| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថា • Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā |
៥. សម្មសនញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា
5. Sammasanañāṇaniddesavaṇṇanā
៤៨. សម្មសនញាណនិទ្ទេសេ យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានំ។ រូបន្តិ អតិប្បសង្គនិយមនំ។ ឯវំ បទទ្វយេនាបិ រូបស្ស អសេសបរិគ្គហោ កតោ ហោតិ។ អថស្ស អតីតាទិនា វិភាគំ អារភតិ។ តញ្ហិ កិញ្ចិ អតីតំ កិញ្ចិ អនាគតាទិភេទន្តិ។ ឯស នយោ វេទនាទីសុបិ។ តត្ថ រូបំ តាវ អទ្ធាសន្តតិសមយខណវសេន ចតុធា អតីតំ នាម ហោតិ, តថា អនាគតបច្ចុប្បន្នំ។ តត្ថ អទ្ធាវសេន តាវ ឯកស្ស ឯកស្មិំ ភវេ បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ អតីតំ, ចុតិតោ ឧទ្ធំ អនាគតំ, ឧភិន្នមន្តរេ បច្ចុប្បន្នំ។ សន្តតិវសេន សភាគឯកឧតុសមុដ្ឋានំ ឯកាហារសមុដ្ឋានញ្ច បុព្ពាបរិយភាវេន វត្តមានម្បិ បច្ចុប្បន្នំ, តតោ បុព្ពេ វិសភាគឧតុអាហារសមុដ្ឋានំ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ។ ចិត្តជំ ឯកវីថិឯកជវនឯកសមាបត្តិសមុដ្ឋានំ បច្ចុប្បន្នំ, តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ, កម្មសមុដ្ឋានស្ស បាដិយេក្កំ សន្តតិវសេន អតីតាទិភេទោ នត្ថិ, តេសញ្ញេវ បន ឧតុអាហារចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឧបត្ថម្ភនវសេន តស្ស អតីតាទិភាវោ វេទិតព្ពោ។ សមយវសេន ឯកមុហុត្តបុព្ពណ្ហសាយន្ហរត្តិន្ទិវាទីសុ សមយេសុ សន្តានវសេន បវត្តមានំ តំ តំ សមយំ បច្ចុប្បន្នំ នាម, តតោ បុព្ពេ អតីតំ, បច្ឆា អនាគតំ។ ខណវសេន ឧប្បាទាទិខណត្តយបរិយាបន្នំ បច្ចុប្បន្នំ, តតោ បុព្ពេ អនាគតំ, បច្ឆា អតីតំ។ អបិច អតិក្កន្តហេតុបច្ចយកិច្ចំ អតីតំ, និដ្ឋិតហេតុកិច្ចមនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចំ បច្ចុប្បន្នំ, ឧភយកិច្ចមសម្បត្តំ អនាគតំ។ សកិច្ចក្ខណេ វា បច្ចុប្បន្នំ, តតោ បុព្ពេ អនាគតំ, បច្ឆា អតីតំ។ ឯត្ថ ច ខណាទិកថាវ និប្បរិយាយា សេសា សបរិយាយា។
48. Sammasanañāṇaniddese yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa asesapariggaho kato hoti. Athassa atītādinā vibhāgaṃ ārabhati. Tañhi kiñci atītaṃ kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsupi. Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti, tathā anāgatapaccuppannaṃ. Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ. Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyabhāvena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ, kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhanavasena tassa atītādibhāvo veditabbo. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccamaniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccamasampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā sesā sapariyāyā.
អជ្ឈត្តន្តិ បញ្ចសុបិ ខន្ធេសុ ឥធ និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ, តស្មា អត្តនោ សន្តានេ បវត្តំ បាដិបុគ្គលិកំ រូបំ អជ្ឈត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ តតោ ពហិភូតំ បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ វា អនិន្ទ្រិយពទ្ធំ វា រូបំ ពហិទ្ធា នាម។ ឱឡារិកន្តិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយរូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពសង្ខាតា បថវីតេជោវាយោ ចាតិ ទ្វាទសវិធំ រូបំ ឃដ្ដនវសេន គហេតព្ពតោ ឱឡារិកំ។ សេសំ បន អាបោធាតុ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ហទយវត្ថុ ឱជា អាកាសធាតុ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ រូបស្ស លហុតា មុទុតា កម្មញ្ញតា ឧបចយោ សន្តតិ ជរតា អនិច្ចតាតិ សោឡសវិធំ រូបំ ឃដ្ដនវសេន អគហេតព្ពតោ សុខុមំ។ ហីនំ វា បណីតំ វាតិ ឯត្ថ ហីនបណីតភាវោ បរិយាយតោ និប្បរិយាយតោ ច។ តត្ថ អកនិដ្ឋានំ រូបតោ សុទស្សីនំ រូបំ ហីនំ, តទេវ សុទស្សានំ រូបតោ បណីតំ។ ឯវំ យាវ នរកសត្តានំ រូបំ, តាវ បរិយាយតោ ហីនបណីតតា វេទិតព្ពា។ និប្បរិយាយតោ បន យត្ថ អកុសលវិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ហីនំ។ យត្ថ កុសលវិបាកំ, តំ បណីតំ។ យំ ទូរេ សន្តិកេ វាតិ ឯត្ថ យំ សុខុមំ, តទេវ ទុប្បដិវិជ្ឈសភាវត្តា ទូរេ។ យំ ឱឡារិកំ, តទេវ សុប្បដិវិជ្ឈសភាវត្តា សន្តិកេ។
Ajjhattanti pañcasupi khandhesu idha niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attano santāne pavattaṃ pāṭipuggalikaṃ rūpaṃ ajjhattanti veditabbaṃ. Tato bahibhūtaṃ pana indriyabaddhaṃ vā anindriyabaddhaṃ vā rūpaṃ bahiddhā nāma. Oḷārikanti cakkhusotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbasaṅkhātā pathavītejovāyo cāti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ. Sesaṃ pana āpodhātu itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ hadayavatthu ojā ākāsadhātu kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā mudutā kammaññatā upacayo santati jaratā aniccatāti soḷasavidhaṃ rūpaṃ ghaṭṭanavasena agahetabbato sukhumaṃ. Hīnaṃ vā paṇītaṃ vāti ettha hīnapaṇītabhāvo pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ, tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ. Yattha kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ. Yaṃ dūre santike vāti ettha yaṃ sukhumaṃ, tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre. Yaṃ oḷārikaṃ, tadeva suppaṭivijjhasabhāvattā santike.
សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថេតិ ឯកំ សម្មសនំ, ទុក្ខតោ វវត្ថេតិ ឯកំ សម្មសនំ, អនត្តតោ វវត្ថេតិ ឯកំ សម្មសនន្តិ ឯត្ថ អយំ ភិក្ខុ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិ ឯវំ អនិយមនិទ្ទិដ្ឋំ សព្ពម្បិ រូបំ អតីតត្តិកេន ចេវ ចតូហិ អជ្ឈត្តាទិទុកេហិ ចាតិ ឯកាទសហិ ឱកាសេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថេតិ អនិច្ចន្តិ សម្មសតិ។ កថំ? បរតោ វុត្តនយេន។ វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ (បដិ. ម. ១.៤៨)។ តស្មា ឯស យំ អតីតំ រូបំ, តំ យស្មា អតីតេយេវ ខីណំ, នយិមំ ភវំ សម្បត្តន្តិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, យំ អនាគតំ រូបំ អនន្តរភវេ និព្ពត្តិស្សតិ, តម្បិ តត្ថេវ ខីយិស្សតិ, ន តតោ បរំ ភវំ គមិស្សតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, យំ បច្ចុប្បន្នំ រូបំ, តំ ឥធេវ ខីយតិ, ន ឥតោ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, យំ អជ្ឈត្តំ រូបំ, តម្បិ អជ្ឈត្តមេវ ខីយតិ, ន ពហិទ្ធាភាវំ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, យំ ពហិទ្ធា ឱឡារិកំ សុខុមំ ហីនំ បណីតំ ទូរេ សន្តិកេ, តម្បិ ឯត្ថេវ ខីយតិ, ន ទូរភាវំ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិ សម្មសតិ។ ឥទំ សព្ពម្បិ ‘‘អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ, បភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ។
Sabbaṃrūpaṃ aniccato vavattheti ekaṃ sammasanaṃ, dukkhato vavattheti ekaṃ sammasanaṃ, anattato vavattheti ekaṃ sammasananti ettha ayaṃ bhikkhu ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’nti evaṃ aniyamaniddiṭṭhaṃ sabbampi rūpaṃ atītattikena ceva catūhi ajjhattādidukehi cāti ekādasahi okāsehi paricchinditvā sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavattheti aniccanti sammasati. Kathaṃ? Parato vuttanayena. Vuttañhetaṃ – ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.48). Tasmā esa yaṃ atītaṃ rūpaṃ, taṃ yasmā atīteyeva khīṇaṃ, nayimaṃ bhavaṃ sampattanti aniccaṃ khayaṭṭhena, yaṃ anāgataṃ rūpaṃ anantarabhave nibbattissati, tampi tattheva khīyissati, na tato paraṃ bhavaṃ gamissatīti aniccaṃ khayaṭṭhena, yaṃ paccuppannaṃ rūpaṃ, taṃ idheva khīyati, na ito gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena, yaṃ ajjhattaṃ rūpaṃ, tampi ajjhattameva khīyati, na bahiddhābhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhena, yaṃ bahiddhā oḷārikaṃ sukhumaṃ hīnaṃ paṇītaṃ dūre santike, tampi ettheva khīyati, na dūrabhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhenāti sammasati. Idaṃ sabbampi ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ, pabhedato pana ekādasavidhaṃ hoti.
សព្ពមេវ ចេតំ ទុក្ខំ ភយដ្ឋេនាតិ សម្មសតិ។ ភយដ្ឋេនាតិ សប្បដិភយតាយ។ យញ្ហិ អនិច្ចំ, តំ ភយាវហំ ហោតិ សីហោបមសុត្តេ (អ. និ. ៤.៣៣; សំ. និ. ៣.៧៨) ទេវានំ វិយ។ ឥតិ ឥទម្បិ ‘‘ទុក្ខំ ភយដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ, បភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ។
Sabbameva cetaṃ dukkhaṃ bhayaṭṭhenāti sammasati. Bhayaṭṭhenāti sappaṭibhayatāya. Yañhi aniccaṃ, taṃ bhayāvahaṃ hoti sīhopamasutte (a. ni. 4.33; saṃ. ni. 3.78) devānaṃ viya. Iti idampi ‘‘dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ, pabhedato pana ekādasavidhaṃ hoti.
យថា ច ទុក្ខំ, ឯវំ សព្ពម្បិ តំ អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ សម្មសតិ។ អសារកដ្ឋេនាតិ ‘‘អត្តា និវាសី ការកោ វេទកោ សយំវសី’’តិ ឯវំ បរិកប្បិតស្ស អត្តសារស្ស អភាវេន។ យញ្ហិ អនិច្ចំ ទុក្ខំ, អត្តនោបិ អនិច្ចតំ វា ឧទយព្ពយបីឡនំ វា វារេតុំ ន សក្កោតិ, កុតោ តស្ស ការកាទិភាវោ។ តេនាហ – ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៥៩)។ ឥតិ ឥទំ ‘‘អនត្តា អសារកដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ, បភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ។ ឯសេវ នយោ វេទនាទីសុ។ ឥតិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ ឯកាទស ឯកាទស កត្វា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បញ្ចបញ្ញាស សម្មសនានិ ហោន្តិ, អនិច្ចតោ បញ្ចបញ្ញាស , ទុក្ខតោ បញ្ចបញ្ញាស, អនត្តតោ បញ្ចបញ្ញាសាតិ តិវិធានុបស្សនាវសេន សព្ពានិ បញ្ចសដ្ឋិសតសម្មសនានិ ហោន្តិ។
Yathā ca dukkhaṃ, evaṃ sabbampi taṃ anattā asārakaṭṭhenāti sammasati. Asārakaṭṭhenāti ‘‘attā nivāsī kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ parikappitassa attasārassa abhāvena. Yañhi aniccaṃ dukkhaṃ, attanopi aniccataṃ vā udayabbayapīḷanaṃ vā vāretuṃ na sakkoti, kuto tassa kārakādibhāvo. Tenāha – ‘‘rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’tiādi (saṃ. ni. 3.59). Iti idaṃ ‘‘anattā asārakaṭṭhenā’’ti etassa vasena ekaṃ sammasanaṃ, pabhedato pana ekādasavidhaṃ hoti. Eseva nayo vedanādīsu. Iti ekekasmiṃ khandhe ekādasa ekādasa katvā pañcasu khandhesu pañcapaññāsa sammasanāni honti, aniccato pañcapaññāsa , dukkhato pañcapaññāsa, anattato pañcapaññāsāti tividhānupassanāvasena sabbāni pañcasaṭṭhisatasammasanāni honti.
កេចិ បន ‘‘សព្ពំ រូបំ, សព្ពំ វេទនំ, សព្ពំ សញ្ញំ, សព្ពេ សង្ខារេ, សព្ពំ វិញ្ញាណន្តិ បទម្បិ បក្ខិបិត្វា ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ ទ្វាទស ទ្វាទស កត្វា បញ្ចសុ សដ្ឋិ, អនុបស្សនាតោ អសីតិសតសម្មសនានី’’តិ វទន្តិ។
Keci pana ‘‘sabbaṃ rūpaṃ, sabbaṃ vedanaṃ, sabbaṃ saññaṃ, sabbe saṅkhāre, sabbaṃ viññāṇanti padampi pakkhipitvā ekekasmiṃ khandhe dvādasa dvādasa katvā pañcasu saṭṭhi, anupassanāto asītisatasammasanānī’’ti vadanti.
អតីតាទិវិភាគេ បនេត្ថ សន្តតិវសេន ខណាទិវសេន ច វេទនាយ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នភាវោ វេទិតព្ពោ។ តត្ថ សន្តតិវសេន ឯកវីថិឯកជវនឯកសមាបត្តិបរិយាបន្នា ឯកវិធវិសយសមាយោគប្បវត្តា ច បច្ចុប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា។ ខណាទិវសេន ខណត្តយបរិយាបន្នា បុព្ពន្តាបរន្តមជ្ឈគតា សកិច្ចញ្ច កុរុមានា វេទនា បច្ចុប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា។ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទោ និយកជ្ឈត្តវសេនេវ វេទិតព្ពោ។
Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavidhavisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavaseneva veditabbo.
ឱឡារិកសុខុមភាវោ ‘‘អកុសលា វេទនា ឱឡារិកា, កុសលាព្យាកតា វេទនា សុខុមា’’តិអាទិនា (វិភ. ៤) នយេន វិភង្គេ វុត្តេន ជាតិសភាវបុគ្គលលោកិយលោកុត្តរវសេន វេទិតព្ពោ។ ជាតិវសេន តាវ អកុសលា វេទនា សាវជ្ជកិរិយហេតុតោ, កិលេសសន្តាបភាវតោ ច អវូបសន្តវុត្តីតិ កុសលវេទនាយ ឱឡារិកា, សព្យាបារតោ សឧស្សាហតោ សវិបាកតោ កិលេសសន្តាបភាវតោ សាវជ្ជតោ ច វិបាកាព្យាកតាយ ឱឡារិកា, សវិបាកតោ កិលេសសន្តាបភាវតោ សព្យាពជ្ឈតោ សាវជ្ជតោ ច កិរិយាព្យាកតាយ ឱឡារិកា។ កុសលាព្យាកតា បន វុត្តវិបរិយាយតោ អកុសលាយ វេទនាយ សុខុមា។ ទ្វេបិ កុសលាកុសលា វេទនា សព្យាបារតោ សឧស្សាហតោ សវិបាកតោ ច យថាយោគំ ទុវិធាយបិ អព្យាកតាយ ឱឡារិកា, វុត្តវិបរិយាយេន ទុវិធាបិ អព្យាកតា តាហិ សុខុមា។ ឯវំ តាវ ជាតិវសេន ឱឡារិកសុខុមតា វេទិតព្ពា។
Oḷārikasukhumabhāvo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā (vibha. 4) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto, kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato saussāhato savipākato kilesasantāpabhāvato sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato kilesasantāpabhāvato sabyābajjhato sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā. Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya vedanāya sukhumā. Dvepi kusalākusalā vedanā sabyāpārato saussāhato savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā, vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
សភាវវសេន បន ទុក្ខា វេទនា និរស្សាទតោ សវិប្ផារតោ ខោភករណតោ ឧព្ពេជនីយតោ អភិភវនតោ ច ឥតរាហិ ទ្វីហិ ឱឡារិកា, ឥតរា បន ទ្វេ សាតតោ សន្តតោ បណីតតោ មនាបតោ មជ្ឈត្តតោ ច យថាយោគំ ទុក្ខាយ សុខុមា។ ឧភោ បន សុខទុក្ខា សវិប្ផារតោ ឧព្ពេជនីយតោ ខោភករណតោ បាកដតោ ច អទុក្ខមសុខាយ ឱឡារិកា, សា វុត្តវិបរិយាយេន តទុភយតោ សុខុមា។ ឯវំ សភាវវសេន ឱឡារិកសុខុមតា វេទិតព្ពា។
Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato savipphārato khobhakaraṇato ubbejanīyato abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato santato paṇītato manāpato majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato ubbejanīyato khobhakaraṇato pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
បុគ្គលវសេន បន អសមាបន្នស្ស វេទនា នានារម្មណេ វិក្ខិត្តភាវតោ សមាបន្នស្ស វេទនាយ ឱឡារិកា, វិបរិយាយេន ឥតរា សុខុមា។ ឯវំ បុគ្គលវសេន ឱឡារិកសុខុមតា វេទិតព្ពា។
Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
លោកិយលោកុត្តរវសេន បន សាសវា វេទនា លោកិយា, សា អាសវុប្បត្តិហេតុតោ ឱឃនិយតោ យោគនិយតោ គន្ថនិយតោ នីវរណិយតោ ឧបាទានិយតោ សំកិលេសិកតោ បុថុជ្ជនសាធារណតោ ច អនាសវាយ ឱឡារិកា, អនាសវា ច វិបរិយាយេន សាសវាយ សុខុមា។ ឯវំ លោកិយលោកុត្តរវសេន ឱឡារិកសុខុមតា វេទិតព្ពា។
Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā, sā āsavuppattihetuto oghaniyato yoganiyato ganthaniyato nīvaraṇiyato upādāniyato saṃkilesikato puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā, anāsavā ca vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
តត្ថ ជាតិអាទិវសេន សម្ភេទោ បរិហរិតព្ពោ។ អកុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា ហិ វេទនា ជាតិវសេន អព្យាកតត្តា សុខុមាបិ សមានា សភាវាទិវសេន ឱឡារិកា ហោតិ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ –
‘‘អព្យាកតា វេទនា សុខុមា, ទុក្ខា វេទនា ឱឡារិកា។ សមាបន្នស្ស វេទនា សុខុមា, អសមាបន្នស្ស វេទនា ឱឡារិកា។ អនាសវា វេទនា សុខុមា, សាសវា វេទនា ឱឡារិកា’’តិ (វិភ. ១១)។
‘‘Abyākatā vedanā sukhumā, dukkhā vedanā oḷārikā. Samāpannassa vedanā sukhumā, asamāpannassa vedanā oḷārikā. Anāsavā vedanā sukhumā, sāsavā vedanā oḷārikā’’ti (vibha. 11).
យថា ច ទុក្ខា វេទនា, ឯវំ សុខាទយោបិ។ តាបិ ហិ ជាតិវសេន ឱឡារិកា, សភាវាទិវសេន សុខុមា ហោន្តិ។ តស្មា យថា ជាតិអាទិវសេន សម្ភេទោ ន ហោតិ, តថា វេទនានំ ឱឡារិកសុខុមតា វេទិតព្ពា។ សេយ្យថិទំ, អព្យាកតា ជាតិវសេន កុសលាកុសលាហិ សុខុមា។ តត្ថ កតមា អព្យាកតា? កិំ ទុក្ខា? កិំ សុខា? កិំ សមាបន្នស្ស? កិំ អសមាបន្នស្ស? កិំ សាសវា? កិំ អនាសវាតិ? ឯវំ សភាវាទិភេទោ ន បរាមសិតព្ពោ។ ឯស នយោ សព្ពត្ថ។
Yathā ca dukkhā vedanā, evaṃ sukhādayopi. Tāpi hi jātivasena oḷārikā, sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ, abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Tattha katamā abyākatā? Kiṃ dukkhā? Kiṃ sukhā? Kiṃ samāpannassa? Kiṃ asamāpannassa? Kiṃ sāsavā? Kiṃ anāsavāti? Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha.
អបិច ‘‘តំ តំ វា បន វេទនំ ឧបាទាយុបាទាយ វេទនា ឱឡារិកា សុខុមា ទដ្ឋព្ពា’’តិ វចនតោ អកុសលាទីសុបិ លោភសហគតាយ ទោសសហគតា វេទនា អគ្គិ វិយ និស្សយទហនតោ ឱឡារិកា, លោភសហគតា សុខុមា។ ទោសសហគតាបិ និយតា ឱឡារិកា, អនិយតា សុខុមា។ និយតាបិ កប្បដ្ឋិតិកា ឱឡារិកា, ឥតរា សុខុមា។ កប្បដ្ឋិតិកាសុបិ អសង្ខារិកា ឱឡារិកា, ឥតរា សុខុមា។ លោភសហគតា បន ទិដ្ឋិសម្បយុត្តា ឱឡារិកា, ឥតរា សុខុមា។ សាបិ និយតា កប្បដ្ឋិតិកា អសង្ខារិកា ឱឡារិកា, ឥតរា សុខុមា។ អវិសេសេន ច អកុសលា ពហុវិបាកា ឱឡារិកា, អប្បវិបាកា សុខុមា។ កុសលា បន អប្បវិបាកា ឱឡារិកា, ពហុវិបាកា សុខុមា។
Apica ‘‘taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikā sukhumā daṭṭhabbā’’ti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā vedanā aggi viya nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā.
អបិច កាមាវចរកុសលា ឱឡារិកា, រូបាវចរា សុខុមា, តតោ អរូបាវចរា, តតោ លោកុត្តរា។ កាមាវចរា ច ទានមយា ឱឡារិកា, សីលមយា សុខុមា។ សីលមយាបិ ឱឡារិកា, តតោ ភាវនាមយា សុខុមា។ ភាវនាមយាបិ ទុហេតុកា ឱឡារិកា, តិហេតុកា សុខុមា។ តិហេតុកាបិ សសង្ខារិកា ឱឡារិកា, អសង្ខារិកា សុខុមា ។ រូបាវចរា ច បឋមជ្ឈានិកា ឱឡារិកា…បេ.… បញ្ចមជ្ឈានិកា សុខុមាវ។ អរូបាវចរា ច អាកាសានញ្ចាយតនសម្បយុត្តា ឱឡារិកា…បេ.… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសម្បយុត្តា សុខុមាវ។ លោកុត្តរា ច សោតាបត្តិមគ្គសម្បយុត្តា ឱឡារិកា…បេ.… អរហត្តមគ្គសម្បយុត្តា សុខុមាវ។ ឯស នយោ តំតំភូមិវិបាកកិរិយាវេទនាសុ ទុក្ខាទិអសមាបន្នាទិសាសវាទិវសេន វុត្តវេទនាសុ ច។ ឱកាសវសេន វាបិ និរយេ ទុក្ខា ឱឡារិកា, តិរច្ឆានយោនិយំ សុខុមា…បេ.… បរនិម្មិតវសវត្តីសុ សុខុមាវ។ យថា ច ទុក្ខា, ឯវំ សុខាបិ សព្ពត្ថ យថានុរូបំ យោជេតព្ពា។ វត្ថុវសេន ចាបិ ហីនវត្ថុកា យា កាចិ វេទនា ឱឡារិកា, បណីតវត្ថុកា សុខុមា។ ហីនបណីតភេទេ យា ឱឡារិកា, សា ហីនា។ យា ច សុខុមា, សា បណីតាតិ ទដ្ឋព្ពា។
Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā, rūpāvacarā sukhumā, tato arūpāvacarā, tato lokuttarā. Kāmāvacarā ca dānamayā oḷārikā, sīlamayā sukhumā. Sīlamayāpi oḷārikā, tato bhāvanāmayā sukhumā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā, tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā . Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumāva. Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃtaṃbhūmivipākakiriyāvedanāsu dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca. Okāsavasena vāpi niraye dukkhā oḷārikā, tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattīsu sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā. Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti daṭṭhabbā.
ទូរសន្តិកបទេ បន ‘‘អកុសលា វេទនា កុសលាព្យាកតាហិ វេទនាហិ ទូរេ, អកុសលា វេទនា អកុសលាយ វេទនាយ សន្តិកេ’’តិអាទិនា (វិភ. ១៣) នយេន វិភង្គេ វិភត្តា។ តស្មា អកុសលា វេទនា វិសភាគតោ អសំសដ្ឋតោ អសរិក្ខតោ ច កុសលាព្យាកតាហិ ទូរេ, តថា កុសលាព្យាកតា អកុសលាយ។ ឯស នយោ សព្ពវារេសុ។ អកុសលា បន វេទនា សភាគតោ សំសដ្ឋតោ សរិក្ខតោ ច អកុសលាយ សន្តិកេតិ ឥទំ វេទនាយ អតីតាទិវិភាគេ វិត្ថារកថាមុខំ។ តំតំវេទនាសម្បយុត្តានំ បន សញ្ញាទីនម្បិ ឯតំ ឯវមេវ វេទិតព្ពំ។
Dūrasantikapade pana ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre, akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’tiādinā (vibha. 13) nayena vibhaṅge vibhattā. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato asaṃsaṭṭhato asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato saṃsaṭṭhato sarikkhato ca akusalāya santiketi idaṃ vedanāya atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi etaṃ evameva veditabbaṃ.
យេ បនេត្ថ វេទនាទីសុ ចក្ខុ…បេ.… ជរាមរណន្តិ បេយ្យាលេន សំខិត្តេសុ ច ធម្មេសុ លោកុត្តរធម្មា អាគតា, តេ អសម្មសនូបគត្តា ឥមស្មិំ អធិការេ ន គហេតព្ពា។ តេ បន កេវលំ តេន តេន បទេន សង្គហិតធម្មទស្សនវសេន ច អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ អាគតនយេន ច វុត្តា។ យេបិ ច សម្មសនូបគា, តេសុ យេ យស្ស បាកដា ហោន្តិ, សុខេន បរិគ្គហំ គច្ឆន្តិ, តេសុ តេន សម្មសនំ អារភិតព្ពំ។ ជាតិជរាមរណវសេន វិសុំ សម្មសនាភាវេបិ ជាតិជរាមរណវន្តេសុយេវ បន សម្មសិតេសុ តានិបិ សម្មសិតានិ ហោន្តីតិ បរិយាយេន តេសម្បិ វសេន សម្មសនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចតោ វវត្ថេតីតិអាទិនា នយេន អតីតត្តិកស្សេវ ច វសេន សម្មសនស្ស វុត្តត្តា អជ្ឈត្តាទិភេទំ អនាមសិត្វាបិ អតីតត្តិកស្សេវ វសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាបិ អនិច្ចាទិតោ សម្មសនំ កាតព្ពមេវ។
Ye panettha vedanādīsu cakkhu…pe… jarāmaraṇanti peyyālena saṃkhittesu ca dhammesu lokuttaradhammā āgatā, te asammasanūpagattā imasmiṃ adhikāre na gahetabbā. Te pana kevalaṃ tena tena padena saṅgahitadhammadassanavasena ca abhiññeyyaniddese āgatanayena ca vuttā. Yepi ca sammasanūpagā, tesu ye yassa pākaṭā honti, sukhena pariggahaṃ gacchanti, tesu tena sammasanaṃ ārabhitabbaṃ. Jātijarāmaraṇavasena visuṃ sammasanābhāvepi jātijarāmaraṇavantesuyeva pana sammasitesu tānipi sammasitāni hontīti pariyāyena tesampi vasena sammasanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato vavatthetītiādinā nayena atītattikasseva ca vasena sammasanassa vuttattā ajjhattādibhedaṃ anāmasitvāpi atītattikasseva vasena paricchinditvāpi aniccādito sammasanaṃ kātabbameva.
យំ បន អនិច្ចំ, តំ យស្មា និយមតោ សង្ខតាទិភេទំ ហោតិ, តេនស្ស បរិយាយទស្សនត្ថំ, នានាការេហិ វា មនសិការប្បវត្តិទស្សនត្ថំ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតន្តិអាទិមាហ ។ តញ្ហិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចំ, អនិច្ចន្តិកតាយ អាទិអន្តវន្តតាយ វា អនិច្ចំ។ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតត្តា សង្ខតំ។ បច្ចយេ បដិច្ច និស្សាយ សមំ, សហ វា ឧប្បន្នត្តា បដិច្ចសមុប្បន្នំ។ ឯតេន បច្ចយេហិ កតេបិ បច្ចយានំ អព្យាបារតំ ទស្សេតិ។ ខយធម្មន្តិ ខីយនធម្មំ ខីយនបកតិកំ។ វយធម្មន្តិ នស្សនធម្មំ។ នយិទំ មន្ទីភាវក្ខយវសេន ខយធម្មំ, កេវលំ វិគមនបកតិកំ។ បហូតស្ស មន្ទីភាវោបិ ហិ លោកេ ខយោតិ វុច្ចតិ។ វិរាគធម្មន្តិ នយិទំ កុហិញ្ចិ គមនវសេន វយធម្មំ, កេវលំ សភាវាតិក្កមនបកតិកំ។ ‘‘វិរាគោ នាម ជិគុច្ឆនំ វា សមតិក្កមោ វា’’តិ ហិ វុត្តំ។ និរោធធម្មន្តិ នយិទំ សភាវាតិក្កមេន បុនរាវត្តិធម្មំ, កេវលំ អបុនរាវត្តិនិរោធេន និរុជ្ឈនបកតិកន្តិ បុរិមបុរិមបទស្ស អត្ថវិវរណវសេន បច្ឆិមបច្ឆិមបទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។
Yaṃ pana aniccaṃ, taṃ yasmā niyamato saṅkhatādibhedaṃ hoti, tenassa pariyāyadassanatthaṃ, nānākārehi vā manasikārappavattidassanatthaṃ rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhatantiādimāha . Tañhi hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, aniccantikatāya ādiantavantatāya vā aniccaṃ. Paccayehi samāgantvā katattā saṅkhataṃ. Paccaye paṭicca nissāya samaṃ, saha vā uppannattā paṭiccasamuppannaṃ. Etena paccayehi katepi paccayānaṃ abyāpārataṃ dasseti. Khayadhammanti khīyanadhammaṃ khīyanapakatikaṃ. Vayadhammanti nassanadhammaṃ. Nayidaṃ mandībhāvakkhayavasena khayadhammaṃ, kevalaṃ vigamanapakatikaṃ. Pahūtassa mandībhāvopi hi loke khayoti vuccati. Virāgadhammanti nayidaṃ kuhiñci gamanavasena vayadhammaṃ, kevalaṃ sabhāvātikkamanapakatikaṃ. ‘‘Virāgo nāma jigucchanaṃ vā samatikkamo vā’’ti hi vuttaṃ. Nirodhadhammanti nayidaṃ sabhāvātikkamena punarāvattidhammaṃ, kevalaṃ apunarāvattinirodhena nirujjhanapakatikanti purimapurimapadassa atthavivaraṇavasena pacchimapacchimapadaṃ vuttanti veditabbaṃ.
អថ វា ឯកភវបរិយាបន្នរូបភង្គវសេន ខយធម្មំ, ឯកសន្តតិបរិយាបន្នរូបក្ខយវសេន វយធម្មំ, រូបស្ស ខណភង្គវសេន វិរាគធម្មំ, តិណ្ណម្បិ អបុនប្បវត្តិវសេន និរោធធម្មន្តិបិ យោជេតព្ពំ។
Atha vā ekabhavapariyāpannarūpabhaṅgavasena khayadhammaṃ, ekasantatipariyāpannarūpakkhayavasena vayadhammaṃ, rūpassa khaṇabhaṅgavasena virāgadhammaṃ, tiṇṇampi apunappavattivasena nirodhadhammantipi yojetabbaṃ.
ជរាមរណំ អនិច្ចន្តិអាទីសុ ជរាមរណំ ន អនិច្ចំ, អនិច្ចសភាវានំ បន ខន្ធានំ ជរាមរណត្តា អនិច្ចំ នាម ជាតំ។ សង្ខតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ អន្តរបេយ្យាលេ ជាតិយាបិ អនិច្ចាទិតាយ ឯសេវ នយោ។
Jarāmaraṇaṃ aniccantiādīsu jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ, aniccasabhāvānaṃ pana khandhānaṃ jarāmaraṇattā aniccaṃ nāma jātaṃ. Saṅkhatādīsupi eseva nayo. Antarapeyyāle jātiyāpi aniccāditāya eseva nayo.
ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិអាទិ ន វិបស្សនាវសេន វុត្តំ, កេវលំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ឯកេកអង្គវសេន សង្ខិបិត្វា វវត្ថានតោ សម្មសនញាណំ នាម ហោតីតិ បរិយាយេន វុត្តំ។ ន បនេតំ កលាបសម្មសនញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណមេវ តំ ហោតីតិ។ អសតិ ជាតិយាតិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ, អសតិយា ជាតិយាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អសតិ សង្ខារេសូតិ វចនវិបល្លាសោ កតោ, អសន្តេសុ សង្ខារេសូតិ វុត្តំ ហោតិ។ ភវបច្ចយា ជាតិ, អសតីតិអាទិ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតិ, អសតិ ភវេ នត្ថិ ជាតី’’តិអាទិនា នយេន យោជេតព្ពំ។
Jātipaccayā jarāmaraṇantiādi na vipassanāvasena vuttaṃ, kevalaṃ paṭiccasamuppādassa ekekaaṅgavasena saṅkhipitvā vavatthānato sammasanañāṇaṃ nāma hotīti pariyāyena vuttaṃ. Na panetaṃ kalāpasammasanañāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇameva taṃ hotīti. Asati jātiyāti liṅgavipallāso kato, asatiyā jātiyāti vuttaṃ hoti. Asati saṅkhāresūti vacanavipallāso kato, asantesu saṅkhāresūti vuttaṃ hoti. Bhavapaccayā jāti, asatītiādi ‘‘bhavapaccayā jāti, asati bhave natthi jātī’’tiādinā nayena yojetabbaṃ.
សម្មសនញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Sammasanañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ • Paṭisambhidāmaggapāḷi / ៥. សម្មសនញាណនិទ្ទេសោ • 5. Sammasanañāṇaniddeso
