| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថា • Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā |
៤. ធម្មដ្ឋិតិញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា
4. Dhammaṭṭhitiñāṇaniddesavaṇṇanā
៤៥. ធម្មដ្ឋិតិញាណនិទ្ទេសេ អវិជ្ជាសង្ខារានំ ឧប្បាទដ្ឋិតីតិអាទីសុ តិដ្ឋន្តិ ឯតាយ សង្ខារាតិ ឋិតិ។ កា សា? អវិជ្ជា។ សា ហិ សង្ខារានំ ឧប្បាទាយ និព្ពត្តិយា ឋិតិ ការណន្តិ ឧប្បាទដ្ឋិតិ។ ឧប្បន្នានំ បវត្តិយាបិ ការណន្តិ បវត្តដ្ឋិតិ។ កិញ្ចាបិ ហិ ជនកបច្ចយស្ស ជននក្ខណេយេវ កិច្ចានុភាវោ ហោតិ, តេន បន ជនិតានំយេវ បវត្តត្តា សកក្ខណេ បវត្តិយាបិ ការណំ នាម ហោតិ, សន្តតិវសេន វា បវត្តិយា ការណន្តិ អត្ថោ ។ បវត្តន្តិ ច នបុំសកេ ភាវវចនមេតំ, តស្មា បវត្តំ បវត្តីតិ អត្ថតោ ឯកំ។ បវត្តិសទ្ទស្ស បន បាកដត្តា តេន យោជេត្វា អត្ថោ វុត្តោ។ ភាវេបិ ឋិតិសទ្ទស្ស សិជ្ឈនតោ ន ឥធ ភាវេ ឋិតិសទ្ទោ, ការណេ ឋិតិសទ្ទោតិ ទស្សនត្តំ និមិត្តដ្ឋិតីតិ វុត្តំ, និមិត្តភូតា ឋិតីតិ អត្ថោ, ការណភូតាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ន កេវលំ និមិត្តមត្តំ ហោតិ, អថ ខោ សង្ខារជននេ សព្យាបារា វិយ ហុត្វា អាយូហតិ វាយមតីតិ បច្ចយសមត្ថតំ ទស្សេន្តោ អាយូហនដ្ឋិតីតិ អាហ, អាយូហនភូតា ឋិតីតិ អត្ថោ។ យស្មា អវិជ្ជា សង្ខារេ ឧប្បាទយមានា ឧប្បាទេ សំយោជេតិ នាម, ឃដេតីតិ អត្ថោ។ សង្ខារេ បវត្តយមានា បវត្តិយំ បលិពុន្ធតិ នាម, ពន្ធតីតិ អត្ថោ។ តស្មា សញ្ញោគដ្ឋិតិ បលិពោធដ្ឋិតីតិ វុត្តា។ សញ្ញោគភូតា ឋិតិ, បលិពោធភូតា ឋិតីតិ អត្ថោ។ យស្មា អវិជ្ជាវ សង្ខារេ ឧប្បាទយមានា ឧប្បាទាយ បវត្តិយា ច មូលការណដ្ឋេន សមុទយោ នាម, សមុទយភូតា ឋិតីតិ សមុទយដ្ឋិតិ, មូលការណភូតា ឋិតីតិ អត្ថោ។ អវិជ្ជាវ សង្ខារានំ ឧប្បាទេ ជនកបច្ចយត្តា, បវត្តិយំ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយត្តា ហេតុដ្ឋិតិ បច្ចយដ្ឋិតីតិ វុត្តា, ហេតុភូតា ឋិតិ, បច្ចយភូតា ឋិតីតិ អត្ថោ។ ជនកបច្ចយោ ហិ ហេតូតិ, ឧបត្ថម្ភកោ បច្ចយោតិ វុច្ចតិ។ ឯវំ សេសេសុបិ យោជេតព្ពំ។
45. Dhammaṭṭhitiñāṇaniddese avijjāsaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitītiādīsu tiṭṭhanti etāya saṅkhārāti ṭhiti. Kā sā? Avijjā. Sā hi saṅkhārānaṃ uppādāya nibbattiyā ṭhiti kāraṇanti uppādaṭṭhiti. Uppannānaṃ pavattiyāpi kāraṇanti pavattaṭṭhiti. Kiñcāpi hi janakapaccayassa jananakkhaṇeyeva kiccānubhāvo hoti, tena pana janitānaṃyeva pavattattā sakakkhaṇe pavattiyāpi kāraṇaṃ nāma hoti, santativasena vā pavattiyā kāraṇanti attho . Pavattanti ca napuṃsake bhāvavacanametaṃ, tasmā pavattaṃ pavattīti atthato ekaṃ. Pavattisaddassa pana pākaṭattā tena yojetvā attho vutto. Bhāvepi ṭhitisaddassa sijjhanato na idha bhāve ṭhitisaddo, kāraṇe ṭhitisaddoti dassanattaṃ nimittaṭṭhitīti vuttaṃ, nimittabhūtā ṭhitīti attho, kāraṇabhūtāti vuttaṃ hoti. Na kevalaṃ nimittamattaṃ hoti, atha kho saṅkhārajanane sabyāpārā viya hutvā āyūhati vāyamatīti paccayasamatthataṃ dassento āyūhanaṭṭhitīti āha, āyūhanabhūtā ṭhitīti attho. Yasmā avijjā saṅkhāre uppādayamānā uppāde saṃyojeti nāma, ghaṭetīti attho. Saṅkhāre pavattayamānā pavattiyaṃ palibundhati nāma, bandhatīti attho. Tasmā saññogaṭṭhiti palibodhaṭṭhitīti vuttā. Saññogabhūtā ṭhiti, palibodhabhūtā ṭhitīti attho. Yasmā avijjāva saṅkhāre uppādayamānā uppādāya pavattiyā ca mūlakāraṇaṭṭhena samudayo nāma, samudayabhūtā ṭhitīti samudayaṭṭhiti, mūlakāraṇabhūtā ṭhitīti attho. Avijjāva saṅkhārānaṃ uppāde janakapaccayattā, pavattiyaṃ upatthambhakapaccayattā hetuṭṭhiti paccayaṭṭhitīti vuttā, hetubhūtā ṭhiti, paccayabhūtā ṭhitīti attho. Janakapaccayo hi hetūti, upatthambhako paccayoti vuccati. Evaṃ sesesupi yojetabbaṃ.
ភវោ ជាតិយា, ជាតិ ជរាមរណស្សាតិ ឯត្ថ បន ឧប្បាទដ្ឋិតិ សញ្ញោគដ្ឋិតិ ហេតុដ្ឋិតីតិ ឧប្បាទវសេន យោជិតានិ បទានិ ជាតិជរាមរណវន្តានំ ខន្ធានំ វសេន បរិយាយេន វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ។ កេចិ បន ‘‘ឧប្បាទាយ ឋិតិ ឧប្បាទដ្ឋិតី’’តិ ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ។ អវិជ្ជា បច្ចយោតិ អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយភាវំ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ។ អវិជ្ជាយបិ បច្ចយសម្ភូតត្តា តស្សា អបិ បច្ចយបរិគ្គហណទស្សនត្ថំ ឧភោបេតេ ធម្មា បច្ចយសមុប្បន្នាតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញាតិ វុត្តំ។ ឯវំ សេសេសុបិ យោជេតព្ពំ។ ជាតិ បច្ចយោ, ជរាមរណំ បច្ចយសមុប្បន្នន្តិ បន បរិយាយេន វុត្តំ។ អតីតម្បិ អទ្ធានន្តិ អតិក្កន្តម្បិ កាលំ។ អនាគតម្បិ អទ្ធានន្តិ អប្បត្តម្បិ កាលំ។ ឧភយត្ថាបិ អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ។
Bhavojātiyā, jāti jarāmaraṇassāti ettha pana uppādaṭṭhiti saññogaṭṭhiti hetuṭṭhitīti uppādavasena yojitāni padāni jātijarāmaraṇavantānaṃ khandhānaṃ vasena pariyāyena vuttānīti veditabbāni. Keci pana ‘‘uppādāya ṭhiti uppādaṭṭhitī’’ti evamādinā nayenettha atthaṃ vaṇṇayanti. Avijjā paccayoti avijjāya saṅkhārānaṃ paccayabhāvaṃ apekkhitvā vuttaṃ. Avijjāyapi paccayasambhūtattā tassā api paccayapariggahaṇadassanatthaṃ ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññāti vuttaṃ. Evaṃ sesesupi yojetabbaṃ. Jāti paccayo, jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannanti pana pariyāyena vuttaṃ. Atītampi addhānanti atikkantampi kālaṃ. Anāgatampi addhānanti appattampi kālaṃ. Ubhayatthāpi accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ.
៤៦. ឥទានិ នវាការវារានន្តរំ តេ នវាការេ វិហាយ ហេតុបដិច្ចបច្ចយបទេហេវ យោជេត្វា អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នាតិអាទយោ តយោ វារា និទ្ទិដ្ឋា។ នវាការវារេ ជនកឧបត្ថម្ភកវសេន បច្ចយោ វុត្តោ។ ឥធ បន ហេតុវារស្ស បច្ចយវារស្ស ច វិសុំ អាគតត្តា ហេតូតិ ជនកបច្ចយត្តំ, បច្ចយោតិ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយត្តំ វេទិតព្ពំ ឯកេកស្សាបិ អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយស្ស ឧភយថា សម្ភវតោ។ បដិច្ចវារេ អវិជ្ជា បដិច្ចាតិ អត្តនោ ឧប្បាទេ សង្ខារានំ អវិជ្ជាបេក្ខត្តា សង្ខារេហិ អវិជ្ជា បដិមុខំ ឯតព្ពា គន្តព្ពាតិ បដិច្ចា។ ឯតេន អវិជ្ជាយ សង្ខារុប្បាទនសមត្ថតា វុត្តា ហោតិ។ សង្ខារា បដិច្ចសមុប្បន្នាតិ សង្ខារា អវិជ្ជំ បដិច្ច តទភិមុខំ បវត្តនតោ បដិមុខំ កត្វា ន វិហាយ សមំ ឧប្បន្នា។ ឯវំ សេសេសុបិ លិង្គានុរូបេន យោជេតព្ពំ។ អវិជ្ជា បដិច្ចាតិ ឧស្សុក្កវសេន វា បាឋោ, អត្ថោ បនេត្ថ អវិជ្ជា អត្តនោ បច្ចយេ បដិច្ច បវត្តាតិ បាឋសេសវសេន យោជេតព្ពោ។ ឯវំ សេសេសុបិ។ ចតូសុបិ ច ឯតេសុ វារេសុ ទ្វាទសន្នំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានំ បច្ចយស្សេវ វសេន ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស និទ្ទិសិតព្ពត្តា អវិជ្ជាទីនំ ឯកាទសន្នំយេវ អង្គានំ វសេន ធម្មដ្ឋិតិញាណំ និទ្ទិដ្ឋំ, ជរាមរណស្ស បន អន្តេ ឋិតត្តា តស្ស វសេន ន និទ្ទិដ្ឋំ។ ជរាមរណស្សាបិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសានំ បច្ចយត្តា ជរាមរណំ តេសំ បច្ចយំ កត្វា ឧបបរិក្ខមានស្ស តស្សាបិ ជរាមរណស្ស វសេន ធម្មដ្ឋិតិញាណំ យុជ្ជតេវ។
46. Idāni navākāravārānantaraṃ te navākāre vihāya hetupaṭiccapaccayapadeheva yojetvā avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannātiādayo tayo vārā niddiṭṭhā. Navākāravāre janakaupatthambhakavasena paccayo vutto. Idha pana hetuvārassa paccayavārassa ca visuṃ āgatattā hetūti janakapaccayattaṃ, paccayoti upatthambhakapaccayattaṃ veditabbaṃ ekekassāpi avijjādikassa paccayassa ubhayathā sambhavato. Paṭiccavāre avijjā paṭiccāti attano uppāde saṅkhārānaṃ avijjāpekkhattā saṅkhārehi avijjā paṭimukhaṃ etabbā gantabbāti paṭiccā. Etena avijjāya saṅkhāruppādanasamatthatā vuttā hoti. Saṅkhārā paṭiccasamuppannāti saṅkhārā avijjaṃ paṭicca tadabhimukhaṃ pavattanato paṭimukhaṃ katvā na vihāya samaṃ uppannā. Evaṃ sesesupi liṅgānurūpena yojetabbaṃ. Avijjā paṭiccāti ussukkavasena vā pāṭho, attho panettha avijjā attano paccaye paṭicca pavattāti pāṭhasesavasena yojetabbo. Evaṃ sesesupi. Catūsupi ca etesu vāresu dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ paccayasseva vasena dhammaṭṭhitiñāṇassa niddisitabbattā avijjādīnaṃ ekādasannaṃyeva aṅgānaṃ vasena dhammaṭṭhitiñāṇaṃ niddiṭṭhaṃ, jarāmaraṇassa pana ante ṭhitattā tassa vasena na niddiṭṭhaṃ. Jarāmaraṇassāpi sokaparidevadukkhadomanassupāyāsānaṃ paccayattā jarāmaraṇaṃ tesaṃ paccayaṃ katvā upaparikkhamānassa tassāpi jarāmaraṇassa vasena dhammaṭṭhitiñāṇaṃ yujjateva.
៤៧. ឥទានិ តានេវ ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ វីសតិអាការវសេន វិភជិត្វា ចតុសង្ខេបតិយទ្ធតិសន្ធិយោ ទស្សេត្វា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ និទ្ទិសិតុកាមោ បុរិមកម្មភវស្មិន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ បុរិមកម្មភវស្មិន្តិ បុរិមេ កម្មភវេ, អតីតជាតិយំ កម្មភវេ ករិយមានេតិ អត្ថោ។ មោហោ អវិជ្ជាតិ យោ តទា ទុក្ខាទីសុ មោហោ, យេន មូឡ្ហោ កម្មំ ករោតិ, សា អវិជ្ជា។ អាយូហនា សង្ខារាតិ តំ កម្មំ ករោន្តស្ស បុរិមចេតនាយោ, យថា ‘‘ទានំ ទស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា មាសម្បិ សំវច្ឆរម្បិ ទានូបករណានិ សជ្ជេន្តស្ស ឧប្បន្នា បុរិមចេតនាយោ។ បដិគ្គាហកានំ បន ហត្ថេ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបយតោ ចេតនា ភវោតិ វុច្ចតិ។ ឯកាវជ្ជនេសុ វា ឆសុ ជវនេសុ ចេតនា អាយូហនា សង្ខារា នាម, សត្តមជវនេ ចេតនា ភវោ។ យា កាចិ វា បន ចេតនា ភវោ, តំសម្បយុត្តា អាយូហនា សង្ខារា នាម។
47. Idāni tāneva dvādasa paṭiccasamuppādaṅgāni vīsatiākāravasena vibhajitvā catusaṅkhepatiyaddhatisandhiyo dassetvā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ niddisitukāmo purimakammabhavasmintiādimāha. Tattha purimakammabhavasminti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho. Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho, yena mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā. Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karontassa purimacetanāyo, yathā ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānūpakaraṇāni sajjentassa uppannā purimacetanāyo. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanā saṅkhārā nāma, sattamajavane cetanā bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo, taṃsampayuttā āyūhanā saṅkhārā nāma.
និកន្តិ តណ្ហាតិ យា កម្មំ ករោន្តស្ស តស្ស ផលេ ឧបបត្តិភវេ និកាមនា បត្ថនា, សា តណ្ហា នាម។ ឧបគមនំ ឧបាទានន្តិ យំ កម្មភវស្ស បច្ចយភូតំ ‘‘ឥមស្មិំ នាម កម្មេ កតេ កាមា សម្បជ្ជន្តី’’តិ វា ‘‘ឥទំ កត្វា អសុកស្មិំ នាម ឋានេ កាមេ សេវិស្សាមី’’តិ វា ‘‘អត្តា ឧច្ឆិន្នោ សុឧច្ឆិន្នោ ហោតី’’តិ វា ‘‘សុខី ហោតិំ វិគតបរិឡាហោ’’តិ វា ‘‘សីលព្ពតំ សុខេន បរិបូរតី’’តិ វា បវត្តំ ឧបគមនំ ទឡ្ហគហណំ, ឥទំ ឧបាទានំ នាម។ ចេតនា ភវោតិ អាយូហនាវសានេ វុត្តា ចេតនា ភវោ នាម។ បុរិមកម្មភវស្មិន្តិ អតីតជាតិយា កម្មភវេ ករិយមានេ បវត្តា។ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយាតិ បច្ចុប្បន្នបដិសន្ធិយា បច្ចយភូតា។
Nikanti taṇhāti yā kammaṃ karontassa tassa phale upapattibhave nikāmanā patthanā, sā taṇhā nāma. Upagamanaṃ upādānanti yaṃ kammabhavassa paccayabhūtaṃ ‘‘imasmiṃ nāma kamme kate kāmā sampajjantī’’ti vā ‘‘idaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmī’’ti vā ‘‘attā ucchinno suucchinno hotī’’ti vā ‘‘sukhī hotiṃ vigatapariḷāho’’ti vā ‘‘sīlabbataṃ sukhena paripūratī’’ti vā pavattaṃ upagamanaṃ daḷhagahaṇaṃ, idaṃ upādānaṃ nāma. Cetanā bhavoti āyūhanāvasāne vuttā cetanā bhavo nāma. Purimakammabhavasminti atītajātiyā kammabhave kariyamāne pavattā. Idha paṭisandhiyā paccayāti paccuppannapaṭisandhiyā paccayabhūtā.
ឥធ បដិសន្ធិ វិញ្ញាណន្តិ យំ បច្ចុប្បន្នភវស្ស ភវន្តរបដិសន្ធានវសេន ឧប្បន្នត្តា បដិសន្ធីតិ វុច្ចតិ, តំ វិញ្ញាណំ។ ឱក្កន្តិ នាមរូបន្តិ យា គព្ភេ រូបារូបធម្មានំ ឱក្កន្តិ អាគន្ត្វា បវិសនំ វិយ, ឥទំ នាមរូបំ។ បសាទោ អាយតនន្តិ យោ បសន្នភាវោ, ឥទំ អាយតនំ។ ជាតិគ្គហណេន ឯកវចនំ កតំ។ ឯតេន ចក្ខាទីនិ បញ្ចាយតនានិ វុត្តានិ។ ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៩) ឯត្ថ ភវង្គចិត្តំ អធិប្បេតន្តិ វចនតោ ឥធាបិ មនាយតនស្ស វិបាកភូតត្តា, តស្ស ច កិលេសកាលុស្សិយាភាវេន បសន្នត្តា បសាទវចនេន មនាយតនម្បិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ ផុដ្ឋោ ផស្សោតិ យោ អារម្មណំ ផុដ្ឋោ ផុសន្តោ ឧប្បន្នោ, អយំ ផស្សោ។ វេទយិតំ វេទនាតិ យំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន វា សឡាយតនបច្ចយេន វា ផស្សេន សហ ឧប្បន្នំ វិបាកវេទយិតំ, អយំ វេទនា។ ឥធុបបត្តិភវស្មិំ បុរេកតស្ស កម្មស្ស បច្ចយាតិ បច្ចុប្បន្នេ វិបាកភវេ អតីតជាតិយំ កតស្ស កម្មស្ស បច្ចយេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ។
Idha paṭisandhi viññāṇanti yaṃ paccuppannabhavassa bhavantarapaṭisandhānavasena uppannattā paṭisandhīti vuccati, taṃ viññāṇaṃ. Okkanti nāmarūpanti yā gabbhe rūpārūpadhammānaṃ okkanti āgantvā pavisanaṃ viya, idaṃ nāmarūpaṃ. Pasādo āyatananti yo pasannabhāvo, idaṃ āyatanaṃ. Jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ. Etena cakkhādīni pañcāyatanāni vuttāni. ‘‘Pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49) ettha bhavaṅgacittaṃ adhippetanti vacanato idhāpi manāyatanassa vipākabhūtattā, tassa ca kilesakālussiyābhāvena pasannattā pasādavacanena manāyatanampi vuttanti veditabbaṃ. Phuṭṭho phassoti yo ārammaṇaṃ phuṭṭho phusanto uppanno, ayaṃ phasso. Vedayitaṃ vedanāti yaṃ paṭisandhiviññāṇena vā saḷāyatanapaccayena vā phassena saha uppannaṃ vipākavedayitaṃ, ayaṃ vedanā. Idhupapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayāti paccuppanne vipākabhave atītajātiyaṃ katassa kammassa paccayena pavattantīti attho.
ឥធ បរិបក្កត្តា អាយតនានន្តិ បរិបក្កាយតនស្ស កម្មករណកាលេ មោហាទយោ ទស្សិតា។ អាយតិំ បដិសន្ធិយាតិ អនាគតេ បដិសន្ធិយា។ អាយតិំ បដិសន្ធិ វិញ្ញាណន្តិអាទីនិ វុត្តត្ថានិ។
Idha paripakkattā āyatanānanti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle mohādayo dassitā. Āyatiṃ paṭisandhiyāti anāgate paṭisandhiyā. Āyatiṃ paṭisandhi viññāṇantiādīni vuttatthāni.
កថំ បន ទ្វាទសហិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេហិ ឥមេ វីសតិ អាការា គហិតា ហោន្តីតិ? អវិជ្ជា សង្ខារាតិ ឥមេ ទ្វេ អតីតហេតុយោ សរូបតោ វុត្តា។ យស្មា បន អវិទ្វា បរិតស្សតិ, បរិតស្សិតោ ឧបាទិយតិ, តស្សុបាទានបច្ចយា ភវោ, តស្មា តេហិ ទ្វីហិ គហិតេហិ តណ្ហុបាទានភវាបិ គហិតាវ ហោន្តិ។ បច្ចុប្បន្នេ វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនា សរូបតោ វុត្តាយេវ។ តណ្ហុបាទានភវា បច្ចុប្បន្នហេតុយោ សរូបតោ វុត្តា ។ ភវេ បន គហិតេ តស្ស បុព្ពភាគា តំសម្បយុត្តា វា សង្ខារា គហិតាវ ហោន្តិ, តណ្ហុបាទានគ្គហណេន ច តំសម្បយុត្តា។ យាយ វា មូឡ្ហោ កម្មំ ករោតិ, សា អវិជ្ជា គហិតាវ ហោតិ។ អនាគតេ ជាតិ ជរាមរណន្តិ ទ្វេ សរូបេន វុត្តានិ, ជាតិជរាមរណគ្គហណេនេវ បន វិញ្ញាណាទីនិ បញ្ច អនាគតផលានិ គហិតានេវ ហោន្តិ។ តេសំយេវ ហិ ជាតិជរាមរណានីតិ ឯវំ ទ្វាទសហិ អង្គេហិ វីសតិ អាការា គហិតា ហោន្តិ។
Kathaṃ pana dvādasahi paṭiccasamuppādaṅgehi ime vīsati ākārā gahitā hontīti? Avijjā saṅkhārāti ime dve atītahetuyo sarūpato vuttā. Yasmā pana avidvā paritassati, paritassito upādiyati, tassupādānapaccayā bhavo, tasmā tehi dvīhi gahitehi taṇhupādānabhavāpi gahitāva honti. Paccuppanne viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā sarūpato vuttāyeva. Taṇhupādānabhavā paccuppannahetuyo sarūpato vuttā . Bhave pana gahite tassa pubbabhāgā taṃsampayuttā vā saṅkhārā gahitāva honti, taṇhupādānaggahaṇena ca taṃsampayuttā. Yāya vā mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā gahitāva hoti. Anāgate jāti jarāmaraṇanti dve sarūpena vuttāni, jātijarāmaraṇaggahaṇeneva pana viññāṇādīni pañca anāgataphalāni gahitāneva honti. Tesaṃyeva hi jātijarāmaraṇānīti evaṃ dvādasahi aṅgehi vīsati ākārā gahitā honti.
‘‘អតីតេ ហេតវោ បញ្ច, ឥទានិ ផលបញ្ចកំ;
‘‘Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ;
ឥទានិ ហេតវោ បញ្ច, អាយតិំ ផលបញ្ចក’’ន្តិ។ –
Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcaka’’nti. –
គាថាយ អយមេវត្ថោ វុត្តោ។ ឥតិមេតិ ឥតិ ឥមេ។ ឥតិ ឥមេតិ វា បាឋោ។
Gāthāya ayamevattho vutto. Itimeti iti ime. Iti imeti vā pāṭho.
ចតុសង្ខេបេតិ ចតុរោ រាសី។ អតីតេ បញ្ច ហេតុធម្មា ឯកោ ហេតុសង្ខេបោ, បច្ចុប្បន្នេ បញ្ច ផលធម្មា ឯកោ ផលសង្ខេបោ, បច្ចុប្បន្នេ បញ្ច ហេតុធម្មា ឯកោ ហេតុសង្ខេបោ, អនាគតេ បញ្ច ផលធម្មា ឯកោ ផលសង្ខេបោ។
Catusaṅkhepeti caturo rāsī. Atīte pañca hetudhammā eko hetusaṅkhepo, paccuppanne pañca phaladhammā eko phalasaṅkhepo, paccuppanne pañca hetudhammā eko hetusaṅkhepo, anāgate pañca phaladhammā eko phalasaṅkhepo.
តយោ អទ្ធេតិ តយោ កាលេ។ បឋមបញ្ចកវសេន អតីតកាលោ, ទុតិយតតិយបញ្ចកវសេន បច្ចុប្បន្នកាលោ, ចតុត្ថបញ្ចកវសេន អនាគតកាលោ វេទិតព្ពោ។
Tayo addheti tayo kāle. Paṭhamapañcakavasena atītakālo, dutiyatatiyapañcakavasena paccuppannakālo, catutthapañcakavasena anāgatakālo veditabbo.
តិសន្ធិន្តិ តយោ សន្ធយោ អស្សាតិ តិសន្ធិ, តំ តិសន្ធិំ។ អតីតហេតុបច្ចុប្បន្នផលានមន្តរា ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ, បច្ចុប្បន្នផលអនាគតហេតូនមន្តរា ឯកោ ផលហេតុសន្ធិ, បច្ចុប្បន្នហេតុអនាគតផលានមន្តរា ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ។
Tisandhinti tayo sandhayo assāti tisandhi, taṃ tisandhiṃ. Atītahetupaccuppannaphalānamantarā eko hetuphalasandhi, paccuppannaphalaanāgatahetūnamantarā eko phalahetusandhi, paccuppannahetuanāgataphalānamantarā eko hetuphalasandhi.
បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិយំ សរូបតោ អាគតវសេន បន អវិជ្ជាសង្ខារា ឯកោ សង្ខេបោ, វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនា ទុតិយោ, តណ្ហុបាទានភវា តតិយោ, ជាតិជរាមរណំ ចតុត្ថោ។ អវិជ្ជាសង្ខារាតិ ទ្វេ អង្គានិ អតីតកាលានិ, វិញ្ញាណាទីនិ ភវាវសានានិ អដ្ឋ បច្ចុប្បន្នកាលានិ , ជាតិជរាមរណន្តិ ទ្វេ អនាគតកាលានិ។ សង្ខារវិញ្ញាណានំ អន្តរា ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ, វេទនាតណ្ហានមន្តរា ឯកោ ផលហេតុសន្ធិ, ភវជាតីនមន្តរា ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ។
Paṭiccasamuppādapāḷiyaṃ sarūpato āgatavasena pana avijjāsaṅkhārā eko saṅkhepo, viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā dutiyo, taṇhupādānabhavā tatiyo, jātijarāmaraṇaṃ catuttho. Avijjāsaṅkhārāti dve aṅgāni atītakālāni, viññāṇādīni bhavāvasānāni aṭṭha paccuppannakālāni , jātijarāmaraṇanti dve anāgatakālāni. Saṅkhāraviññāṇānaṃ antarā eko hetuphalasandhi, vedanātaṇhānamantarā eko phalahetusandhi, bhavajātīnamantarā eko hetuphalasandhi.
វីសតិយា អាការេហីតិ វីសតិយា កោដ្ឋាសេហិ។ ចតុសង្ខេបេ ច តយោ អទ្ធេ ច តិសន្ធិំ បដិច្ចសមុប្បាទញ្ច វីសតិយា អាការេហិ ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ។
Vīsatiyāākārehīti vīsatiyā koṭṭhāsehi. Catusaṅkhepe ca tayo addhe ca tisandhiṃ paṭiccasamuppādañca vīsatiyā ākārehi jānātīti sambandho.
ជានាតីតិ សុតានុសារេន ភាវនារម្ភញាណេន ជានាតិ។ បស្សតីតិ ញាតមេវ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ ច ផុដំ កត្វា ញាណេនេវ បស្សតិ។ អញ្ញាតីតិ ទិដ្ឋមរិយាទេនេវ អាសេវនំ ករោន្តោ ញាណេនេវ ជានាតិ។ មរិយាទត្ថោ ហិ ឯត្ថ អាការោ។ បដិវិជ្ឈតីតិ ភាវនាបារិបូរិយា និដ្ឋំ បាបេន្តោ ញាណេនេវ បដិវេធំ ករោតិ។ សលក្ខណវសេន វា ជានាតិ, សរសវសេន បស្សតិ, បច្ចុបដ្ឋានវសេន អញ្ញាតិ, បទដ្ឋានវសេន បដិវិជ្ឈតិ។
Jānātīti sutānusārena bhāvanārambhañāṇena jānāti. Passatīti ñātameva cakkhunā diṭṭhaṃ viya hatthatale āmalakaṃ viya ca phuṭaṃ katvā ñāṇeneva passati. Aññātīti diṭṭhamariyādeneva āsevanaṃ karonto ñāṇeneva jānāti. Mariyādattho hi ettha ākāro. Paṭivijjhatīti bhāvanāpāripūriyā niṭṭhaṃ pāpento ñāṇeneva paṭivedhaṃ karoti. Salakkhaṇavasena vā jānāti, sarasavasena passati, paccupaṭṭhānavasena aññāti, padaṭṭhānavasena paṭivijjhati.
តត្ថ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ បច្ចយធម្មា វេទិតព្ពា។ បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មាតិ តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ និព្ពត្តធម្មា។ កថមិទំ ជានិតព្ពន្តិ ចេ? ភគវតោ វចនេន។ ភគវតា ហិ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នធម្មទេសនាសុត្តេ –
Tattha paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā. Paṭiccasamuppannā dhammāti tehi tehi paccayehi nibbattadhammā. Kathamidaṃ jānitabbanti ce? Bhagavato vacanena. Bhagavatā hi paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannadhammadesanāsutte –
‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ, ជាតិបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ, ឧប្បាទា វា តថាគតានំ អនុប្បាទា វា តថាគតានំ ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា ឥទប្បច្ចយតា, តំ តថាគតោ អភិសម្ពុជ្ឈតិ អភិសមេតិ, អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អភិសមេត្វា អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញាបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ ‘បស្សថា’តិ ចាហ។ ជាតិបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ, ភវបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជាតិ…បេ.… អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា។ ឧប្បាទា វា តថាគតានំ…បេ.… ឧត្តានីករោតិ ‘បស្សថា’តិ ចាហ។ អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា។ ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, យា តត្រត ថតា អវិតថតា អនញ្ញថតា ឥទប្បច្ចយតា។ អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ (សំ. និ. ២.២០) –
‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo, jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ, uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatā, taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti, abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti ‘passathā’ti cāha. Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇaṃ, bhavapaccayā, bhikkhave, jāti…pe… avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā. Uppādā vā tathāgatānaṃ…pe… uttānīkaroti ‘passathā’ti cāha. Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā. Iti kho, bhikkhave, yā tatrata thatā avitathatā anaññathatā idappaccayatā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’ti (saṃ. ni. 2.20) –
ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសេន្តេន តថតាទីហិ វេវចនេហិ បច្ចយធម្មាវ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ វុត្តា។ តស្មា ជរាមរណាទីនំ បច្ចយលក្ខណោ បដិច្ចសមុប្បាទោ, ទុក្ខានុពន្ធនរសោ កុម្មគ្គបច្ចុបដ្ឋានោ, អយម្បិ សបច្ចយត្តា អត្តនោ វិសេសបច្ចយបទដ្ឋានោ។
Evaṃ paṭiccasamuppādaṃ desentena tathatādīhi vevacanehi paccayadhammāva paṭiccasamuppādoti vuttā. Tasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo, dukkhānubandhanaraso kummaggapaccupaṭṭhāno, ayampi sapaccayattā attano visesapaccayapadaṭṭhāno.
ឧប្បាទា វា អនុប្បាទា វាតិ ឧប្បាទេ វា អនុប្បាទេ វា, តថាគតេសុ ឧប្បន្នេសុបិ អនុប្បន្នេសុបីតិ អត្ថោ។ ឋិតាវ សា ធាតូតិ ឋិតោវ សោ បច្ចយសភាវោ, ន កទាចិ ជាតិជរាមរណស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ អត្ថោ។ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា ឥទប្បច្ចយតាតិ ជាតិបច្ចយោយេវ។ ជាតិបច្ចយេន ហិ ជរាមរណសង្ខាតោ បច្ចយសមុប្បន្នធម្មោ តទាយត្តតាយ តិដ្ឋតិ, ជាតិបច្ចយោវ ជរាមរណធម្មំ និយមេតិ, តស្មា ជាតិ ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា’’តិ វុច្ចតិ។ ជាតិយេវ ឥមស្ស ជរាមរណស្ស បច្ចយោតិ ឥទប្បច្ចយោ, ឥទប្បច្ចយោវ ឥទប្បច្ចយតា។ តន្តិ តំ បច្ចយំ។ អភិសម្ពុជ្ឈតីតិ ញាណេន អភិសម្ពុជ្ឈតិ។ អភិសមេតីតិ ញាណេន អភិសមាគច្ឆតិ។ អាចិក្ខតីតិ កថេតិ។ ទេសេតីតិ ទស្សេតិ។ បញ្ញាបេតីតិ ជានាបេតិ។ បដ្ឋបេតីតិ ញាណមុខេ ឋបេតិ។ វិវរតីតិ វិវរិត្វា ទស្សេតិ។ វិភជតីតិ វិភាគតោ ទស្សេតិ។ ឧត្តានីករោតីតិ បាកដំ ករោតិ។ ឥតិ ខោតិ ឯវំ ខោ។ យា តត្រាតិ យា តេសុ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទីសុ ។ សោ បនាយំ បដិច្ចសមុប្បាទោ តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ អនូនាធិកេហេវ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សម្ភវតោ តថតាតិ, សាមគ្គិំ ឧបគតេសុ បច្ចយេសុ មុហុត្តម្បិ តតោ និព្ពត្តនធម្មានំ អសម្ភវាភាវតោ អវិតថតាតិ, អញ្ញធម្មបច្ចយេហិ អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោ អនញ្ញថតាតិ, យថាវុត្តានំ ឯតេសំ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយតោ វា បច្ចយសមូហតោ វា ឥទប្បច្ចយតាតិ វុត្តោ។ តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឥមេសំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា, ឥទប្បច្ចយានំ វា សមូហោ ឥទប្បច្ចយតា។ លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ វេទិតព្ពន្តិ។
Uppādāvā anuppādā vāti uppāde vā anuppāde vā, tathāgatesu uppannesupi anuppannesupīti attho. Ṭhitāva sā dhātūti ṭhitova so paccayasabhāvo, na kadāci jātijarāmaraṇassa paccayo na hotīti attho. Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatāti jātipaccayoyeva. Jātipaccayena hi jarāmaraṇasaṅkhāto paccayasamuppannadhammo tadāyattatāya tiṭṭhati, jātipaccayova jarāmaraṇadhammaṃ niyameti, tasmā jāti ‘‘dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’ti vuccati. Jātiyeva imassa jarāmaraṇassa paccayoti idappaccayo, idappaccayova idappaccayatā. Tanti taṃ paccayaṃ. Abhisambujjhatīti ñāṇena abhisambujjhati. Abhisametīti ñāṇena abhisamāgacchati. Ācikkhatīti katheti. Desetīti dasseti. Paññāpetīti jānāpeti. Paṭṭhapetīti ñāṇamukhe ṭhapeti. Vivaratīti vivaritvā dasseti. Vibhajatīti vibhāgato dasseti. Uttānīkarotīti pākaṭaṃ karoti. Iti khoti evaṃ kho. Yā tatrāti yā tesu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādīsu . So panāyaṃ paṭiccasamuppādo tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti, sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti, aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito anaññathatāti, yathāvuttānaṃ etesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto. Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbanti.
ធម្មដ្ឋិតិញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Dhammaṭṭhitiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ • Paṭisambhidāmaggapāḷi / ៤. ធម្មដ្ឋិតិញាណនិទ្ទេសោ • 4. Dhammaṭṭhitiñāṇaniddeso
