហាមេឃោវាតិ ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃោ វិយ ហុត្វា។

‘‘Āguṃ na karotī’’tiādinā (su. ni. 527) vuttakāraṇehi bhagavā nāgoti vuccatīti nāganāmosi bhagavāti. Isīnaṃ isisattamoti sāvakapaccekabuddhaisīnaṃ uttamo isi, vipassīsammāsambuddhato paṭṭhāya isīnaṃ vā sattamako isi. Mahāmeghovāti cātuddīpikamahāmegho viya hutvā.

ទិវា វិហារាតិ បដិសល្លានដ្ឋានតោ។ សាវកោ តេ, មហាវីរ, បាទេ វន្ទតិ វង្គីសោតិ ឥទំ ថេរោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ វិសេសាធិគមំ បកាសេន្តោ វទតិ។

Divā vihārāti paṭisallānaṭṭhānato. Sāvako te, mahāvīra, pāde vandati vaṅgīsoti idaṃ thero arahattaṃ patvā attano visesādhigamaṃ pakāsento vadati.

ឧម្មគ្គបថន្តិអាទិកា ចតស្សោ គាថា ភគវតា ‘‘កិំ នុ តេ, វង្គីស, ឥមា គាថាយោ បុព្ពេ បរិវិតក្កិតា, ឧទាហុ ឋានសោ ចេតា បដិភន្តី’’តិ បុច្ឆិតេន ឋានសោ បដិភន្តីតិ ទស្សេន្តេន វុត្តា។ កស្មា បនេវំ តំ ភគវា អវោច? សង្ឃមជ្ឈេ កិរ កថា ឧទបាទិ – ‘‘វង្គីសត្ថេរោ វិស្សដ្ឋគន្ថោ នេវ ឧទ្ទេសេន, ន បរិបុច្ឆាយ, ន យោនិសោមនសិការេន កម្មំ ករោតិ។ គាថំ ពន្ធន្តោ វណ្ណបទានិ ករោន្តោ វិចរតី’’តិ។ អថ ភគវា ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ វង្គីសស្ស បដិភានសម្បត្តិំ ន ជានន្តិ, អហមស្ស បដិភានសម្បត្តិំ ជានាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, វង្គីសា’’តិអាទិនា បុច្ឆតិ។ ឧម្មគ្គបថន្តិ អនេកានិ កិលេសុប្បជ្ជនបថានិ។ វដ្ដប្បសុតបថតាយ ហិ បថន្តិ វុត្តំ។ បភិជ្ជ ខីលានីតិ រាគាទិខីលានិ បញ្ច ភិន្ទិត្វា ចរសិ។ តំ បស្សថាតិ ឯវំ អភិភុយ្យ ច ឆិន្ទិត្វា ច ចរន្តំ ពុទ្ធំ បស្សថ។ ពន្ធបមុញ្ចករន្តិ ពន្ធនមោចនករំ។ អសិតន្តិ អនិស្សិតំ។ ភាគសោ បដិភជ្ជាតិ សតិបដ្ឋានាទិកោដ្ឋាសតោ ធម្មំ បដិភជ្ជនីយំ កត្វា។ បវិភជ្ជាតិបិ បាឋោ។ ឧទ្ទេសាទិកោដ្ឋាសតោ បការេន វិភជិត្វា វិភជិត្វា ធម្មំ ទេសេតីតិ អត្ថោ។

Ummaggapathantiādikā catasso gāthā bhagavatā ‘‘kiṃ nu te, vaṅgīsa, imā gāthāyo pubbe parivitakkitā, udāhu ṭhānaso cetā paṭibhantī’’ti pucchitena ṭhānaso paṭibhantīti dassentena vuttā. Kasmā panevaṃ taṃ bhagavā avoca? Saṅghamajjhe kira kathā udapādi – ‘‘vaṅgīsatthero vissaṭṭhagantho neva uddesena, na paripucchāya, na yonisomanasikārena kammaṃ karoti. Gāthaṃ bandhanto vaṇṇapadāni karonto vicaratī’’ti. Atha bhagavā ‘‘ime bhikkhū vaṅgīsassa paṭibhānasampattiṃ na jānanti, ahamassa paṭibhānasampattiṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘kiṃ nu kho, vaṅgīsā’’tiādinā pucchati. Ummaggapathanti anekāni kilesuppajjanapathāni. Vaṭṭappasutapathatāya hi pathanti vuttaṃ. Pabhijja khīlānīti rāgādikhīlāni pañca bhinditvā carasi. Taṃ passathāti evaṃ abhibhuyya ca chinditvā ca carantaṃ buddhaṃ passatha. Bandhapamuñcakaranti bandhanamocanakaraṃ. Asitanti anissitaṃ. Bhāgaso paṭibhajjāti satipaṭṭhānādikoṭṭhāsato dhammaṃ paṭibhajjanīyaṃ katvā. Pavibhajjātipi pāṭho. Uddesādikoṭṭhāsato pakārena vibhajitvā vibhajitvā dhammaṃ desetīti attho.

ឱឃស្សាតិ កាមាទិចតុរោឃស្ស។ អនេកវិហិតន្តិ សតិបដ្ឋានាទិវសេន អនេកវិធំ អដ្ឋតិំសាយ វា កម្មដ្ឋានានំ វសេន អនេកប្បការំ អមតាវហំ មគ្គំ អក្ខាសិ អភាសិ។ តស្មិញ្ច អមតេ អក្ខាតេតិ តស្មិំ តេន អក្ខាតេ អមតេ អមតាវហេ។ ធម្មទសាតិ ធម្មស្ស បស្សិតារោ។ ឋិតា អសំហីរាតិ កេនចិ អសំហារិយា ហុត្វា បតិដ្ឋិតា។ អតិវិជ្ឈាតិ អតិវិជ្ឈិត្វា។ សព្ពដ្ឋិតីនន្តិ សព្ពេសំ ទិដ្ឋិដ្ឋានានំ វិញ្ញាណដ្ឋិតីនំ វា។ អតិក្កមមទ្ទសាតិ អតិក្កមភូតំ និព្ពានំ អទ្ទស។ អគ្គន្តិ ឧត្តមំ ធម្មំ។ អគ្គេតិ វា បាឋោ, បឋមតរន្តិ អត្ថោ។ ទសទ្ធានន្តិ បញ្ចវគ្គិយានំ អគ្គំ ធម្មំ, អគ្គេ វា អាទិតោ ទេសយីតិ អត្ថោ។

Oghassāti kāmādicaturoghassa. Anekavihitanti satipaṭṭhānādivasena anekavidhaṃ aṭṭhatiṃsāya vā kammaṭṭhānānaṃ vasena anekappakāraṃ amatāvahaṃ maggaṃ akkhāsi abhāsi. Tasmiñca amate akkhāteti tasmiṃ tena akkhāte amate amatāvahe. Dhammadasāti dhammassa passitāro. Ṭhitā asaṃhīrāti kenaci asaṃhāriyā hutvā patiṭṭhitā. Ativijjhāti ativijjhitvā. Sabbaṭṭhitīnanti sabbesaṃ diṭṭhiṭṭhānānaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ vā. Atikkamamaddasāti atikkamabhūtaṃ nibbānaṃ addasa. Agganti uttamaṃ dhammaṃ. Aggeti vā pāṭho, paṭhamataranti attho. Dasaddhānanti pañcavaggiyānaṃ aggaṃ dhammaṃ, agge vā ādito desayīti attho.

តស្មាតិ យស្មា ‘‘ឯស ធម្មោ សុទេសិតោ’’តិ ជានន្តេន បមាទោ ន កាតព្ពោ, តស្មា អនុសិក្ខេតិ តិស្សោ សិក្ខា វិបស្សនាបដិបាដិយា មគ្គបដិបាដិយា ច សិក្ខេយ្យ។

Tasmāti yasmā ‘‘esa dhammo sudesito’’ti jānantena pamādo na kātabbo, tasmā anusikkheti tisso sikkhā vipassanāpaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā ca sikkheyya.

ពុទ្ធានុពុទ្ធោតិអាទិកា តិស្សោ គាថា អាយស្មតោ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស ថោមនវសេន វុត្តា។ តត្ថ ពុទ្ធានុពុទ្ធោតិ ពុទ្ធានំ អនុពុទ្ធោ ។ ពុទ្ធា ហិ បឋមំ ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈិំសុ, បច្ឆា ថេរោ សព្ពបឋមំ, តស្មា ពុទ្ធានុពុទ្ធោតិ។ ថិរេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ សមន្នាគតត្តា ថេរោ, អកុប្បធម្មោតិ អត្ថោ។ តិព្ពនិក្កមោតិ ទឡ្ហវីរិយោ។ សុខវិហារានន្តិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ។ វិវេកានន្តិ តិណ្ណម្បិ វិវេកានំ។ សព្ពស្ស តន្តិ យំ សព្ពសាវកេន បត្តព្ពំ, អស្ស អនេន តំ អនុប្បត្តំ។ អប្បមត្តស្ស សិក្ខតោតិ អប្បមត្តេន ហុត្វា សិក្ខន្តេន។

Buddhānubuddhotiādikā tisso gāthā āyasmato aññātakoṇḍaññattherassa thomanavasena vuttā. Tattha buddhānubuddhoti buddhānaṃ anubuddho . Buddhā hi paṭhamaṃ cattāri saccāni bujjhiṃsu, pacchā thero sabbapaṭhamaṃ, tasmā buddhānubuddhoti. Thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā thero, akuppadhammoti attho. Tibbanikkamoti daḷhavīriyo. Sukhavihārānanti diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ. Vivekānanti tiṇṇampi vivekānaṃ. Sabbassa tanti yaṃ sabbasāvakena pattabbaṃ, assa anena taṃ anuppattaṃ. Appamattassa sikkhatoti appamattena hutvā sikkhantena.

តេវិជ្ជោ ចេតោបរិយកោវិទោតិ ឆសុ អភិញ្ញាសុ ចតស្សោ វទតិ, ឥតរា ទ្វេ យទិបិ ន វុត្តា, ថេរោ បន ឆឡភិញ្ញោវ។ យស្មា ថេរំ ហិមវន្តេ ឆទ្ទន្តទហតោ អាគន្ត្វា ភគវតិ បរមនិបច្ចការំ ទស្សេត្វា, វន្ទន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសេន ភគវតោ សម្មុខា ថេរំ អភិត្ថវន្តេន ឥមា គាថា វុត្តា, តស្មា ‘‘កោណ្ឌញ្ញោ ពុទ្ធទាយាទោ, បាទេ វន្ទតិ សត្ថុនោ’’តិ វុត្តំ។

Tevijjocetopariyakovidoti chasu abhiññāsu catasso vadati, itarā dve yadipi na vuttā, thero pana chaḷabhiññova. Yasmā theraṃ himavante chaddantadahato āgantvā bhagavati paramanipaccakāraṃ dassetvā, vandantaṃ disvā pasannamānasena bhagavato sammukhā theraṃ abhitthavantena imā gāthā vuttā, tasmā ‘‘koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno’’ti vuttaṃ.

នគស្ស បស្សេតិអាទិកា តិស្សោ គាថា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ សព្ពេហេវ អរហន្តេហិ ភគវតិ កាឡសិលាយំ វិហរន្តេ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេសំ ភិក្ខូនំ ចិត្តំ សមន្វេសន្តោ អរហត្តផលវិមុត្តិំ បស្សិត្ថ។ តំ ទិស្វា អាយស្មា វង្គីសោ ភគវន្តំ ថេរេ ច អភិត្ថវន្តោ អភាសិ។ តត្ថ នគស្ស បស្សេតិ ឥសិគិលិបព្ពតស្ស បស្សេ កាឡសិលាយំ។ អាសីនន្តិ និសិន្នំ។

Nagassa passetiādikā tisso gāthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sabbeheva arahantehi bhagavati kāḷasilāyaṃ viharante āyasmā mahāmoggallāno tesaṃ bhikkhūnaṃ cittaṃ samanvesanto arahattaphalavimuttiṃ passittha. Taṃ disvā āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ there ca abhitthavanto abhāsi. Tattha nagassa passeti isigilipabbatassa passe kāḷasilāyaṃ. Āsīnanti nisinnaṃ.

ចេតសាតិ អត្តនោ ចេតោបរិយញាណេន។ ចិត្តំ នេសំ សមន្វេសន្តិ តេសំ ខីណាសវភិក្ខូនំ ចិត្តំ សមន្វេសន្តោ។ អនុបរិយេតីតិ អនុក្កមេន បរិច្ឆិន្ទតិ។

Cetasāti attano cetopariyañāṇena. Cittaṃ nesaṃ samanvesanti tesaṃ khīṇāsavabhikkhūnaṃ cittaṃ samanvesanto. Anupariyetīti anukkamena paricchindati.

ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នំ ‘‘មុនិំ ទុក្ខស្ស បារគុ’’ន្តិ វុត្តាយ សត្ថុសម្បត្តិយា ចេវ ‘‘តេវិជ្ជា មច្ចុហាយិនោ’’តិ វុត្តាយ សាវកសម្បត្តិយា ចាតិ សព្ពេហិ អង្គេហិ សម្បន្នំ សមន្នាគតំ។ មុនិន្តិ ហិ ឥមិនា បទេន មោនសង្ខាតេន ញាណេន សត្ថុ អនវសេសញេយ្យាវពោធោ វុត្តោតិ អនាវរណញាណេន ទសពលញាណាទីនំ សង្គហោ កតោ ហោតិ, តេនស្ស ញាណសម្បទំ ទស្សេតិ។ ទុក្ខស្ស បារគុន្តិ ឥមិនា បហានសម្បទំ។ តទុភយេន ច សត្ថុ អានុភាវសម្បទាទយោ ទស្សិតា ហោន្តិ។ តេវិជ្ជា មច្ចុហាយិនោតិ ឥមិនា សាវកានំ ញាណសម្បត្តិទីបនេន ច និព្ពានធាតុយា អធិគមទីបនេន ច បទទ្វយេន សត្ថុសាវកសម្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ។ តថា ហិ យថាវុត្តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘មុនិំ ទុក្ខស្ស បារគុំ។ អនេកាការសម្បន្នំ, បយិរុបាសន្តិ គោតម’’ន្តិ វុត្តំ។ តត្ថ អនេកាការសម្បន្នន្តិ អនេកេហិ អាការេហិ សម្បន្នំ, អនេកាការគុណសមន្នាគតន្តិ អត្ថោ។

Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ ‘‘muniṃ dukkhassa pāragu’’nti vuttāya satthusampattiyā ceva ‘‘tevijjā maccuhāyino’’ti vuttāya sāvakasampattiyā cāti sabbehi aṅgehi sampannaṃ samannāgataṃ. Muninti hi iminā padena monasaṅkhātena ñāṇena satthu anavasesañeyyāvabodho vuttoti anāvaraṇañāṇena dasabalañāṇādīnaṃ saṅgaho kato hoti, tenassa ñāṇasampadaṃ dasseti. Dukkhassa pāragunti iminā pahānasampadaṃ. Tadubhayena ca satthu ānubhāvasampadādayo dassitā honti. Tevijjā maccuhāyinoti iminā sāvakānaṃ ñāṇasampattidīpanena ca nibbānadhātuyā adhigamadīpanena ca padadvayena satthusāvakasampatti dassitā hoti. Tathā hi yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘muniṃ dukkhassa pāraguṃ. Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotama’’nti vuttaṃ. Tattha anekākārasampannanti anekehi ākārehi sampannaṃ, anekākāraguṇasamannāgatanti attho.

ចន្ទោ យថាតិ គាថា ភគវន្តំ ចម្បានគរេ គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន អនេកេហិ ច ទេវនាគសហស្សេហិ បរិវុតំ អត្តនោ វណ្ណេន ច យសសា ច វិរោចមានំ ទិស្វា សោមនស្សជាតេន អភិត្ថវន្តេន វុត្តា។ តត្ថ ចន្ទោ យថា វិគតវលាហកេ នភេតិ យថា សរទសមយេ អបគតវលាហកេ វលាហកសទិសេន អញ្ញេន ច មហិកាទិនា ឧបក្កិលេសេន វិមុត្តេ អាកាសេ បុណ្ណចន្ទោ វិរោចតិ, វីតមលោវ ភាណុមាតិ តេនេវ វលាហកាទិឧបក្កិលេសវិគមេន វិគតមលោ ភាណុមា សូរិយោ យថា វិរោចតិ។ ឯវម្បិ, អង្គីរស, ត្វន្តិ ឯវំ អង្គេហិ និច្ឆរណជុតីហិ ជុតិមន្ត ត្វម្បិ មហាមុនិ ភគវា, អតិរោចសិ អត្តនោ យសសា សទេវកំ លោកំ អតិក្កមិត្វា វិរោចសីតិ។

Candoyathāti gāthā bhagavantaṃ campānagare gaggarāya pokkharaṇiyā tīre mahatā bhikkhusaṅghena anekehi ca devanāgasahassehi parivutaṃ attano vaṇṇena ca yasasā ca virocamānaṃ disvā somanassajātena abhitthavantena vuttā. Tattha cando yathā vigatavalāhake nabheti yathā saradasamaye apagatavalāhake valāhakasadisena aññena ca mahikādinā upakkilesena vimutte ākāse puṇṇacando virocati, vītamalova bhāṇumāti teneva valāhakādiupakkilesavigamena vigatamalo bhāṇumā sūriyo yathā virocati. Evampi, aṅgīrasa, tvanti evaṃ aṅgehi niccharaṇajutīhi jutimanta tvampi mahāmuni bhagavā, atirocasi attano yasasā sadevakaṃ lokaṃ atikkamitvā virocasīti.

កាវេយ្យមត្តាតិអាទិកា ទស គាថា អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សត្ថុ អត្តនោ ច គុណេ វិភាវេន្តេន វុត្តា។ តត្ថ កាវេយ្យមត្តាតិ កាវេយ្យេន កព្ពករណេន មត្តា មានិតា សម្ភាវិតា គុណោទយំ អាបន្នា។ អទ្ទសាមាតិ អទ្ទសិម្ហា។

Kāveyyamattātiādikā dasa gāthā arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā satthu attano ca guṇe vibhāventena vuttā. Tattha kāveyyamattāti kāveyyena kabbakaraṇena mattā mānitā sambhāvitā guṇodayaṃ āpannā. Addasāmāti addasimhā.

អទ្ធា នោ ឧទបជ្ជថាតិ រតនត្តយំ អទ្ធា អម្ហាកំ ឧបការត្ថាយ ឧប្បជ្ជិ។

Addhā no udapajjathāti ratanattayaṃ addhā amhākaṃ upakāratthāya uppajji.

វចនន្តិ សច្ចបដិសំយុត្តំ ធម្មកថំ។ ខន្ធេ អាយតនានិ ច ធាតុយោ ចាតិ បញ្ចក្ខន្ធេ ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ ច។ ឥមស្មិំ ឋានេ ខន្ធាទិកថា វត្តព្ពា។ សា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤២១ អាទយោ) វិត្ថារិតា ឯវាតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា។ វិទិត្វានាតិ រូបាទិវិភាគាទិតោ អនិច្ចតាទិតោ ច បុព្ពភាគញាណេន ជានិត្វា។

Vacananti saccapaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ. Khandhe āyatanāni ca dhātuyo cāti pañcakkhandhe dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo ca. Imasmiṃ ṭhāne khandhādikathā vattabbā. Sā visuddhimagge (visuddhi. 2.421 ādayo) vitthāritā evāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Viditvānāti rūpādivibhāgādito aniccatādito ca pubbabhāgañāṇena jānitvā.

យេ តេ សាសនការកាតិ យេ តេ សត្តា តថាគតានំ សាសនការកា, តេសំ ពហូនំ អត្ថាយ វត ឧប្បជ្ជន្តិ តថាគតា។

Ye te sāsanakārakāti ye te sattā tathāgatānaṃ sāsanakārakā, tesaṃ bahūnaṃ atthāya vata uppajjanti tathāgatā.

យេ និយាមគតទ្ទសាតិ និយាមោ ឯវ និយាមគតំ, យេ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ច សម្មត្តនិយាមំ អទ្ទសំសុ អធិគច្ឆិំសុ។ តេសំ អត្ថាយ វត ពោធិំ សម្មាសម្ពោធិំ អជ្ឈគមា, មុនិ ភគវាតិ យោជនា។

Yeniyāmagataddasāti niyāmo eva niyāmagataṃ, ye bhikkhū bhikkhuniyo ca sammattaniyāmaṃ addasaṃsu adhigacchiṃsu. Tesaṃ atthāya vata bodhiṃ sammāsambodhiṃ ajjhagamā, muni bhagavāti yojanā.

សុទេសិតាតិ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ច សុដ្ឋុ ទេសិតា។ ចក្ខុមតាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមតា។ អត្តហិតកាមេហិ អរណីយានិ ករណីយានិ អរិយភាវករានិ, អរិយស្ស វា ភគវតោ សច្ចានីតិ អរិយសច្ចានិ។ ទុក្ខន្តិអាទិ តេសំ អរិយសច្ចានំ សរូបទស្សនំ ។ ឥមស្មិំ ឋានេ អរិយសច្ចកថា វត្តព្ពា, សា សព្ពាការតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥២៩ អាទយោ) វិត្ថារិតាតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា។ ឯវមេតេ តថាតិ ឯតេ ទុក្ខាទយោ អរិយសច្ចធម្មា ឯវំ ទុក្ខាទិប្បការេន តថា អវិតថា អនញ្ញថា។ វុត្តា ទិដ្ឋា មេ តេ យថា តថាតិ យថា សត្ថារា វុត្តា, តថា មយា ទិដ្ឋា, អរិយមគ្គញាណេន បដិវិទ្ធត្តា ឯវំ តេសំ។ សទត្ថោ មេ អនុប្បត្តោ អរហត្តំ មយា សច្ឆិកតំ។ តតោ ច កតំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនំ ឱវាទានុសិដ្ឋិយំ អនុបតិដ្ឋោ។

Sudesitāti veneyyajjhāsayānurūpaṃ saṅkhepato vitthārato ca suṭṭhu desitā. Cakkhumatāti pañcahi cakkhūhi cakkhumatā. Attahitakāmehi araṇīyāni karaṇīyāni ariyabhāvakarāni, ariyassa vā bhagavato saccānīti ariyasaccāni. Dukkhantiādi tesaṃ ariyasaccānaṃ sarūpadassanaṃ . Imasmiṃ ṭhāne ariyasaccakathā vattabbā, sā sabbākārato visuddhimagge (visuddhi. 2.529 ādayo) vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Evamete tathāti ete dukkhādayo ariyasaccadhammā evaṃ dukkhādippakārena tathā avitathā anaññathā. Vuttā diṭṭhā me te yathā tathāti yathā satthārā vuttā, tathā mayā diṭṭhā, ariyamaggañāṇena paṭividdhattā evaṃ tesaṃ. Sadattho me anuppatto arahattaṃ mayā sacchikataṃ. Tato ca kataṃ buddhassa bhagavato sāsanaṃ ovādānusiṭṭhiyaṃ anupatiṭṭho.

ស្វាគតំ វត មេ អាសីតិ សុអាគមនំ វត មេ អហោសិ។ មម ពុទ្ធស្ស សន្តិកេតិ មម សម្ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សន្តិកេ សមីបេ។

Svāgataṃ vata me āsīti suāgamanaṃ vata me ahosi. Mama buddhassa santiketi mama sambuddhassa bhagavato santike samīpe.

អភិញ្ញាបារមិប្បត្តោតិ ឆន្នម្បិ អភិញ្ញានំ បារមិំ, ឧក្កំសំ អធិគតោ។ ឥមិនា ហិ បទេន វុត្តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘សោតធាតុ វិសោធិតា’’តិអាទិ វុត្តំ។

Abhiññāpāramippattoti channampi abhiññānaṃ pāramiṃ, ukkaṃsaṃ adhigato. Iminā hi padena vuttamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘sotadhātu visodhitā’’tiādi vuttaṃ.

បុច្ឆាមិ សត្ថារន្តិអាទិកា ទ្វាទស គាថា អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ បុច្ឆន្តេន វុត្តា។ អាយស្មតោ និគ្រោធកប្បត្ថេរស្ស ហិ បរិនិព្ពានកាលេ អាយស្មា វង្គីសោ អសម្មុខា អហោសិ។ ទិដ្ឋបុព្ពញ្ច តេន តស្ស ហត្ថកុក្កុច្ចាទិ, បុព្ពវាសនាវសេន ហិ តាទិសញ្ច អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆស្ស វសលវាទេន សមុទាចារោ វិយ ខីណាសវានម្បិ ហោតិយេវ។ តេន ‘‘បរិនិព្ពុតោ នុ ខោ មេ ឧបជ្ឈាយោ, ឧទាហុ នោ’’តិ ឧប្បន្នបរិវិតក្កោ សត្ថារំ បុច្ឆិ។ តេន វុត្តំ – ‘‘ឧបជ្ឈាយស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ បុច្ឆន្តេន វុត្តា’’តិ។ តត្ថ សត្ថារន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកាទីហិ វេនេយ្យានំ អនុសាសកំ។ អនោមបញ្ញន្តិ ឱមំ វុច្ចតិ បរិត្តំ លាមកំ។ ន ឱមបញ្ញំ អនោមបញ្ញំ, មហាបញ្ញន្តិ អត្ថោ។ ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ បច្ចក្ខមេវ, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេតិ អត្ថោ។ វិចិកិច្ឆានន្តិ សំសយានំ ឯវរូបានំ វា បរិវិតក្កានំ ឆេត្តា។ អគ្គាឡវេតិ អគ្គាឡវចេតិយសង្ខាតេ វិហារេ។ ញាតោតិ បាកដោ។ យសស្សីតិ លាភសក្ការសម្បន្នោ។ អភិនិព្ពុតត្តោតិ ឧបសន្តសភាវោ អបរិឌយ្ហមានចិត្តោ។

Pucchāmi satthārantiādikā dvādasa gāthā attano upajjhāyassa parinibbutabhāvaṃ pucchantena vuttā. Āyasmato nigrodhakappattherassa hi parinibbānakāle āyasmā vaṅgīso asammukhā ahosi. Diṭṭhapubbañca tena tassa hatthakukkuccādi, pubbavāsanāvasena hi tādisañca āyasmato pilindavacchassa vasalavādena samudācāro viya khīṇāsavānampi hotiyeva. Tena ‘‘parinibbuto nu kho me upajjhāyo, udāhu no’’ti uppannaparivitakko satthāraṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘upajjhāyassa parinibbutabhāvaṃ pucchantena vuttā’’ti. Tattha satthāranti diṭṭhadhammikādīhi veneyyānaṃ anusāsakaṃ. Anomapaññanti omaṃ vuccati parittaṃ lāmakaṃ. Na omapaññaṃ anomapaññaṃ, mahāpaññanti attho. Diṭṭheva dhammeti paccakkhameva, imasmiṃyeva attabhāveti attho. Vicikicchānanti saṃsayānaṃ evarūpānaṃ vā parivitakkānaṃ chettā. Aggāḷaveti aggāḷavacetiyasaṅkhāte vihāre. Ñātoti pākaṭo. Yasassīti lābhasakkārasampanno. Abhinibbutattoti upasantasabhāvo apariḍayhamānacitto.

តយា កតន្តិ តាទិសេ ឆាយាសម្បន្នេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ និសិន្នត្តា ‘‘និគ្រោធកប្បោ’’តិ តយា កតំ នាមំ។ ឥតិ សោ យថា អត្តនា ឧបលក្ខិតំ តថា វទតិ។ ភគវា បន ន និសិន្នត្តា ឯវ តំ តថា អាលបតិ, អបិ ច ខោ តត្ថ អរហត្តំ បត្តត្តាបិ។ ព្រាហ្មណស្សាតិ ជាតិំ សន្ធាយ វទតិ។ សោ កិរ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលា បព្ពជិតោ។ នមស្សំ អចរិន្តិ នមស្សមានោ វិហាសិំ។ មុត្យបេខោតិ និព្ពានេ បតិដ្ឋិតោ។

Tayā katanti tādise chāyāsampanne nigrodharukkhamūle nisinnattā ‘‘nigrodhakappo’’ti tayā kataṃ nāmaṃ. Iti so yathā attanā upalakkhitaṃ tathā vadati. Bhagavā pana na nisinnattā eva taṃ tathā ālapati, api ca kho tattha arahattaṃ pattattāpi. Brāhmaṇassāti jātiṃ sandhāya vadati. So kira brāhmaṇamahāsālakulā pabbajito. Namassaṃ acarinti namassamāno vihāsiṃ. Mutyapekhoti nibbāne patiṭṭhito.

ទឡ្ហធម្មទស្សីតិ ភគវន្តំ អាលបតិ។ ទឡ្ហធម្មញ្ហិ និព្ពានំ អភិជ្ជនដ្ឋេន, តញ្ច ភគវា បស្សិ ទស្សេសិ ច។

Daḷhadhammadassīti bhagavantaṃ ālapati. Daḷhadhammañhi nibbānaṃ abhijjanaṭṭhena, tañca bhagavā passi dassesi ca.

សក្កាតិបិ ភគវន្តមេវ កុលនាមេន អាលបតិ។ មយម្បិ សព្ពេតិ, និរវសេសបរិសំ សង្គណ្ហិត្វា អត្តានំ ទស្សេន្តោ វទតិ។ សមន្តចក្ខូតិបិ ភគវន្តមេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន អាលបតិ។ សមវដ្ឋិតាតិ សម្មា អវដ្ឋិតា, អាភោគំ កត្វា ឋិតា។ នោតិ អម្ហាកំ។ សវនាយាតិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស វេយ្យាករណំ សវនត្ថាយ។ សោតាតិ សោតធាតុយា។ តុវំ នោ សត្ថា ត្វមនុត្តរោសីតិ ថុតិវចនវសេន វទតិ។

Sakkātipi bhagavantameva kulanāmena ālapati. Mayampi sabbeti, niravasesaparisaṃ saṅgaṇhitvā attānaṃ dassento vadati. Samantacakkhūtipi bhagavantameva sabbaññutaññāṇena ālapati. Samavaṭṭhitāti sammā avaṭṭhitā, ābhogaṃ katvā ṭhitā. Noti amhākaṃ. Savanāyāti imassa pañhassa veyyākaraṇaṃ savanatthāya. Sotāti sotadhātuyā. Tuvaṃ no satthā tvamanuttarosīti thutivacanavasena vadati.

ឆិន្ទ នោ វិចិកិច្ឆន្តិ វិចិកិច្ឆាបដិរូបកំ តំ បរិវិតក្កំ សន្ធាយាហ។ អកុសលវិចិកិច្ឆាយ បន ថេរោ និព្ពិចិកិច្ឆោវ។ ព្រូហិ មេតន្តិ ព្រូហិ មេ ឯតំ។ យំ មយា យាចិតោសិ ‘‘តំ សាវកំ, សក្ក, មយម្បិ សព្ពេ អញ្ញាតុមិច្ឆាមា’’តិ យាចិតោវ, តំ ព្រាហ្មណំ បរិនិព្ពុតំ វេទយ ភូរិបញ្ញ។ មជ្ឈេវ នោ ភាសា’’តិ បរិនិព្ពុតំ ជានិត្វា មហាបញ្ញ ភគវា មជ្ឈេវ អម្ហាកំ សព្ពេសំ ភាស, យថា សព្ពេ មយំ ជានេយ្យាម។ សក្កោវ ទេវាន សហស្សនេត្តោតិ , ឥទំ បន ថុតិវចនមេវ។ អបិចេត្ថ អយមធិប្បាយោ – យថា សក្កោ សហស្សនេត្តោ ទេវានំ មជ្ឈេ តេហិ សក្កច្ចំ សម្បដិច្ឆិតវចនំ ភាសតិ, ឯវំ អម្ហាកំ មជ្ឈេ អម្ហេហិ សម្បដិច្ឆិតវចនំ ភាសាតិ។

Chinda no vicikicchanti vicikicchāpaṭirūpakaṃ taṃ parivitakkaṃ sandhāyāha. Akusalavicikicchāya pana thero nibbicikicchova. Brūhi metanti brūhi me etaṃ. Yaṃ mayā yācitosi ‘‘taṃ sāvakaṃ, sakka, mayampi sabbe aññātumicchāmā’’ti yācitova, taṃ brāhmaṇaṃ parinibbutaṃ vedaya bhūripañña. Majjheva no bhāsā’’ti parinibbutaṃ jānitvā mahāpañña bhagavā majjheva amhākaṃ sabbesaṃ bhāsa, yathā sabbe mayaṃ jāneyyāma. Sakkova devāna sahassanettoti , idaṃ pana thutivacanameva. Apicettha ayamadhippāyo – yathā sakko sahassanetto devānaṃ majjhe tehi sakkaccaṃ sampaṭicchitavacanaṃ bhāsati, evaṃ amhākaṃ majjhe amhehi sampaṭicchitavacanaṃ bhāsāti.

យេ កេចីតិ ឥមម្បិ គាថំ ភគវន្តំ ថុនន្តោ វត្តុកាមតំ ជនេតុំ ភណតិ។ តស្សត្ថោ – យេ កេចិ អភិជ្ឈាទយោ គន្ថា, តេសំ អប្បហានេ សតិ មោហវិចិកិច្ឆានំ បហានាភាវតោ មោហមគ្គាតិ ច, អញ្ញាណបក្ខាតិ ច, វិចិកិច្ឆឋានាតិ ច វុច្ចន្តិ។ សព្ពេ តេ តថាគតំ បត្វា តថាគតស្ស ទេសនាពលេន វិទ្ធំសិតា ភវន្តិ, នស្សន្តិ។ កិំការណន្តិ? ចក្ខុញ្ហិ ឯតំ បរមំ នរានំ, យស្មា តថាគតោ សព្ពគន្ថវិធមនេន បញ្ញាចក្ខុជននតោ នរានំ បរមំ ចក្ខុន្តិ វុត្តំ ហោតិ។

Ye kecīti imampi gāthaṃ bhagavantaṃ thunanto vattukāmataṃ janetuṃ bhaṇati. Tassattho – ye keci abhijjhādayo ganthā, tesaṃ appahāne sati mohavicikicchānaṃ pahānābhāvato mohamaggāti ca, aññāṇapakkhāti ca, vicikicchaṭhānāti ca vuccanti. Sabbe te tathāgataṃ patvā tathāgatassa desanābalena viddhaṃsitā bhavanti, nassanti. Kiṃkāraṇanti? Cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ, yasmā tathāgato sabbaganthavidhamanena paññācakkhujananato narānaṃ paramaṃ cakkhunti vuttaṃ hoti.

នោ ចេ ហិ ជាតូតិ ឥមម្បិ គាថំ ថុនន្តោ ឯវ វត្តុកាមតំ ជនេន្តោ ភណតិ។ តត្ថ ជាតូតិ ឯកំសវចនំ។ បុរិសោតិ ភគវន្តំ សន្ធាយាហ។ ជោតិមន្តោតិ បញ្ញាជោតិសម្បន្នា សារិបុត្តាទយោ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទិ ភគវា បុរត្ថិមាទិភេទោ វាតោ វិយ អព្ភឃនំ ទេសនាវេគេន កិលេសេ វិហនេយ្យ, តតោ យថា អព្ភឃននិវុតោ លោកោ តមោវ ហោតិ ឯកន្ធការោ, ឯវំ សព្ពោបិ លោកោ អញ្ញាណនិវុតោ តមោវ សិយា។ យេ ចាបិ ឥមេ ឥទានិ ជោតិមន្តោ ខាយន្តិ សារិបុត្តាទយោ, តេបិ ន ភាសេយ្យុំ, ន ទីបេយ្យុន្តិ។

No ce hi jātūti imampi gāthaṃ thunanto eva vattukāmataṃ janento bhaṇati. Tattha jātūti ekaṃsavacanaṃ. Purisoti bhagavantaṃ sandhāyāha. Jotimantoti paññājotisampannā sāriputtādayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi bhagavā puratthimādibhedo vāto viya abbhaghanaṃ desanāvegena kilese vihaneyya, tato yathā abbhaghananivuto loko tamova hoti ekandhakāro, evaṃ sabbopi loko aññāṇanivuto tamova siyā. Ye cāpi ime idāni jotimanto khāyanti sāriputtādayo, tepi na bhāseyyuṃ, na dīpeyyunti.

ធីរា ចាតិ ឥមម្បិ គាថំ បុរិមនយេនេវាហ។ តស្សត្ថោ – ធីរា ច បណ្ឌិតបុរិសា, បជ្ជោតករា ភវន្តិ បញ្ញាបជ្ជោតំ ឧប្បាទេន្តិ។ តំ តស្មា អហំ តំ វីរ បធានវីរិយសមន្នាគត ភគវា, តថេវ មញ្ញេ ធីរោ បជ្ជោតករោត្វេវ មញ្ញាមិ។ មយម្បិ វិបស្សិនំ សព្ពធម្មេ យថាភូតំ បស្សន្តំ ភគវន្តំ ជានន្តា ឯវ ឧបាគមិម្ហា។ តស្មា ‘‘បរិសាសុ នោ អាវិករោហិ កប្បំ បរិនិព្ពុតោវ យថា និគ្រោធកប្បំ អាវិករោហិ បកាសេហី’’តិ។

Dhīrā cāti imampi gāthaṃ purimanayenevāha. Tassattho – dhīrā ca paṇḍitapurisā, pajjotakarā bhavanti paññāpajjotaṃ uppādenti. Taṃ tasmā ahaṃ taṃ vīra padhānavīriyasamannāgata bhagavā, tatheva maññe dhīro pajjotakarotveva maññāmi. Mayampi vipassinaṃ sabbadhamme yathābhūtaṃ passantaṃ bhagavantaṃ jānantā eva upāgamimhā. Tasmā ‘‘parisāsu no āvikarohi kappaṃ parinibbutova yathā nigrodhakappaṃ āvikarohi pakāsehī’’ti.

ខិប្បន្តិ ឥមម្បិ គាថំ បុរិមនយេនេវ អាហ។ តស្សត្ថោ – ភគវា ខិប្បំ គិរំ ឯរយ វគ្គុ វគ្គុំ អចិរាយមានោ វាចំ ភាស វគ្គុ មនោហរំ។ ហំសោវ យថា សុវណ្ណហំសោ គោចរំ បរិគ្គណ្ហន្តោ ជាតស្សរវនសណ្ឌំ ទិស្វា គីវំ បគ្គយ្ហ បក្ខេ ឧទ្ធុនិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ សណិកំ អតរមានោ វគ្គុំ និកូជតិ គិរំ និច្ឆារេតិ, ឯវមេវំ ត្វំ សណិកំ និកូជ ឥមិនា មហាបុរិសលក្ខណញ្ញតរេន ពិន្ទុស្សរេន សុដ្ឋុ វិកប្បិតេន អភិសង្ខតេន, ឯតេ មយំ សព្ពេ ឧជុគតា អវិក្ខិត្តមានសា ហុត្វា តវ និកូជំ សុណោមាតិ។

Khippanti imampi gāthaṃ purimanayeneva āha. Tassattho – bhagavā khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ acirāyamāno vācaṃ bhāsa vaggu manoharaṃ. Haṃsova yathā suvaṇṇahaṃso gocaraṃ pariggaṇhanto jātassaravanasaṇḍaṃ disvā gīvaṃ paggayha pakkhe uddhunitvā haṭṭhatuṭṭho saṇikaṃ ataramāno vagguṃ nikūjati giraṃ nicchāreti, evamevaṃ tvaṃ saṇikaṃ nikūja iminā mahāpurisalakkhaṇaññatarena bindussarena suṭṭhu vikappitena abhisaṅkhatena, ete mayaṃ sabbe ujugatā avikkhittamānasā hutvā tava nikūjaṃ suṇomāti.

បហីនជាតិមរណន្តិ , ឥទម្បិ បុរិមនយេនេវ អាហ។ តត្ថ ន សិស្សតីតិ អសេសោ, តំ អសេសំ, សោតាបន្នាទយោ វិយ កិញ្ចិ អសេសេត្វា បហីនជាតិមរណន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ និគ្គយ្ហាតិ និពន្ធិត្វា, ធោនន្តិ ធុតសព្ពបាបំ។ វទេស្សាមីតិ កថាបេស្សាមិ ធម្មំ។ ន កាមការោ ហោហិ បុថុជ្ជនានន្តិ បុថុជ្ជនសេក្ខាទីនំ តិវិធានំ ជនានំ កាមការោ នត្ថិ, តេ យំ ឥច្ឆន្តិ ញាតុំ វា វត្តុំ វា, តំ ន សក្កោន្តិ។ សង្ខេយ្យការោ ច តថាគតានន្តិ តថាគតានំ បន វីមំសការោ បញ្ញាបុព្ពង្គមកិរិយា, តេ យំ ឥច្ឆន្តិ ញាតុំ វា វត្តុំ វា, តំ សក្កោន្តិយេវាតិ អធិប្បាយោ។

Pahīnajātimaraṇanti , idampi purimanayeneva āha. Tattha na sissatīti aseso, taṃ asesaṃ, sotāpannādayo viya kiñci asesetvā pahīnajātimaraṇanti vuttaṃ hoti. Niggayhāti nibandhitvā, dhonanti dhutasabbapāpaṃ. Vadessāmīti kathāpessāmi dhammaṃ. Na kāmakāro hohi puthujjanānanti puthujjanasekkhādīnaṃ tividhānaṃ janānaṃ kāmakāro natthi, te yaṃ icchanti ñātuṃ vā vattuṃ vā, taṃ na sakkonti. Saṅkheyyakāro ca tathāgatānanti tathāgatānaṃ pana vīmaṃsakāro paññāpubbaṅgamakiriyā, te yaṃ icchanti ñātuṃ vā vattuṃ vā, taṃ sakkontiyevāti adhippāyo.

ឥទានិ តំ សង្ខេយ្យការំ បកាសេន្តោ ‘‘សម្បន្នវេយ្យាករណ’’ន្តិ គាថមាហ។ តស្សត្ថោ – តថា ហិ តវ ភគវា ឥទំ សមុជ្ជុបញ្ញស្ស សព្ពត្ថ អប្បដិហតភាវេន ឧជុគតបញ្ញស្ស សម្មទេវ វុត្តំ បវត្តិតំ សម្បន្នវេយ្យាករណំ ‘‘សន្តតិមហាមត្តោ សត្តតាលមត្តំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, សុប្បពុទ្ធោ សក្កោ សត្តមេ ទិវសេ បថវិំ បវិសិស្សតី’’តិ ឯវមាទិំ សមុគ្គហិតំ សម្មទេវ ឧគ្គហិតំ អវិបរីតំ ទិដ្ឋំ, បុន សុដ្ឋុតរំ អញ្ជលិំ បណាមេត្វា អាហ។ អយមញ្ជលិ បច្ឆិមោ សុប្បណាមិតោតិ អយំ អបរោបិ អញ្ជលិ សុដ្ឋុតរំ បណាមិតោ។ មា មោហយី ជានន្តិ មា នោ អវចនេន មោហយិ, ជានន្តោ តស្ស គតិំ។ អនោមបញ្ញាតិ ភគវន្តំ អាលបតិ។

Idāni taṃ saṅkheyyakāraṃ pakāsento ‘‘sampannaveyyākaraṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – tathā hi tava bhagavā idaṃ samujjupaññassa sabbattha appaṭihatabhāvena ujugatapaññassa sammadeva vuttaṃ pavattitaṃ sampannaveyyākaraṇaṃ ‘‘santatimahāmatto sattatālamattaṃ abbhuggantvā parinibbāyissati, suppabuddho sakko sattame divase pathaviṃ pavisissatī’’ti evamādiṃ samuggahitaṃ sammadeva uggahitaṃ aviparītaṃ diṭṭhaṃ, puna suṭṭhutaraṃ añjaliṃ paṇāmetvā āha. Ayamañjali pacchimo suppaṇāmitoti ayaṃ aparopi añjali suṭṭhutaraṃ paṇāmito. Mā mohayī jānanti mā no avacanena mohayi, jānanto tassa gatiṃ. Anomapaññāti bhagavantaṃ ālapati.

បរោបរន្តិ ឥមំ បន គាថំ អបរេនបិ បរិយាយេន អមោហនមេវ យាចន្តោ អាហ។ តត្ថ បរោបរន្តិ លោកុត្តរលោកិយវសេន សុន្ទរាសុន្ទរំ ទូរេ សន្តិកេ វា។ អរិយធម្មន្តិ ចតុសច្ចធម្មំ។ វិទិត្វាតិ បដិវិជ្ឈិត្វា។ ជានន្តិ សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ ជានន្តោ។ វាចាភិកង្ខាមីតិ យថា ឃម្មនិ ឃម្មកាលេ ឧណ្ហាភិតត្តោ បុរិសោ កិលន្តោ តសិតោ វារិំ, ឯវំ តេ វាចំ អភិកង្ខាមិ។ សុតំ បវស្សាតិ សុតសង្ខាតំ សទ្ទាយតនំ បវស្ស បគ្ឃរ មុញ្ច បវត្ត។ ‘‘សុតស្ស វស្សា’’តិបិ បាឡិ។ វុត្តបការស្ស សទ្ទាយតនស្ស វុដ្ឋិំ វស្សាតិ អត្ថោ។

Paroparanti imaṃ pana gāthaṃ aparenapi pariyāyena amohanameva yācanto āha. Tattha paroparanti lokuttaralokiyavasena sundarāsundaraṃ dūre santike vā. Ariyadhammanti catusaccadhammaṃ. Viditvāti paṭivijjhitvā. Jānanti sabbaṃ ñeyyadhammaṃ jānanto. Vācābhikaṅkhāmīti yathā ghammani ghammakāle uṇhābhitatto puriso kilanto tasito vāriṃ, evaṃ te vācaṃ abhikaṅkhāmi. Sutaṃ pavassāti sutasaṅkhātaṃ saddāyatanaṃ pavassa pagghara muñca pavatta. ‘‘Sutassa vassā’’tipi pāḷi. Vuttapakārassa saddāyatanassa vuṭṭhiṃ vassāti attho.

ឥទានិ យាទិសំ វាចំ អភិកង្ខតិ, តំ បកាសេន្តោ ‘‘យទត្ថិក’’ន្តិ គាថមាហ។ តត្ថ កប្បាយនោតិ កប្បមេវ បូជាវសេន វទតិ។ យថា វិមុត្តោតិ ‘‘កិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា យថា អសេក្ខោ, ឧទាហុ សឧបាទិសេសាយ យថា សេក្ខោ’’តិ វា បុច្ឆតិ។ សេសមេត្ថ បាកដមេវ។

Idāni yādisaṃ vācaṃ abhikaṅkhati, taṃ pakāsento ‘‘yadatthika’’nti gāthamāha. Tattha kappāyanoti kappameva pūjāvasena vadati. Yathā vimuttoti ‘‘kiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā yathā asekkho, udāhu saupādisesāya yathā sekkho’’ti vā pucchati. Sesamettha pākaṭameva.

ឯវំ ទ្វាទសហិ គាថាហិ យាចិតោ ភគវា តំ វិយាករោន្តោ ‘‘អច្ឆេច្ឆី’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហំ ឥធ នាមរូបេ (ឥតិ ភគវា) កណ្ហស្ស សោតំ ទីឃរត្តានុសយិតន្តិ ឥមស្មិំ នាមរូបេ កាមតណ្ហាទិភេទា តណ្ហា ទីឃរត្តំ អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយិតា កណ្ហនាមកស្ស មារស្ស សោតន្តិបិ វុច្ចតិ។ តំ កណ្ហស្ស សោតមុតំ ទីឃរត្តានុសយិតំ ឥធ នាមរូបេ តណ្ហំ កប្បាយនោ ឆិន្ទិ។ ឥតិ ភគវាតិ ឥទំ បន សង្គីតិការានំ វចនំ។ អតារិ ជាតិំ មរណំ អសេសន្តិ សោ តំ តណ្ហំ ឆេត្វា អសេសំ ជាតិមរណំ អតរិ អនុបាទិសេសាយ បរិនិព្ពាយីតិ ទស្សេតិ, ឥច្ចព្រវិ ភគវា បញ្ចសេដ្ឋោតិ អាយស្មតា វង្គីសេន បុដ្ឋោ ភគវា ឯវំ អវោច បញ្ចហិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ អនញ្ញសាធារណេហិ ចក្ខូហិ វា សេដ្ឋោ។ អថ វា បញ្ចសេដ្ឋោតិ បញ្ចហិ សីលាទីហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ, បញ្ចហិ វា ហេតុសម្បទាទីហិ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោតិ សង្គីតិការានមេវិទម្បិ វចនំ។

Evaṃ dvādasahi gāthāhi yācito bhagavā taṃ viyākaronto ‘‘acchecchī’’tiādimāha. Tattha acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe (iti bhagavā) kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitanti imasmiṃ nāmarūpe kāmataṇhādibhedā taṇhā dīgharattaṃ appahīnaṭṭhena anusayitā kaṇhanāmakassa mārassa sotantipi vuccati. Taṃ kaṇhassa sotamutaṃ dīgharattānusayitaṃ idha nāmarūpe taṇhaṃ kappāyano chindi. Iti bhagavāti idaṃ pana saṅgītikārānaṃ vacanaṃ. Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesanti so taṃ taṇhaṃ chetvā asesaṃ jātimaraṇaṃ atari anupādisesāya parinibbāyīti dasseti, iccabravi bhagavā pañcaseṭṭhoti āyasmatā vaṅgīsena puṭṭho bhagavā evaṃ avoca pañcahi saddhādīhi indriyehi anaññasādhāraṇehi cakkhūhi vā seṭṭho. Atha vā pañcaseṭṭhoti pañcahi sīlādīhi dhammakkhandhehi, pañcahi vā hetusampadādīhi seṭṭho uttamo pavaroti saṅgītikārānamevidampi vacanaṃ.

ឯវំ វុត្តេ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទមានសោ អាយស្មា វង្គីសោ ‘‘ឯស សុត្វា’’តិអាទិកា គាថាយោ អាហ។ តត្ថ បឋមគាថាយំ ន មំ វញ្ចេសីតិ យស្មា បរិនិព្ពុតោ, តស្មា តស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ ឥច្ឆន្តំ មំ ន វញ្ចេសិ, ន វិសំវាទេសីតិ អត្ថោ។ សេសំ បាកដមេវ។

Evaṃ vutte bhagavato bhāsitaṃ abhinandamānaso āyasmā vaṅgīso ‘‘esa sutvā’’tiādikā gāthāyo āha. Tattha paṭhamagāthāyaṃ na maṃ vañcesīti yasmā parinibbuto, tasmā tassa parinibbutabhāvaṃ icchantaṃ maṃ na vañcesi, na visaṃvādesīti attho. Sesaṃ pākaṭameva.

ទុតិយគាថាយំ យស្មា មុត្យបេខោ វិហាសិ, តស្មា តំ សន្ធាយាហ ‘‘យថា វាទី តថា ការី, អហុ ពុទ្ធស្ស សាវកោ’’តិ។ មច្ចុនោ ជាលំ តត’’ន្តិ តេភូមកវដ្ដេ វិត្ថតំ មារស្ស តណ្ហាជាលំ។ មាយាវិនោតិ ពហុមាយស្ស។ ‘‘តថា មាយាវិនោ’’តិបិ កេចិ បឋន្តិ, តេសំ យោ អនេកាហិ មាយាហិ អនេកក្ខត្តុំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ។ តស្ស តថា មាយាវិនោតិ អធិប្បាយោ។

Dutiyagāthāyaṃ yasmā mutyapekho vihāsi, tasmā taṃ sandhāyāha ‘‘yathā vādī tathā kārī, ahu buddhassa sāvako’’ti. Maccuno jālaṃ tata’’nti tebhūmakavaṭṭe vitthataṃ mārassa taṇhājālaṃ. Māyāvinoti bahumāyassa. ‘‘Tathā māyāvino’’tipi keci paṭhanti, tesaṃ yo anekāhi māyāhi anekakkhattuṃ bhagavantaṃ upasaṅkami. Tassa tathā māyāvinoti adhippāyo.

តតិយគាថាយ អាទិន្តិ មូលការណំ។ ឧបាទានស្សាតិ វដ្ដស្ស។ វដ្ដំ ទឡ្ហេហិ កម្មកិលេសេហិ ឧបាទាតព្ពដ្ឋេន ‘‘ឧបាទាន’’ន្តិ វុត្តំ។ តស្ស ឧបាទានស្ស អាទិំ អវិជ្ជាតណ្ហាទិភេទំ ការណំ ញាណចក្ខុនា អទ្ទស។ កប្បោ កប្បិយោតិ ឯវំ វត្តុំ វដ្ដតិ ភគវាតិ អធិប្បាយេន វទតិ។ អច្ចគា វតាតិ អតិក្កន្តោ វត។ មច្ចុធេយ្យន្តិ មច្ចុ ឯត្ថ ធិយ្យតីតិ មច្ចុធេយ្យំ, តេភូមកវដ្ដំ សុទុត្តរំ អច្ចគា វតាតិ វេទជាតោ វទតិ។

Tatiyagāthāya ādinti mūlakāraṇaṃ. Upādānassāti vaṭṭassa. Vaṭṭaṃ daḷhehi kammakilesehi upādātabbaṭṭhena ‘‘upādāna’’nti vuttaṃ. Tassa upādānassa ādiṃ avijjātaṇhādibhedaṃ kāraṇaṃ ñāṇacakkhunā addasa. Kappo kappiyoti evaṃ vattuṃ vaṭṭati bhagavāti adhippāyena vadati. Accagā vatāti atikkanto vata. Maccudheyyanti maccu ettha dhiyyatīti maccudheyyaṃ, tebhūmakavaṭṭaṃ suduttaraṃ accagā vatāti vedajāto vadati.

ឥទានិ សត្ថរិ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយេ ច បសន្នមានសោ បសន្នាការំ វិភាវេន្តោ ‘‘តំ ទេវទេវ’’ន្តិ ឱសានគាថមាហ។ តត្ថ តំ ទេវទេវំ វន្ទាមីតិ សម្មុតិទេវោ, ឧបបត្តិទេវោ, វិសុទ្ធិទេវោតិ តេសំ សព្ពេសម្បិ ទេវានំ ឧត្តមទេវតាយ ទេវទេវំ ទ្វិបទុត្តម ភគវា តំ វន្ទាមិ។ ន កេវលំ តំយេវ, អថ ខោ តវ សច្ចាភិសម្ពោធិយា អនុធម្មជាតត្តា អនុជាតំ, មារវិជយេន មហាវីរិយតាយ មហាវីរំ, អាគុអករណាទិអត្ថេន នាគំ តវ ឧរេ វាយាមជនិតជាតិតាយ ឱរសំ បុត្តំ និគ្រោធកប្បញ្ច វន្ទាមិ។

Idāni satthari attano upajjhāye ca pasannamānaso pasannākāraṃ vibhāvento ‘‘taṃ devadeva’’nti osānagāthamāha. Tattha taṃ devadevaṃ vandāmīti sammutidevo, upapattidevo, visuddhidevoti tesaṃ sabbesampi devānaṃ uttamadevatāya devadevaṃ dvipaduttama bhagavā taṃ vandāmi. Na kevalaṃ taṃyeva, atha kho tava saccābhisambodhiyā anudhammajātattā anujātaṃ, māravijayena mahāvīriyatāya mahāvīraṃ, āguakaraṇādiatthena nāgaṃ tava ure vāyāmajanitajātitāya orasaṃ puttaṃ nigrodhakappañca vandāmi.

ឯវមេតេ សុភូតិអាទយោ វង្គីសបរិយោសានា ទ្វិសតំ ចតុសដ្ឋិ ច មហាថេរា ឥធ បាឡិយំ អារូឡ្ហា, តេ សព្ពេ យថា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាវកភាវេន ឯកវិធា។ តថា អសេក្ខភាវេន, ឧក្ខិត្តបលិឃតាយ សំកិណ្ណបរិក្ខតាយ, អព្ពុឡ្ហេសិកតាយ, និរគ្គឡតាយ, បន្នទ្ធជតាយ, បន្នភារតាយ, វិសំយុត្តតាយ, ទសសុ អរិយវាសេសុ វុដ្ឋវាសតាយ ច។ តថា ហិ តេ បញ្ចង្គវិប្បហីនា, ឆឡង្គសមន្នាគតា, ឯការក្ខា, ចតុរាបស្សេនា, បនុណ្ណបច្ចេកសច្ចា, សមវយសដ្ឋេសនា, អនាវិលសង្កប្បា, បស្សទ្ធកាយសង្ខារា, សុវិមុត្តចិត្តា, សុវិមុត្តបញ្ញា ច (អ. និ. ១០.១៩)។ ឥតិ ឯវមាទិនា នយេន ឯកវិធា។

Evamete subhūtiādayo vaṅgīsapariyosānā dvisataṃ catusaṭṭhi ca mahātherā idha pāḷiyaṃ ārūḷhā, te sabbe yathā sammāsambuddhassa sāvakabhāvena ekavidhā. Tathā asekkhabhāvena, ukkhittapalighatāya saṃkiṇṇaparikkhatāya, abbuḷhesikatāya, niraggaḷatāya, pannaddhajatāya, pannabhāratāya, visaṃyuttatāya, dasasu ariyavāsesu vuṭṭhavāsatāya ca. Tathā hi te pañcaṅgavippahīnā, chaḷaṅgasamannāgatā, ekārakkhā, caturāpassenā, panuṇṇapaccekasaccā, samavayasaṭṭhesanā, anāvilasaṅkappā, passaddhakāyasaṅkhārā, suvimuttacittā, suvimuttapaññā ca (a. ni. 10.19). Iti evamādinā nayena ekavidhā.

ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បន្នា, ន ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បន្នាតិ ទុវិធា។ តត្ថ អញ្ញាសិ កោណ្ឌញ្ញប្បមុខា បញ្ចវគ្គិយត្ថេរា, យសត្ថេរោ, តស្ស សហាយភូតា វិមលោ សុពាហុ បុណ្ណជិ គវម្បតីតិ ចត្តារោ, អបរេបិ តស្ស សហាយភូតា បញ្ចបញ្ញាស, តិំស ភទ្ទវគ្គិយា, ឧរុវេលកស្សបប្បមុខា សហស្សបុរាណជដិលា, ទ្វេ អគ្គសាវកា, តេសំ បរិវារភូតា អឌ្ឍតេរសសតា បរិព្ពាជកា, ចោរោ អង្គុលិមាលត្ថេរោតិ សព្ពេ សហស្សំ បញ្ញាសាធិកានិ តីណិ សតានិ ច ហោន្តិ។ តេនេតំ វុច្ចតិ –

Ehibhikkhubhāvena upasampannā, na ehibhikkhubhāvena upasampannāti duvidhā. Tattha aññāsi koṇḍaññappamukhā pañcavaggiyattherā, yasatthero, tassa sahāyabhūtā vimalo subāhu puṇṇaji gavampatīti cattāro, aparepi tassa sahāyabhūtā pañcapaññāsa, tiṃsa bhaddavaggiyā, uruvelakassapappamukhā sahassapurāṇajaṭilā, dve aggasāvakā, tesaṃ parivārabhūtā aḍḍhaterasasatā paribbājakā, coro aṅgulimālattheroti sabbe sahassaṃ paññāsādhikāni tīṇi satāni ca honti. Tenetaṃ vuccati –

‘‘សតត្តយំ សហស្សញ្ច, បញ្ញាសញ្ច បុនាបរេ;

‘‘Satattayaṃ sahassañca, paññāsañca punāpare;

ឯតេ ថេរា មហាបញ្ញា, សព្ពេវ ឯហិភិក្ខុកា’’តិ។

Ete therā mahāpaññā, sabbeva ehibhikkhukā’’ti.

ន កេវលញ្ច ឯតេ ឯវ, អថ ខោ អញ្ញេបិ ពហូ សន្តិ។ សេយ្យថិទំ – សេលោ ព្រាហ្មណោ, តស្ស អន្តេវាសិកភូតា តិសតព្រាហ្មណា, មហាកប្បិនោ, តស្ស បរិវារភូតំ បុរិសសហស្សំ, សុទ្ធោទនមហារាជេន បេសិតា កបិលវត្ថុវាសិនោ ទសសហស្សបុរិសា, មហាពាវរិយព្រាហ្មណស្ស អន្តេវាសិកភូតា អជិតាទយោ សោឡស សហស្សបរិមាណាតិ។ ឯវំ វុត្តតោ អញ្ញេ ន ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បទា, តេ បន សរណគមនូបសម្បទា, ឱវាទបដិគ្គហណូបសម្បទា, បញ្ហាព្យាករណូបសម្បទា, ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទាតិ ឥមេហិ ចតូហិ អាការេហិ លទ្ធូបសម្បទា។ អាទិតោ ហិ ឯហិភិក្ខុភាវូបគតា ថេរា, តេសំ ភគវា បព្ពជ្ជំ វិយ តីហិ សរណគមនេហេវ ឧបសម្បទម្បិ អនុញ្ញាសិ, អយំ សរណគមនូបសម្បទា។ យា បន –

Na kevalañca ete eva, atha kho aññepi bahū santi. Seyyathidaṃ – selo brāhmaṇo, tassa antevāsikabhūtā tisatabrāhmaṇā, mahākappino, tassa parivārabhūtaṃ purisasahassaṃ, suddhodanamahārājena pesitā kapilavatthuvāsino dasasahassapurisā, mahābāvariyabrāhmaṇassa antevāsikabhūtā ajitādayo soḷasa sahassaparimāṇāti. Evaṃ vuttato aññe na ehibhikkhubhāvena upasampadā, te pana saraṇagamanūpasampadā, ovādapaṭiggahaṇūpasampadā, pañhābyākaraṇūpasampadā, ñatticatutthakammūpasampadāti imehi catūhi ākārehi laddhūpasampadā. Ādito hi ehibhikkhubhāvūpagatā therā, tesaṃ bhagavā pabbajjaṃ viya tīhi saraṇagamaneheva upasampadampi anuññāsi, ayaṃ saraṇagamanūpasampadā. Yā pana –

‘‘តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘តិព្ពំ មេ ហិរោត្តប្បំ, បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ ថេរេសុ នវេសុ មជ្ឈិមេសូ’តិ, ឯវំ ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ពំ។ តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘យំកិញ្ចិ ធម្មំ សុណិស្សាមិ កុសលូបសំហិតំ, សព្ពំ តំ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ ករិត្វា សព្ពចេតសា សមន្នាហរិត្វា ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណិស្សាមី’តិ, ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ពំ។ តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘សាតសហគតា ច មេ កាយគតា សតិ ន វិជហិស្សតី’តិ, ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤)។

‘‘Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbaṃ me hirottappaṃ, paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesū’ti, evaṃ hi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yaṃkiñci dhammaṃ suṇissāmi kusalūpasaṃhitaṃ, sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇissāmī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘sātasahagatā ca me kāyagatā sati na vijahissatī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154).

ឥមស្ស ឱវាទស្ស បដិគ្គហណេន មហាកស្សបត្ថេរស្ស អនុញ្ញាតឧបសម្បទា, អយំ ឱវាទបដិគ្គហណូបសម្បទា នាម។ យា បុព្ពារាមេ ចង្កមន្តេន ភគវតា ‘‘ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាតិ វា សោបាក ‘រូបសញ្ញា’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា នានាព្យញ្ជនា, ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិអាទិនា អសុភនិស្សិតេសុ បញ្ហេសុ បុច្ឆិតេសុ ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តេន សត្តវស្សិកេន សោបាកសាមណេរេន ‘‘ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាតិ វា ភគវា ‘រូបសញ្ញា’តិ វា ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជិតេសុ ‘‘ឥមិនា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា ឥមេ បញ្ហា ព្យាកតា’’តិ អារទ្ធចិត្តេន ភគវតា អនុញ្ញាតឧបសម្បទា។ អយំ បញ្ហាព្យាករណូបសម្បទា នាម។ ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទា បាកដាវ។

Imassa ovādassa paṭiggahaṇena mahākassapattherassa anuññātaupasampadā, ayaṃ ovādapaṭiggahaṇūpasampadā nāma. Yā pubbārāme caṅkamantena bhagavatā ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopāka ‘rūpasaññā’ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanā, udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’ntiādinā asubhanissitesu pañhesu pucchitesu bhagavantaṃ upasaṅkamantena sattavassikena sopākasāmaṇerena ‘‘uddhumātakasaññāti vā bhagavā ‘rūpasaññā’ti vā ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’ntiādinā vissajjitesu ‘‘iminā sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā ime pañhā byākatā’’ti āraddhacittena bhagavatā anuññātaupasampadā. Ayaṃ pañhābyākaraṇūpasampadā nāma. Ñatticatutthakammūpasampadā pākaṭāva.

យថា ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បទា, ន ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បទាតិ ទុវិធា, ឯវំ សម្មុខាបរម្មុខាភេទតោបិ ទុវិធា។ យេ ហិ សត្ថុ ធរមានកាលេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតា, តេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញាទយោ សម្មុខសាវកា នាម។ យេ បន ភគវតោ បរិនិព្ពានតោ បច្ឆា អធិគតវិសេសា, តេ សតិបិ សត្ថុ ធម្មសរីរស្ស បច្ចក្ខភាវេ សត្ថុ សរីរស្ស អបច្ចក្ខភាវតោ បរម្មុខសាវកា នាម។

Yathā ehibhikkhubhāvena upasampadā, na ehibhikkhubhāvena upasampadāti duvidhā, evaṃ sammukhāparammukhābhedatopi duvidhā. Ye hi satthu dharamānakāle ariyāya jātiyā jātā, te aññāsikoṇḍaññādayo sammukhasāvakā nāma. Ye pana bhagavato parinibbānato pacchā adhigatavisesā, te satipi satthu dhammasarīrassa paccakkhabhāve satthu sarīrassa apaccakkhabhāvato parammukhasāvakā nāma.

តថា ឧភតោភាគវិមុត្តបញ្ញាវិមុត្តតាវសេន, ឥធ បាឡិយំ អាគតា បន ឧភតោភាគវិមុត្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពា។ វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៥.១៤២) –

Tathā ubhatobhāgavimuttapaññāvimuttatāvasena, idha pāḷiyaṃ āgatā pana ubhatobhāgavimuttā evāti veditabbā. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 2.55.142) –

‘‘វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ, ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា’’តិ។

‘‘Vimokkhāpi ca aṭṭhime, chaḷabhiññā sacchikatā’’ti.

តថា សាបទានានបទានភេទតោ, យេសញ្ហិ បុរិមេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកេសុបិ បុញ្ញកិរិយាវសេន បវត្តិតំ សាវកបារមិតាសង្ខាតំ អត្ថិ អបទានំ, តេ សាបទានា, សេយ្យថាបិ អបទានបាឡិយំ អាគតា ថេរា។ យេសំ បន តំ នត្ថិ, តេ អនបទានា។

Tathā sāpadānānapadānabhedato, yesañhi purimesu sammāsambuddhesu paccekabuddhabuddhasāvakesupi puññakiriyāvasena pavattitaṃ sāvakapāramitāsaṅkhātaṃ atthi apadānaṃ, te sāpadānā, seyyathāpi apadānapāḷiyaṃ āgatā therā. Yesaṃ pana taṃ natthi, te anapadānā.

កិំ បន សព្ពេន សព្ពំ បុព្ពហេតុសម្បត្តិយា វិនា សច្ចាភិសម្ពោធោ សម្ភវតីតិ? ន សម្ភវតិ។ ន ហិ ឧបនិស្សយសម្បត្តិរហិតស្ស អរិយមគ្គាធិគមោ អត្ថិ, តស្ស សុទុក្ករទុរភិសម្ភវសភាវតោ។ យថាហ ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ ទុក្ករតរំ វា ទុរភិសម្ភវតរំ វា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១១១៥)។ យទិ ឯវំ កស្មា វុត្តំ – ‘‘យេសំ បន តំ នត្ថិ, តេ អនបទានា’’តិ? នយិទមេវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘យេ សព្ពេន សព្ពំ ឧបនិស្សយសម្បត្តិរហិតា, តេ អនបទានា’’តិ តាទិសានំ ឥធ អនធិប្បេតត្តា។ យេសំ បន អតិឧក្កំសគតំ អបទានំ នត្ថិ, តេ ឥធ ‘‘អនបទានា’’តិ វុត្តា, ន សព្ពេន សព្ពំ ឧបនិស្សយរហិតាយេវ ។ តថា ហិ ឥមេ សត្តា ពុទ្ធុប្បាទេសុ អច្ឆរិយាចិន្តេយ្យគុណវិភូតិវិត្ថតំ ពុទ្ធានំ អានុភាវំ បស្សន្តា ចតុប្បមាណិកស្ស លោកស្ស សព្ពថាបិ បសាទាវហត្តា សត្ថរិ សទ្ធំ បដិលភន្តិ។ តថា សទ្ធម្មស្សវនេន, សាវកានំ សម្មាបដិបត្តិទស្សនេន, កទាចិ មហាពោធិសត្តានំ សម្មាសម្ពោធិយា ចិត្តាភិនីហារទស្សនេន, តេសំ សន្តិកេ ឱវាទានុសាសនបដិលាភេន ច សទ្ធម្មេ សទ្ធំ បដិលភន្តិ, តេ តត្ថ បដិលទ្ធសទ្ធា យទិបិ សំសារេ និព្ពានេ ច អាទីនវានិសំសេ បស្សន្តិ, មហារជក្ខតាយ បន យោគក្ខេមំ អនភិសម្ភុនន្តា អន្តរន្តរា វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលពីជំ អត្តនោ សន្តានេ រោបេន្តិយេវ សប្បុរិសូបនិស្សយស្ស ពហូការភាវតោ។ តេនាហ (ពុ. វំ. ២.៧២-៧៤) –

Kiṃ pana sabbena sabbaṃ pubbahetusampattiyā vinā saccābhisambodho sambhavatīti? Na sambhavati. Na hi upanissayasampattirahitassa ariyamaggādhigamo atthi, tassa sudukkaradurabhisambhavasabhāvato. Yathāha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’tiādi (saṃ. ni. 5.1115). Yadi evaṃ kasmā vuttaṃ – ‘‘yesaṃ pana taṃ natthi, te anapadānā’’ti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ye sabbena sabbaṃ upanissayasampattirahitā, te anapadānā’’ti tādisānaṃ idha anadhippetattā. Yesaṃ pana atiukkaṃsagataṃ apadānaṃ natthi, te idha ‘‘anapadānā’’ti vuttā, na sabbena sabbaṃ upanissayarahitāyeva . Tathā hi ime sattā buddhuppādesu acchariyācinteyyaguṇavibhūtivitthataṃ buddhānaṃ ānubhāvaṃ passantā catuppamāṇikassa lokassa sabbathāpi pasādāvahattā satthari saddhaṃ paṭilabhanti. Tathā saddhammassavanena, sāvakānaṃ sammāpaṭipattidassanena, kadāci mahābodhisattānaṃ sammāsambodhiyā cittābhinīhāradassanena, tesaṃ santike ovādānusāsanapaṭilābhena ca saddhamme saddhaṃ paṭilabhanti, te tattha paṭiladdhasaddhā yadipi saṃsāre nibbāne ca ādīnavānisaṃse passanti, mahārajakkhatāya pana yogakkhemaṃ anabhisambhunantā antarantarā vivaṭṭūpanissayaṃ kusalabījaṃ attano santāne ropentiyeva sappurisūpanissayassa bahūkārabhāvato. Tenāha (bu. vaṃ. 2.72-74) –

‘‘យទិមស្ស លោកនាថស្ស, វិរជ្ឈិស្សាម សាសនំ;

‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ។

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

‘‘យថា មនុស្សា នទិំ តរន្តា, បដិតិត្ថំ វិរជ្ឈិយ;

‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;

ហេដ្ឋាតិត្ថេ គហេត្វាន, ឧត្តរន្តិ មហានទិំ។

Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.

‘‘ឯវមេវ មយំ សព្ពេ, យទិ មុញ្ចាមិមំ ជិនំ;

‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, ហេស្សាម សម្មុខា ឥម’’ន្តិ។

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā ima’’nti.

ឯវំ វិវដ្ដំ ឧទ្ទិស្ស ឧប្បាទិតកុសលចិត្តំ សតសហស្សាធិកចតុអសង្ខ្យេយ្យកាលន្តរេ វិមោក្ខាធិគមស្ស ឧបនិស្សយោ ន ហោតីតិ ន សក្កា វត្តុំ។ បគេវ បត្ថនាវសេន អធិការំ កត្វា បវត្តិតំ។ ឯវំ ទុវិធាបេតេ។

Evaṃ vivaṭṭaṃ uddissa uppāditakusalacittaṃ satasahassādhikacatuasaṅkhyeyyakālantare vimokkhādhigamassa upanissayo na hotīti na sakkā vattuṃ. Pageva patthanāvasena adhikāraṃ katvā pavattitaṃ. Evaṃ duvidhāpete.

អគ្គសាវកា, មហាសាវកា, បកតិសាវកាតិ តិវិធា។ តេសុ អាយស្មា អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ, វប្បោ, ភទ្ទិយោ, មហានាមោ, អស្សជិ, នាលកោ, យសោ, វិមលោ, សុពាហុ, បុណ្ណជិ, គវម្បតិ, ឧរុវេលកស្សបោ, នទីកស្សបោ, គយាកស្សបោ, សារិបុត្តោ, មហាមោគ្គល្លានោ, មហាកស្សបោ, មហាកច្ចាយនោ, មហាកោដ្ឋិកោ, មហាកប្បិនោ, មហាចុន្ទោ, អនុរុទ្ធោ, កង្ខារេវតោ, អានន្ទោ, នន្ទកោ, ភគុ, នន្ទោ, កិមិលោ, ភទ្ទិយោ, រាហុលោ, សីវលិ, ឧបាលិ , ទព្ពោ, ឧបសេនោ, ខទិរវនិយរេវតោ, បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ, បុណ្ណោ សុនាបរន្តកោ, សោណោ កុដិកណ្ណោ, សោណោ កោឡិវីសោ, រាធោ, សុភូតិ, អង្គុលិមាលោ, វក្កលិ, កាឡុទាយី, មហាឧទាយី, បិលិន្ទវច្ឆោ, សោភិតោ, កុមារកស្សបោ, រដ្ឋបាលោ , វង្គីសោ, សភិយោ, សេលោ, ឧបវានោ, មេឃិយោ, សាគតោ, នាគិតោ, លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ, បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ, មហាបន្ថកោ, ចូឡបន្ថកោ, ពាកុលោ, កុណ្ឌធានោ, ទារុចីរិយោ, យសោជោ, អជិតោ, តិស្សមេត្តេយ្យោ, បុណ្ណកោ, មេត្តគូ, ធោតកោ, ឧបសិវោ, នន្ទោ, ហេមកោ, តោទេយ្យោ, កប្បោ, ជតុកណ្ណិ, ភទ្រាវុធោ, ឧទយោ, បោសាលោ, មោឃរាជា, បិង្គិយោតិ ឯតេ អសីតិមហាសាវកា នាម។

Aggasāvakā, mahāsāvakā, pakatisāvakāti tividhā. Tesu āyasmā aññāsikoṇḍañño, vappo, bhaddiyo, mahānāmo, assaji, nālako, yaso, vimalo, subāhu, puṇṇaji, gavampati, uruvelakassapo, nadīkassapo, gayākassapo, sāriputto, mahāmoggallāno, mahākassapo, mahākaccāyano, mahākoṭṭhiko, mahākappino, mahācundo, anuruddho, kaṅkhārevato, ānando, nandako, bhagu, nando, kimilo, bhaddiyo, rāhulo, sīvali, upāli , dabbo, upaseno, khadiravaniyarevato, puṇṇo mantāṇiputto, puṇṇo sunāparantako, soṇo kuṭikaṇṇo, soṇo koḷivīso, rādho, subhūti, aṅgulimālo, vakkali, kāḷudāyī, mahāudāyī, pilindavaccho, sobhito, kumārakassapo, raṭṭhapālo, vaṅgīso, sabhiyo, selo, upavāno, meghiyo, sāgato, nāgito, lakuṇḍakabhaddiyo, piṇḍolabhāradvājo, mahāpanthako, cūḷapanthako, bākulo, kuṇḍadhāno, dārucīriyo, yasojo, ajito, tissametteyyo, puṇṇako, mettagū, dhotako, upasivo, nando, hemako, todeyyo, kappo, jatukaṇṇi, bhadrāvudho, udayo, posālo, mogharājā, piṅgiyoti ete asītimahāsāvakā nāma.

កស្មា បន តេ ឯវ ថេរា ‘‘មហាសាវកា’’តិ វុច្ចន្តីតិ? អភិនីហារស្ស មហន្តភាវតោ។ តថា ហិ ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ មហាសាវកេសុ អន្តោគធា។ តេ ហិ សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកប្បត្តិយា សាវកេសុ អគ្គធម្មាធិគមេន អគ្គដ្ឋានេ ឋិតាបិ អភិនីហារមហន្តតាសាមញ្ញេន ‘‘មហាសាវកា’’តិបិ វុច្ចន្តិ។ ឥតរេ បន បកតិសាវកេហិ សាតិសយមហាភិនីហារា។ តថា ហិ តេ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កតបណិធានា។ តតោ ឯវ សាតិសយំ អភិញ្ញាសមាបត្តីសុ វសិនោ បភិន្នបដិសម្ភិទា ច។ កាមំ សព្ពេបិ អរហន្តោ សីលវិសុទ្ធិអាទិកេ សម្បាទេត្វា ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ បតិដ្ឋិតចិត្តា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អនវសេសតោ កិលេសេ ខេបេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋហន្តិ, តថាបិ យថា សទ្ធាវិមុត្តតោ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស, បញ្ញាវិមុត្តតោ ច ឧភតោភាគវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគភាវនាវិសេសោ អទ្ធា ឥច្ឆិតោ វិសេសោ, ឯវំ អភិនីហារមហន្តតាបុព្ពយោគមហន្តតាហិ អត្តសន្តានេ សាតិសយគុណវិសេសស្ស និប្ផាទិតត្តា សីលាទិគុណេហិ មហន្តា សាវកាតិ មហាសាវកា។ តេសុយេវ បន យេ ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ បាមោក្ខភាវេន ធុរភូតានំ សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសមាធីនំ សាតិសយកិច្ចន្តរភាវនិប្ផត្តិយា ការណភូតាយ តជ្ជាភិនីហារាភិនិហតាយ សក្កច្ចំ និរន្តរំ ចិរកាលំ សមាហិតាយ សម្មាបដិបត្តិយា យថាក្កមំ បញ្ញាយ សមាធិស្មិញ្ច ឧក្កំសបារមិប្បត្តិយា សវិសេសំ សព្ពគុណេហិ អគ្គភាវេ ឋិតា។ តេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា សតិបិ មហាសាវកត្តេ សាវកបារមិយា មត្ថកេ សព្ពសាវកានំ អគ្គភាវេ ឋិតត្តា អភិនីហារមហន្តភាវតោ, បុព្ពយោគមហន្តភាវតោ ច ‘‘អគ្គសាវកា’’ឥច្ចេវ វុច្ចន្តិ។ យេ បន អរិយសាវកា អគ្គសាវកា វិយ ច មហាសាវកា វិយ ច ន បរិមិតាវ, អថ ខោ អនេកសតា អនេកសហស្សា, តេ បកតិសាវកា។ ឥធ បាឡិយំ អារូឡ្ហា បន បរិមិតាវ គាថាវសេន បរិគ្គហិតត្តា។ តថាបិ មហាសាវកេសុបិ កេចិ ឥធ បាឡិយំ នារូឡ្ហា។

Kasmā pana te eva therā ‘‘mahāsāvakā’’ti vuccantīti? Abhinīhārassa mahantabhāvato. Tathā hi dve aggasāvakāpi mahāsāvakesu antogadhā. Te hi sāvakapāramīñāṇassa matthakappattiyā sāvakesu aggadhammādhigamena aggaṭṭhāne ṭhitāpi abhinīhāramahantatāsāmaññena ‘‘mahāsāvakā’’tipi vuccanti. Itare pana pakatisāvakehi sātisayamahābhinīhārā. Tathā hi te padumuttarassa bhagavato kāle katapaṇidhānā. Tato eva sātisayaṃ abhiññāsamāpattīsu vasino pabhinnapaṭisambhidā ca. Kāmaṃ sabbepi arahanto sīlavisuddhiādike sampādetvā catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā maggapaṭipāṭiyā anavasesato kilese khepetvā aggaphale patiṭṭhahanti, tathāpi yathā saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, paññāvimuttato ca ubhatobhāgavimuttassa pubbabhāgabhāvanāviseso addhā icchito viseso, evaṃ abhinīhāramahantatāpubbayogamahantatāhi attasantāne sātisayaguṇavisesassa nipphāditattā sīlādiguṇehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā. Tesuyeva pana ye bodhipakkhiyadhammesu pāmokkhabhāvena dhurabhūtānaṃ sammādiṭṭhisammāsamādhīnaṃ sātisayakiccantarabhāvanipphattiyā kāraṇabhūtāya tajjābhinīhārābhinihatāya sakkaccaṃ nirantaraṃ cirakālaṃ samāhitāya sammāpaṭipattiyā yathākkamaṃ paññāya samādhismiñca ukkaṃsapāramippattiyā savisesaṃ sabbaguṇehi aggabhāve ṭhitā. Te sāriputtamoggallānā satipi mahāsāvakatte sāvakapāramiyā matthake sabbasāvakānaṃ aggabhāve ṭhitattā abhinīhāramahantabhāvato, pubbayogamahantabhāvato ca ‘‘aggasāvakā’’icceva vuccanti. Ye pana ariyasāvakā aggasāvakā viya ca mahāsāvakā viya ca na parimitāva, atha kho anekasatā anekasahassā, te pakatisāvakā. Idha pāḷiyaṃ ārūḷhā pana parimitāva gāthāvasena pariggahitattā. Tathāpi mahāsāvakesupi keci idha pāḷiyaṃ nārūḷhā.

ឯវំ តិវិធាបិ តេ អនិមិត្តវិមោក្ខាទិភេទតោ តិវិធា, វិមោក្ខសមធិគមវសេនបិ តិវិធា។ តយោ ហិ ឥមេ វិមោក្ខា សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ, អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោតិ។ តេ ច វិមោក្ខា សុញ្ញតាទីហិ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ តីហិ អនុបស្សនាហិ អធិគន្តព្ពា។ អាទិតោ ហិ អនិច្ចាទីសុ យេន កេនចិ អាការេន វិបស្សនាភិនិវេសោ ហោតិ។ យទា បន វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ អនិច្ចាការតោ សង្ខារេ សម្មសន្តិយា មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, តទា វិបស្សនា សតិបិ រាគនិមិត្តាទីនំ សមុគ្ឃាដនេ សង្ខារនិមិត្តំ បន សា ន វិស្សជ្ជេតីតិ និប្បរិយាយេន អនិមិត្តនាមំ អលភមានា អត្តនោ មគ្គស្ស អនិមិត្តនាមំ ទាតុំ ន សក្កោតីតិ។ កិញ្ចាបិ អភិធម្មេ អនិមិត្តវិមោក្ខោ ន ឧទ្ធដោ, សុត្តន្តេ បន រាគាទិនិមិត្តានំ សមុគ្ឃាដេន លព្ភតីតិ។

Evaṃ tividhāpi te animittavimokkhādibhedato tividhā, vimokkhasamadhigamavasenapi tividhā. Tayo hi ime vimokkhā suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkhoti. Te ca vimokkhā suññatādīhi aniccānupassanādīhi tīhi anupassanāhi adhigantabbā. Ādito hi aniccādīsu yena kenaci ākārena vipassanābhiniveso hoti. Yadā pana vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya aniccākārato saṅkhāre sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā vipassanā satipi rāganimittādīnaṃ samugghāṭane saṅkhāranimittaṃ pana sā na vissajjetīti nippariyāyena animittanāmaṃ alabhamānā attano maggassa animittanāmaṃ dātuṃ na sakkotīti. Kiñcāpi abhidhamme animittavimokkho na uddhaṭo, suttante pana rāgādinimittānaṃ samugghāṭena labbhatīti.

‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តោ ចរិស្សសី’’តិ។ (សំ. និ. ១.២១២) –

Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. (saṃ. ni. 1.212) –

អាទិនា ហិ វិបស្សនាយ អនិមិត្តវិមោក្ខភាវោ អនុត្តរស្ស អនិមិត្តវិមោក្ខភាវោ ច វុត្តោ។ យទា វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ ទុក្ខតោ សង្ខារេ សម្មសន្តិយា មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, តទា វិបស្សនា រាគបណិធិអាទីនំ សមុគ្ឃាដនេន អប្បណិហិតនាមំ លភតីតិ អប្បណិហិតវិមោក្ខំ នាម ហោតិ។ តទនន្តរោ ច មគ្គោ អប្បណិហិតវិមោក្ខោ។ យទា បន វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ អនត្តាការេន សម្មសន្តិយា មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, តទា វិបស្សនា អត្តទិដ្ឋិយា សមុគ្ឃាដនេន សុញ្ញតនាមំ លភតីតិ សុញ្ញតវិមោក្ខំ នាម ហោតិ។ តទនន្តរោ ច មគ្គោ សុញ្ញតវិមោក្ខោ នាម ហោតិ។ ឥមេសុ អគ្គមគ្គភូតេសុ តីសុ វិមោក្ខេសុ ឥមេសំ ថេរានំ កេចិ អនិមិត្តវិមោក្ខេន មុត្តា, កេចិ អប្បណិហិតវិមោក្ខេន, កេចិ សុញ្ញតវិមោក្ខេន។ តេន វុត្តំ – ‘‘អនិមិត្តវិមោក្ខាទិភេទតោ តិវិធា, វិមោក្ខសមធិគមេនបិ តិវិធា’’តិ។

Ādinā hi vipassanāya animittavimokkhabhāvo anuttarassa animittavimokkhabhāvo ca vutto. Yadā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya dukkhato saṅkhāre sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā vipassanā rāgapaṇidhiādīnaṃ samugghāṭanena appaṇihitanāmaṃ labhatīti appaṇihitavimokkhaṃ nāma hoti. Tadanantaro ca maggo appaṇihitavimokkho. Yadā pana vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya anattākārena sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā vipassanā attadiṭṭhiyā samugghāṭanena suññatanāmaṃ labhatīti suññatavimokkhaṃ nāma hoti. Tadanantaro ca maggo suññatavimokkho nāma hoti. Imesu aggamaggabhūtesu tīsu vimokkhesu imesaṃ therānaṃ keci animittavimokkhena muttā, keci appaṇihitavimokkhena, keci suññatavimokkhena. Tena vuttaṃ – ‘‘animittavimokkhādibhedato tividhā, vimokkhasamadhigamenapi tividhā’’ti.

បដិបទាវិភាគេន ចតុព្ពិធា។ ចតស្សោ ហិ បដិបទា – ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា, សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញាតិ។ តត្ថ រូបមុខាទីសុ វិបស្សនាភិនិវេសេសុ យោ រូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសិត្វា ចត្តារិ មហាភូតានិ បរិគ្គហេត្វា ឧបាទារូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ អរូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, រូបារូបំ បន បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គហេតុំ សក្កោតិ, តស្ស ទុក្ខបដិបទា នាម ហោតិ, បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស បន វិបស្សនាបរិវាសេ មគ្គបាតុភាវទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ។ យោបិ រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វា នាមរូបំ វវត្ថបេន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ វវត្ថបេតិ, វវត្ថបិតេ ច នាមរូបេ វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោតិ, តស្សបិ ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ។ អបរោ នាមរូបម្បិ វវត្ថបេត្វា បច្ចយេ បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គណ្ហាតិ។ បច្ចយេ ច បរិគ្គហេត្វា វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, ឯវម្បិ ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ។ អបរោ បច្ចយេបិ បរិគ្គហេត្វា លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បដិវិជ្ឈតិ, បដិវិទ្ធលក្ខណោ ច វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, ឯវម្បិ ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ។ អបរោ លក្ខណានិបិ បដិវិជ្ឈិត្វា វិបស្សនាញាណេ តិក្ខេ សូរេ បសន្នេ វហន្តេ ឧប្បន្នវិបស្សនានិកន្តិំ បរិយាទិយមានោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិយាទិយតិ, និកន្តិញ្ច បរិយាទិយិត្វា វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, ឯវម្បិ ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ។ យថាវុត្តាសុយេវ បដិបទាសុ មគ្គបាតុភាវស្ស ខិប្បតាយ ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា, តាសំ បន បដិបទានំ អកិច្ឆសិទ្ធិយំ មគ្គបាតុភាវស្ស ទន្ធតាយ ខិប្បតាយ ច យថាក្កមំ សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ច វេទិតព្ពា។ ឥមាសំ ចតស្សន្នំ បដិបទានំ វសេន អគ្គមគ្គប្បត្តិយា ថេរានំ ចតុព្ពិធតា វេទិតព្ពា។ ន ហិ បដិបទាហិ វិនា អរិយមគ្គាធិគមោ អត្ថិ។ តថា ហិ អភិធម្មេ ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ…បេ.… ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧) បដិបទាយ សទ្ធិំយេវ អរិយមគ្គោ វិភត្តោ, តេន វុត្តំ ‘‘បដិបទាវិភាគេន ចតុព្ពិធា’’តិ។

Paṭipadāvibhāgena catubbidhā. Catasso hi paṭipadā – dukkhapaṭipadā dandhābhiññā, dukkhapaṭipadā khippābhiññā, sukhapaṭipadā dandhābhiññā, sukhapaṭipadā khippābhiññāti. Tattha rūpamukhādīsu vipassanābhinivesesu yo rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisitvā cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti arūpaṃ pariggaṇhāti, rūpārūpaṃ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti, tassa dukkhapaṭipadā nāma hoti, pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti. Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā nāmarūpaṃ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti, vavatthapite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti, tassapi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā paccaye pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti. Paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo paccayepi pariggahetvā lakkhaṇāni paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati, paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vahante uppannavipassanānikantiṃ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati, nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Yathāvuttāsuyeva paṭipadāsu maggapātubhāvassa khippatāya dukkhapaṭipadā khippābhiññā, tāsaṃ pana paṭipadānaṃ akicchasiddhiyaṃ maggapātubhāvassa dandhatāya khippatāya ca yathākkamaṃ sukhapaṭipadā dandhābhiññā, sukhapaṭipadā khippābhiññā ca veditabbā. Imāsaṃ catassannaṃ paṭipadānaṃ vasena aggamaggappattiyā therānaṃ catubbidhatā veditabbā. Na hi paṭipadāhi vinā ariyamaggādhigamo atthi. Tathā hi abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiñña’’ntiādinā (dha. sa. 277) paṭipadāya saddhiṃyeva ariyamaggo vibhatto, tena vuttaṃ ‘‘paṭipadāvibhāgena catubbidhā’’ti.

ឥន្ទ្រិយាធិកវិភាគេន បញ្ចវិធា។ សតិបិ នេសំ សច្ចាភិសម្ពោធសាមញ្ញេ ឯកច្ចេ ថេរា សទ្ធុត្តរា, សេយ្យថាបិ ថេរោ វក្កលិ; ឯកច្ចេ វីរិយុត្តរា, សេយ្យថាបិ ថេរោ មហាសោណោ, កោឡិវីសោ; ឯកច្ចេ សតុត្តរា, សេយ្យថាបិ ថេរោ សោភិតោ, ឯកច្ចេ សមាធុត្តរា, សេយ្យថាបិ ថេរោ ចូឡបន្ថកោ, ឯកច្ចេ បញ្ញុត្តរា, សេយ្យថាបិ ថេរោ អានន្ទោ។ តថា ហិ សោ គតិមន្តតាយ អត្ថកោសល្លាទិវន្តតាយ ច បសំសិតោ, អយញ្ច វិភាគោ បុព្ពភាគេ លព្ភមានវិសេសវសេន វុត្តោ។ អគ្គមគ្គក្ខណេ បន សេសានម្បិ ឥន្ទ្រិយានំ ឯកសភាវា ឥច្ឆិតាតិ។

Indriyādhikavibhāgena pañcavidhā. Satipi nesaṃ saccābhisambodhasāmaññe ekacce therā saddhuttarā, seyyathāpi thero vakkali; ekacce vīriyuttarā, seyyathāpi thero mahāsoṇo, koḷivīso; ekacce satuttarā, seyyathāpi thero sobhito, ekacce samādhuttarā, seyyathāpi thero cūḷapanthako, ekacce paññuttarā, seyyathāpi thero ānando. Tathā hi so gatimantatāya atthakosallādivantatāya ca pasaṃsito, ayañca vibhāgo pubbabhāge labbhamānavisesavasena vutto. Aggamaggakkhaṇe pana sesānampi indriyānaṃ ekasabhāvā icchitāti.

តថា បារមិប្បត្តា, បដិសម្ភិទាប្បត្តា, ឆឡភិញ្ញា, តេវិជ្ជា, សុក្ខវិបស្សកាតិ បញ្ចវិធា។ សាវកេសុ ហិ ឯកច្ចេ សាវកបារមិយា មត្ថកប្បត្តា, យថា តំ អាយស្មា សារិបុត្តោ, អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ; ឯកច្ចេ អត្ថបដិសម្ភិទា ធម្មបដិសម្ភិទា និរុត្តិបដិសម្ភិទា បដិភានបដិសម្ភិទាតិ ឥមាសំ ចតុន្នំ បដិសម្ភិទានំ វសេន បដិសម្ភិទាប្បត្តា; ឯកច្ចេ ឥទ្ធិវិធញាណាទីនំ អភិញ្ញានំ វសេន ឆឡភិញ្ញា; ឯកច្ចេ បុព្ពេនិវាសញាណាទីនំ តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ វសេន តេវិជ្ជា។ យេ បន ខណិកសមាធិមត្តេ ឋត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អធិគតអគ្គមគ្គា, តេ អាទិតោ អន្តរន្តរា ច សមាធិជេន ឈានង្គេន វិបស្សនាព្ភន្តរំ បដិសន្ធានានំ អភាវា សុក្ខា វិបស្សនា ឯតេសន្តិ សុក្ខវិបស្សកា នាម។ អយញ្ច វិភាគោ សាវកានំ សាធារណភាវំ ឧបបរិក្ខិត្វា វុត្តោ។ ឥធ បាឡិយំ អាគតា នត្ថេវ សុក្ខវិបស្សកា។ តេនេវាហ –

Tathā pāramippattā, paṭisambhidāppattā, chaḷabhiññā, tevijjā, sukkhavipassakāti pañcavidhā. Sāvakesu hi ekacce sāvakapāramiyā matthakappattā, yathā taṃ āyasmā sāriputto, āyasmā ca mahāmoggallāno; ekacce atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti imāsaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ vasena paṭisambhidāppattā; ekacce iddhividhañāṇādīnaṃ abhiññānaṃ vasena chaḷabhiññā; ekacce pubbenivāsañāṇādīnaṃ tissannaṃ vijjānaṃ vasena tevijjā. Ye pana khaṇikasamādhimatte ṭhatvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā adhigataaggamaggā, te ādito antarantarā ca samādhijena jhānaṅgena vipassanābbhantaraṃ paṭisandhānānaṃ abhāvā sukkhā vipassanā etesanti sukkhavipassakā nāma. Ayañca vibhāgo sāvakānaṃ sādhāraṇabhāvaṃ upaparikkhitvā vutto. Idha pāḷiyaṃ āgatā nattheva sukkhavipassakā. Tenevāha –

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិអាទិ។ (អប. ថេរ ១.១.៣៧៤; ២.៤៣.១៤);

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’ntiādi. (apa. thera 1.1.374; 2.43.14);

ឯវំ បារមិប្បត្តាទិវសេន បញ្ចវិធា។

Evaṃ pāramippattādivasena pañcavidhā.

អនិមិត្តាទិវសេន ឆព្ពិធា អនិមិត្តវិមុត្តោតិអាទយោ។

Animittādivasena chabbidhā animittavimuttotiādayo.

សទ្ធាធុរោ , បញ្ញាធុរោតិ ទុវិធា។ តថា អប្បណិហិតវិមុត្តោ បញ្ញាវិមុត្តោ ចាតិ។ ឯវំ អនិមិត្តវិមុត្តាទិវសេន ច បរិយាយវិមុត្តភេទេន សត្តវិធា។ ចតូសុ ហិ អរូបសមាបត្តីសុ ឯកមេកំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្តា ចត្តារោ, និរោធតោ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តោ ចាតិ បញ្ច, ឧភតោភាគវិមុត្តា, សទ្ធាធុរបញ្ញាធុរវសេន ទ្វេ បញ្ញាវិមុត្តាតិ ឯវំ វិមុត្តិភេទេន សត្តវិធា។

Saddhādhuro , paññādhuroti duvidhā. Tathā appaṇihitavimutto paññāvimutto cāti. Evaṃ animittavimuttādivasena ca pariyāyavimuttabhedena sattavidhā. Catūsu hi arūpasamāpattīsu ekamekaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pattā cattāro, nirodhato vuṭṭhāya arahattaṃ patto cāti pañca, ubhatobhāgavimuttā, saddhādhurapaññādhuravasena dve paññāvimuttāti evaṃ vimuttibhedena sattavidhā.

ធុរបដិបទាវិភាគេន អដ្ឋវិធា។ យោ ហិ ទុក្ខបដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ, សោ សទ្ធាធុរបញ្ញាធុរវសេន ទុវិធា, តថា សេសបដិបទាសុបីតិ ឯវំ ធុរបដិបទាវិភាគេន អដ្ឋវិធា។

Dhurapaṭipadāvibhāgena aṭṭhavidhā. Yo hi dukkhapaṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, so saddhādhurapaññādhuravasena duvidhā, tathā sesapaṭipadāsupīti evaṃ dhurapaṭipadāvibhāgena aṭṭhavidhā.

វិមុត្តិភេទេន នវវិធា។ បញ្ច ឧភតោភាគវិមុត្តា, ទ្វេ បញ្ញាវិមុត្តា, បញ្ញាវិមុត្តិយំ ចេតោវិមុត្តិយញ្ច បារមិប្បត្តា ទ្វេ អគ្គសាវកា ចាតិ ឯវំ នវវិធា។

Vimuttibhedena navavidhā. Pañca ubhatobhāgavimuttā, dve paññāvimuttā, paññāvimuttiyaṃ cetovimuttiyañca pāramippattā dve aggasāvakā cāti evaṃ navavidhā.

វិមុត្តិវសេនេវ ទសវិធា។ ចតូសុ អរូបាវចរជ្ឈានេសុ ច ឯកមេកំ បាទកំ កត្វា អរហត្តំ បត្តា ចត្តារោ, សុក្ខវិបស្សកោតិ បញ្ច បញ្ញាវិមុត្តា, យថាវុត្តា ច ឧភតោភាគវិមុត្តា ចាតិ ឯវំ វិមុត្តិភេទេនេវ ទសវិធា។ តេ យថាវុត្តេន ធុរភេទេន ភិជ្ជមានា វីសតិ ហោន្តិ។ បដិបទាភេទេន ភិជ្ជមានា ចត្តាលីសំ ហោន្តិ។ បុន បដិបទាភេទេន ធុរភេទេន ច ភិជ្ជមានា អសីតិ ហោន្តិ។ អថ តេ សុញ្ញតវិមុត្តាទិវិភាគេន ភិជ្ជមានា ចត្តាលីសាធិកា ទ្វេ សតានិ ហោន្តិ។ បុន ឥន្ទ្រិយាធិកភាវេន ភិជ្ជមានា ទ្វិសតុត្តរំ សហស្សំ ហោន្តីតិ។ ឯវំ អត្តនោ គុណវសេន អនេកភេទវិភត្តេសុ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋេសុ អរិយសាវកេសុ យេ អត្តនោ បដិបត្តិបវត្តិអាទិកេ ច វិភាវេន្តិ។ យេ ‘‘ឆន្នា មេ កុដិកា’’តិអាទិកា (ថេរគា. ១) គាថា ឧទានាទិវសេន អភាសិំសុ។ តេ ច ឥធ គាថាមុខេន សង្គហំ អារូឡ្ហា។ តេនាហ – ‘‘សីហានំវ នទន្តានំ…បេ.… ផុសិត្វា អច្ចុតំ បទ’’ន្តិ (ថេរគា. និទានគាថា)។ ឯវមេត្ថ បកិណ្ណកកថា វេទិតព្ពា។

Vimuttivaseneva dasavidhā. Catūsu arūpāvacarajjhānesu ca ekamekaṃ pādakaṃ katvā arahattaṃ pattā cattāro, sukkhavipassakoti pañca paññāvimuttā, yathāvuttā ca ubhatobhāgavimuttā cāti evaṃ vimuttibhedeneva dasavidhā. Te yathāvuttena dhurabhedena bhijjamānā vīsati honti. Paṭipadābhedena bhijjamānā cattālīsaṃ honti. Puna paṭipadābhedena dhurabhedena ca bhijjamānā asīti honti. Atha te suññatavimuttādivibhāgena bhijjamānā cattālīsādhikā dve satāni honti. Puna indriyādhikabhāvena bhijjamānā dvisatuttaraṃ sahassaṃ hontīti. Evaṃ attano guṇavasena anekabhedavibhattesu maggaṭṭhaphalaṭṭhesu ariyasāvakesu ye attano paṭipattipavattiādike ca vibhāventi. Ye ‘‘channā me kuṭikā’’tiādikā (theragā. 1) gāthā udānādivasena abhāsiṃsu. Te ca idha gāthāmukhena saṅgahaṃ ārūḷhā. Tenāha – ‘‘sīhānaṃva nadantānaṃ…pe… phusitvā accutaṃ pada’’nti (theragā. nidānagāthā). Evamettha pakiṇṇakakathā veditabbā.

វង្គីសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

Vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

មហានិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

Mahānipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

ពទរតិត្ថមហាវិហារវាសិនា អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន កតា

Badaratitthamahāvihāravāsinā ācariyadhammapālattherena katā

ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។

Theragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Related texts:

តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ១. វង្គីសត្ថេរគាថា • 1. Vaṅgīsattheragāthā

© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea^® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact