| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā |
ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា
Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
១៣. ‘‘ចុតូបបាតញាណាយា’’តិ ផលូបចារេន វុត្តំ។ ឥទញ្ហិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ រូបារម្មណត្តា បរិត្តបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ ហោតិ។ ន ចុតិំ វា បដិសន្ធិំ វា អារម្មណំ ករោតិ។ តស្មា ‘‘យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមី’’តិ (បារា. ១៣) វចនំ វិយ ផលូបចារេនេវ វុត្តមិទន្តិ វេទិតព្ពំ។ ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តា ការណោបចារេន ទិព្ពំ។ ឥមិនា បន កេចិ អាចរិយា ‘‘កុសលាកុសលា ចក្ខូ ទិព្ពចក្ខុ កាមាវចរ’’ន្តិ វទន្តិ, តេ បដិសេធិតា ហោន្តិ។ ចតុត្ថជ្ឈានបញ្ញា ហិ ឯត្ថ អធិប្បេតា។ មហាជុតិកត្តា មហាគតិកត្តាតិ ឯតេសុ ‘‘សទ្ទសត្ថានុសារេនា’’តិ វុត្តំ។ ឯកាទសន្នំ ឧបក្កិលេសានំ ឯវំ ឧប្បត្តិក្កមោ ឧបក្កិលេសភាវោ ច វេទិតព្ពោ, មហាសត្តស្ស អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុនា នានាវិធានិ រូបានិ ទិស្វា ‘‘ឥទំ នុ ខោ កិ’’ន្តិ វិចិកិច្ឆា ឧទបាទិ, សោ ឧបក្កិលេសោ ឧបក្កិលេសសុត្តេ (ម. និ. ៣.២៣៦ អាទយោ) ‘‘វិចិកិច្ឆាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិម្ហិ ចវិ, សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបាន’’ន្តិ វចនតោ។ តតោ ‘‘រូបានិ មេ បស្សតោ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឥទានិ ន កិញ្ចិ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តយតោ អមនសិការោ, តតោ កិញ្ចិ អមនសិករោន្តស្ស ថិនមិទ្ធំ ឧទបាទិ, តតោ តស្ស បហានត្ថំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា រូបានិ បស្សតោ ហិមវន្តាទីសុ ទានវរក្ខសាទយោ បស្សន្តស្ស ឆម្ភិតត្តំ ឧទបាទិ, តតោ តស្ស បហានត្ថំ ‘‘មយា ទិដ្ឋភយំ បកតិយា ឱលោកិយមានំ នត្ថិ, អទិដ្ឋេ កិំ នាម ភយ’’ន្តិ ចិន្តយតោ ឧប្បិលាវិតត្តំ ឧទបាទិ។ គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ឧប្បិលំ ទិព្ពរូបទស្សេនេនា’’តិ វុត្តំ, ‘‘តំ ទុវុត្តំ បរតោ អភិជប្បាវចនេន តទត្ថសិទ្ធិតោ’’តិ អាចរិយោ វទតិ។ តតោ ឆម្ភិតត្តប្បហានត្ថំ ‘‘មយា វីរិយំ ទឡ្ហំ បគ្គហិតំ, តេន មេ ឥទំ ឧប្បិលំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វីរិយំ សិថិលំ ករោន្តស្ស កាយទុដ្ឋុល្លំ កាយទរថោ កាយាលសិយំ ឧទបាទិ, តតោ តំ ចជន្តស្ស អច្ចារទ្ធវីរិយំ ឧទបាទិ, តត្ថ ទោសំ បស្សតោ អតិលីនវីរិយំ ឧបទាទិ, តតោ តំ បហាយ សមប្បវត្តេន វីរិយេន ឆម្ភិតត្តភយា ហិមវន្តាទិដ្ឋានំ បហាយ ទេវលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទេវសង្ឃំ បស្សតោ តណ្ហាសង្ខាតា អភិជប្បា ឧទបាទិ, តតោ ‘‘មយ្ហំ ឯកជាតិករូបំ មនសិ ករោន្តស្ស អភិជប្បា ឧប្បន្នា, តស្មា ទានិ នានាវិធំ រូបំ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ កាលេន ទេវលោកាភិមុខំ, កាលេន មនុស្សលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នានាវិធានិ រូបានិ មនសិ ករោតោ នានត្តសញ្ញា ឧទបាទិ, តតោ ‘‘នានាវិធរូបានិ មេ មនសិ ករោន្តស្ស នានត្តសញ្ញា ឧទបាទិ, តស្មា ទានិ អភិជប្បាទិភយា ឥដ្ឋាទិនិមិត្តគ្គាហំ បហាយ ឯកជាតិកមេវ រូបំ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ តថា ករោតោ អភិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ឧទបាទិ ឯវំ បហីនឧបក្កិលេសស្សាបិ អនធិដ្ឋិតត្តា។ ឱភាសញ្ហិ ខោ ជានាមិ, ន ច រូបានិ បស្សាមីតិអាទិ ជាតំ។
13.‘‘Cutūpapātañāṇāyā’’ti phalūpacārena vuttaṃ. Idañhi dibbacakkhuñāṇaṃ rūpārammaṇattā parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇaṃ hoti. Na cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ārammaṇaṃ karoti. Tasmā ‘‘yathākammūpage satte pajānāmī’’ti (pārā. 13) vacanaṃ viya phalūpacāreneva vuttamidanti veditabbaṃ. Dibbavihārasannissitattā kāraṇopacārena dibbaṃ. Iminā pana keci ācariyā ‘‘kusalākusalā cakkhū dibbacakkhu kāmāvacara’’nti vadanti, te paṭisedhitā honti. Catutthajjhānapaññā hi ettha adhippetā. Mahājutikattā mahāgatikattāti etesu ‘‘saddasatthānusārenā’’ti vuttaṃ. Ekādasannaṃ upakkilesānaṃ evaṃ uppattikkamo upakkilesabhāvo ca veditabbo, mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni disvā ‘‘idaṃ nu kho ki’’nti vicikicchā udapādi, so upakkileso upakkilesasutte (ma. ni. 3.236 ādayo) ‘‘vicikicchādhikaraṇañca pana me samādhimhi cavi, samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’’nti vacanato. Tato ‘‘rūpāni me passato vicikicchā uppajjati, idāni na kiñci manasi karissāmī’’ti cintayato amanasikāro, tato kiñci amanasikarontassa thinamiddhaṃ udapādi, tato tassa pahānatthaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā rūpāni passato himavantādīsu dānavarakkhasādayo passantassa chambhitattaṃ udapādi, tato tassa pahānatthaṃ ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā olokiyamānaṃ natthi, adiṭṭhe kiṃ nāma bhaya’’nti cintayato uppilāvitattaṃ udapādi. Gaṇṭhipade pana ‘‘uppilaṃ dibbarūpadassenenā’’ti vuttaṃ, ‘‘taṃ duvuttaṃ parato abhijappāvacanena tadatthasiddhito’’ti ācariyo vadati. Tato chambhitattappahānatthaṃ ‘‘mayā vīriyaṃ daḷhaṃ paggahitaṃ, tena me idaṃ uppilaṃ uppanna’’nti vīriyaṃ sithilaṃ karontassa kāyaduṭṭhullaṃ kāyadaratho kāyālasiyaṃ udapādi, tato taṃ cajantassa accāraddhavīriyaṃ udapādi, tattha dosaṃ passato atilīnavīriyaṃ upadādi, tato taṃ pahāya samappavattena vīriyena chambhitattabhayā himavantādiṭṭhānaṃ pahāya devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato taṇhāsaṅkhātā abhijappā udapādi, tato ‘‘mayhaṃ ekajātikarūpaṃ manasi karontassa abhijappā uppannā, tasmā dāni nānāvidhaṃ rūpaṃ manasi karissāmī’’ti kālena devalokābhimukhaṃ, kālena manussalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasi karoto nānattasaññā udapādi, tato ‘‘nānāvidharūpāni me manasi karontassa nānattasaññā udapādi, tasmā dāni abhijappādibhayā iṭṭhādinimittaggāhaṃ pahāya ekajātikameva rūpaṃ manasi karissāmī’’ti tathā karoto abhinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ udapādi evaṃ pahīnaupakkilesassāpi anadhiṭṭhitattā. Obhāsañhi kho jānāmi, na ca rūpāni passāmītiādi jātaṃ.
តស្សត្ថោ – យទា បរិកម្មោភាសមេវ មនសិ ករោមិ, តទា ឱភាសំ សញ្ជានាមិ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបានិ ន ច បស្សាមិ, រូបទស្សនកាលេ ច ឱភាសំ ន ជានាមីតិ។ កិមត្ថមិទំ វុត្តំ, ន ហិ ឯតំ ឧបក្កិសេសគតន្តិ? ន កេវលំ ឧបក្កិលេសប្បជហនមេវេត្ថ កត្តព្ពំ, យេន ឥទំ វិសុទ្ធំ ហោតិ, អញ្ញម្បិ តទុត្តរិ កត្តព្ពំ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ។ វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោតិអាទីសុ ‘‘ឥមេ ធម្មា ឧបក្កិលេសាតិ អាទីនវទស្សនេន បជហិំ, ន មយ្ហំ តទា ឧប្បន្នត្តា’’តិ កេចិ វទន្តិ។ មានុសកំ វាតិ ឥមិនា សភាវាតិក្កមំ ទស្សេតិ។ មំសចក្ខុនា វិយាតិ ឥមិនា បរិយត្តិគ្គហណំ, វណ្ណមត្តារម្មណតញ្ច ឧបមេតិ។ វណ្ណមត្តេ ហេត្ថ សត្ត-សទ្ទោ, ន ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ (អ. និ. ១០.២៧) ឯត្ថ វិយ សព្ពសង្ខតេសុ, ហីនជាតិអាទយោ មោហស្ស និស្សន្ទោ វិបាកោ។ កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា បុព្ពេ អតីតភវេ អហេសុំ, សម្បតិ និរយំ ឧបបន្នាតិ ឯវំ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ។ ‘‘យថាកម្មូបគញាណញ្ហិ ឯកន្តមតីតារម្មណំ, ទិព្ពចក្ខុ បច្ចុប្បន្នារម្មណ’’ន្តិ ឧភិន្នំ កិច្ចវសេន វុត្តំ។ មហល្លកោតិ សមណានំ សារុប្បមសារុប្បំ, លោកាចារំ វា ន ជានាតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តត្តា គុណបរិធំសនេន គរហតីតិ វេទិតព្ពំ។ ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ’’តិ (សំ. និ. ២.៤១; ៥.៩៩៨, ១០០៤) វុត្តោ អរិយបុគ្គលោ មគ្គាវរណំ កាតុំ សមត្ថំ ផរុសវចនំ យទិ កថេយ្យ, អបាយគមនីយម្បិ ករេយ្យ, តេន សោ អបាយុបគោបិ ភវេយ្យ, តស្មា ឧបបរិក្ខិតព្ពន្តិ ឯកេ។ ‘‘វាយាមំ មា អកាសីតិ ថេរេន វុត្តត្តា មគ្គាវរណំ ករោតី’’តិ វទន្តិ។ បុព្ពេវ សោតាបន្នេន អបាយទ្វារោ បិហិតោ, តស្មាស្ស សគ្គាវរណំ នត្ថិ។ ‘‘បាកតិកន្តិ បវត្តិវិបាកំ អហោសី’’តិ វទន្តិ។ ‘‘វុទ្ធិ ហេសា, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ, យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧០; ទី. និ. ១.២៥១) វចនតោ បាកតិកំ អហោសីតិ ឯកេ។ សចេ សោ ន ខមតីតិ សោតាបន្នាទីនំ ខន្តិគុណស្ស មន្ទតាយ វា អាយតិំ តស្ស សុដ្ឋុ សំវរត្ថាយ វា អក្ខមនំ សន្ធាយ វុត្តំ។ សុខានំ វា អាយស្ស អារម្មណាទិនោ អភាវា កាលកញ្ចិកា អសុរា ហោន្តិ។ ‘‘ឥតោ ភោ សុគតិំ គច្ឆា’’តិ (ឥតិវុ. ៨៣) វចនតោ មនុស្សគតិបិ។ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជាតិ ទិព្ពចក្ខុមេវ ទស្សនដ្ឋេន ញាណំ, តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វិន្ទនដ្ឋេន វិជ្ជាតិ អត្ថោ។
Tassattho – yadā parikammobhāsameva manasi karomi, tadā obhāsaṃ sañjānāmi, dibbena cakkhunā rūpāni na ca passāmi, rūpadassanakāle ca obhāsaṃ na jānāmīti. Kimatthamidaṃ vuttaṃ, na hi etaṃ upakkisesagatanti? Na kevalaṃ upakkilesappajahanamevettha kattabbaṃ, yena idaṃ visuddhaṃ hoti, aññampi taduttari kattabbaṃ atthīti dassanatthaṃ. Vicikicchā cittassa upakkilesotiādīsu ‘‘ime dhammā upakkilesāti ādīnavadassanena pajahiṃ, na mayhaṃ tadā uppannattā’’ti keci vadanti. Mānusakaṃ vāti iminā sabhāvātikkamaṃ dasseti. Maṃsacakkhunāviyāti iminā pariyattiggahaṇaṃ, vaṇṇamattārammaṇatañca upameti. Vaṇṇamatte hettha satta-saddo, na ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27) ettha viya sabbasaṅkhatesu, hīnajātiādayo mohassa nissando vipāko. Kāyaduccaritena samannāgatā pubbe atītabhave ahesuṃ, sampati nirayaṃ upapannāti evaṃ pāṭhasesena sambandho veditabbo. ‘‘Yathākammūpagañāṇañhi ekantamatītārammaṇaṃ, dibbacakkhu paccuppannārammaṇa’’nti ubhinnaṃ kiccavasena vuttaṃ. Mahallakoti samaṇānaṃ sāruppamasāruppaṃ, lokācāraṃ vā na jānātīti adhippāyena vuttattā guṇaparidhaṃsanena garahatīti veditabbaṃ. ‘‘Niyato sambodhiparāyano’’ti (saṃ. ni. 2.41; 5.998, 1004) vutto ariyapuggalo maggāvaraṇaṃ kātuṃ samatthaṃ pharusavacanaṃ yadi katheyya, apāyagamanīyampi kareyya, tena so apāyupagopi bhaveyya, tasmā upaparikkhitabbanti eke. ‘‘Vāyāmaṃ mā akāsīti therena vuttattā maggāvaraṇaṃ karotī’’ti vadanti. Pubbeva sotāpannena apāyadvāro pihito, tasmāssa saggāvaraṇaṃ natthi. ‘‘Pākatikanti pavattivipākaṃ ahosī’’ti vadanti. ‘‘Vuddhi hesā, bhikkhave, ariyassa vinaye, yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarotī’’ti (ma. ni. 3.370; dī. ni. 1.251) vacanato pākatikaṃ ahosīti eke. Sace so na khamatīti sotāpannādīnaṃ khantiguṇassa mandatāya vā āyatiṃ tassa suṭṭhu saṃvaratthāya vā akkhamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Sukhānaṃ vā āyassa ārammaṇādino abhāvā kālakañcikā asurā honti. ‘‘Ito bho sugatiṃ gacchā’’ti (itivu. 83) vacanato manussagatipi. Dibbacakkhuñāṇavijjāti dibbacakkhumeva dassanaṭṭhena ñāṇaṃ, tassa tassa atthassa vindanaṭṭhena vijjāti attho.
ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / វេរញ្ជកណ្ឌំ • Verañjakaṇḍaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ទិព្ពចក្ខុញាណកថា • Dibbacakkhuñāṇakathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / ទិព្ពចក្ខុញាណកថា • Dibbacakkhuñāṇakathā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា • Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
