| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
៩. មហាអស្សបុរសុត្តវណ្ណនា
9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā
៤១៥. ជានបទិនោតិ ជនបទវន្តោ, ជនបទស្ស វា ឥស្សរា រាជកុមារា គោត្តវសេន អង្គា នាម។ តេសំ និវាសោ យទិ ឯកោ ជនបទោ , កថំ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘រុឡ្ហីសទ្ទេនា’’តិ។ អក្ខរចិន្តកា ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ យុត្តេ វិយ សលិង្គវចនានិ (បាណិនិ ១.២.៥១) ឥច្ឆន្តិ។ អយមេត្ថ រុឡ្ហី យថា ‘‘កុរូសុ វិហរតិ, មល្លេសុ វិហរតី’’តិ ច។ តព្ពិសេសនេ បន ជនបទសទ្ទេ ជាតិសទ្ទេ ឯកវចនមេវ។ តេនាហ ‘‘អង្គេសុ ជនបទេ’’តិ។ អស្សា វុច្ចន្តិ បាសាណានិ, តានិ សុន្ទរានិ តត្ថ សន្តីតិ ‘‘អស្សបុរ’’ន្តិ សោ និគមោ វុត្តោតិ កេចី។ អបរេ បន អាជានីយោ អស្សោ រញ្ញោ តត្ថ គហណំ ឧបគតោតិ ‘‘អស្សបុរ’’ន្តិ វុត្តោតិ វទន្តិ។ កិំ តេហិ, នាមមេតំ តស្ស និគមស្ស។ យស្មា បន តត្ថ ភគវតោ និពទ្ធវសនដ្ឋានំ កិញ្ចិ នាហោសិ, តស្មា ‘‘តំ គោចរគាមំ កត្វា វិហរតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ។ តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘អស្សបុរំ នាម អង្គានំ និគមោ’’តិ គោចរគាមកិត្តនមេវ កតំ។
415.Jānapadinoti janapadavanto, janapadassa vā issarā rājakumārā gottavasena aṅgā nāma. Tesaṃ nivāso yadi eko janapado , kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ruḷhīsaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya saliṅgavacanāni (pāṇini 1.2.51) icchanti. Ayamettha ruḷhī yathā ‘‘kurūsu viharati, mallesu viharatī’’ti ca. Tabbisesane pana janapadasadde jātisadde ekavacanameva. Tenāha ‘‘aṅgesu janapade’’ti. Assā vuccanti pāsāṇāni, tāni sundarāni tattha santīti ‘‘assapura’’nti so nigamo vuttoti kecī. Apare pana ājānīyo asso rañño tattha gahaṇaṃ upagatoti ‘‘assapura’’nti vuttoti vadanti. Kiṃ tehi, nāmametaṃ tassa nigamassa. Yasmā pana tattha bhagavato nibaddhavasanaṭṭhānaṃ kiñci nāhosi, tasmā ‘‘taṃ gocaragāmaṃ katvā viharati’’cceva vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamo’’ti gocaragāmakittanameva kataṃ.
ឯវរូបេន សីលេនាតិអាទីសុ សីលគ្គហណេន វារិត្តសីលមាហ។ តេន សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវេ ទស្សេតិ។ អាចារគ្គហណេន ចារិត្តសីលំ។ តេន បរិសុទ្ធំ កាយវចីសមាចារំ។ បដិបត្តិគ្គហណេន សមថវិបស្សនាមគ្គផលសង្គហំ សម្មាបដិបត្តិំ។ លជ្ជិនោតិ ឥមិនា យថាវុត្តសីលាចារមូលការណំ។ បេសលាតិ ឥមិនា បារិសុទ្ធិំ។ ឧឡារគុណាតិ ឥមិនា បដិបត្តិយា បារិបូរិំ។ ភិក្ខុសង្ឃស្សេវ វណ្ណំ កថេន្តីតិ ឥទំ តេសំ ឧបាសកានំ យេភុយ្យេន ភិក្ខូនំ គុណកិត្តនបសុតតាយ វុត្តំ។ តេ បន សទ្ធម្មេបិ សម្មាសម្ពុទ្ធេបិ អភិប្បសន្នា ឯវ។ តេនាហ ‘‘ពុទ្ធមាមកា ធម្មមាមកា’’តិ។ វត្ថុត្តយេ ហិ ឯកស្មិំ អភិប្បសន្នា ឥតរទ្វយេ អភិប្បសន្នា ឯវ តទវិនាភាវតោ។ បិណ្ឌបាតាបចាយនេតិ លក្ខណវចនមេតំ យថា ‘‘កាកេហិ សប្បិ រក្ខិតព្ព’’ន្តិ, តស្មា បច្ចយបដិបូជនេតិ វុត្តំ ហោតិ។ បច្ចយទាយកានញ្ហិ ការស្ស អត្តនោ សម្មាបដិបត្តិយា មហប្ផលភាវស្ស ករណំ ឥធ ‘‘បិណ្ឌបាតាបចាយន’’ន្តិ អធិប្បេតំ។
Evarūpena sīlenātiādīsu sīlaggahaṇena vārittasīlamāha. Tena sammāvācākammantājīve dasseti. Ācāraggahaṇena cārittasīlaṃ. Tena parisuddhaṃ kāyavacīsamācāraṃ. Paṭipattiggahaṇena samathavipassanāmaggaphalasaṅgahaṃ sammāpaṭipattiṃ. Lajjinoti iminā yathāvuttasīlācāramūlakāraṇaṃ. Pesalāti iminā pārisuddhiṃ. Uḷāraguṇāti iminā paṭipattiyā pāripūriṃ. Bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṃ kathentīti idaṃ tesaṃ upāsakānaṃ yebhuyyena bhikkhūnaṃ guṇakittanapasutatāya vuttaṃ. Te pana saddhammepi sammāsambuddhepi abhippasannā eva. Tenāha ‘‘buddhamāmakā dhammamāmakā’’ti. Vatthuttaye hi ekasmiṃ abhippasannā itaradvaye abhippasannā eva tadavinābhāvato. Piṇḍapātāpacāyaneti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘kākehi sappi rakkhitabba’’nti, tasmā paccayapaṭipūjaneti vuttaṃ hoti. Paccayadāyakānañhi kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇaṃ idha ‘‘piṇḍapātāpacāyana’’nti adhippetaṃ.
សមណករណាតិ សមណភាវករា, សមណភាវស្ស ការកាតិ អត្ថោ។ តេ បន ឯកន្តតោ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទិតា វឌ្ឍិតា ច ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សមាទាយ បរិបូរិតា’’តិ។ សមណគ្គហណញ្ចេត្ថ សមណវសេន, ន សាមញ្ញមត្តេនាតិ អាហ ‘‘សមិតបាបសមណ’’ន្តិ។ ព្រាហ្មណករណាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវត្ថោ វេទិតព្ពោ។ ព្យញ្ជនតោ ឯវ ចាយំ ភេទោ, យទិទំ សមណព្រាហ្មណាតិ , ន អត្ថតោ។ សមណេន កត្តព្ពធម្មាតិ សមណធម្មេ ឋិតេន សម្បាទេតព្ពធម្មា។ យោ ហិ ហេដ្ឋិមសិក្ខាសង្ខាតសមណភាវេ សុប្បតិដ្ឋិតោ, តេន យេ ឧបរិសិក្ខាសង្ខាតសមណភាវា សម្បាទេតព្ពា, តេសំ វសេនេវ វុត្តសមណេន កត្តព្ពធម្មា វុត្តាតិ។ តថា ហិ តេសំ សមណភាវាវហតំ សន្ធាយាហ ‘‘តេបិ ច សមណករណា ហោន្តិយេវា’’តិ។ ឥធ បនាតិ មហាអស្សបុរេ។ ហិរោត្តប្បាទិវសេន ទេសនា វិត្ថារិតាតិ ហិរោត្តប្ប-បរិសុទ្ធកាយវចីមនោសមាចារាជីវឥន្ទ្រិយសំវរ-ភោជនេមត្តញ្ញុត- ជាគរិយានុយោគសតិសម្បជញ្ញ-ឈានវិជ្ជាវសេន សមណករណធម្មទេសនា វិត្ថារតោ ទេសិតា, ន តិកនិបាតេ វិយ សង្ខេបតោ។ ផលគ្គហណេនេវ វិបាកផលំ គហិតំ, តំ បន ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ចតុព្ពិធំ សាមញ្ញផលំ ទដ្ឋព្ពំ។ អានិសំសគ្គហណេន បិយមនាបតាទិឧទ្រយោ។ តស្សេវ អត្ថោតិ តស្សេវ អវញ្ចាបទស្សេវ អត្ថនិទ្ទេសោ។ ‘‘យស្សា ហី’’តិអាទិនា ព្យតិរេកវសេន អត្ថំ វទតិ។ ឯត្តកេន ឋានេនាតិ ឯត្តកេន បាឡិបទេសេន។ ហិរោត្តប្បាទីនំ ឧបរិ បាឡិយំ វុច្ចមានានំ សមណករណធម្មានំ។ វណ្ណំ កថេសីតិ គុណំ អានិសំសំ អភាសិ។ សតិបដ្ឋានេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘អបិច វណ្ណភណនមេត’’ន្តិអាទិនា សតិបដ្ឋានវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦) វុត្តនយេន។
Samaṇakaraṇāti samaṇabhāvakarā, samaṇabhāvassa kārakāti attho. Te pana ekantato attano santāne uppāditā vaḍḍhitā ca hontīti āha ‘‘samādāya paripūritā’’ti. Samaṇaggahaṇañcettha samaṇavasena, na sāmaññamattenāti āha ‘‘samitapāpasamaṇa’’nti. Brāhmaṇakaraṇāti etthāpi vuttanayenevattho veditabbo. Byañjanato eva cāyaṃ bhedo, yadidaṃ samaṇabrāhmaṇāti , na atthato. Samaṇenakattabbadhammāti samaṇadhamme ṭhitena sampādetabbadhammā. Yo hi heṭṭhimasikkhāsaṅkhātasamaṇabhāve suppatiṭṭhito, tena ye uparisikkhāsaṅkhātasamaṇabhāvā sampādetabbā, tesaṃ vaseneva vuttasamaṇena kattabbadhammā vuttāti. Tathā hi tesaṃ samaṇabhāvāvahataṃ sandhāyāha ‘‘tepi ca samaṇakaraṇā hontiyevā’’ti. Idha panāti mahāassapure. Hirottappādivasena desanā vitthāritāti hirottappa-parisuddhakāyavacīmanosamācārājīvaindriyasaṃvara-bhojanemattaññuta- jāgariyānuyogasatisampajañña-jhānavijjāvasena samaṇakaraṇadhammadesanā vitthārato desitā, na tikanipāte viya saṅkhepato. Phalaggahaṇeneva vipākaphalaṃ gahitaṃ, taṃ pana ukkaṭṭhaniddesena catubbidhaṃ sāmaññaphalaṃ daṭṭhabbaṃ. Ānisaṃsaggahaṇena piyamanāpatādiudrayo. Tasseva atthoti tasseva avañcāpadasseva atthaniddeso. ‘‘Yassā hī’’tiādinā byatirekavasena atthaṃ vadati. Ettakena ṭhānenāti ettakena pāḷipadesena. Hirottappādīnaṃ upari pāḷiyaṃ vuccamānānaṃ samaṇakaraṇadhammānaṃ. Vaṇṇaṃ kathesīti guṇaṃ ānisaṃsaṃ abhāsi. Satipaṭṭhāne vuttanayenāti ‘‘apica vaṇṇabhaṇanameta’’ntiādinā satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) vuttanayena.
៤១៦. យំ ហិរីយតីតិ យេន ធម្មេន ហេតុភូតេន វា ជិគុច្ឆតិ។ ករណេ ហេតំ បច្ចត្តវចនំ។ យន្តិ វា លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តោ, ធម្មោតិ អត្ថោ។ ហិរីយិតព្ពេនាតិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ, ហិរីយិតព្ពយុត្តកំ កាយទុច្ចរិតាទិន្តិ អត្ថោ។ ឱត្តប្បិតព្ពេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ អជ្ឈត្តំ និយកជ្ឈត្តំ ជាតិអាទិ សមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធា អត្តតោ ពហិភូតោ បរសត្តោ សមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ។ អត្តាធិបតិតោ អាគតា អត្តាធិបតេយ្យា, អត្តានំ អធិបតិំ កត្វា បវត្តា។ លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតាតិ បាបជិគុច្ឆនសភាវដ្ឋាយិនី។ សប្បតិស្សវលក្ខណត្តា គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តេ គារវវសេន បតិស្សវនំ បតិស្សវោ, សហ បតិស្សវេនាតិ សប្បតិស្សវំ, បតិស្សវភូតំ តំសភាវញ្ច យំ កិញ្ចិ គារវំ។ ជាតិអាទិមហត្តតាបច្ចវេក្ខណេន ឧប្បជ្ជមានា ច ហិរី តត្ថ គារវវសេន បវត្តតីតិ សប្បតិស្សវលក្ខណាតិ វុច្ចតិ។ ភយសភាវសណ្ឋិតន្តិ បាបតោ ភាយនសភាវដ្ឋាយី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណត្តា វជ្ជំ ភាយតិ តំ ភយតោ បស្សតីតិ វជ្ជភីរុកភយទស្សាវី, ឯវំសភាវំ ឱត្តប្បំ។ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានាទិតា ច ហិរោត្តប្បានំ តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេនេវ វុច្ចតិ, ន បរេសំ កទាចិ អញ្ញមញ្ញវិប្បយោគា។ ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ, បាបភយំ វា អលជ្ជនំ ហោតីតិ។ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១.ពលរាសិវណ្ណនា) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ។ លោកមរិយាទស្ស បាលនតោ លោកបាលធម្មា នាម។ សុក្កាតិ ឱទាតា បភស្សរភាវការកា, សុក្កាភិជាតិហេតុតាយ វា សុក្កា។ សម្ភេទន្តិ អាចារមរិយាទាសង្ករំ។ ទេវភាវាវហា ធម្មាតិ ទេវធម្មា។
416.Yaṃ hirīyatīti yena dhammena hetubhūtena vā jigucchati. Karaṇe hetaṃ paccattavacanaṃ. Yanti vā liṅgavipallāsena vutto, dhammoti attho. Hirīyitabbenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ, hirīyitabbayuttakaṃ kāyaduccaritādinti attho. Ottappitabbenāti etthāpi eseva nayo. Ajjhattaṃ niyakajjhattaṃ jātiādi samuṭṭhānaṃ etissāti ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhā attato bahibhūto parasatto samuṭṭhānaṃ etissāti bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipatito āgatā attādhipateyyā, attānaṃ adhipatiṃ katvā pavattā. Lajjāsabhāvasaṇṭhitāti pāpajigucchanasabhāvaṭṭhāyinī. Sappatissavalakkhaṇattā garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patissavo, saha patissavenāti sappatissavaṃ, patissavabhūtaṃ taṃsabhāvañca yaṃ kiñci gāravaṃ. Jātiādimahattatāpaccavekkhaṇena uppajjamānā ca hirī tattha gāravavasena pavattatīti sappatissavalakkhaṇāti vuccati. Bhayasabhāvasaṇṭhitanti pāpato bhāyanasabhāvaṭṭhāyī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇattā vajjaṃ bhāyati taṃ bhayato passatīti vajjabhīrukabhayadassāvī, evaṃsabhāvaṃ ottappaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hirottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāveneva vuccati, na paresaṃ kadāci aññamaññavippayogā. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ hotīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1.balarāsivaṇṇanā) vuttanayeneva veditabbo. Lokamariyādassa pālanato lokapāladhammā nāma. Sukkāti odātā pabhassarabhāvakārakā, sukkābhijātihetutāya vā sukkā. Sambhedanti ācāramariyādāsaṅkaraṃ. Devabhāvāvahā dhammāti devadhammā.
សុក្កធម្មសមាហិតាតិ យថាវុត្តសុក្កធម្មសមង្គិនោ។ សន្តោតិ វូបសន្តទោសា។ សប្បុរិសាតិ សន្តជនា។ សបរហិតសាធកា ហិ សាធវោ។
Sukkadhammasamāhitāti yathāvuttasukkadhammasamaṅgino. Santoti vūpasantadosā. Sappurisāti santajanā. Saparahitasādhakā hi sādhavo.
អវយវវិនិមុត្តស្ស សមុទាយស្ស អភាវតោ, អវយវេន ច សមុទាយស្ស អបទិសិតព្ពតោ ឱវាទូបសម្បទាវហឱវាទេកទេសោ ឱវាទូបសម្បទាតិ។ ឥធាតិ ឥមស្មិំ អស្សបុរេ។ ឯតេ ហិរោត្តប្បធម្មា។ សមណធម្មា នាមាតិ ទស្សិតា មូលភូតសមណភាវករា ធម្មាតិ កត្វា។ តថា ហិ តេសំ អាទិតោ គហណំ។
Avayavavinimuttassa samudāyassa abhāvato, avayavena ca samudāyassa apadisitabbato ovādūpasampadāvahaovādekadeso ovādūpasampadāti. Idhāti imasmiṃ assapure. Ete hirottappadhammā. Samaṇadhammā nāmāti dassitā mūlabhūtasamaṇabhāvakarā dhammāti katvā. Tathā hi tesaṃ ādito gahaṇaṃ.
យស្ស អធិគមេន និប្បរិយាយតោ សមណា នាម ហោន្តិ, សោ អរិយមគ្គោ ‘‘សមណស្ស កម្មំ បដិបទា’’តិ កត្វា សាមញ្ញំ, តស្ស បន ផលភាវតោ, អារម្មណករណវសេន អរណីយតោ ផលនិព្ពានានិ សាមញ្ញត្ថោ។ រាគំ ខេបេតីតិ រាគក្ខយោ, អរិយមគ្គោ។ រាគោ ខីយតិ ឯត្ថាតិ រាគក្ខយោ, និព្ពានំ។ ផលំ បន ការណូបចារេន រាគក្ខយោ ទដ្ឋព្ពោ។ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ សាមញ្ញភូតោ អត្ថោ សាមញ្ញត្ថោ, មគ្គោ, សាមញ្ញស្ស អត្ថោតិ សាមញ្ញត្ថោ, ផលន្តិ អាហ ‘‘មគ្គម្បិ ផលម្បិ ឯកតោ កត្វា សាមញ្ញត្ថោ កថិតោ’’តិ។ តយិទំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន វុត្តំ។ សីលាទិបុព្ពភាគបដិបទាបិ ហិ ឥធ ‘‘សាមញ្ញត្ថោ’’តិ គហិតា។ តេនេវាហ ‘‘សតិ ឧត្តរិករណីយេ’’តិ។ បដិវេទយាមីតិ បុនប្បុនំ ញាបេមិ។
Yassa adhigamena nippariyāyato samaṇā nāma honti, so ariyamaggo ‘‘samaṇassa kammaṃ paṭipadā’’ti katvā sāmaññaṃ, tassa pana phalabhāvato, ārammaṇakaraṇavasena araṇīyato phalanibbānāni sāmaññattho. Rāgaṃ khepetīti rāgakkhayo, ariyamaggo. Rāgo khīyati etthāti rāgakkhayo, nibbānaṃ. Phalaṃ pana kāraṇūpacārena rāgakkhayo daṭṭhabbo. Dosakkhayo mohakkhayoti etthāpi eseva nayo. Sāmaññabhūto attho sāmaññattho, maggo, sāmaññassa atthoti sāmaññattho, phalanti āha ‘‘maggampi phalampi ekato katvā sāmaññattho kathito’’ti. Tayidaṃ ukkaṭṭhaniddesena vuttaṃ. Sīlādipubbabhāgapaṭipadāpi hi idha ‘‘sāmaññattho’’ti gahitā. Tenevāha ‘‘sati uttarikaraṇīye’’ti. Paṭivedayāmīti punappunaṃ ñāpemi.
៤១៧. កម្មបថវសេនេវាតិ អកុសលកម្មបថភាវេនេវ, តតោ តាទិសម្បិ អកុសលកម្មំ ភិក្ខុស្ស កាតុំ ន យុត្តន្តិ ទុដ្ឋុល្លភាវេនេវ តតោ ឱរមតីតិ អធិប្បាយោ។ សិក្ខាបទពទ្ធេនាតិ សិក្ខាបទបញ្ញាបនេន។ បានីយឃដេ វា បត្តេ វា កាកានំ ហត្ថំ វា ទណ្ឌំ វា លេឌ្ឌុំ វាតិ សព្ពមិទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ។ យត្ថ កត្ថចិ ហិ ឋិតានំ អញ្ញេសម្បិ បាណីនំ ឧដ្ឋាបនាទិ សព្ពំ អនិដ្ឋករណំ ឥធ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារភាវេនេវ សង្គហិតន្តិ។ ឧត្តានោតិ ឧទ្ធមុទ្ធំ តនោតីតិ ឧត្តានោ។ ឯវំភូតោ ច កេនចិ អនុប្បាទភូមិយំ សញ្ជាតសាលកល្យាណីខន្ធោ វិយ ឧបរូបរិ ឧគ្គតុគ្គតោ បាកដោ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧគ្គតោ បាកដោ’’តិ។ អនាវដោតិ អនិវុតោ។ តេនាហ ‘‘អសញ្ឆន្នោ’’តិ, នច្ឆាទេតព្ពោតិ អត្ថោ។ ឯកសទិសោ វិសុទ្ធភាវេន។ អន្តរន្តរេ ឆិទ្ទរហិតោ បុព្ពេនាបរំ សម្មាបដិបត្តិយា សន្ធានេន។ សំវុតោ កាយិកស្ស សំវរស្ស អនុបក្កិលេសតោ។ តេនាហ ‘‘កិលេសានំ ទ្វារំ បិទហនេនា’’តិ។
417.Kammapathavasenevāti akusalakammapathabhāveneva, tato tādisampi akusalakammaṃ bhikkhussa kātuṃ na yuttanti duṭṭhullabhāveneva tato oramatīti adhippāyo. Sikkhāpadabaddhenāti sikkhāpadapaññāpanena. Pānīyaghaṭe vā patte vā kākānaṃ hatthaṃ vā daṇḍaṃ vā leḍḍuṃ vāti sabbamidaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Yattha katthaci hi ṭhitānaṃ aññesampi pāṇīnaṃ uṭṭhāpanādi sabbaṃ aniṭṭhakaraṇaṃ idha aparisuddhakāyasamācārabhāveneva saṅgahitanti. Uttānoti uddhamuddhaṃ tanotīti uttāno. Evaṃbhūto ca kenaci anuppādabhūmiyaṃ sañjātasālakalyāṇīkhandho viya uparūpari uggatuggato pākaṭo ca hotīti āha ‘‘uggato pākaṭo’’ti. Anāvaṭoti anivuto. Tenāha ‘‘asañchanno’’ti, nacchādetabboti attho. Ekasadiso visuddhabhāvena. Antarantare chiddarahito pubbenāparaṃ sammāpaṭipattiyā sandhānena. Saṃvuto kāyikassa saṃvarassa anupakkilesato. Tenāha ‘‘kilesānaṃ dvāraṃ pidahanenā’’ti.
៤១៨. ឯត្ថ យថា លហុកតរំ កាកុដ្ឋាបនាទិកាយកម្មំ កាយសមាចារស្ស អបរិសុទ្ធភាវាវហំ សល្លេខវិកោបនតោ, មិច្ឆាវិតក្កនមត្តញ្ច មនោសមាចារស្ស, ឯវំ យំ កិញ្ចិ អនិយ្យានកថាកថនមត្តំ វចីសមាចារស្ស អបរិសុទ្ធភាវាវហំ សល្លេខវិកោបនតោ, ន ហសាធិប្បាយេន មុសាកថនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ហសាធិប្បាយេន ហិ មុសាកថនំ សិក្ខាបទពទ្ធេនេវ បដិក្ខិត្តន្តិ។
418. Ettha yathā lahukataraṃ kākuṭṭhāpanādikāyakammaṃ kāyasamācārassa aparisuddhabhāvāvahaṃ sallekhavikopanato, micchāvitakkanamattañca manosamācārassa, evaṃ yaṃ kiñci aniyyānakathākathanamattaṃ vacīsamācārassa aparisuddhabhāvāvahaṃ sallekhavikopanato, na hasādhippāyena musākathananti daṭṭhabbaṃ. Hasādhippāyena hi musākathanaṃ sikkhāpadabaddheneva paṭikkhittanti.
៤២០. អាជីវោបិ ឯកច្ចោ កម្មបថវសេន វារិតោ លព្ភតិ។ សោ បន អតិឱឡារិកោ កាយវចីសមាចារវារេសុ វុត្តនយោ ឯវាតិ ន គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ។ យេ បន ‘‘តាទិសោ ភិក្ខូនំ អយោគ្យតោ ន គហិតោ’’តិ វទន្តិ, តំ មិច្ឆា តថា សតិ កាយវចីសមាចារវារេបិ តស្ស អគ្គហេតព្ពភាវាបត្តិតោ។ ‘‘ខាទថ បិវថា’’តិ បុច្ឆា អត្តនោ ខាទិតុកាមតាទីបនេន, បរិយាយកថាភាវតោ បនេសា សល្លេខវិកោបនា ជាតា។
420. Ājīvopi ekacco kammapathavasena vārito labbhati. So pana atioḷāriko kāyavacīsamācāravāresu vuttanayo evāti na gahitoti daṭṭhabbaṃ. Ye pana ‘‘tādiso bhikkhūnaṃ ayogyato na gahito’’ti vadanti, taṃ micchā tathā sati kāyavacīsamācāravārepi tassa aggahetabbabhāvāpattito. ‘‘Khādatha pivathā’’ti pucchā attano khāditukāmatādīpanena, pariyāyakathābhāvato panesā sallekhavikopanā jātā.
៤២២. អនេសនំ បហាយ ធម្មេន សមេន បច្ចយេ បរិយេសន្តោ បរិយេសនមត្តញ្ញូ នាម។ ទាយកស្ស ទេយ្យធម្មស្ស អត្តនោ ច បមាណញ្ញុតាបដិគ្គណ្ហន្តោ បដិគ្គហណមត្តញ្ញូ នាម។ យោនិសោ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តោ បរិភោគមត្តញ្ញូ នាម។
422. Anesanaṃ pahāya dhammena samena paccaye pariyesanto pariyesanamattaññū nāma. Dāyakassa deyyadhammassa attano ca pamāṇaññutāpaṭiggaṇhanto paṭiggahaṇamattaññū nāma. Yoniso paccavekkhitvā paribhuñjanto paribhogamattaññū nāma.
៤២៣. ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេតិ មជ្ឈិមយាមសញ្ញិតេ ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ។ ‘‘វាមេន បស្សេន សេន្តី’’តិ ឯវំ វុត្តា។ ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ ទក្ខិណហត្ថស្ស សរីរគ្គហណាទិបយោគក្ខមតោ។ បុរិសវសេន ចេតំ វុត្តំ។
423.Ekasmiṃkoṭṭhāseti majjhimayāmasaññite ekasmiṃ koṭṭhāse. ‘‘Vāmena passena sentī’’ti evaṃ vuttā. Dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthassa sarīraggahaṇādipayogakkhamato. Purisavasena cetaṃ vuttaṃ.
តេជុស្សទត្តាតិ ឥមិនា សីហស្ស អភីរុកភាវំ ទស្សេតិ។ ភីរុកា ហិ សេសមិគា អត្តនោ អាសយំ បវិសិត្វា សន្តាសបុព្ពកំ យថា តថា សយន្តិ, សីហោ បន អភីរុកភាវតោ សតោការី ភិក្ខុ វិយ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ សយតិ។ តេនាហ ‘‘ទ្វេ បុរិមបាទេ’’តិអាទិ។ សេតិ អព្យាវដភាវេន បវត្តតិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា, ចតុត្ថជ្ឈានមេវ សេយ្យា។ កិំ បន តំ ចតុត្ថជ្ឈានន្តិ? អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ។ តត្ថ ហិ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ភគវា អនុក្កមេន អគ្គមគ្គំ អធិគតោ តថាគតោ ជាតោតិ កេចិ, តយិទំ បទដ្ឋានំ នាម ន សេយ្យា។ អបរេ បន ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានសមនន្តរា ភគវា បរិនិព្ពាយី’’តិ វុត្តបទំ គហេត្វា ‘‘លោកិយចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ តថាគតសេយ្យា’’តិ វទន្តិ, តថា សតិ បរិនិព្ពានកាលិកា តថាគតសេយ្យាតិ អាបជ្ជតិ, ន ច ភគវា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជនពហុលោ វិហាសិ, អគ្គផលឈានំ បនេត្ថ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈាន’’ន្តិ អធិប្បេតំ។ តត្ថ យថា សត្តានំ និទ្ទុបគមនលក្ខណា សេយ្យា ភវង្គចិត្តវារវសេន ហោតិ, តញ្ច តេសំ បឋមជាតិសមន្វយំ យេភុយ្យវុត្តិកំ, ឯវំ ភគវតោ អរិយជាតិសមន្វយំ យេភុយ្យវុត្តិកំ អគ្គផលភូតំ ចតុត្ថជ្ឈានំ ‘‘តថាគតសេយ្យា’’តិ វេទិតព្ពំ។ សីហសេយ្យាតិ សេដ្ឋសេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឧត្តមសេយ្យា’’តិ។
Tejussadattāti iminā sīhassa abhīrukabhāvaṃ dasseti. Bhīrukā hi sesamigā attano āsayaṃ pavisitvā santāsapubbakaṃ yathā tathā sayanti, sīho pana abhīrukabhāvato satokārī bhikkhu viya satiṃ upaṭṭhapetvāva sayati. Tenāha ‘‘dve purimapāde’’tiādi. Seti abyāvaṭabhāvena pavattati etthāti seyyā, catutthajjhānameva seyyā. Kiṃ pana taṃ catutthajjhānanti? Ānāpānacatutthajjhānaṃ. Tattha hi ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhagavā anukkamena aggamaggaṃ adhigato tathāgato jātoti keci, tayidaṃ padaṭṭhānaṃ nāma na seyyā. Apare pana ‘‘catutthajjhānasamanantarā bhagavā parinibbāyī’’ti vuttapadaṃ gahetvā ‘‘lokiyacatutthajjhānasamāpatti tathāgataseyyā’’ti vadanti, tathā sati parinibbānakālikā tathāgataseyyāti āpajjati, na ca bhagavā catutthajjhānaṃ samāpajjanabahulo vihāsi, aggaphalajhānaṃ panettha ‘‘catutthajjhāna’’nti adhippetaṃ. Tattha yathā sattānaṃ niddupagamanalakkhaṇā seyyā bhavaṅgacittavāravasena hoti, tañca tesaṃ paṭhamajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ, evaṃ bhagavato ariyajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ aggaphalabhūtaṃ catutthajjhānaṃ ‘‘tathāgataseyyā’’ti veditabbaṃ. Sīhaseyyāti seṭṭhaseyyāti āha ‘‘uttamaseyyā’’ti.
៤២៦. វិគតន្តានីតិ ឥណមូលានិ។ តេសន្តិ ឥណមូលានំ។ បរិយន្តោតិ អវសេសោ។
426.Vigatantānīti iṇamūlāni. Tesanti iṇamūlānaṃ. Pariyantoti avaseso.
បវត្តិនិវារណេន ចតុឥរិយាបថំ ឆិន្ទន្តោ។ អាពាធតីតិ បីឡេតិ។ ទុក្ខិតោតិ សញ្ជាតទុក្ខោ។ អប្បំ ពលំ ពលមត្តា។ អប្បត្ថោ ហិ អយំ មត្តា-សទ្ទោ ‘‘មត្តាសុខបរិច្ចាគា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៩០) វិយ, ពលវត្ថោ បន មត្តា-សទ្ទោ អនត្ថន្តរោ។ សេសន្តិ ‘‘តស្ស ហិ ពន្ធនា មុត្តោម្ហីតិ អាវជ្ជយតោ តទុភយំ ហោតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពំ សន្ធាយាហ។ សព្ពបទេសូតិ វុត្តាវសិដ្ឋេសុ សព្ពបទេសុ។ យេនកាមំ យថារុចិ គច្ឆតីតិ យេនកាមំគមោតិ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា និទ្ទេសោ។ ភុជោ អត្តនោ យថាសុខវិនិយោគោ ឥស្សោ ឥច្ឆិតព្ពោ ឯត្ថាតិ ភុជិស្សោ, សាមិកោ។ សោ បន អបរសន្តកតាយ ‘‘អត្តនោ សន្តកោ’’តិ វុត្តោ។ ទុល្លភអាបតាយ កំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារោតិ អាហ ‘‘និរុទកំ ទីឃមគ្គ’’ន្តិ។
Pavattinivāraṇena catuiriyāpathaṃ chindanto. Ābādhatīti pīḷeti. Dukkhitoti sañjātadukkho. Appaṃ balaṃ balamattā. Appattho hi ayaṃ mattā-saddo ‘‘mattāsukhapariccāgā’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya, balavattho pana mattā-saddo anatthantaro. Sesanti ‘‘tassa hi bandhanā muttomhīti āvajjayato tadubhayaṃ hotī’’tiādinā vattabbaṃ sandhāyāha. Sabbapadesūti vuttāvasiṭṭhesu sabbapadesu. Yenakāmaṃ yathāruci gacchatīti yenakāmaṃgamoti anunāsikalopaṃ akatvā niddeso. Bhujo attano yathāsukhaviniyogo isso icchitabbo etthāti bhujisso, sāmiko. So pana aparasantakatāya ‘‘attano santako’’ti vutto. Dullabhaāpatāya kaṃ tārenti etthāti kantāroti āha ‘‘nirudakaṃ dīghamagga’’nti.
វិនាសេតីតិ ខាទនទុព្ពិនិយោជនាទីហិ យថា ឥណមូលំ កិញ្ចិ ន ហោតិ, តថា ករោតិ។ យម្ហិ រាគវត្ថុម្ហិ។ សោ បុគ្គលោ។ តេន រាគវត្ថុនា, បុរិសោ ចេ ឥត្ថិយា, ឥត្ថី ចេ បុរិសេន។ ឥណំ វិយ កាមច្ឆន្ទោ ទដ្ឋព្ពោ បីឡាសមានតោ។
Vināsetīti khādanadubbiniyojanādīhi yathā iṇamūlaṃ kiñci na hoti, tathā karoti. Yamhi rāgavatthumhi. So puggalo. Tena rāgavatthunā, puriso ce itthiyā, itthī ce purisena. Iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo pīḷāsamānato.
ន វិន្ទតីតិ ន ជានាតិ។ ឧបទ្ទវេថាតិ សុខវិហារស្ស ឧបទ្ទវំ ករោថ, វិពាធេថាតិ អត្ថោ។ រោគោ វិយ ព្យាបាទោ ទដ្ឋព្ពោ សុខភញ្ជនសមានតោ។
Na vindatīti na jānāti. Upaddavethāti sukhavihārassa upaddavaṃ karotha, vibādhethāti attho. Rogo viya byāpādo daṭṭhabbo sukhabhañjanasamānato.
នានាវិធហេតូបាយាលង្កតតាយ ខន្ធាយតនធាតុបដិច្ចសមុប្បាទាទិធម្មនីតិវិចិត្តតាយ ច វិចិត្តនយេ។ ធម្មស្សវនេតិ ធម្មកថាយំ។ កថា ហិ សោតព្ពដ្ឋេន ‘‘សវន’’ន្តិ វុត្តា។ ឯវមេត្ថ សីលំ វិភត្តំ, ឯវំ ឈានាភិញ្ញា, ឯវំ វិបស្សនាមគ្គផលានីតិ នេវ តស្ស ធម្មស្សវនស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ ជានាតិ។ ឧដ្ឋិតេតិ និដ្ឋិតេ។ អហោ ការណន្តិ តត្ថ តត្ថ បដិញ្ញានុរូបេន និក្ខិត្តសាធនវសេន គហិតការណំ។ អហោ ឧបមាតិ តស្សេវ ការណស្ស បតិដ្ឋាបនវសេន អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច បតិដ្ឋំ ឧទាហរណាទិ។ ពន្ធនាគារំ វិយ ថិនមិទ្ធំ ទដ្ឋព្ពំ ទុក្ខតោ និយ្យានស្ស វិពន្ធនតោ។
Nānāvidhahetūpāyālaṅkatatāya khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādādidhammanītivicittatāya ca vicittanaye. Dhammassavaneti dhammakathāyaṃ. Kathā hi sotabbaṭṭhena ‘‘savana’’nti vuttā. Evamettha sīlaṃ vibhattaṃ, evaṃ jhānābhiññā, evaṃ vipassanāmaggaphalānīti neva tassa dhammassavanassa ādimajjhapariyosānaṃ jānāti. Uṭṭhiteti niṭṭhite. Aho kāraṇanti tattha tattha paṭiññānurūpena nikkhittasādhanavasena gahitakāraṇaṃ. Aho upamāti tasseva kāraṇassa patiṭṭhāpanavasena anvayato byatirekato ca patiṭṭhaṃ udāharaṇādi. Bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ dukkhato niyyānassa vibandhanato.
យស្មា កុក្កុច្ចនីវរណំ ឧទ្ធច្ចរហិតំ នត្ថិ, យស្មា វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ សមានកិច្ចាហារបដិបក្ខំ, តស្មា កុក្កុច្ចស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិនយេ អបកតញ្ញុនា’’តិអាទិមាហ។ យថា ហិ ឧទ្ធច្ចំ សត្តស្ស អវូបសមករំ, តថា កុក្កុច្ចម្បិ។ យថាបិ ឧទ្ធច្ចស្ស ញាតិវិតក្កាទិ អាហារោ, តថា កុក្កុច្ចស្សបិ។ យថា ច ឧទ្ធច្ចស្ស សមថោ បដិបក្ខោ, តថា កុក្កុច្ចស្សបីតិ។ ទាសព្យំ វិយ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ទដ្ឋព្ពំ អសេរិភាវាបាទនតោ។
Yasmā kukkuccanīvaraṇaṃ uddhaccarahitaṃ natthi, yasmā vā uddhaccakukkuccaṃ samānakiccāhārapaṭipakkhaṃ, tasmā kukkuccassa visayaṃ dassento ‘‘vinaye apakataññunā’’tiādimāha. Yathā hi uddhaccaṃ sattassa avūpasamakaraṃ, tathā kukkuccampi. Yathāpi uddhaccassa ñātivitakkādi āhāro, tathā kukkuccassapi. Yathā ca uddhaccassa samatho paṭipakkho, tathā kukkuccassapīti. Dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭhabbaṃ aseribhāvāpādanato.
សោឡសវត្ថុកា វិចិកិច្ឆា អដ្ឋវត្ថុកំ វិចិកិច្ឆំ អនុបវិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋសុ ឋានេសុ វិចិកិច្ឆា’’តិ។ វិចិកិច្ឆន្តោតិ សំសយន្តោ។ អធិមុច្ចិត្វាតិ បត្តិយាយេត្វា។ គណ្ហិតុន្តិ សទ្ធេយ្យវត្ថុំ បរិគ្គហេតុំ។ អភិមុខំ សប្បនំ អាសប្បនំ, បរិតោ សប្បនំ បរិសប្បនំ។ បទទ្វយេនបិ ចិត្តស្ស អនិច្ឆនាការមេវ វទតិ។ ខេមន្តគាមិមគ្គំ ន បរិយោគាហតិ ឯតេនាតិ អបរិយោគាហនំ, ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតភាវេន ឆម្ភិតំ ហោតិ ចិត្តំ យស្ស ធម្មស្ស វសេន, សោ ធម្មោ ឆម្ភិតត្តន្តិ វិចិកិច្ឆនាការមាហ។ តេនាហ ‘‘ចិត្តស្ស ឧប្បាទយមានា’’តិ។ កន្តារទ្ធានមគ្គោ វិយាតិ សាសង្កកន្តារទ្ធានមគ្គោ វិយ ទដ្ឋព្ពា អប្បដិបត្តិហេតុភាវតោ។
Soḷasavatthukā vicikicchā aṭṭhavatthukaṃ vicikicchaṃ anupaviṭṭhāti āha ‘‘aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā’’ti. Vicikicchantoti saṃsayanto. Adhimuccitvāti pattiyāyetvā. Gaṇhitunti saddheyyavatthuṃ pariggahetuṃ. Abhimukhaṃ sappanaṃ āsappanaṃ, parito sappanaṃ parisappanaṃ. Padadvayenapi cittassa anicchanākārameva vadati. Khemantagāmimaggaṃ na pariyogāhati etenāti apariyogāhanaṃ, ussaṅkitaparisaṅkitabhāvena chambhitaṃ hoti cittaṃ yassa dhammassa vasena, so dhammo chambhitattanti vicikicchanākāramāha. Tenāha ‘‘cittassa uppādayamānā’’ti. Kantāraddhānamaggo viyāti sāsaṅkakantāraddhānamaggo viya daṭṭhabbā appaṭipattihetubhāvato.
នត្ថិ ឯត្ថ ឥណន្តិ អណណោ, តស្ស ភាវោ អាណណ្យំ, កស្សចិ ឥណស្ស អធារណំ។ សមិទ្ធកម្មន្តោតិ និប្ផន្នជីវិកប្បយោគោ។ បរិពុន្ធតិ ឧបរោធេតីតិ រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា បលិពោធោ, អសេរិវិហារោ, តស្ស មូលំ ការណន្តិ បលិពោធមូលំ។ ឆ ធម្មេ ភាវេត្វាតិ អសុភនិមិត្តគ្គាហាទិកេ ឆ ធម្មេ ឧប្បាទេត្វា វឌ្ឍេត្វា។ ឆ ធម្មេ ភាវេត្វាតិ ច មេត្តានិមិត្តគ្គាហាទយោ ច តត្ថ តត្ថ ឆ ធម្មាតិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពោ។ បជហតីតិ វិក្ខម្ភនវសេន បជហតិ។ តេនាហ ‘‘អាចារបណ្ណត្តិអាទីនិ សិក្ខាបិយមានោ’’តិអាទិ។ បរវត្ថុម្ហីតិ វិសភាគវត្ថុស្មិំ, បរវិសយេ វា។ បរវិសយា ហេតេ ភិក្ខុនោ, យទិទំ បញ្ច កាមគុណា។ អាណណ្យមិវ កាមច្ឆន្ទប្បហានំ អាហ បិយវត្ថុអភាវាវហតោ។
Natthi ettha iṇanti aṇaṇo, tassa bhāvo āṇaṇyaṃ, kassaci iṇassa adhāraṇaṃ. Samiddhakammantoti nipphannajīvikappayogo. Paribundhati uparodhetīti ra-kārassa la-kāraṃ katvā palibodho, aserivihāro, tassa mūlaṃ kāraṇanti palibodhamūlaṃ. Cha dhamme bhāvetvāti asubhanimittaggāhādike cha dhamme uppādetvā vaḍḍhetvā. Cha dhamme bhāvetvāti ca mettānimittaggāhādayo ca tattha tattha cha dhammāti vuttāti veditabbo. Pajahatīti vikkhambhanavasena pajahati. Tenāha ‘‘ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpiyamāno’’tiādi. Paravatthumhīti visabhāgavatthusmiṃ, paravisaye vā. Paravisayā hete bhikkhuno, yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Āṇaṇyamiva kāmacchandappahānaṃ āha piyavatthuabhāvāvahato.
អាចារវិបត្តិបដិពាហកានិ សិក្ខាបទានិ អាចារបណ្ណត្តិអាទីនិ។ អារោគ្យមិវ ព្យាបាទប្បហានំ អាហ កាយចិត្តានំ ផាសុភាវាវហតោ។
Ācāravipattipaṭibāhakāni sikkhāpadāni ācārapaṇṇattiādīni. Ārogyamiva byāpādappahānaṃ āha kāyacittānaṃ phāsubhāvāvahato.
ពន្ធនា មោក្ខមិវ ថិនមិទ្ធប្បហានំ អាហ ចិត្តស្ស និគ្គហិតភាវាវហតោ។
Bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānaṃ āha cittassa niggahitabhāvāvahato.
ភុជិស្សំ វិយ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចប្បហានំ អាហ ចិត្តស្ស សេរិភាវាវហតោ។
Bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānaṃ āha cittassa seribhāvāvahato.
តិណំ វិយាតិ តិណមិវ កត្វា។ អគណេត្វាតិ អចិន្តេត្វា។ ខេមន្តភូមិំ វិយ វិចិកិច្ឆាបហានំ អាហ អនុស្សង្កិតាបរិសង្កិតភាវេន សម្មាបដិបត្តិហេតុភាវតោ។
Tiṇaṃviyāti tiṇamiva katvā. Agaṇetvāti acintetvā. Khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānaṃ āha anussaṅkitāparisaṅkitabhāvena sammāpaṭipattihetubhāvato.
៤២៧. កិរីយតិ (អ. និ. ដី. ៣.៥.២៨-២៩) គព្ភាសយេ ខិបីយតីតិ ករោ, សម្ភវោ, ករតោ ជាតោតិ ករជោ, មាតាបេត្តិកសម្ភវោតិ អត្ថោ។ មាតុយា ហិ សរីរសណ្ឋាបនវសេន ករតោ ជាតោតិ ករជោតិ អបរេ។ ឧភយថាបិ ករជកាយន្តិ ចតុសន្តតិរូបមាហ។ តេមេតីតិ តិន្តំ ករោតិ។ កោ បនេត្ថ តិន្តភាវោតិ អាហ ‘‘ស្នេហេតី’’តិ, បីតិស្នេហេន បីណនំ ករោតីតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘សព្ពត្ថ បវត្តបីតិសុខំ ករោតី’’តិ។ បីតិសមុដ្ឋានបណីតរូបេហិ សកលស្ស ករជកាយស្ស បរិផុដតាយ ចេត្ថ តំសមុដ្ឋាបកបីតិសុខានំ សព្ពត្ថ បវត្តិ ជោតិតា។ បរិសន្ទេតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ តត្ថាបិ ហិ ‘‘សមន្តតោ សន្ទេតិ តេមេតិ ស្នេហេតិ, សព្ពត្ថ បវត្តបីតិសុខំ ករោតី’’តិអាទិនា យថារហំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ បរិបូរេតីតិ វាយុនា ភស្តំ វិយ ឥមំ ករជកាយំ បីតិសុខេន បូរេតិ។ សមន្តតោ ផុសតីតិ ឥមំ ករជកាយំ បីតិសុខេន ផុសតិ។ សព្ពាវតោតិ អ-ការស្ស អា-ការោ កតោ, សព្ពាវយវវតោតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សព្ពកោដ្ឋាសវតោ’’តិ, មំសាទិសព្ពាភាគវតោតិ អត្ថោ។ អផុដំ នាម ន ហោតិ បីតិសុខសមុដ្ឋានេហិ រូបេហិ សព្ពត្ថកមេវ ព្យាបិតត្តា។ កាតុញ្ចេវ យោជេតុញ្ច ឆេកោ សន្នេតុំ បដិពលោតិ យោជនា។ ន្ហានីយចុណ្ណានំ បរិមទ្ទនវសេន បិណ្ឌំ ករោន្តេន ហត្ថេន ភាជនំ និប្បីឡេតព្ពំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សន្នេន្តស្ស ភិជ្ជតី’’តិ។ អនុគតាតិ អនុបវិដ្ឋា។ បរិគតាតិ បរិតោ សមន្តតោ តិន្តា។ តិន្តភាវេនេវ សមំ អន្តរំ ពាហិរញ្ច ឯតិស្សាតិ សន្តរពាហិរា។ សព្ពត្ថកមេវាតិ សព្ពត្ថេវ។ ន ច បគ្ឃរិណី បមាណយុត្តស្សេវ ឧទកស្ស សិត្តត្តា។ ឯត្ថ ច ន្ហានីយបិណ្ឌំ វិយ ករជកាយោ, តំ តេមេត្វា សម្បិណ្ឌិតបមាណយុត្តឧទកំ វិយ បឋមជ្ឈានសុខំ ទដ្ឋព្ពំ។
427. Kirīyati (a. ni. ṭī. 3.5.28-29) gabbhāsaye khipīyatīti karo, sambhavo, karato jātoti karajo, mātāpettikasambhavoti attho. Mātuyā hi sarīrasaṇṭhāpanavasena karato jātoti karajoti apare. Ubhayathāpi karajakāyanti catusantatirūpamāha. Temetīti tintaṃ karoti. Ko panettha tintabhāvoti āha ‘‘snehetī’’ti, pītisnehena pīṇanaṃ karotīti attho. Tenāha ‘‘sabbattha pavattapītisukhaṃ karotī’’ti. Pītisamuṭṭhānapaṇītarūpehi sakalassa karajakāyassa pariphuṭatāya cettha taṃsamuṭṭhāpakapītisukhānaṃ sabbattha pavatti jotitā. Parisandetītiādīsupi eseva nayo. Tatthāpi hi ‘‘samantato sandeti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karotī’’tiādinā yathārahaṃ attho veditabbo. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya imaṃ karajakāyaṃ pītisukhena pūreti. Samantato phusatīti imaṃ karajakāyaṃ pītisukhena phusati. Sabbāvatoti a-kārassa ā-kāro kato, sabbāvayavavatoti atthoti āha ‘‘sabbakoṭṭhāsavato’’ti, maṃsādisabbābhāgavatoti attho. Aphuṭaṃ nāma na hoti pītisukhasamuṭṭhānehi rūpehi sabbatthakameva byāpitattā. Kātuñceva yojetuñca cheko sannetuṃ paṭibaloti yojanā. Nhānīyacuṇṇānaṃ parimaddanavasena piṇḍaṃ karontena hatthena bhājanaṃ nippīḷetabbaṃ hotīti āha ‘‘sannentassa bhijjatī’’ti. Anugatāti anupaviṭṭhā. Parigatāti parito samantato tintā. Tintabhāveneva samaṃ antaraṃ bāhirañca etissāti santarabāhirā. Sabbatthakamevāti sabbattheva. Na ca pagghariṇī pamāṇayuttasseva udakassa sittattā. Ettha ca nhānīyapiṇḍaṃ viya karajakāyo, taṃ temetvā sampiṇḍitapamāṇayuttaudakaṃ viya paṭhamajjhānasukhaṃ daṭṭhabbaṃ.
៤២៨. ហេដ្ឋា ឧព្ភិជ្ជិត្វា ឧគ្គច្ឆនឧទកោតិ រហទស្ស អធោថូលធារាវសេន ឧព្ភិជ្ជ ឧដ្ឋហនឧទកោ។ អន្តោយេវ ឧព្ភិជ្ជនឧទកោតិ រហទស្ស អព្ភន្តរេយេវ ថូលធារា អហុត្វា ឧដ្ឋិតឧទកសិរាមុខេហិ ឧព្ភិជ្ជនកោ។ អាគមនមគ្គោតិ នទីតឡាកកន្ទរសរអាទិតោ អាគមនមគ្គោ។
428.Heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudakoti rahadassa adhothūladhārāvasena ubbhijja uṭṭhahanaudako. Antoyeva ubbhijjanaudakoti rahadassa abbhantareyeva thūladhārā ahutvā uṭṭhitaudakasirāmukhehi ubbhijjanako. Āgamanamaggoti nadītaḷākakandarasaraādito āgamanamaggo.
៤២៩. ឧប្បលគច្ឆានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនី (អ. និ. ដី. ៣.៥.២៨-២៩), វារិ។ អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ, តថា ហិ លោកេ រត្តក្ខិកោ ‘‘បុណ្ឌរីកក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ។ កេចិ បន ‘‘រត្តំ បទុមំ, សេតំ បុណ្ឌរីក’’ន្តិ វទន្តិ។ ឧប្បលាទីនិ វិយ ករជកាយោ, ឧទកំ វិយ តតិយជ្ឈានសុខន្តិ អយម្បិ អត្ថោ ‘‘បុរិមនយេនា’’តិ អតិទេសេនេវ វិភាវិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ។
429. Uppalagacchāni ettha santīti uppalinī (a. ni. ṭī. 3.5.28-29), vāri. Ayamettha vinicchayo, tathā hi loke rattakkhiko ‘‘puṇḍarīkakkho’’ti vuccati. Keci pana ‘‘rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīka’’nti vadanti. Uppalādīni viya karajakāyo, udakaṃ viya tatiyajjhānasukhanti ayampi attho ‘‘purimanayenā’’ti atideseneva vibhāvitoti daṭṭhabbaṃ.
៤៣០. និរុបក្កិលេសដ្ឋេនាតិ រជោជល្លាទិនា អនុបក្កិលិដ្ឋតាយ អមលីនភាវេន។ អមលីនម្បិ កិញ្ចិ វត្ថុ បភស្សរសភាវំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បភស្សរដ្ឋេនា’’តិ។ ឧតុផរណន្តិ ឧណ្ហឧតុផរណំ។ សព្ពត្ថកមេវ ឈានសុខេន ផុដ្ឋោ ករជកាយោ យថា ឧតុនា ផុដ្ឋវត្ថសទិសោតិ អាហ ‘‘វត្ថំ វិយ ករជកាយោ’’តិ។ តស្មាតិ ‘‘វត្ថំ វិយា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ, ករជកាយស្ស វត្ថសទិសត្តា ចតុត្ថជ្ឈានសុខស្ស ច ឧតុផរណសទិសត្តាតិ អត្ថោ។ សន្តសភាវត្តា ញាណុត្តរត្តា ចេត្ថ ឧបេក្ខាបិ សុខេ សង្គហិតាតិ ចតុត្ថជ្ឈានេបិ សុខគ្គហណំ កតំ។ ‘‘បរិសុទ្ធេន បរិយោទាតេន ផរិត្វា និសិន្នោ ហោតី’’តិ វចនតោ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តស្ស វត្ថសទិសតា វុត្តា។ ចតុត្ថជ្ឈានសមុដ្ឋានរូបេហិ ភិក្ខុនោ កាយស្ស ផុដភាវំ សន្ធាយ ‘‘តំសមុដ្ឋានរូបំ ឧតុផរណំ វិយា’’តិ វុត្តំ។ បុរិសស្ស កាយោ វិយ ភិក្ខុនោ ករជកាយោតិ អយំ បនត្ថោ បាកដោតិ ន គហិតោ, គហិតោ ឯវ វា ‘‘យថា ហិ កត្ថចិ…បេ.… កាយោ ផុដោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា។
430.Nirupakkilesaṭṭhenāti rajojallādinā anupakkiliṭṭhatāya amalīnabhāvena. Amalīnampi kiñci vatthu pabhassarasabhāvaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘pabhassaraṭṭhenā’’ti. Utupharaṇanti uṇhautupharaṇaṃ. Sabbatthakameva jhānasukhena phuṭṭho karajakāyo yathā utunā phuṭṭhavatthasadisoti āha ‘‘vatthaṃ viya karajakāyo’’ti. Tasmāti ‘‘vatthaṃ viyā’’tiādinā vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati, karajakāyassa vatthasadisattā catutthajjhānasukhassa ca utupharaṇasadisattāti attho. Santasabhāvattā ñāṇuttarattā cettha upekkhāpi sukhe saṅgahitāti catutthajjhānepi sukhaggahaṇaṃ kataṃ. ‘‘Parisuddhena pariyodātena pharitvā nisinno hotī’’ti vacanato catutthajjhānacittassa vatthasadisatā vuttā. Catutthajjhānasamuṭṭhānarūpehi bhikkhuno kāyassa phuṭabhāvaṃ sandhāya ‘‘taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viyā’’ti vuttaṃ. Purisassa kāyo viya bhikkhuno karajakāyoti ayaṃ panattho pākaṭoti na gahito, gahito eva vā ‘‘yathā hi katthaci…pe… kāyo phuṭo hotī’’ti vuttattā.
៤៣១. បុព្ពេនិវាសញាណឧបមាយន្តិ បុព្ពេនិវាសញាណស្ស ទស្សិតឧបមាយំ។ តំទិវសំកតកិរិយាគហណំ បាកតិកសត្តស្សបិ យេភុយ្យេន បាកដា ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ។ តំទិវសគតគាមត្តយគ្គហណេនេវ មហាភិនីហារេហិ អញ្ញេសម្បិ បុព្ពេនិវាសញាណលាភីនំ តីសុ ភវេសុ កតា កិរិយា យេភុយ្យេន បាកដា ហោតីតិ ទីបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
431.Pubbenivāsañāṇaupamāyanti pubbenivāsañāṇassa dassitaupamāyaṃ. Taṃdivasaṃkatakiriyāgahaṇaṃ pākatikasattassapi yebhuyyena pākaṭā hotīti dassanatthaṃ. Taṃdivasagatagāmattayaggahaṇeneva mahābhinīhārehi aññesampi pubbenivāsañāṇalābhīnaṃ tīsu bhavesu katā kiriyā yebhuyyena pākaṭā hotīti dīpitanti daṭṭhabbaṃ.
៤៣២. សម្មុខទ្វារាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស អភិមុខទ្វារា។ អបរាបរំ សញ្ចរន្តេតិ តំតំកិច្ចវសេន ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរន្តេ។ ឥតោ បន គេហា…បេ.… បវិសនវសេនបីតិ ឥទំ ចុតូបបាតញាណស្ស វិសយទស្សនវសេន វុត្តំ។ ទ្វិន្នំ គេហានំ អន្តរេ ឋត្វាតិ ទ្វិន្នំ គេហទ្វារានំ សម្មុខដ្ឋានភូតេ អន្តរវីថិយំ វេមជ្ឈេ ឋត្វា។ តេសុ ហិ ឯកស្ស ចេ បាចីនមុខទ្វារំ ឥតរស្ស បច្ឆិមមុខំ, តស្ស សម្មុខំ ឧភិន្នំ អន្តរវីថិយំ ឋិតស្ស ទក្ខិណាមុខស្ស, ឧត្តរាមុខស្ស វា ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស តត្ថ បវិសនកនិក្ខមនកបុរិសា យថា សុខេនេវ បាកដា ហោន្តិ, ឯវំ ទិព្ពចក្ខុញាណសមង្គិនោ ចវនកឧបបជ្ជនកបុរិសា។ យថា បន តស្ស បុរិសស្ស អញ្ញេនេវ ខណេន បវិសន្តស្ស ទស្សនំ, អញ្ញេន និក្ខមន្តស្ស ទស្សនំ, ឯវំ ឥមស្សបិ អញ្ញេនេវ ខណេន ចវមានស្ស ទស្សនំ, អញ្ញេន ឧបបជ្ជមានស្ស ទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ញាណស្ស បាកដាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ។ តស្សាតិ ញាណស្ស។
432.Sammukhadvārāti aññamaññassa abhimukhadvārā. Aparāparaṃ sañcaranteti taṃtaṃkiccavasena ito cito ca sañcarante. Ito pana gehā…pe… pavisanavasenapīti idaṃ cutūpapātañāṇassa visayadassanavasena vuttaṃ. Dvinnaṃ gehānaṃ antare ṭhatvāti dvinnaṃ gehadvārānaṃ sammukhaṭṭhānabhūte antaravīthiyaṃ vemajjhe ṭhatvā. Tesu hi ekassa ce pācīnamukhadvāraṃ itarassa pacchimamukhaṃ, tassa sammukhaṃ ubhinnaṃ antaravīthiyaṃ ṭhitassa dakkhiṇāmukhassa, uttarāmukhassa vā cakkhumato purisassa tattha pavisanakanikkhamanakapurisā yathā sukheneva pākaṭā honti, evaṃ dibbacakkhuñāṇasamaṅgino cavanakaupapajjanakapurisā. Yathā pana tassa purisassa aññeneva khaṇena pavisantassa dassanaṃ, aññena nikkhamantassa dassanaṃ, evaṃ imassapi aññeneva khaṇena cavamānassa dassanaṃ, aññena upapajjamānassa dassananti daṭṭhabbaṃ. Ñāṇassa pākaṭāti ānetvā sambandho. Tassāti ñāṇassa.
៤៣៣. បព្ពតសិខរំ យេភុយ្យេន សំខិត្តំ សង្កុចិតំ ហោតីតិ ឥធ បព្ពតមត្ថកំ ‘‘បព្ពតសង្ខេបោ’’តិ វុត្តំ, បព្ពតបរិយាបន្នោ វា បទេសោ បព្ពតសង្ខេបោ។ អនាវិលោតិ អកាលុស្សោ។ សា ចស្ស អនាវិលតា កទ្ទមាភាវេន ហោតីតិ អាហ ‘‘និក្កទ្ទមោ’’តិ។ ឋិតាសុបិ និសិន្នាសុបិ គាវីសុ។ វិជ្ជមានាសូតិ លព្ភមានាសុ។ ឥតរា ឋិតាបិ និសិន្នាបិ ចរន្តីតិ វុច្ចន្តិ សហចរណញាយេន។ តិដ្ឋន្តមេវ, ន កទាចិបិ ចរន្តំ។ ទ្វយន្តិ សិប្បិសម្មុកំ មច្ឆគុម្ពន្តិ ឥមំ ឧភយំ តិដ្ឋន្តន្តិ វុត្តំ, ចរន្តម្បីតិ អធិប្បាយោ។ កិំ វា ឥមាយ សហចរិយាយ, យថាលាភគ្គហណំ បនេត្ថ ទដ្ឋព្ពំ។ សក្ខរកថលស្ស ហិ វសេន ‘‘តិដ្ឋន្ត’’ន្តិ, សិប្បិសម្ពុកស្ស មច្ឆគុម្ពស្ស ច វសេន ‘‘តិដ្ឋន្តម្បិ, ចរន្តម្បី’’តិ យោជនា កាតព្ពា។
433. Pabbatasikharaṃ yebhuyyena saṃkhittaṃ saṅkucitaṃ hotīti idha pabbatamatthakaṃ ‘‘pabbatasaṅkhepo’’ti vuttaṃ, pabbatapariyāpanno vā padeso pabbatasaṅkhepo. Anāviloti akālusso. Sā cassa anāvilatā kaddamābhāvena hotīti āha ‘‘nikkaddamo’’ti. Ṭhitāsupi nisinnāsupi gāvīsu. Vijjamānāsūti labbhamānāsu. Itarā ṭhitāpi nisinnāpi carantīti vuccanti sahacaraṇañāyena. Tiṭṭhantameva, na kadācipi carantaṃ. Dvayanti sippisammukaṃ macchagumbanti imaṃ ubhayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ, carantampīti adhippāyo. Kiṃ vā imāya sahacariyāya, yathālābhaggahaṇaṃ panettha daṭṭhabbaṃ. Sakkharakathalassa hi vasena ‘‘tiṭṭhanta’’nti, sippisambukassa macchagumbassa ca vasena ‘‘tiṭṭhantampi, carantampī’’ti yojanā kātabbā.
៤៣៤. ភិក្ខូតិ ភិន្នកិលេសោតិ ភិក្ខុ។ សោ ហិ បរមត្ថតោ សមណោតិនាមកោ។ តត្ថ អរិយមគ្គេន សព្ពសោ បាបានំ សមិតាវីតិ សមណោ។ តេនាហ ‘‘សមិតបាបត្តា’’តិ។ សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មា វុច្ចតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តតោ អាគតោតិ ព្រហ្មា, អរិយមគ្គោ, តំ អសម្មោហបដិវេធវសេន អញ្ញាសីតិ ព្រាហ្មណោ។ តំសមង្គិតាយ ហិស្ស បាបានំ ពាហិតភាវោ។ តេនាហ ‘‘ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ’’តិ។ អដ្ឋង្គិកេន អរិយមគ្គជលេន ន្ហាតវា និទ្ធោតកិលេសោតិ ន្ហាតកោ។ គតត្តាតិ បហានាភិសមយវសេន បដិវិទ្ធត្តា។ តេនាហ ‘‘វិទិតត្តា’’តិ។ និស្សុតត្តាតិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន សន្តានតោ សព្ពសោ និហតត្តា។ តេនាហ ‘‘អបហតត្តា’’តិ, មរិយាទវសេន កិលេសានំ ហិំសិតត្តា អរិយមគ្គេហិ ឱធិសោ សព្ពសោ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘ហតត្តា’’តិ។ អារកត្តាតិ សុប្បហីនតាយ វិប្បកដ្ឋភាវតោ។ តេនាហ ‘‘ទូរីភូតត្តា’’តិ។ ឧភយម្បិ ឧភយត្ថ យោជេតព្ពំ – កិលេសានំ អារកត្តា ហតត្តា ទូរីភូតត្តា ច អរិយោ, តថា អរហន្តិ។ យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ ឧត្តានត្ថត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
434.Bhikkhūti bhinnakilesoti bhikkhu. So hi paramatthato samaṇotināmako. Tattha ariyamaggena sabbaso pāpānaṃ samitāvīti samaṇo. Tenāha ‘‘samitapāpattā’’ti. Seṭṭhaṭṭhena brahmā vuccati sammāsambuddho, tato āgatoti brahmā, ariyamaggo, taṃ asammohapaṭivedhavasena aññāsīti brāhmaṇo. Taṃsamaṅgitāya hissa pāpānaṃ bāhitabhāvo. Tenāha ‘‘bāhitapāpattā brāhmaṇo’’ti. Aṭṭhaṅgikena ariyamaggajalena nhātavā niddhotakilesoti nhātako. Gatattāti pahānābhisamayavasena paṭividdhattā. Tenāha ‘‘viditattā’’ti. Nissutattāti samucchedappahānavasena santānato sabbaso nihatattā. Tenāha ‘‘apahatattā’’ti, mariyādavasena kilesānaṃ hiṃsitattā ariyamaggehi odhiso sabbaso kilesānaṃ samucchinnattāti attho. Tenāha ‘‘hatattā’’ti. Ārakattāti suppahīnatāya vippakaṭṭhabhāvato. Tenāha ‘‘dūrībhūtattā’’ti. Ubhayampi ubhayattha yojetabbaṃ – kilesānaṃ ārakattā hatattā dūrībhūtattā ca ariyo, tathā arahanti. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ uttānatthattā suviññeyyameva.
មហាអស្សបុរសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា។
Mahāassapurasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ៩. មហាអស្សបុរសុត្តំ • 9. Mahāassapurasuttaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ៩. មហាអស្សបុរសុត្តវណ្ណនា • 9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā
