Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / બુદ્ધવંસ-અટ્ઠકથા • Buddhavaṃsa-aṭṭhakathā

૩. દીપઙ્કરબુદ્ધવંસવણ્ણના

3. Dīpaṅkarabuddhavaṃsavaṇṇanā

રમ્મનગરવાસિનોપિ તે ઉપાસકા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા પુન ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં માલાગન્ધાદીહિ પૂજેત્વા વન્દિત્વા દાનાનુમોદનં સોતુકામા ઉપનિસીદિંસુ. અથ સત્થા તેસં પરમમધુરં હદયઙ્ગમં દાનાનુમોદનમકાસિ –

Rammanagaravāsinopi te upāsakā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā puna bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā dānānumodanaṃ sotukāmā upanisīdiṃsu. Atha satthā tesaṃ paramamadhuraṃ hadayaṅgamaṃ dānānumodanamakāsi –

‘‘દાનં નામ સુખાદીનં, નિદાનં પરમં મતં;

‘‘Dānaṃ nāma sukhādīnaṃ, nidānaṃ paramaṃ mataṃ;

નિબ્બાનં પન સોપાનં, પતિટ્ઠાતિ પવુચ્ચતિ.

Nibbānaṃ pana sopānaṃ, patiṭṭhāti pavuccati.

‘‘દાનં તાણં મનુસ્સાનં, દાનં બન્ધુ પરાયનં;

‘‘Dānaṃ tāṇaṃ manussānaṃ, dānaṃ bandhu parāyanaṃ;

દાનં દુક્ખાધિપન્નાનં, સત્તાનં પરમા ગતિ.

Dānaṃ dukkhādhipannānaṃ, sattānaṃ paramā gati.

‘‘દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેન , દાનં નાવાતિ દીપિતં;

‘‘Dukkhanittharaṇaṭṭhena , dānaṃ nāvāti dīpitaṃ;

ભયરક્ખણતો દાનં, નગરન્તિ ચ વણ્ણિતં.

Bhayarakkhaṇato dānaṃ, nagaranti ca vaṇṇitaṃ.

‘‘દાનં દુરાસદટ્ઠેન, વુત્તમાસિવિસોતિ ચ;

‘‘Dānaṃ durāsadaṭṭhena, vuttamāsivisoti ca;

દાનં લોભમલાદીહિ, પદુમં અનુપલિત્તતો.

Dānaṃ lobhamalādīhi, padumaṃ anupalittato.

‘‘નત્થિ દાનસમો લોકે, પુરિસસ્સ અવસ્સયો;

‘‘Natthi dānasamo loke, purisassa avassayo;

પટિપજ્જથ તસ્મા તં, કિરિયાજ્ઝાસયેન ચ.

Paṭipajjatha tasmā taṃ, kiriyājjhāsayena ca.

‘‘સગ્ગલોકનિદાનાનિ, દાનાનિ મતિમા ઇધ;

‘‘Saggalokanidānāni, dānāni matimā idha;

કો હિ નામ નરો લોકે, ન દદેય્ય હિતે રતો.

Ko hi nāma naro loke, na dadeyya hite rato.

‘‘સુત્વા દેવેસુ સમ્પત્તિં, કો નરો દાનસમ્ભવં;

‘‘Sutvā devesu sampattiṃ, ko naro dānasambhavaṃ;

ન દજ્જા સુખપ્પદં દાનં, દાનં ચિત્તપ્પમોદનં.

Na dajjā sukhappadaṃ dānaṃ, dānaṃ cittappamodanaṃ.

‘‘દાનેન પટિપન્નેન, અચ્છરાપરિવારિતો;

‘‘Dānena paṭipannena, accharāparivārito;

રમતે સુચિરં કાલં, નન્દને સુરનન્દને.

Ramate suciraṃ kālaṃ, nandane suranandane.

‘‘પીતિમુળારં વિન્દતિ દાતા, ગારવમસ્મિં ગચ્છતિ લોકે;

‘‘Pītimuḷāraṃ vindati dātā, gāravamasmiṃ gacchati loke;

કિત્તિમનન્તં યાતિ ચ દાતા, વિસ્સસનીયો હોતિ ચ દાતા.

Kittimanantaṃ yāti ca dātā, vissasanīyo hoti ca dātā.

‘‘દત્વા દાનં યાતિ નરો સો, ભોગસમિદ્ધિં દીઘઞ્ચાયુ;

‘‘Datvā dānaṃ yāti naro so, bhogasamiddhiṃ dīghañcāyu;

સુસ્સરતમ્પિ ચ વિન્દતિ રૂપં, સગ્ગે સદ્ધિં કીળતિ દેવેહિ;

Sussaratampi ca vindati rūpaṃ, sagge saddhiṃ kīḷati devehi;

વિમાનેસુ ઠત્વા નાના, મત્તમયૂરાભિરુતેસુ.

Vimānesu ṭhatvā nānā, mattamayūrābhirutesu.

‘‘ચોરારિરાજોદકપાવકાનં, ધનં અસાધારણમેવ દાનં;

‘‘Corārirājodakapāvakānaṃ, dhanaṃ asādhāraṇameva dānaṃ;

દદાતિ તં સાવકઞાણભૂમિં, પચ્ચેકભૂમિં પન બુદ્ધભૂમિ’’ન્તિ. –

Dadāti taṃ sāvakañāṇabhūmiṃ, paccekabhūmiṃ pana buddhabhūmi’’nti. –

એવમાદિના નયેન દાનાનુમોદનં કત્વા દાનાનિસંસં પકાસેત્વા તદનન્તરં સીલકથં કથેસિ. સીલં નામેતં ઇધલોકપરલોકસમ્પત્તીનં મૂલં.

Evamādinā nayena dānānumodanaṃ katvā dānānisaṃsaṃ pakāsetvā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlaṃ nāmetaṃ idhalokaparalokasampattīnaṃ mūlaṃ.

‘‘સીલં સુખાનં પરમં નિદાનં, સીલેન સીલી તિદિવં પયાતિ;

‘‘Sīlaṃ sukhānaṃ paramaṃ nidānaṃ, sīlena sīlī tidivaṃ payāti;

સીલઞ્હિ સંસારમુપાગતસ્સ, તાણઞ્ચ લેણઞ્ચ પરાયનઞ્ચ.

Sīlañhi saṃsāramupāgatassa, tāṇañca leṇañca parāyanañca.

‘‘અવસ્સયો સીલસમો જનાનં, કુતો પનઞ્ઞો ઇધ વા પરત્થ;

‘‘Avassayo sīlasamo janānaṃ, kuto panañño idha vā parattha;

સીલં ગુણાનં પરમા પતિટ્ઠા, યથા ધરા થાવરજઙ્ગમાનં.

Sīlaṃ guṇānaṃ paramā patiṭṭhā, yathā dharā thāvarajaṅgamānaṃ.

‘‘સીલં કિરેવ કલ્યાણં, સીલં લોકે અનુત્તરં;

‘‘Sīlaṃ kireva kalyāṇaṃ, sīlaṃ loke anuttaraṃ;

અરિયવુત્તિસમાચારો, યેન વુચ્ચતિ સીલવા’’. (જા॰ ૧.૩.૧૧૮);

Ariyavuttisamācāro, yena vuccati sīlavā’’. (jā. 1.3.118);

સીલાલઙ્કારસમો અલઙ્કારો નત્થિ, સીલગન્ધસમો ગન્ધો નત્થિ, સીલસમં કિલેસમલવિસોધનં નત્થિ, સીલસમં પરિળાહૂપસમં નત્થિ, સીલસમં કિત્તિજનનં નત્થિ, સીલસમં સગ્ગારોહણસોપાનં નત્થિ, નિબ્બાનનગરપ્પવેસને ચ સીલસમં દ્વારં નત્થિ. યથાહ –

Sīlālaṅkārasamo alaṅkāro natthi, sīlagandhasamo gandho natthi, sīlasamaṃ kilesamalavisodhanaṃ natthi, sīlasamaṃ pariḷāhūpasamaṃ natthi, sīlasamaṃ kittijananaṃ natthi, sīlasamaṃ saggārohaṇasopānaṃ natthi, nibbānanagarappavesane ca sīlasamaṃ dvāraṃ natthi. Yathāha –

‘‘સોભન્તેવં ન રાજાનો, મુત્તામણિવિભૂસિતા;

‘‘Sobhantevaṃ na rājāno, muttāmaṇivibhūsitā;

યથા સોભન્તિ યતિનો, સીલભૂસનભૂસિતા.

Yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā.

‘‘સીલગન્ધસમો ગન્ધો, કુતો નામ ભવિસ્સતિ;

‘‘Sīlagandhasamo gandho, kuto nāma bhavissati;

યો સમં અનુવાતે ચ, પટિવાતે ચ વાયતિ. (વિસુદ્ધિ॰ ૧.૯);

Yo samaṃ anuvāte ca, paṭivāte ca vāyati. (visuddhi. 1.9);

‘‘ન પુપ્ફગન્ધો પટિવાતમેતિ, ન ચન્દનં તગ્ગરમલ્લિકા વા;

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti, na candanaṃ taggaramallikā vā;

સતઞ્ચ ગન્ધો પટિવાતમેતિ, સબ્બા દિસા સપ્પુરિસો પવાયતિ.

Satañca gandho paṭivātameti, sabbā disā sappuriso pavāyati.

‘‘ચન્દનં તગરં વાપિ, ઉપ્પલં અથ વસ્સિકી;

‘‘Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

એતેસં ગન્ધજાતાનં, સીલગન્ધો અનુત્તરો. (ધ॰ પ॰ ૫૪-૫૫; મિ॰ પ॰ ૫.૪.૧);

Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro. (dha. pa. 54-55; mi. pa. 5.4.1);

‘‘ન ગઙ્ગા યમુના ચાપિ, સરભૂ વા સરસ્વતી;

‘‘Na gaṅgā yamunā cāpi, sarabhū vā sarasvatī;

નિન્નગા વાચિરવતી, મહી વાપિ મહાનદી.

Ninnagā vāciravatī, mahī vāpi mahānadī.

‘‘સક્કુણન્તિ વિસોધેતું, તં મલં ઇધ પાણિનં;

‘‘Sakkuṇanti visodhetuṃ, taṃ malaṃ idha pāṇinaṃ;

વિસોધયતિ સત્તાનં, યં વે સીલજલં મલં.

Visodhayati sattānaṃ, yaṃ ve sīlajalaṃ malaṃ.

‘‘ન તં સજલદા વાતા, ન ચાપિ હરિચન્દનં;

‘‘Na taṃ sajaladā vātā, na cāpi haricandanaṃ;

નેવ હારા ન મણયો, ન ચન્દકિરણઙ્કુરા.

Neva hārā na maṇayo, na candakiraṇaṅkurā.

‘‘સમયન્તીધ સત્તાનં, પરિળાહં સુરક્ખિતં;

‘‘Samayantīdha sattānaṃ, pariḷāhaṃ surakkhitaṃ;

યં સમેતિ ઇદં અરિયં, સીલં અચ્ચન્તસીતલં.

Yaṃ sameti idaṃ ariyaṃ, sīlaṃ accantasītalaṃ.

‘‘અત્તાનુવાદાદિભયં, વિદ્ધંસયતિ સબ્બદા;

‘‘Attānuvādādibhayaṃ, viddhaṃsayati sabbadā;

જનેતિ કિત્તિહાસઞ્ચ, સીલં સીલવતો સદા.

Janeti kittihāsañca, sīlaṃ sīlavato sadā.

‘‘સગ્ગારોહણસોપાનં, અઞ્ઞં સીલસમં કુતો;

‘‘Saggārohaṇasopānaṃ, aññaṃ sīlasamaṃ kuto;

દ્વારં વા પન નિબ્બાન, નગરસ્સ પવેસને.

Dvāraṃ vā pana nibbāna, nagarassa pavesane.

‘‘ગુણાનં મૂલભૂતસ્સ, દોસાનં બલઘાતિનો;

‘‘Guṇānaṃ mūlabhūtassa, dosānaṃ balaghātino;

ઇતિ સીલસ્સ જાનાથ, આનિસંસમનુત્તર’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ॰ ૧.૯);

Iti sīlassa jānātha, ānisaṃsamanuttara’’nti. (visuddhi. 1.9);

એવં ભગવા સીલાનિસંસં દસ્સેત્વા – ‘‘ઇદં પન સીલં નિસ્સાય અયં સગ્ગો લભતી’’તિ દસ્સનત્થં તદનન્તરં સગ્ગકથં કથેસિ. અયં સગ્ગો નામ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો એકન્તસુખો નિચ્ચમેત્થ કીળા નિચ્ચં સમ્પત્તિયો લભન્તિ. ચાતુમહારાજિકા દેવા નવુતિવસ્સસતસહસ્સાનિ દિબ્બસુખં દિબ્બસમ્પત્તિં પટિલભન્તિ. તાવતિંસા તિસ્સો વસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ એવમાદિસગ્ગગુણપટિસંયુત્તકથં કથેસિ. એવં સગ્ગકથાય પલોભેત્વા પુન – ‘‘અયમ્પિ સગ્ગો અનિચ્ચો અધુવો ન તત્થ છન્દરાગો કાતબ્બો’’તિ કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં નેક્ખમ્મે આનિસંસઞ્ચ પકાસેત્વા અમતપરિયોસાનં ધમ્મકથં કથેસિ. એવં તસ્સ મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા એકચ્ચે સરણેસુ ચ એકચ્ચે પઞ્ચસીલેસુ ચ એકચ્ચે સોતાપત્તિફલે ચ એકચ્ચે સકદાગામિફલે એકચ્ચે અનાગામિફલે એકચ્ચે ચતૂસુપિ ફલેસુ એકચ્ચે તીસુ વિજ્જાસુ એકચ્ચે છસુ અભિઞ્ઞાસુ એકચ્ચે અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના રમ્મનગરતો નિક્ખમિત્વા સુદસ્સનમહાવિહારમેવ પાવિસિ. તેન વુત્તં –

Evaṃ bhagavā sīlānisaṃsaṃ dassetvā – ‘‘idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labhatī’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo ekantasukho niccamettha kīḷā niccaṃ sampattiyo labhanti. Cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ paṭilabhanti. Tāvatiṃsā tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādisaggaguṇapaṭisaṃyuttakathaṃ kathesi. Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna – ‘‘ayampi saggo anicco adhuvo na tattha chandarāgo kātabbo’’ti kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsañca pakāsetvā amatapariyosānaṃ dhammakathaṃ kathesi. Evaṃ tassa mahājanassa dhammaṃ desetvā ekacce saraṇesu ca ekacce pañcasīlesu ca ekacce sotāpattiphale ca ekacce sakadāgāmiphale ekacce anāgāmiphale ekacce catūsupi phalesu ekacce tīsu vijjāsu ekacce chasu abhiññāsu ekacce aṭṭhasu samāpattīsu patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā rammanagarato nikkhamitvā sudassanamahāvihārameva pāvisi. Tena vuttaṃ –

.

1.

‘‘તદા તે ભોજયિત્વાન, સસઙ્ઘં લોકનાયકં;

‘‘Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

ઉપગચ્છું સરણં તસ્સ, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો.

Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.

.

2.

‘‘સરણાગમને કઞ્ચિ, નિવેસેતિ તથાગતો;

‘‘Saraṇāgamane kañci, niveseti tathāgato;

કઞ્ચિ પઞ્ચસુ સીલેસુ, સીલે દસવિધે પરં.

Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.

.

3.

‘‘કસ્સચિ દેતિ સામઞ્ઞં, ચતુરો ફલમુત્તમે;

‘‘Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;

કસ્સચિ અસમે ધમ્મે, દેતિ સો પટિસમ્ભિદા.

Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.

.

4.

‘‘કસ્સચિ વરસમાપત્તિયો, અટ્ઠ દેતિ નરાસભો;

‘‘Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;

તિસ્સો કસ્સચિ વિજ્જાયો, છળભિઞ્ઞા પવેચ્છતિ.

Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.

.

5.

‘‘તેન યોગેન જનકાયં, ઓવદતિ મહામુનિ;

‘‘Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;

તેન વિત્થારિકં આસિ, લોકનાથસ્સ સાસનં.

Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.

.

6.

‘‘મહાહનુસભક્ખન્ધો , દીપઙ્કરસનામકો;

‘‘Mahāhanusabhakkhandho , dīpaṅkarasanāmako;

બહૂ જને તારયતિ, પરિમોચેતિ દુગ્ગતિં.

Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.

.

7.

‘‘બોધનેય્યં જનં દિસ્વા, સતસહસ્સેપિ યોજને;

‘‘Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;

ખણેન ઉપગન્ત્વાન, બોધેતિ તં મહામુની’’તિ.

Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmunī’’ti.

તત્થ તેતિ રમ્મનગરવાસિનો ઉપાસકા. સરણન્તિ એત્થ સરણં સરણગમનં સરણસ્સ ગન્તા ચ વેદિતબ્બા. સરતિ હિંસતિ વિનાસેતીતિ સરણં, કિં તં? રતનત્તયં. તં પન સરણગતાનં તેનેવ સરણગમનેન ભયં સન્તાસં દુક્ખં દુગ્ગતિં પરિક્કિલેસં હનતિ હિંસતિ વિનાસેતીતિ સરણન્તિ વુચ્ચતીતિ. વુત્તઞ્હેતં –

Tattha teti rammanagaravāsino upāsakā. Saraṇanti ettha saraṇaṃ saraṇagamanaṃ saraṇassa gantā ca veditabbā. Sarati hiṃsati vināsetīti saraṇaṃ, kiṃ taṃ? Ratanattayaṃ. Taṃ pana saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ hanati hiṃsati vināsetīti saraṇanti vuccatīti. Vuttañhetaṃ –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ. (દી॰ નિ॰ ૨.૩૩૨; સં॰ નિ॰ ૧.૩૭);

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);

‘‘યે કેચિ ધમ્મં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ. (દી॰ નિ॰ ૨.૩૩૨; સં॰ નિ॰ ૧.૩૭);

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);

‘‘યે કેચિ સઙ્ઘં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

‘‘Ye keci saṅghaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ. (દી॰ નિ॰ ૨.૩૩૨; સં॰ નિ॰ ૧.૩૭);

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);

સરણગમનં નામ રતનત્તયપરાયનાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો. સરણસ્સ ગન્તા નામ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો. એવં તાવ સરણં સરણગમનં સરણસ્સ ગન્તા ચાતિ ઇદં તયં વેદિતબ્બં.

Saraṇagamanaṃ nāma ratanattayaparāyanākārappavatto cittuppādo. Saraṇassa gantā nāma taṃsamaṅgīpuggalo. Evaṃ tāva saraṇaṃ saraṇagamanaṃ saraṇassa gantā cāti idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

તસ્સાતિ તં દીપઙ્કરં, ઉપયોગત્થે સામિવચનં દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઉપગચ્છું સરણં તત્થા’’તિપિ પાઠો. સત્થુનોતિ સત્થારં. સરણાગમને કઞ્ચીતિ કઞ્ચિ પુગ્ગલં સરણગમને નિવેસેતીતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ પચ્ચુપ્પન્નવસેન વુત્તં, અતીતકાલવસેન પન અત્થો ગહેતબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘કસ્સચિ સરણાગમને’’તિપિ પાઠો, તસ્સપિ સોયેવત્થો. કઞ્ચિ પઞ્ચસુ સીલેસૂતિ કઞ્ચિ પુગ્ગલં પઞ્ચસુ વિરતિસીલેસુ નિવેસેસીતિ અત્થો. ‘‘કસ્સચિ પઞ્ચસુ સીલેસૂ’’તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો. સીલે દસવિધે પરન્તિ અપરં પુગ્ગલં દસવિધે સીલે નિવેસેસીતિ અત્થો. ‘‘કસ્સચિ કુસલે દસા’’તિપિ પાઠો, તસ્સ કઞ્ચિ પુગ્ગલં દસ કુસલધમ્મે સમાદપેસીતિ અત્થો. કસ્સચિ દેતિ સામઞ્ઞન્તિ એત્થ પરમત્થતો સામઞ્ઞન્તિ મગ્ગો વુચ્ચતિ. યથાહ –

Tassāti taṃ dīpaṅkaraṃ, upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Upagacchuṃ saraṇaṃ tatthā’’tipi pāṭho. Satthunoti satthāraṃ. Saraṇāgamane kañcīti kañci puggalaṃ saraṇagamane nivesetīti attho. Kiñcāpi paccuppannavasena vuttaṃ, atītakālavasena pana attho gahetabbo. Esa nayo sesesupi. ‘‘Kassaci saraṇāgamane’’tipi pāṭho, tassapi soyevattho. Kañci pañcasu sīlesūti kañci puggalaṃ pañcasu viratisīlesu nivesesīti attho. ‘‘Kassaci pañcasu sīlesū’’tipi pāṭho, soyevattho. Sīle dasavidhe paranti aparaṃ puggalaṃ dasavidhe sīle nivesesīti attho. ‘‘Kassaci kusale dasā’’tipi pāṭho, tassa kañci puggalaṃ dasa kusaladhamme samādapesīti attho. Kassaci deti sāmaññanti ettha paramatthato sāmaññanti maggo vuccati. Yathāha –

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સામઞ્ઞં? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે॰… સમ્માસમાધિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સામઞ્ઞ’’ન્તિ (સં॰ નિ॰ ૫.૩૬).

‘‘Katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmañña’’nti (saṃ. ni. 5.36).

ચતુરો ફલમુત્તમેતિ ચત્તારિ ઉત્તમાનિ ફલાનીતિ અત્થો. -કારો પદસન્ધિકરો. લિઙ્ગવિપરિયાસેન વુત્તં. યથોપનિસ્સયં ચત્તારો મગ્ગે ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ કસ્સચિ અદાસીતિ અત્થો. કસ્સચિ અસમે ધમ્મેતિ કસ્સચિ અસદિસે ચત્તારો પટિસમ્ભિદાધમ્મે અદાસિ.

Caturo phalamuttameti cattāri uttamāni phalānīti attho. Ma-kāro padasandhikaro. Liṅgavipariyāsena vuttaṃ. Yathopanissayaṃ cattāro magge cattāri ca sāmaññaphalāni kassaci adāsīti attho. Kassaci asame dhammeti kassaci asadise cattāro paṭisambhidādhamme adāsi.

કસ્સચિ વરસમાપત્તિયોતિ કસ્સચિ પન નીવરણવિગમેન પધાનભૂતા અટ્ઠ સમાપત્તિયો અદાસિ. તિસ્સો કસ્સચિ વિજ્જાયોતિ કસ્સચિ પુગ્ગલસ્સ ઉપનિસ્સયવસેન દિબ્બચક્ખુઞાણપુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણઆસવક્ખયઞાણાનં વસેન તિસ્સો વિજ્જાયો. છળભિઞ્ઞા પવેચ્છતીતિ છ અભિઞ્ઞાયો કસ્સચિ અદાસિ.

Kassaci varasamāpattiyoti kassaci pana nīvaraṇavigamena padhānabhūtā aṭṭha samāpattiyo adāsi. Tisso kassaci vijjāyoti kassaci puggalassa upanissayavasena dibbacakkhuñāṇapubbenivāsānussatiñāṇaāsavakkhayañāṇānaṃ vasena tisso vijjāyo. Chaḷabhiññā pavecchatīti cha abhiññāyo kassaci adāsi.

તેન યોગેનાતિ તેન નયેન તેનાનુક્કમેન ચ. જનકાયન્તિ જનસમૂહં. ઓવદતીતિ ઓવદિ. કાલવિપરિયાસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇતો ઉપરિપિ ઈદિસેસુ વચનેસુ અતીતકાલવસેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો . તેન વિત્થારિકં આસીતિ તેન દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો ઓવાદેન અનુસાસનિયા વિત્થારિકં વિત્થતં વિસાલીભૂતં સાસનં અહોસિ.

Tena yogenāti tena nayena tenānukkamena ca. Janakāyanti janasamūhaṃ. Ovadatīti ovadi. Kālavipariyāsena vuttanti veditabbaṃ. Ito uparipi īdisesu vacanesu atītakālavaseneva attho gahetabbo . Tena vitthārikaṃ āsīti tena dīpaṅkarassa bhagavato ovādena anusāsaniyā vitthārikaṃ vitthataṃ visālībhūtaṃ sāsanaṃ ahosi.

મહાહનૂતિ મહાપુરિસાનં કિર દ્વેપિ હનૂનિ પરિપુણ્ણાનિ દ્વાદસિયા પક્ખસ્સ ચન્દસદિસાકારાનિ હોન્તીતિ મહન્તાનિ હનૂનિ યસ્સ સો મહાહનુ, સીહહનૂતિ વુત્તં હોતિ. ઉસભક્ખન્ધોતિ ઉસભસ્સેવ ખન્ધો યસ્સ ભવતિ, સો ઉસભક્ખન્ધો. સુવટ્ટિતસુવણ્ણાલિઙ્ગસદિસરુચિરક્ખન્ધો સમવટ્ટચારુક્ખન્ધોતિ અત્થો. દીપઙ્કરસનામકોતિ દીપઙ્કરસનામો . બહૂ જને તારયતીતિ બહૂ બુદ્ધવેનેય્યે જને તારેસિ. પરિમોચેતીતિ પરિમોચેસિ. દુગ્ગતિન્તિ દુગ્ગતિતો. નિસ્સક્કત્થે ઉપયોગવચનં.

Mahāhanūti mahāpurisānaṃ kira dvepi hanūni paripuṇṇāni dvādasiyā pakkhassa candasadisākārāni hontīti mahantāni hanūni yassa so mahāhanu, sīhahanūti vuttaṃ hoti. Usabhakkhandhoti usabhasseva khandho yassa bhavati, so usabhakkhandho. Suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadisarucirakkhandho samavaṭṭacārukkhandhoti attho. Dīpaṅkarasanāmakoti dīpaṅkarasanāmo . Bahū jane tārayatīti bahū buddhaveneyye jane tāresi. Parimocetīti parimocesi. Duggatinti duggatito. Nissakkatthe upayogavacanaṃ.

ઇદાનિ તારણપરિમોચનકરણાકારદસ્સનત્થં ‘‘બોધનેય્યં જન’’ન્તિ ગાથા વુત્તા. તત્થ બોધનેય્યં જનન્તિ બોધનેય્યં પજં, અયમેવ વા પાઠો. દિસ્વાતિ બુદ્ધચક્ખુના વા સમન્તચક્ખુના વા દિસ્વા. સતસહસ્સેપિ યોજનેતિ અનેકસતસહસ્સેપિ યોજને ઠિતં. ઇદં પન દસસહસ્સિયંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

Idāni tāraṇaparimocanakaraṇākāradassanatthaṃ ‘‘bodhaneyyaṃ jana’’nti gāthā vuttā. Tattha bodhaneyyaṃ jananti bodhaneyyaṃ pajaṃ, ayameva vā pāṭho. Disvāti buddhacakkhunā vā samantacakkhunā vā disvā. Satasahassepi yojaneti anekasatasahassepi yojane ṭhitaṃ. Idaṃ pana dasasahassiyaṃyeva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.

દીપઙ્કરો કિર સત્થા બુદ્ધત્તં પત્વા બોધિમૂલે સત્તસત્તાહં વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે સત્તાહે મહાબ્રહ્મુનો ધમ્મજ્ઝેસનં પટિઞ્ઞાય સુનન્દારામે ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા કોટિસતં દેવમનુસ્સાનં ધમ્મામતં પાયેસિ. અયં પઠમો અભિસમયો અહોસિ.

Dīpaṅkaro kira satthā buddhattaṃ patvā bodhimūle sattasattāhaṃ vītināmetvā aṭṭhame sattāhe mahābrahmuno dhammajjhesanaṃ paṭiññāya sunandārāme dhammacakkaṃ pavattetvā koṭisataṃ devamanussānaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi.

અથ સત્થા અત્તનો પુત્તસ્સ સમવટ્ટક્ખન્ધસ્સ ઉસભક્ખન્ધસ્સ નામ ઞાણપરિપાકં ઞત્વા તં અત્રજં પમુખં કત્વા રાહુલોવાદસદિસં ધમ્મં દેસેત્વા દેવમનુસ્સાનં નવુતિકોટિયો ધમ્મામતં પાયેસિ. અયં દુતિયો અભિસમયો અહોસિ.

Atha satthā attano puttassa samavaṭṭakkhandhassa usabhakkhandhassa nāma ñāṇaparipākaṃ ñatvā taṃ atrajaṃ pamukhaṃ katvā rāhulovādasadisaṃ dhammaṃ desetvā devamanussānaṃ navutikoṭiyo dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi.

પુન ભગવા અમરવતીનગરદ્વારે મહાસિરીસરુક્ખમૂલે યમકપાટિહારિયં કત્વા મહાજનસ્સ બન્ધનામોક્ખં કત્વા દેવગણપરિવુતો દિવસકરાતિરેકજુતિવિસરભવને તાવતિંસભવને પારિચ્છત્તકમૂલે પરમસીતલે પણ્ડુકમ્બલસિલાતલે નિસીદિત્વા સબ્બદેવગણપીતિસઞ્જનનિં અત્તનો જનનિં સુમેધાદેવિં પમુખં કત્વા સબ્બલોકવિદિતવિસુદ્ધિદેવો દેવદેવો દીપઙ્કરો ભગવા સબ્બસત્તહિતકરં પરમાતિરેકગમ્ભીરસુખુમં બુદ્ધિવિસદકરં સત્તપ્પકરણં અભિધમ્મપિટકં દેસેત્વા નવુતિદેવકોટિસહસ્સાનં ધમ્મામતં પાયેસિ. અયં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

Puna bhagavā amaravatīnagaradvāre mahāsirīsarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā mahājanassa bandhanāmokkhaṃ katvā devagaṇaparivuto divasakarātirekajutivisarabhavane tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paramasītale paṇḍukambalasilātale nisīditvā sabbadevagaṇapītisañjananiṃ attano jananiṃ sumedhādeviṃ pamukhaṃ katvā sabbalokaviditavisuddhidevo devadevo dīpaṅkaro bhagavā sabbasattahitakaraṃ paramātirekagambhīrasukhumaṃ buddhivisadakaraṃ sattappakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ desetvā navutidevakoṭisahassānaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –

.

8.

‘‘પઠમાભિસમયે બુદ્ધો, કોટિસતમબોધયિ;

‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;

દુતિયાભિસમયે નાથો, નવુતિકોટિમબોધયિ.

Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.

.

9.

‘‘યદા ચ દેવભવનમ્હિ, બુદ્ધો ધમ્મમદેસયિ;

‘‘Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi;

નવુતિકોટિસહસ્સાનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.

દીપઙ્કરસ્સ પન ભગવતો તયો સાવકસન્નિપાતા અહેસું. તત્થ સુનન્દારામે કોટિસતસહસ્સાનં પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

Dīpaṅkarassa pana bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Tattha sunandārāme koṭisatasahassānaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –

૧૦.

10.

‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો;

‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;

કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો’’તિ.

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo’’ti.

અથાપરેન સમયેન દસબલો ચતૂહિ ભિક્ખુસતસહસ્સેહિ પરિવુતો ગામનિગમનગરપટિપાટિયા મહાજનાનુગ્ગહં કરોન્તો ચારિકં ચરમાનો અનુક્કમેન એકસ્મિં પદેસે મહાજનકતસક્કારં સબ્બલોકવિસ્સુતં અમનુસ્સપરિગ્ગહિતં અતિભયાનકં ઓલમ્બામ્બુધરપરિચુમ્બિતકૂટં વિવિધસુરભિતરુકુસુમવાસિતકૂટં નાનામિગગણવિચરિતકૂટં નારદકૂટં નામ પરમરમણીયં પબ્બતં સમ્પાપુણિ. સો કિર પબ્બતો નારદેન નામ યક્ખેન પરિગ્ગહિતો અહોસિ. તત્થ પન તસ્સ યક્ખસ્સ અનુસંવચ્છરં મહાજનો મનુસ્સબલિં ઉપસંહરતિ.

Athāparena samayena dasabalo catūhi bhikkhusatasahassehi parivuto gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā mahājanānuggahaṃ karonto cārikaṃ caramāno anukkamena ekasmiṃ padese mahājanakatasakkāraṃ sabbalokavissutaṃ amanussapariggahitaṃ atibhayānakaṃ olambāmbudharaparicumbitakūṭaṃ vividhasurabhitarukusumavāsitakūṭaṃ nānāmigagaṇavicaritakūṭaṃ nāradakūṭaṃ nāma paramaramaṇīyaṃ pabbataṃ sampāpuṇi. So kira pabbato nāradena nāma yakkhena pariggahito ahosi. Tattha pana tassa yakkhassa anusaṃvaccharaṃ mahājano manussabaliṃ upasaṃharati.

અથ દીપઙ્કરો કિર ભગવા તસ્સ મહાજનસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા તતો ભિક્ખુસઙ્ઘં ચાતુદ્દિસં પેસેત્વા અદુતિયો અસહાયો મહાકરુણાબલવસઙ્ગતહદયો તઞ્ચ યક્ખં વિનેતું તં નારદપબ્બતં અભિરુહિ. અથ સો મનુસ્સભક્ખો સકહિતનિરપેક્ખો પરવધદક્ખો યક્ખો મક્ખં અસહમાનો કોધપરેતમાનસો દસબલં ભિંસાપેત્વા પલાપેતુકામો તં પબ્બતં ચાલેસિ. સો કિર પબ્બતો તેન ચાલિયમાનો ભગવતો આનુભાવેન તસ્સેવ મત્થકે પતમાનો વિય અહોસિ.

Atha dīpaṅkaro kira bhagavā tassa mahājanassa upanissayasampattiṃ disvā tato bhikkhusaṅghaṃ cātuddisaṃ pesetvā adutiyo asahāyo mahākaruṇābalavasaṅgatahadayo tañca yakkhaṃ vinetuṃ taṃ nāradapabbataṃ abhiruhi. Atha so manussabhakkho sakahitanirapekkho paravadhadakkho yakkho makkhaṃ asahamāno kodhaparetamānaso dasabalaṃ bhiṃsāpetvā palāpetukāmo taṃ pabbataṃ cālesi. So kira pabbato tena cāliyamāno bhagavato ānubhāvena tasseva matthake patamāno viya ahosi.

તતો સો ભીતો – ‘‘હન્દ નં અગ્ગિના ઝાપેસ્સામી’’તિ મહન્તં અતિભીમદસ્સનં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બત્તેસિ. સો અગ્ગિક્ખન્ધો પટિવાતે ખિત્તો વિય અત્તનોવ દુક્ખં જનેસિ, ન પન ભગવતો ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ દડ્ઢું સમત્થો અહોસિ. યક્ખો પન ‘‘સમણો દડ્ઢો, ન દડ્ઢો’’તિ ઓલોકેન્તો દસબલં સરદસમયવિમલકરનિકરં સબ્બજનરતિકરં રજનિકરમિવ સીતલજલતલગતકમલકણ્ણિકાય નિસિન્નં વિય ભગવન્તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અયં સમણો મહાનુભાવો, યં યં ઇમસ્સાહં અનત્થં કરોમિ, સો સો મમૂપરિયેવ પતતિ, ઇમં પન સમણં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં મે પટિસરણં પરાયનં નત્થિ, પથવિયં ઉપક્ખલિતા પથવિંયેવ નિસ્સાય ઉટ્ઠહન્તિ, હન્દાહં ઇમંયેવ સમણં સરણં ગમિસ્સામી’’તિ.

Tato so bhīto – ‘‘handa naṃ agginā jhāpessāmī’’ti mahantaṃ atibhīmadassanaṃ aggikkhandhaṃ nibbattesi. So aggikkhandho paṭivāte khitto viya attanova dukkhaṃ janesi, na pana bhagavato cīvare aṃsumattampi daḍḍhuṃ samattho ahosi. Yakkho pana ‘‘samaṇo daḍḍho, na daḍḍho’’ti olokento dasabalaṃ saradasamayavimalakaranikaraṃ sabbajanaratikaraṃ rajanikaramiva sītalajalatalagatakamalakaṇṇikāya nisinnaṃ viya bhagavantaṃ disvā cintesi – ‘‘aho ayaṃ samaṇo mahānubhāvo, yaṃ yaṃ imassāhaṃ anatthaṃ karomi, so so mamūpariyeva patati, imaṃ pana samaṇaṃ muñcitvā aññaṃ me paṭisaraṇaṃ parāyanaṃ natthi, pathaviyaṃ upakkhalitā pathaviṃyeva nissāya uṭṭhahanti, handāhaṃ imaṃyeva samaṇaṃ saraṇaṃ gamissāmī’’ti.

અથેવં પન સો ચિન્તેત્વા ભગવતો ચક્કાલઙ્કતતલેસુ પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા – ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા’’તિ વત્વા ભગવન્તં સરણમગમાસિ. અથસ્સ ભગવા અનુપુબ્બિકથં કથેસિ. સો દેસનાપરિયોસાને દસહિ યક્ખસહસ્સેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તસ્મિં કિર દિવસે સકલજમ્બુદીપતલવાસિનો મનુસ્સા તસ્સ બલિકમ્મત્થં એકેકગામતો એકેકં પુરિસં આહરિંસુ. અઞ્ઞઞ્ચ બહુતિલતણ્ડુલકુલત્થમુગ્ગમાસાદિં સપ્પિનવનીતતેલમધુફાણિતાદિઞ્ચ આહરિંસુ. અથ સો યક્ખો તં દિવસં આભતતણ્ડુલાદિકં સબ્બં તેસંયેવ દત્વા તે બલિકમ્મત્થાય આનીતમનુસ્સે દસબલસ્સ નિય્યાતેસિ.

Athevaṃ pana so cintetvā bhagavato cakkālaṅkatatalesu pādesu sirasā nipatitvā – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’ti vatvā bhagavantaṃ saraṇamagamāsi. Athassa bhagavā anupubbikathaṃ kathesi. So desanāpariyosāne dasahi yakkhasahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tasmiṃ kira divase sakalajambudīpatalavāsino manussā tassa balikammatthaṃ ekekagāmato ekekaṃ purisaṃ āhariṃsu. Aññañca bahutilataṇḍulakulatthamuggamāsādiṃ sappinavanītatelamadhuphāṇitādiñca āhariṃsu. Atha so yakkho taṃ divasaṃ ābhatataṇḍulādikaṃ sabbaṃ tesaṃyeva datvā te balikammatthāya ānītamanusse dasabalassa niyyātesi.

અથ સત્થા તે મનુસ્સે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બાજેત્વા અન્તોસત્તાહેયેવ સબ્બે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા માઘપુણ્ણમાય કોટિસતભિક્ખુમજ્ઝગતો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે સન્નિપાતે પાતિમોક્ખમુદ્દિસિ. ચતુરઙ્ગાનિ નામ સબ્બેવ એહિભિક્ખૂ હોન્તિ, સબ્બે છળભિઞ્ઞા હોન્તિ, સબ્બે અનામન્તિતાવ આગતા, પન્નરસૂપોસથદિવસો ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ નામ. અયં દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

Atha satthā te manusse ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā antosattāheyeva sabbe arahatte patiṭṭhāpetvā māghapuṇṇamāya koṭisatabhikkhumajjhagato caturaṅgasamannāgate sannipāte pātimokkhamuddisi. Caturaṅgāni nāma sabbeva ehibhikkhū honti, sabbe chaḷabhiññā honti, sabbe anāmantitāva āgatā, pannarasūposathadivaso cāti imāni cattāri aṅgāni nāma. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –

૧૧.

11.

‘‘પુન નારદકૂટમ્હિ, પવિવેકગતે જિને;

‘‘Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;

ખીણાસવા વીતમલા, સમિંસુ સતકોટિયો’’તિ.

Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ti.

તત્થ પવિવેકગતેતિ ગણં પહાય ગતે. સમિંસૂતિ સન્નિપતિંસુ.

Tattha pavivekagateti gaṇaṃ pahāya gate. Samiṃsūti sannipatiṃsu.

યદા પન દીપઙ્કરો લોકનાયકો સુદસ્સનનામકે પબ્બતે વસ્સાવાસમુપગઞ્છિ, તદા કિર જમ્બુદીપવાસિનો મનુસ્સા અનુસંવચ્છરં ગિરગ્ગસમજ્જં કરોન્તિ. તસ્મિં કિર સમજ્જે સન્નિપતિતા મનુસ્સા દસબલં દિસ્વા ધમ્મકથં સુત્વા તત્ર પસીદિત્વા પબ્બજિંસુ. મહાપવારણદિવસે સત્થા તેસં અજ્ઝાસયાનુકૂલં વિપસ્સનાકથં કથેસિ. તં સુત્વા તે સબ્બે સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા વિપસ્સનાનુપુબ્બેન મગ્ગાનુપુબ્બેન ચ અરહત્તં પાપુણિંસુ. અથ સત્થા નવુતિકોટિસહસ્સેહિ સદ્ધિં પવારેસિ. અયં તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

Yadā pana dīpaṅkaro lokanāyako sudassananāmake pabbate vassāvāsamupagañchi, tadā kira jambudīpavāsino manussā anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjaṃ karonti. Tasmiṃ kira samajje sannipatitā manussā dasabalaṃ disvā dhammakathaṃ sutvā tatra pasīditvā pabbajiṃsu. Mahāpavāraṇadivase satthā tesaṃ ajjhāsayānukūlaṃ vipassanākathaṃ kathesi. Taṃ sutvā te sabbe saṅkhāre sammasitvā vipassanānupubbena maggānupubbena ca arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atha satthā navutikoṭisahassehi saddhiṃ pavāresi. Ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –

૧૨.

12.

‘‘યમ્હિ કાલે મહાવીરો, સુદસ્સનસિલુચ્ચયે;

‘‘Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;

નવુતિકોટિસહસ્સેહિ, પવારેસિ મહામુનિ.

Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.

‘‘અહં તેન સમયેન, જટિલો ઉગ્ગતાપનો;

‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;

અન્તલિક્ખમ્હિ ચરણો, પઞ્ચાભિઞ્ઞાસુ પારગૂ’’તિ. (ધ॰ સ॰ અટ્ઠ॰ નિદાનકથા);

Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā);

અયં ગાથા અટ્ઠસાલિનિયા ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાય નિદાનવણ્ણનાય દીપઙ્કરબુદ્ધવંસે લિખિતા. ઇમસ્મિં પન બુદ્ધવંસે નત્થિ. નત્થિભાવોયેવ પનસ્સા યુત્તતરો. કસ્માતિ ચે? હેટ્ઠા સુમેધકથાસુ કથિતત્તાતિ.

Ayaṃ gāthā aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya nidānavaṇṇanāya dīpaṅkarabuddhavaṃse likhitā. Imasmiṃ pana buddhavaṃse natthi. Natthibhāvoyeva panassā yuttataro. Kasmāti ce? Heṭṭhā sumedhakathāsu kathitattāti.

દીપઙ્કરે કિર ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે દસસહસ્સાનઞ્ચ વીસતિસહસ્સાનઞ્ચ ધમ્માભિસમયો અહોસિયેવ. એકસ્સ પન દ્વિન્નં તિણ્ણં ચતુન્નન્તિ ચ આદિવસેન અભિસમયાનં અન્તો નત્થિ. તસ્મા દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો સાસનં વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં અહોસિ. તેન વુત્તં –

Dīpaṅkare kira bhagavati dhammaṃ desente dasasahassānañca vīsatisahassānañca dhammābhisamayo ahosiyeva. Ekassa pana dvinnaṃ tiṇṇaṃ catunnanti ca ādivasena abhisamayānaṃ anto natthi. Tasmā dīpaṅkarassa bhagavato sāsanaṃ vitthārikaṃ bāhujaññaṃ ahosi. Tena vuttaṃ –

૧૩.

13.

‘‘દસવીસસહસ્સાનં , ધમ્માભિસમયો અહુ;

‘‘Dasavīsasahassānaṃ , dhammābhisamayo ahu;

એકદ્વિન્નં અભિસમયા, ગણનાતો અસઙ્ખિયા’’તિ.

Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā’’ti.

તત્થ દસવીસસહસ્સાનન્તિ દસસહસ્સાનં વીસતિસહસ્સાનઞ્ચ. ધમ્માભિસમયોતિ ચતુસચ્ચધમ્મપ્પટિવેધો. એકદ્વિન્નન્તિ એકસ્સ ચેવ દ્વિન્નઞ્ચ , તિણ્ણં ચતુન્નં…પે॰… દસન્નન્તિઆદિના નયેન અસઙ્ખ્યેય્યાતિ અત્થો. એવં અસઙ્ખ્યેય્યાભિસમયત્તા ચ વિત્થારિકં મહન્તપ્પત્તં બહૂહિ પણ્ડિતેહિ દેવમનુસ્સેહિ નિય્યાનિકન્તિ જઞ્ઞં જાનિતબ્બં અધિસીલસિક્ખાદીહિ ઇદ્ધઞ્ચ સમાધિઆદીહિ ફીતઞ્ચ અહોસિ. તેન વુત્તં –

Tattha dasavīsasahassānanti dasasahassānaṃ vīsatisahassānañca. Dhammābhisamayoti catusaccadhammappaṭivedho. Ekadvinnanti ekassa ceva dvinnañca , tiṇṇaṃ catunnaṃ…pe… dasannantiādinā nayena asaṅkhyeyyāti attho. Evaṃ asaṅkhyeyyābhisamayattā ca vitthārikaṃ mahantappattaṃ bahūhi paṇḍitehi devamanussehi niyyānikanti jaññaṃ jānitabbaṃ adhisīlasikkhādīhi iddhañca samādhiādīhi phītañca ahosi. Tena vuttaṃ –

૧૪.

14.

‘‘વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં, ઇદ્ધં ફીતં અહૂ તદા;

‘‘Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā;

દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો, સાસનં સુવિસોધિત’’ન્તિ.

Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsanaṃ suvisodhita’’nti.

તત્થ સુવિસોધિતન્તિ સુટ્ઠુ ભગવતા સોધિતં વિસુદ્ધં કતં. દીપઙ્કરં કિર સત્થારં સબ્બકાલં છળભિઞ્ઞાનં મહિદ્ધિકાનં ભિક્ખૂનં ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ પરિવારેન્તિ. તેન ચ સમયેન યે સેક્ખા કાલકિરિયં કરોન્તિ, તે ગરહિતા ભવન્તિ, સબ્બે ખીણાસવા હુત્વાવ પરિનિબ્બાયન્તીતિ અધિપ્પાયો. તસ્મા હિ તસ્સ ભગવતો સાસનં સુપુપ્ફિતં સુસમિદ્ધં ખીણાસવેહિ ભિક્ખૂહિ અતિવિય સોભિત્થ. તેન વુત્તં –

Tattha suvisodhitanti suṭṭhu bhagavatā sodhitaṃ visuddhaṃ kataṃ. Dīpaṅkaraṃ kira satthāraṃ sabbakālaṃ chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānaṃ bhikkhūnaṃ cattāri satasahassāni parivārenti. Tena ca samayena ye sekkhā kālakiriyaṃ karonti, te garahitā bhavanti, sabbe khīṇāsavā hutvāva parinibbāyantīti adhippāyo. Tasmā hi tassa bhagavato sāsanaṃ supupphitaṃ susamiddhaṃ khīṇāsavehi bhikkhūhi ativiya sobhittha. Tena vuttaṃ –

૧૫.

15.

‘‘ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ, છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકા;

‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;

દીપઙ્કરં લોકવિદું, પરિવારેન્તિ સબ્બદા.

Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā.

૧૬.

16.

‘‘યે કેચિ તેન સમયેન, જહન્તિ માનુસં ભવં;

‘‘Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;

અપ્પત્તમાનસા સેખા, ગરહિતા ભવન્તિ તે.

Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.

૧૭.

17.

‘‘સુપુપ્ફિતં પાવચનં, અરહન્તેહિ તાદિહિ;

‘‘Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādihi;

ખીણાસવેહિ વિમલેહિ, ઉપસોભતિ સબ્બદા’’તિ.

Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā’’ti.

તત્થ ચત્તારિ સતસહસ્સાનીતિ ગણનાય દસ્સિતા એવં દસ્સિતગણના ઇમે ભિક્ખૂતિ દસ્સનત્થં ‘‘છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકા’’તિ વુત્તન્તિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. અથ વા છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકાતિ છળભિઞ્ઞાનં મહિદ્ધિકાનન્તિ સામિઅત્થે પચ્ચત્તવચનં દટ્ઠબ્બં. પરિવારેન્તિ સબ્બદાતિ નિચ્ચકાલં દસબલં પરિવારેન્તિ, ભગવન્તં મુઞ્ચિત્વા કત્થચિ ન ગચ્છન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેન સમયેનાતિ તસ્મિં સમયે. અયં પન સમય-સદ્દો સમવાયાદીસુ નવસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. યથાહ –

Tattha cattāri satasahassānīti gaṇanāya dassitā evaṃ dassitagaṇanā ime bhikkhūti dassanatthaṃ ‘‘chaḷabhiññā mahiddhikā’’ti vuttanti evamattho gahetabbo. Atha vā chaḷabhiññā mahiddhikāti chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānanti sāmiatthe paccattavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Parivārenti sabbadāti niccakālaṃ dasabalaṃ parivārenti, bhagavantaṃ muñcitvā katthaci na gacchantīti adhippāyo. Tena samayenāti tasmiṃ samaye. Ayaṃ pana samaya-saddo samavāyādīsu navasu atthesu dissati. Yathāha –

‘‘સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતી’’તિ. (દી॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૧.૧; મ॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૧.મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; સં॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૧.૧.૧; અ॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૧.૧.૧; ધ॰ સ॰ અટ્ઠ॰ ૧ કામાવચરકુસલપદભાજનીય; ખુ॰ પા॰ અટ્ઠ॰ મંગલસુત્તવણ્ણના, એવમિચ્ચાદિપાઠવણ્ણના; પટિ॰ મ॰ અટ્ઠ॰ ૨.૧.૧૮૪);

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1; dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya; khu. pā. aṭṭha. maṃgalasuttavaṇṇanā, evamiccādipāṭhavaṇṇanā; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.184);

ઇધ સો કાલે દટ્ઠબ્બો; તસ્મિં કાલેતિ અત્થો. માનુસં ભવન્તિ મનુસ્સભાવં. અપ્પત્તમાનસાતિ અપ્પત્તં અનધિગતં માનસં યેહિ તે અપ્પત્તમાનસા. માનસન્તિ રાગસ્સ ચ ચિત્તસ્સ ચ અરહત્તસ્સ ચ અધિવચનં. ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (સં॰ નિ॰ ૧.૧૫૧; મહાવ॰ ૩૩) હિ એત્થ પન રાગો ‘‘માનસો’’તિ વુત્તો. ‘‘ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડર’’ન્તિ (ધ॰ સ॰ ૬; વિભ॰ ૧૮૪; મહાનિ॰ ૧; ચૂળનિ॰ પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૧૪) એત્થ ચિત્તં. ‘‘અપ્પત્તમાનસો સેખો, કાલં કયિરા જનેસુતા’’તિ (સં॰ નિ॰ ૧.૧૫૯) એત્થ અરહત્તં. ઇધાપિ અરહત્તમેવ અધિપ્પેતં (ધ॰ સ॰ અટ્ઠ॰ ૫ કામાવચરકુસલનિદ્દેસવારકથા; મહાનિ॰ અટ્ઠ॰ ૧). તસ્મા અપ્પત્તઅરહત્તફલાતિ અત્થો. સેખાતિ કેનટ્ઠેન સેખા? સેખધમ્મપટિલાભટ્ઠેન સેખા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સેખો હોતીતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સેખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ…પે॰… સેખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતિ. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સેખો હોતી’’તિ (સં॰ નિ॰ ૫.૧૩). અપિ ચ સિક્ખન્તીતિ સેખા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સિક્ખતિ, સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ? અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ અધિચિત્તમ્પિ અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતી’’તિ (અ॰ નિ॰ ૩.૮૬).

Idha so kāle daṭṭhabbo; tasmiṃ kāleti attho. Mānusaṃ bhavanti manussabhāvaṃ. Appattamānasāti appattaṃ anadhigataṃ mānasaṃ yehi te appattamānasā. Mānasanti rāgassa ca cittassa ca arahattassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana rāgo ‘‘mānaso’’ti vutto. ‘‘Cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍara’’nti (dha. sa. 6; vibha. 184; mahāni. 1; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 114) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekho, kālaṃ kayirā janesutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ (dha. sa. aṭṭha. 5 kāmāvacarakusalaniddesavārakathā; mahāni. aṭṭha. 1). Tasmā appattaarahattaphalāti attho. Sekhāti kenaṭṭhena sekhā? Sekhadhammapaṭilābhaṭṭhena sekhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, sekho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sekhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti. Ettāvatā kho, bhikkhave, bhikkhu sekho hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13). Api ca sikkhantīti sekhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘sikkhati, sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati adhicittampi adhipaññampi sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccatī’’ti (a. ni. 3.86).

સુપુપ્ફિતન્તિ સુટ્ઠુ વિકસિતં. પાવચનન્તિ પસત્થં વચનં, વુદ્ધિપ્પત્તં વા વચનં પવચનં, પવચનમેવ પાવચનં, સાસનન્તિ અત્થો. ઉપસોભતીતિ અભિરાજતિ અતિવિરોચતિ. સબ્બદાતિ સબ્બકાલં. ‘‘ઉપસોભતિ સદેવકે’’તિપિ પાઠો.

Supupphitanti suṭṭhu vikasitaṃ. Pāvacananti pasatthaṃ vacanaṃ, vuddhippattaṃ vā vacanaṃ pavacanaṃ, pavacanameva pāvacanaṃ, sāsananti attho. Upasobhatīti abhirājati ativirocati. Sabbadāti sabbakālaṃ. ‘‘Upasobhati sadevake’’tipi pāṭho.

તસ્સ દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો રમ્મવતી નામ નગરં અહોસિ, સુદેવો નામ ખત્તિયો પિતા, સુમેધા નામ દેવી માતા, સુમઙ્ગલો ચ તિસ્સો ચાતિ દ્વે અગ્ગસાવકા, સાગતો નામ ઉપટ્ઠાકો, નન્દા ચ સુનન્દા ચાતિ દ્વે અગ્ગસાવિકા, બોધિ તસ્સ ભગવતો પિપ્ફલિરુક્ખો અહોસિ, અસીતિહત્થુબ્બેધો, સતસહસ્સવસ્સાનિ આયૂતિ. કિં પનિમેસં જાતનગરાદીનં દસ્સને પયોજનન્તિ ચે? વુચ્ચતે – યસ્સ યદિ નેવ જાતનગરં ન પિતા ન માતા પઞ્ઞાયેય્ય, ઇમસ્સ પન નેવ જાતનગરં ન પિતા ન માતા પઞ્ઞાયતિ, દેવો વા સક્કો વા યક્ખો વા મારો વા બ્રહ્મા વા એસ મઞ્ઞે, દેવાનમ્પિ ઈદિસં પાટિહારિયં અનચ્છરિયન્તિ મઞ્ઞમાના ન સોતબ્બં ન સદ્દહિતબ્બં મઞ્ઞેય્યું, તતો અભિસમયો ન ભવેય્ય, અસતિ અભિસમયે નિરત્થકો બુદ્ધુપ્પાદો ભવેય્ય, અનિય્યાનિકં સાસનં. તસ્મા સબ્બબુદ્ધાનં જાતનગરાદિકો પરિચ્છેદો દસ્સેતબ્બો. તેન વુત્તં –

Tassa dīpaṅkarassa bhagavato rammavatī nāma nagaraṃ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, sumedhā nāma devī mātā, sumaṅgalo ca tisso cāti dve aggasāvakā, sāgato nāma upaṭṭhāko, nandā ca sunandā cāti dve aggasāvikā, bodhi tassa bhagavato pipphalirukkho ahosi, asītihatthubbedho, satasahassavassāni āyūti. Kiṃ panimesaṃ jātanagarādīnaṃ dassane payojananti ce? Vuccate – yassa yadi neva jātanagaraṃ na pitā na mātā paññāyeyya, imassa pana neva jātanagaraṃ na pitā na mātā paññāyati, devo vā sakko vā yakkho vā māro vā brahmā vā esa maññe, devānampi īdisaṃ pāṭihāriyaṃ anacchariyanti maññamānā na sotabbaṃ na saddahitabbaṃ maññeyyuṃ, tato abhisamayo na bhaveyya, asati abhisamaye niratthako buddhuppādo bhaveyya, aniyyānikaṃ sāsanaṃ. Tasmā sabbabuddhānaṃ jātanagarādiko paricchedo dassetabbo. Tena vuttaṃ –

૧૮.

18.

‘‘નગરં રમ્મવતી નામ, સુદેવો નામ ખત્તિયો;

‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;

સુમેધા નામ જનિકા, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો.

Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.

૨૪.

24.

‘‘સુમઙ્ગલો ચ તિસ્સો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

‘‘Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;

સાગતો નામુપટ્ઠાકો, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો.

Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.

૨૫.

25.

‘‘નન્દા ચેવ સુનન્દા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

‘‘Nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, પિપ્ફલીતિ પવુચ્ચતિ.

Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.

૨૭.

27.

‘‘અસીતિહત્થમુબ્બેધો, દીપઙ્કરો મહામુનિ;

‘‘Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

સોભતિ દીપરુક્ખોવ, સાલરાજાવ ફુલ્લિતો.

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

૨૮.

28.

‘‘સતસહસ્સવસ્સાનિ, આયુ તસ્સ મહેસિનો;

‘‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

૨૯.

29.

‘‘જોતયિત્વાન સદ્ધમ્મં, સન્તારેત્વા મહાજનં;

‘‘Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;

જલિત્વા અગ્ગિક્ખન્ધોવ, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.

૩૦.

30.

‘‘સા ચ ઇદ્ધિ સો ચ યસો, તાનિ ચ પાદેસુ ચક્કરતનાનિ;

‘‘Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;

સબ્બં તમન્તરહિતં, નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારા’’તિ.

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.

તત્થ સુદેવો નામ ખત્તિયોતિ સુદેવો નામસ્સ ખત્તિયો પિતા અહોસીતિ અત્થો. જનિકાતિ જનેત્તિ. પિપ્ફલીતિ પિલક્ખકપીતનરુક્ખો બોધિ. અસીતિહત્થમુબ્બેધોતિ અસીતિહત્થં ઉચ્ચગ્ગતો. દીપરુક્ખો વાતિ સમ્પજ્જલિતદીપમાલાકુલો દીપરુક્ખો વિય આરોહપરિણાહસણ્ઠાનપારિપૂરિસમ્પન્નો દ્વત્તિંસવરલક્ખણાનુબ્યઞ્જનસમલઙ્કતસરીરો વિપ્ફુરિતરંસિજાલાવિસરતારાગણસમુજ્જલમિવ ગગનતલં ભગવા ધરમાનકાલે સોભતીતિ સોભિત્થ. સાલરાજાવ ફુલ્લિતોતિ પુપ્ફિતો સબ્બફાલિફુલ્લો સાલરાજરુક્ખો વિય ચ સબ્બફાલિફુલ્લો યોજનસતુબ્બેધો પારિચ્છત્તો વિય ચ અસીતિહત્થુબ્બેધો ભગવા અતિવિય સોભતિ.

Tattha sudevo nāma khattiyoti sudevo nāmassa khattiyo pitā ahosīti attho. Janikāti janetti. Pipphalīti pilakkhakapītanarukkho bodhi. Asītihatthamubbedhoti asītihatthaṃ uccaggato. Dīparukkho vāti sampajjalitadīpamālākulo dīparukkho viya ārohapariṇāhasaṇṭhānapāripūrisampanno dvattiṃsavaralakkhaṇānubyañjanasamalaṅkatasarīro vipphuritaraṃsijālāvisaratārāgaṇasamujjalamiva gaganatalaṃ bhagavā dharamānakāle sobhatīti sobhittha. Sālarājāva phullitoti pupphito sabbaphāliphullo sālarājarukkho viya ca sabbaphāliphullo yojanasatubbedho pāricchatto viya ca asītihatthubbedho bhagavā ativiya sobhati.

સતસહસ્સવસ્સાનીતિ વસ્સસતસહસ્સાનિ તસ્સ આયૂતિ અત્થો. તાવતા તિટ્ઠમાનોતિ તાવતકં કાલં તિટ્ઠમાનો. જનતન્તિ જનસમૂહં. સન્તારેત્વા મહાજનન્તિ તારયિત્વા મહાજનં. ‘‘સન્તારેત્વા સદેવક’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ સદેવકં લોકન્તિ અત્થો. સા ચ ઇદ્ધીતિ સા ચ સમ્પત્તિ આનુભાવો. સો ચ યસોતિ સો ચ પરિવારો. સબ્બં તમન્તરહિતન્તિ તં સબ્બં વુત્તપ્પકારં સમ્પત્તિજાતં અન્તરહિતં અપગતન્તિ અત્થો. નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારાતિ સબ્બે પન સઙ્ખતધમ્મા નનુ રિત્તા તુચ્છા, નિચ્ચસારાદિરહિતાતિ અત્થો.

Satasahassavassānīti vassasatasahassāni tassa āyūti attho. Tāvatā tiṭṭhamānoti tāvatakaṃ kālaṃ tiṭṭhamāno. Janatanti janasamūhaṃ. Santāretvā mahājananti tārayitvā mahājanaṃ. ‘‘Santāretvā sadevaka’’ntipi pāṭho, tassa sadevakaṃ lokanti attho. Sā ca iddhīti sā ca sampatti ānubhāvo. So ca yasoti so ca parivāro. Sabbaṃ tamantarahitanti taṃ sabbaṃ vuttappakāraṃ sampattijātaṃ antarahitaṃ apagatanti attho. Nanu rittā sabbasaṅkhārāti sabbe pana saṅkhatadhammā nanu rittā tucchā, niccasārādirahitāti attho.

એત્થ પન નગરાદિપરિચ્છેદો પાળિયમાગતોવ. સમ્બહુલવારો પન નાગતો, સો આનેત્વા દીપેતબ્બો. સેય્યથિદં – પુત્તપરિચ્છેદો, ભરિયાપરિચ્છેદો, પાસાદપરિચ્છેદો, અગારવાસપરિચ્છેદો, નાટકિત્થિપરિચ્છેદો, અભિનિક્ખમનપરિચ્છેદો, પધાનપરિચ્છેદો, વિહારપરિચ્છેદો, ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદોતિ. એતેસમ્પિ દીપને કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. તસ્સ પન દીપઙ્કરસ્સ ભરિયાનં તિસતસહસ્સં અહોસિ. તસ્સ અગ્ગમહેસી પદુમા નામ, તસ્સ પન પુત્તો ઉસભક્ખન્ધો નામ. તેન વુત્તં –

Ettha pana nagarādiparicchedo pāḷiyamāgatova. Sambahulavāro pana nāgato, so ānetvā dīpetabbo. Seyyathidaṃ – puttaparicchedo, bhariyāparicchedo, pāsādaparicchedo, agāravāsaparicchedo, nāṭakitthiparicchedo, abhinikkhamanaparicchedo, padhānaparicchedo, vihāraparicchedo, upaṭṭhākaparicchedoti. Etesampi dīpane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Tassa pana dīpaṅkarassa bhariyānaṃ tisatasahassaṃ ahosi. Tassa aggamahesī padumā nāma, tassa pana putto usabhakkhandho nāma. Tena vuttaṃ –

‘‘ભરિયા પદુમા નામ, વિબુદ્ધપદુમાનના;

‘‘Bhariyā padumā nāma, vibuddhapadumānanā;

અત્રજો ઉસભક્ખન્ધો, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો.

Atrajo usabhakkhandho, dīpaṅkarassa satthuno.

‘‘હંસા કોઞ્ચા મયૂરાખ્યા, પાસાદાપિ તયો મતા;

‘‘Haṃsā koñcā mayūrākhyā, pāsādāpi tayo matā;

દસવસ્સસહસ્સાનિ, અગારં અવસી કિર.

Dasavassasahassāni, agāraṃ avasī kira.

‘‘હત્થિયાનેન નિક્ખન્તો, નન્દારામે જિનો વસી;

‘‘Hatthiyānena nikkhanto, nandārāme jino vasī;

નન્દો નામસ્સુપટ્ઠાકો, લોકાનન્દકરો કિરા’’તિ.

Nando nāmassupaṭṭhāko, lokānandakaro kirā’’ti.

સબ્બબુદ્ધાનં પન પઞ્ચ વેમત્તાનિ હોન્તિ આયુવેમત્તં પમાણવેમત્તં કુલવેમત્તં પધાનવેમત્તં રસ્મિવેમત્તન્તિ. તત્થ આયુવેમત્તં નામ કેચિ દીઘાયુકા હોન્તિ કેચિ અપ્પાયુકા. તથા હિ દીપઙ્કરસ્સ પન ભગવતો વસ્સસતસહસ્સં આયુપ્પમાણં અહોસિ, અમ્હાકં ભગવતો વસ્સસતં.

Sabbabuddhānaṃ pana pañca vemattāni honti āyuvemattaṃ pamāṇavemattaṃ kulavemattaṃ padhānavemattaṃ rasmivemattanti. Tattha āyuvemattaṃ nāma keci dīghāyukā honti keci appāyukā. Tathā hi dīpaṅkarassa pana bhagavato vassasatasahassaṃ āyuppamāṇaṃ ahosi, amhākaṃ bhagavato vassasataṃ.

પમાણવેમત્તં નામ કેચિ દીઘા હોન્તિ કેચિ રસ્સા. તથા હિ દીપઙ્કરો અસીતિહત્થપ્પમાણો અહોસિ, અમ્હાકં પન ભગવા અટ્ઠારસહત્થપ્પમાણો.

Pamāṇavemattaṃ nāma keci dīghā honti keci rassā. Tathā hi dīpaṅkaro asītihatthappamāṇo ahosi, amhākaṃ pana bhagavā aṭṭhārasahatthappamāṇo.

કુલવેમત્તં નામ કેચિ ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તન્તિ કેચિ બ્રાહ્મણકુલે. તથા હિ દીપઙ્કરાદયો ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તિંસુ, કકુસન્ધકોણાગમનાદયો બ્રાહ્મણકુલે.

Kulavemattaṃ nāma keci khattiyakule nibbattanti keci brāhmaṇakule. Tathā hi dīpaṅkarādayo khattiyakule nibbattiṃsu, kakusandhakoṇāgamanādayo brāhmaṇakule.

પધાનવેમત્તં નામ કેસઞ્ચિ પધાનં ઇત્તરમેવ હોતિ યથા કસ્સપસ્સ ભગવતો , કેસઞ્ચિ અદ્ધનિયં અમ્હાકં ભગવતો વિય.

Padhānavemattaṃ nāma kesañci padhānaṃ ittarameva hoti yathā kassapassa bhagavato , kesañci addhaniyaṃ amhākaṃ bhagavato viya.

રસ્મિવેમત્તં નામ મઙ્ગલસ્સ ભગવતો સરીરસ્મિ દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ, અમ્હાકં ભગવતો બ્યામમત્તં. તત્ર રસ્મિવેમત્તં અજ્ઝાસયપટિબદ્ધં હોતિ. યો યત્તકં ઇચ્છસિ, તસ્સ તત્તકં સરીરપ્પભા ફરતિ. મઙ્ગલસ્સ પન ‘‘દસસહસ્સિલોકધાતું ફરતૂ’’તિ અજ્ઝાસયો અહોસિ. પટિવિદ્ધગુણેસુ પન કસ્સચિ વેમત્તં નામ નત્થિ (દી॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૨.૧૨ આદયો).

Rasmivemattaṃ nāma maṅgalassa bhagavato sarīrasmi dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi, amhākaṃ bhagavato byāmamattaṃ. Tatra rasmivemattaṃ ajjhāsayapaṭibaddhaṃ hoti. Yo yattakaṃ icchasi, tassa tattakaṃ sarīrappabhā pharati. Maṅgalassa pana ‘‘dasasahassilokadhātuṃ pharatū’’ti ajjhāsayo ahosi. Paṭividdhaguṇesu pana kassaci vemattaṃ nāma natthi (dī. ni. aṭṭha. 2.12 ādayo).

તથા સબ્બબુદ્ધાનં ચત્તારિ અવિજહિતટ્ઠાનાનિ નામ હોન્તિ. બોધિપલ્લઙ્કો અવિજહિતો એકસ્મિંયેવ ઠાને હોતિ. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનટ્ઠાનં ઇસિપતને મિગદાયે અવિજહિતમેવ હોતિ. દેવોરોહણકાલે સઙ્કસ્સનગરદ્વારે પઠમપાદક્કમો અવિજહિતોવ હોતિ. જેતવને ગન્ધકુટિયા ચત્તારિ મઞ્ચપાદટ્ઠાનાનિ અવિજહિતાનેવ હોન્તિ. વિહારોપિ અવિજહિતોવ. સો પન ખુદ્દકો વા મહન્તો વા હોતિ.

Tathā sabbabuddhānaṃ cattāri avijahitaṭṭhānāni nāma honti. Bodhipallaṅko avijahito ekasmiṃyeva ṭhāne hoti. Dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ isipatane migadāye avijahitameva hoti. Devorohaṇakāle saṅkassanagaradvāre paṭhamapādakkamo avijahitova hoti. Jetavane gandhakuṭiyā cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva honti. Vihāropi avijahitova. So pana khuddako vā mahanto vā hoti.

અપરં પન અમ્હાકંયેવ ભગવતો સહજાતપરિચ્છેદઞ્ચ નક્ખત્તપરિચ્છેદઞ્ચ વિસેસં. અમ્હાકં સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તેન કિર સદ્ધિં રાહુલમાતા આનન્દત્થેરો છન્નો કણ્ડકો અસ્સરાજા નિધિકુમ્ભા મહાબોધિરુક્ખો કાળુદાયીતિ ઇમાનિ સત સહજાતાનિ. મહાપુરિસો કિર ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેનેવ માતુકુચ્છિં ઓક્કમિ, મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિ , ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, યમકપાટિહારિયં અકાસિ. વિસાખનક્ખત્તેન જાતો ચ અભિસમ્બુદ્ધો ચ પરિનિબ્બુતો ચ, માઘનક્ખત્તેન તસ્સ સાવકસન્નિપાતો ચેવ આયુસઙ્ખારવોસજ્જનઞ્ચ અહોસિ, અસ્સયુજનક્ખત્તેન દેવોરોહણન્તિ એત્તકં આહરિત્વા દીપેતબ્બં. અયં સમ્બહુલવારપરિચ્છેદો. સેસગાથા સઉત્તાના એવાતિ.

Aparaṃ pana amhākaṃyeva bhagavato sahajātaparicchedañca nakkhattaparicchedañca visesaṃ. Amhākaṃ sabbaññubodhisattena kira saddhiṃ rāhulamātā ānandatthero channo kaṇḍako assarājā nidhikumbhā mahābodhirukkho kāḷudāyīti imāni sata sahajātāni. Mahāpuriso kira uttarāsāḷhanakkhatteneva mātukucchiṃ okkami, mahābhinikkhamanaṃ nikkhami , dhammacakkaṃ pavattesi, yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Visākhanakkhattena jāto ca abhisambuddho ca parinibbuto ca, māghanakkhattena tassa sāvakasannipāto ceva āyusaṅkhāravosajjanañca ahosi, assayujanakkhattena devorohaṇanti ettakaṃ āharitvā dīpetabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāraparicchedo. Sesagāthā sauttānā evāti.

ઇતિ ભગવા દીપઙ્કરો યાવતાયુકં ઠત્વા સબ્બબુદ્ધકિચ્ચં કત્વા અનુક્કમેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ.

Iti bhagavā dīpaṅkaro yāvatāyukaṃ ṭhatvā sabbabuddhakiccaṃ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

યસ્મિં કિર કપ્પે દીપઙ્કરદસબલો ઉદપાદિ, તસ્મિં અઞ્ઞેપિ તણ્હઙ્કરો, મેધઙ્કરો, સરણઙ્કરોતિ તયો બુદ્ધા અહેસું. તેસં સન્તિકે બોધિસત્તસ્સ બ્યાકરણં નત્થિ. તસ્મા તે ઇધ ન દસ્સિતા. અટ્ઠકથાયં પન તમ્હા કપ્પા આદિતો પટ્ઠાયુપ્પન્નુપ્પન્ને સબ્બબુદ્ધે દસ્સેતું ઇદં વુત્તં –

Yasmiṃ kira kappe dīpaṅkaradasabalo udapādi, tasmiṃ aññepi taṇhaṅkaro, medhaṅkaro, saraṇaṅkaroti tayo buddhā ahesuṃ. Tesaṃ santike bodhisattassa byākaraṇaṃ natthi. Tasmā te idha na dassitā. Aṭṭhakathāyaṃ pana tamhā kappā ādito paṭṭhāyuppannuppanne sabbabuddhe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ –

‘‘તણ્હઙ્કરો મેધઙ્કરો, અથોપિ સરણઙ્કરો;

‘‘Taṇhaṅkaro medhaṅkaro, athopi saraṇaṅkaro;

દીપઙ્કરો ચ સમ્બુદ્ધો, કોણ્ડઞ્ઞો દ્વિપદુત્તમો.

Dīpaṅkaro ca sambuddho, koṇḍañño dvipaduttamo.

‘‘મઙ્ગલો ચ સુમનો ચ, રેવતો સોભિતો મુનિ;

‘‘Maṅgalo ca sumano ca, revato sobhito muni;

અનોમદસ્સી પદુમો, નારદો પદુમુત્તરો.

Anomadassī padumo, nārado padumuttaro.

‘‘સુમેધો ચ સુજાતો ચ, પિયદસ્સી મહાયસો;

‘‘Sumedho ca sujāto ca, piyadassī mahāyaso;

અત્થદસ્સી ધમ્મદસ્સી, સિદ્ધત્થો લોકનાયકો.

Atthadassī dhammadassī, siddhattho lokanāyako.

‘‘તિસ્સો ફુસ્સો ચ સમ્બુદ્ધો, વિપસ્સી સિખિ વેસ્સભૂ;

‘‘Tisso phusso ca sambuddho, vipassī sikhi vessabhū;

કકુસન્ધો કોણાગમનો, કસ્સપો ચાપિ નાયકો.

Kakusandho koṇāgamano, kassapo cāpi nāyako.

‘‘એતે અહેસું સમ્બુદ્ધા, વીતરાગા સમાહિતા;

‘‘Ete ahesuṃ sambuddhā, vītarāgā samāhitā;

સતરંસીવ ઉપ્પન્ના, મહાતમવિનોદના;

Sataraṃsīva uppannā, mahātamavinodanā;

જલિત્વા અગ્ગિક્ખન્ધાવ, નિબ્બુતા તે સસાવકા’’તિ. (અપ॰ અટ્ઠ॰ ૧.દૂરેનિદાનકથા; ચરિયા॰ અટ્ઠ॰ નિદાનકથા; જા॰ અટ્ઠ॰ ૧.દૂરેનિદાનકથા);

Jalitvā aggikkhandhāva, nibbutā te sasāvakā’’ti. (apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā);

એત્તાવતા નાતિસઙ્ખેપવિત્થારવસેન કતાય

Ettāvatā nātisaṅkhepavitthāravasena katāya

મધુરત્થવિલાસિનિયા બુદ્ધવંસ-અટ્ઠકથાય

Madhuratthavilāsiniyā buddhavaṃsa-aṭṭhakathāya

દીપઙ્કરબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

Dīpaṅkarabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.

નિટ્ઠિતો પઠમો બુદ્ધવંસો.

Niṭṭhito paṭhamo buddhavaṃso.







Related texts:



તિપિટક (મૂલ) • Tipiṭaka (Mūla) / સુત્તપિટક • Suttapiṭaka / ખુદ્દકનિકાય • Khuddakanikāya / બુદ્ધવંસપાળિ • Buddhavaṃsapāḷi / ૩. દીપઙ્કરબુદ્ધવંસો • 3. Dīpaṅkarabuddhavaṃso


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact