| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិមានវត្ថុ-អដ្ឋកថា • Vimānavatthu-aṭṭhakathā |
៦. គោបាលវិមានវណ្ណនា
6. Gopālavimānavaṇṇanā
ទិស្វាន ទេវំ បដិបុច្ឆិ ភិក្ខូតិ គោបាលវិមានំ។ តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ។ តេន សមយេន រាជគហវាសី អញ្ញតរោ គោបាលកោ បាតរាសត្ថាយ បិលោតិកាយ បុដពទ្ធំ កុម្មាសំ គហេត្វា នគរតោ និក្ខមិត្វា គាវីនំ ចរណដ្ឋានភូតំ គោចរភូមិំ សម្បាបុណិ។ តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ‘‘អយំ ឥទានេវ កាលំ ករិស្សតិ, មយ្ហញ្ច កុម្មាសំ ទត្វា តាវតិំសេសុ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ច ញត្វា តស្ស សមីបំ អគមាសិ។ សោ វេលំ ឱលោកេត្វា ថេរស្ស កុម្មាសំ ទាតុកាមោ អហោសិ។ តេន ច សមយេន គាវិយោ មាសក្ខេត្តំ បវិសន្តិ។ អថ សោ គោបាលោ ចិន្តេសិ ‘‘កិំ នុ ខោ ថេរស្ស កុម្មាសំ ទទេយ្យំ, ឧទាហុ គាវិយោ មាសក្ខេត្តតោ នីហរេយ្យ’’ន្តិ។ អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘មាសសាមិកា មំ យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ករោន្តុ, ថេរេ បន គតេ កុម្មាសទានន្តរាយោ មេ សិយា, ហន្ទាហំ បឋមំ អយ្យស្ស កុម្មាសំ ទស្សាមី’’តិ តំ ថេរស្ស ឧបនេសិ។ បដិគ្គហេសិ ថេរោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ។
Disvānadevaṃ paṭipucchi bhikkhūti gopālavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī aññataro gopālako pātarāsatthāya pilotikāya puṭabaddhaṃ kummāsaṃ gahetvā nagarato nikkhamitvā gāvīnaṃ caraṇaṭṭhānabhūtaṃ gocarabhūmiṃ sampāpuṇi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno ‘‘ayaṃ idāneva kālaṃ karissati, mayhañca kummāsaṃ datvā tāvatiṃsesu uppajjissatī’’ti ca ñatvā tassa samīpaṃ agamāsi. So velaṃ oloketvā therassa kummāsaṃ dātukāmo ahosi. Tena ca samayena gāviyo māsakkhettaṃ pavisanti. Atha so gopālo cintesi ‘‘kiṃ nu kho therassa kummāsaṃ dadeyyaṃ, udāhu gāviyo māsakkhettato nīhareyya’’nti. Athassa etadahosi ‘‘māsasāmikā maṃ yaṃ icchanti, taṃ karontu, there pana gate kummāsadānantarāyo me siyā, handāhaṃ paṭhamaṃ ayyassa kummāsaṃ dassāmī’’ti taṃ therassa upanesi. Paṭiggahesi thero anukampaṃ upādāya.
អថ នំ គាវិយោ និវត្តេតុំ បរិស្សយំ អនោលោកេត្វា វេគេន ឧបធាវន្តំ បាទេន ផុដ្ឋោ អាសីវិសោ ឌំសិ។ ថេរោបិ តំ អនុកម្បមានោ តំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិតុំ អារភិ។ គោបាលកោបិ គាវិយោ និវត្តេត្វា អាគតោ ថេរំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តោ និសីទិ។ តាវទេវស្ស សកលសរីរំ វិសំ អជ្ឈោត្ថរិ។ មុហុត្តមេវ វេគេ មុទ្ធបត្តេ កាលមកាសិ, កាលកតោ ច តាវតិំសេសុ ទ្វាទសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ។ តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទិស្វា ឥមាហិ គាថាហិ បដិបុច្ឆិ –
Atha naṃ gāviyo nivattetuṃ parissayaṃ anoloketvā vegena upadhāvantaṃ pādena phuṭṭho āsīviso ḍaṃsi. Theropi taṃ anukampamāno taṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ ārabhi. Gopālakopi gāviyo nivattetvā āgato theraṃ kummāsaṃ paribhuñjantaṃ disvā pasannacitto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Tāvadevassa sakalasarīraṃ visaṃ ajjhotthari. Muhuttameva vege muddhapatte kālamakāsi, kālakato ca tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –
១១៥៩.
1159.
‘‘ទិស្វាន ទេវំ បដិបុច្ឆិ ភិក្ខុ, ឧច្ចេ វិមានម្ហិ ចិរដ្ឋិតិកេ;
‘‘Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu, ucce vimānamhi ciraṭṭhitike;
អាមុត្តហត្ថាភរណំ យសស្សិំ, ទិព្ពេ វិមានម្ហិ យថាបិ ចន្ទិមា។
Āmuttahatthābharaṇaṃ yasassiṃ, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.
១១៦០.
1160.
‘‘អលង្កតោ មល្យធរោ សុវត្ថោ, សុកុណ្ឌលី កប្បិតកេសមស្សុ;
‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;
អាមុត្តហត្ថាភរណោ យសស្សី, ទិព្ពេ វិមានម្ហិ យថាបិ ចន្ទិមា។
Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.
១១៦១.
1161.
‘‘ទិព្ពា ច វីណា បវទន្តិ វគ្គុំ; អដ្ឋដ្ឋកា សិក្ខិតា សាធុរូបា;
‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;
ទិព្ពា ច កញ្ញា តិទសចរា ឧឡារា, នច្ចន្តិ គាយន្តិ បមោទយន្តិ។
Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.
១១៦២.
1162.
‘‘ទេវិទ្ធិបត្តោសិ មហានុភាវោ…បេ.…
‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…
វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ។
Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.
សោបិ តស្ស ព្យាកាសិ –
Sopi tassa byākāsi –
១១៦៣. ‘‘សោ ទេវបុត្តោ អត្តមនោ…បេ.…យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ’’។
1163. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
១១៦៤.
1164.
‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតោ, សង្គម្ម រក្ខិស្សំ បរេសំ ធេនុយោ;
‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, saṅgamma rakkhissaṃ paresaṃ dhenuyo;
តតោ ច អាគា សមណោ មមន្តិកេ, គាវោ ច មាសេ អគមំសុ ខាទិតុំ។
Tato ca āgā samaṇo mamantike, gāvo ca māse agamaṃsu khādituṃ.
១១៦៥.
1165.
‘‘ទ្វយជ្ជ កិច្ចំ ឧភយញ្ច ការិយំ, ឥច្ចេវហំ ភន្តេ តទា វិចិន្តយិំ;
‘‘Dvayajja kiccaṃ ubhayañca kāriyaṃ, iccevahaṃ bhante tadā vicintayiṃ;
តតោ ច សញ្ញំ បដិលទ្ធ យោនិសោ, ‘ទទាមិ ភន្តេ’តិ ខិបិំ អនន្តកំ។
Tato ca saññaṃ paṭiladdha yoniso, ‘dadāmi bhante’ti khipiṃ anantakaṃ.
១១៦៦.
1166.
‘‘សោ មាសខេត្តំ តុរិតោ អវាសរិំ, បុរា អយំ ភញ្ជតិ យស្សិទំ ធនំ;
‘‘So māsakhettaṃ turito avāsariṃ, purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ;
តតោ ច កណ្ហោ ឧរគោ មហាវិសោ, អឌំសិ បាទេ តុរិតស្ស មេ សតោ។
Tato ca kaṇho urago mahāviso, aḍaṃsi pāde turitassa me sato.
១១៦៧.
1167.
‘‘ស្វាហំ អដ្ដោម្ហិ ទុក្ខេន បីឡិតោ, ភិក្ខុ ច តំ សាមំ មុញ្ចិត្វានន្តកំ;
‘‘Svāhaṃ aṭṭomhi dukkhena pīḷito, bhikkhu ca taṃ sāmaṃ muñcitvānantakaṃ;
អហាសិ កុម្មាសំ មមានុកម្បយា, តតោ ចុតោ កាលកតោម្ហិ ទេវតា។
Ahāsi kummāsaṃ mamānukampayā, tato cuto kālakatomhi devatā.
១១៦៨.
1168.
‘‘តទេវ កម្មំ កុសលំ កតំ មយា, សុខញ្ច កម្មំ អនុភោមិ អត្តនា;
‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;
តយា ហិ ភន្តេ អនុកម្បិតោ ភុសំ, កតញ្ញុតាយ អភិវាទយាមិ តំ។
Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ.
១១៦៩.
1169.
‘‘សទេវកេ លោកេ សមារកេ ច, អញ្ញោ មុនិ នត្ថិ តយានុកម្បកោ;
‘‘Sadevake loke samārake ca, añño muni natthi tayānukampako;
តយា ហិ ភន្តេ អនុកម្បិតោ ភុសំ, កតញ្ញុតាយ អភិវាទយាមិ តំ។
Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ.
១១៧០.
1170.
‘‘ឥមស្មិំ លោកេ បរស្មិំ វា បន, អញ្ញោ មុនី នត្ថិ តយានុកម្បកោ;
‘‘Imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, añño munī natthi tayānukampako;
តយា ហិ ភន្តេ អនុកម្បិតោ ភុសំ, កតញ្ញុតាយ អភិវាទយាមិ ត’’ន្តិ។
Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi ta’’nti.
អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ អត្តនា ច ទេវតាយ ច កថិតនិយាមេនេវ តំ ភគវតោ អារោចេសិ។ សត្ថា តមត្ថំ បច្ចនុភាសិត្វា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេតុំ ‘‘ទិស្វាន ទេវំ បដិបុច្ឆិ ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ។
Athāyasmā mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca kathitaniyāmeneva taṃ bhagavato ārocesi. Satthā tamatthaṃ paccanubhāsitvā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desetuṃ ‘‘disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhū’’tiādimāha.
១១៥៩. តត្ថ ទេវន្តិ គោបាលទេវបុត្តំ។ ភិក្ខូតិ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ សន្ធាយ សត្ថា វទតិ។ សោ ហិ សព្ពសោ ភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខុ។ វិមានស្ស ពហុកាលាវដ្ឋាយិតាយ កប្បដ្ឋិតិកតាយ ឯវ វា ‘‘ចិរដ្ឋិតិកេ’’តិ វុត្តំ, ‘‘ចិរដ្ឋិតិក’’ន្តិបិ កេចិ បឋន្តិ។ តញ្ហិ ‘‘ទេវ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ។ សោបិ ហិ សដ្ឋិសតសហស្សាធិកា តិស្សោ វស្សកោដិយោ តត្ថ អវដ្ឋានតោ ‘‘ចិរដ្ឋិតិកេ’’តិ វត្តព្ពតំ លភតិ។ យថាបិ ចន្ទិមាតិ យថា ចន្ទិមា ទេវបុត្តោ កន្តសីតលមនោហរកិរណជាលសមុជ្ជលេ អត្តនោ ទិព្ពេ វិមានម្ហិ វិរោចតិ, ឯវំ វិរោចមានន្តិ វចនសេសា។
1159. Tattha devanti gopāladevaputtaṃ. Bhikkhūti āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ sandhāya satthā vadati. So hi sabbaso bhinnakilesatāya bhikkhu. Vimānassa bahukālāvaṭṭhāyitāya kappaṭṭhitikatāya eva vā ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vuttaṃ, ‘‘ciraṭṭhitika’’ntipi keci paṭhanti. Tañhi ‘‘deva’’nti iminā sambandhitabbaṃ. Sopi hi saṭṭhisatasahassādhikā tisso vassakoṭiyo tattha avaṭṭhānato ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vattabbataṃ labhati. Yathāpi candimāti yathā candimā devaputto kantasītalamanoharakiraṇajālasamujjale attano dibbe vimānamhi virocati, evaṃ virocamānanti vacanasesā.
១១៦០. អលង្កតោតិអាទិ តស្ស ទេវបុត្តស្ស ថេរេន បុច្ឆិតាការទស្សនំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ។
1160.Alaṅkatotiādi tassa devaputtassa therena pucchitākāradassanaṃ, taṃ heṭṭhā vuttatthameva.
១១៦៤. សង្គម្មាតិ សង្គមេត្វា, សង្គម្មាតិ វា សង្គហេត្វា។ ហេត្វត្ថោបិ ហិ ឥធ អន្តោនីតោ, ពហូ ឯកតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ។ អាគាតិ អាគញ្ឆិ។ មាសេតិ មាសសស្សានិ។
1164.Saṅgammāti saṅgametvā, saṅgammāti vā saṅgahetvā. Hetvatthopi hi idha antonīto, bahū ekato hutvāti attho. Āgāti āgañchi. Māseti māsasassāni.
១១៦៥. ទ្វយជ្ជាតិ ទ្វយំ អជ្ជ ឯតរហិ កិច្ចំ កាតព្ពំ។ ឧភយញ្ច ការិយន្តិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បរិយាយវចនំ។ សញ្ញន្តិ ធម្មសញ្ញំ។ តេនាហ ‘‘យោនិសោ’’តិ បដិលទ្ធាតិ បដិលភិត្វា។ ខិបិន្តិ បនិគ្គាហាបនវសេន ហត្ថេ ខិបិំ។ អនន្តកន្តិ នន្តកំ កុម្មាសំ បក្ខិបិត្វា ពន្ធិត្វា ឋបិតំ បិលោតិកំ។ អ-ការោ ចេត្ថ និបាតមត្តំ។
1165.Dvayajjāti dvayaṃ ajja etarahi kiccaṃ kātabbaṃ. Ubhayañca kāriyanti vuttassevatthassa pariyāyavacanaṃ. Saññanti dhammasaññaṃ. Tenāha ‘‘yoniso’’ti paṭiladdhāti paṭilabhitvā. Khipinti paniggāhāpanavasena hatthe khipiṃ. Anantakanti nantakaṃ kummāsaṃ pakkhipitvā bandhitvā ṭhapitaṃ pilotikaṃ. A-kāro cettha nipātamattaṃ.
១១៦៦. សោតិ សោ អហំ។ តុរិតោតិ តុរិតោ សម្ភមន្តោ។ អវាសរិន្តិ ឧបគច្ឆិ, បាវិសិំ វា។ បុរា អយំ ភញ្ជតិ យស្សិទំ ធនន្តិ យស្ស ខេត្តសាមិកស្ស ឥទំ មាសសស្សំ ធនំ, តំ អយំ គោគណោ ភញ្ជតិ បុរា តស្ស ភញ្ជនតោ, អាមទ្ទនតោ បុរេតរមេវាតិ អត្ថោ។ តតោតិ តត្ថ។ តុរិតស្ស មេ សតោតិ សម្ភមន្តស្ស មេ សមានស្ស, សហសា គមនេន មគ្គេ កណ្ហសប្បំ អនោលោកេត្វា គតស្សាតិ អធិប្បាយោ។
1166.Soti so ahaṃ. Turitoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchi, pāvisiṃ vā. Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhananti yassa khettasāmikassa idaṃ māsasassaṃ dhanaṃ, taṃ ayaṃ gogaṇo bhañjati purā tassa bhañjanato, āmaddanato puretaramevāti attho. Tatoti tattha. Turitassa me satoti sambhamantassa me samānassa, sahasā gamanena magge kaṇhasappaṃ anoloketvā gatassāti adhippāyo.
១១៦៧. អដ្ដោម្ហិ ទុក្ខេន បីឡិតោតិ តេន អាសីវិសឌំសនេន អដ្ដោ អដ្ដិតោ ឧបទ្ទុតោ មរណទុក្ខេន ពាធិតោ ភវាមិ។ អហាសីតិ អជ្ឈោហរិ, បរិភុញ្ជីតិ អត្ថោ។ តតោ ចុតោ កាលកតោម្ហិ ទេវតាតិ តតោ មនុស្សត្តភាវតោ ចុតោ មរណកាលប្បត្តិយា, តត្ថ វា អាយុសង្ខារស្ស ខេបនសង្ខាតស្ស កាលស្ស កតត្តា កាលកតោ, តទនន្តរមេវ ច អម្ហិ ទេវតា ទេវត្តភាវប្បត្តិយា ទេវតា ហោមីតិ អត្ថោ។
1167.Aṭṭomhi dukkhena pīḷitoti tena āsīvisaḍaṃsanena aṭṭo aṭṭito upadduto maraṇadukkhena bādhito bhavāmi. Ahāsīti ajjhohari, paribhuñjīti attho. Tato cuto kālakatomhi devatāti tato manussattabhāvato cuto maraṇakālappattiyā, tattha vā āyusaṅkhārassa khepanasaṅkhātassa kālassa katattā kālakato, tadanantarameva ca amhi devatā devattabhāvappattiyā devatā homīti attho.
១១៦៩. តយាតិ តយា សទិសោ អញ្ញោ មុនិ មោនេយ្យគុណយុត្តោ ឥសិ នត្ថិ។ តយាតិ វា និស្សក្កេ ឥទំ ករណវចនំ។ សេសំ វុត្តនយមេវ។
1169.Tayāti tayā sadiso añño muni moneyyaguṇayutto isi natthi. Tayāti vā nissakke idaṃ karaṇavacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
គោបាលវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Gopālavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / វិមានវត្ថុបាឡិ • Vimānavatthupāḷi / ៦. គោបាលវិមានវត្ថុ • 6. Gopālavimānavatthu
