| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / জাতক-অট্ঠকথা • Jātaka-aṭṭhakathā |
[৩৮৪] ৯. ধম্মধজজাতকৰণ্ণনা
[384] 9. Dhammadhajajātakavaṇṇanā
ধম্মং চরথ ঞাতযোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং কুহকভিক্খুং আরব্ভ কথেসি। তদা হি সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, অযং ইদানেৰ কুহকো, পুব্বেপি কুহকোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি।
Dhammaṃ caratha ñātayoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ idāneva kuhako, pubbepi kuhakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সকুণযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো সকুণসঙ্ঘপরিৰুতো সমুদ্দমজ্ঝে দীপকে ৰসি। অথেকচ্চে কাসিরট্ঠৰাসিনো ৰাণিজা দিসাকাকং গহেত্ৰা নাৰায সমুদ্দং পক্খন্দিংসু, সমুদ্দমজ্ঝে নাৰা ভিজ্জি। সো দিসাকাকো তং দীপকং গন্ত্ৰা চিন্তেসি ‘‘অযং মহাসকুণসঙ্ঘো, মযা কুহককম্মং কত্ৰা এতেসং অণ্ডকানি চেৰ ছাপকে চ ৰরং ৰরং খাদিতুং ৰট্টতী’’তি। সো ওতরিত্ৰা সকুণসঙ্ঘস্স মজ্ঝে মুখং ৰিৰরিত্ৰা একেন পাদেন পথৰিযং অট্ঠাসি। ‘‘কো নাম ত্ৰং, সামী’’তি সকুণেহি পুট্ঠো ‘‘অহং ধম্মিকো নামা’’তি আহ। ‘‘কস্মা পন একেন পাদেন ঠিতোসী’’তি? ‘‘মযা দুতিযে পাদে নিক্খিত্তে পথৰী ধারেতুং ন সক্কোতী’’তি। ‘‘অথ কস্মা মুখং ৰিৰরিত্ৰা তিট্ঠসী’’তি? ‘‘অহং অঞ্ঞং আহারং ন খাদামি, ৰাতমেৰ খাদামী’’তি। এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা তে সকুণে আমন্তেত্ৰা ‘‘ওৰাদং ৰো দস্সামি, তং সুণাথা’’তি তেসং ওৰাদৰসেন পঠমং গাথমাহ –
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakuṇayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto sakuṇasaṅghaparivuto samuddamajjhe dīpake vasi. Athekacce kāsiraṭṭhavāsino vāṇijā disākākaṃ gahetvā nāvāya samuddaṃ pakkhandiṃsu, samuddamajjhe nāvā bhijji. So disākāko taṃ dīpakaṃ gantvā cintesi ‘‘ayaṃ mahāsakuṇasaṅgho, mayā kuhakakammaṃ katvā etesaṃ aṇḍakāni ceva chāpake ca varaṃ varaṃ khādituṃ vaṭṭatī’’ti. So otaritvā sakuṇasaṅghassa majjhe mukhaṃ vivaritvā ekena pādena pathaviyaṃ aṭṭhāsi. ‘‘Ko nāma tvaṃ, sāmī’’ti sakuṇehi puṭṭho ‘‘ahaṃ dhammiko nāmā’’ti āha. ‘‘Kasmā pana ekena pādena ṭhitosī’’ti? ‘‘Mayā dutiye pāde nikkhitte pathavī dhāretuṃ na sakkotī’’ti. ‘‘Atha kasmā mukhaṃ vivaritvā tiṭṭhasī’’ti? ‘‘Ahaṃ aññaṃ āhāraṃ na khādāmi, vātameva khādāmī’’ti. Evañca pana vatvā te sakuṇe āmantetvā ‘‘ovādaṃ vo dassāmi, taṃ suṇāthā’’ti tesaṃ ovādavasena paṭhamaṃ gāthamāha –
৬৫.
65.
‘‘ধম্মং চরথ ঞাতযো, ধম্মং চরথ ভদ্দং ৰো।
‘‘Dhammaṃ caratha ñātayo, dhammaṃ caratha bhaddaṃ vo;
ধম্মচারী সুখং সেতি, অস্মিং লোকে পরম্হি চা’’তি॥
Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti.
তত্থ ধম্মং চরথাতি কাযসুচরিতাদিভেদং ধম্মং করোথ। ঞাতযোতি তে আলপতি। ধম্মং চরথ ভদ্দং ৰোতি একৰারং চরিত্ৰা মা ওসক্কথ, পুনপ্পুনং চরথ, এৰং ভদ্দং ৰো ভৰিস্সতি। সুখং সেতীতি দেসনাসীসমেতং, ধম্মচারী পন সুখং তিট্ঠতি গচ্ছতি নিসীদতি সেতি, সব্বিরিযাপথেসু সুখিতো হোতীতি দীপেতি।
Tattha dhammaṃ carathāti kāyasucaritādibhedaṃ dhammaṃ karotha. Ñātayoti te ālapati. Dhammaṃ caratha bhaddaṃ voti ekavāraṃ caritvā mā osakkatha, punappunaṃ caratha, evaṃ bhaddaṃ vo bhavissati. Sukhaṃ setīti desanāsīsametaṃ, dhammacārī pana sukhaṃ tiṭṭhati gacchati nisīdati seti, sabbiriyāpathesu sukhito hotīti dīpeti.
সকুণা ‘‘অযং কাকো কোহঞ্ঞেন অণ্ডকানি খাদিতুং এৰং ৰদতী’’তি অজানিত্ৰা তং দুস্সীলং ৰণ্ণেন্তা দুতিযং গাথমাহংসু –
Sakuṇā ‘‘ayaṃ kāko kohaññena aṇḍakāni khādituṃ evaṃ vadatī’’ti ajānitvā taṃ dussīlaṃ vaṇṇentā dutiyaṃ gāthamāhaṃsu –
৬৬.
66.
‘‘ভদ্দকো ৰতযং পক্খী, দিজো পরমধম্মিকো।
‘‘Bhaddako vatayaṃ pakkhī, dijo paramadhammiko;
একপাদেন তিট্ঠন্তো, ধম্মমেৰানুসাসতী’’তি॥
Ekapādena tiṭṭhanto, dhammamevānusāsatī’’ti.
তত্থ ধম্মমেৰাতি সভাৰমেৰ। অনুসাসতীতি কথেসি।
Tattha dhammamevāti sabhāvameva. Anusāsatīti kathesi.
সকুণা তস্স দুস্সীলস্স সদ্দহিত্ৰা ‘‘ত্ৰং কির সামি অঞ্ঞং গোচরং ন গণ্হসি, ৰাতমেৰ ভক্খসি, তেন হি অম্হাকং অণ্ডকানি চ ছাপকে চ ওলোকেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা গোচরায গচ্ছন্তি। সো পাপো তেসং গতকালে অণ্ডকানি চ ছাপকে চ কুচ্ছিপূরং খাদিত্ৰা তেসং আগমনকালে উপসন্তূপসন্তো হুত্ৰা মুখং ৰিৰরিত্ৰা একেন পাদেন তিট্ঠতি। সকুণা আগন্ত্ৰা পুত্তকে অপস্সন্তা ‘‘কো নু খো খাদতী’’তি মহাসদ্দেন ৰিরৰন্তি, ‘‘অযং কাকো ধম্মিকো’’তি তস্মিং আসঙ্কামত্তম্পি ন করোন্তি। অথেকদিৰসং মহাসত্তো চিন্তেসি ‘‘ইধ পুব্বে কোচি পরিপন্থো নত্থি, ইমস্স আগতকালতো পট্ঠায জাতো, ইমং পরিগ্গণ্হিতুং ৰট্টতী’’তি। সো সকুণেহি সদ্ধিং গোচরায গচ্ছন্তো ৰিয হুত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা পটিচ্ছন্নট্ঠানে অট্ঠাসি। কাকোপি ‘‘গতা সকুণা’’তি নিরাসঙ্কো হুত্ৰা উট্ঠায গন্ত্ৰা অণ্ডকানি চ ছাপকে চ খাদিত্ৰা পুনাগন্ত্ৰা মুখং ৰিৰরিত্ৰা একেন পাদেন অট্ঠাসি।
Sakuṇā tassa dussīlassa saddahitvā ‘‘tvaṃ kira sāmi aññaṃ gocaraṃ na gaṇhasi, vātameva bhakkhasi, tena hi amhākaṃ aṇḍakāni ca chāpake ca olokeyyāsī’’ti vatvā gocarāya gacchanti. So pāpo tesaṃ gatakāle aṇḍakāni ca chāpake ca kucchipūraṃ khāditvā tesaṃ āgamanakāle upasantūpasanto hutvā mukhaṃ vivaritvā ekena pādena tiṭṭhati. Sakuṇā āgantvā puttake apassantā ‘‘ko nu kho khādatī’’ti mahāsaddena viravanti, ‘‘ayaṃ kāko dhammiko’’ti tasmiṃ āsaṅkāmattampi na karonti. Athekadivasaṃ mahāsatto cintesi ‘‘idha pubbe koci paripantho natthi, imassa āgatakālato paṭṭhāya jāto, imaṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti. So sakuṇehi saddhiṃ gocarāya gacchanto viya hutvā nivattitvā paṭicchannaṭṭhāne aṭṭhāsi. Kākopi ‘‘gatā sakuṇā’’ti nirāsaṅko hutvā uṭṭhāya gantvā aṇḍakāni ca chāpake ca khāditvā punāgantvā mukhaṃ vivaritvā ekena pādena aṭṭhāsi.
সকুণরাজা সকুণেসু আগতেসু সব্বে সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘‘অহং ৰো অজ্জ পুত্তকানং পরিপন্থং পরিগ্গণ্হন্তো ইমং পাপকাকং খাদন্তং অদ্দসং, এথ নং গণ্হামা’’তি সকুণসঙ্ঘং আমন্তেত্ৰা পরিৰারেত্ৰা ‘‘সচে পলাযতি, গণ্হেয্যাথ ন’’ন্তি ৰত্ৰা সেসগাথা অভাসি –
Sakuṇarājā sakuṇesu āgatesu sabbe sannipātāpetvā ‘‘ahaṃ vo ajja puttakānaṃ paripanthaṃ pariggaṇhanto imaṃ pāpakākaṃ khādantaṃ addasaṃ, etha naṃ gaṇhāmā’’ti sakuṇasaṅghaṃ āmantetvā parivāretvā ‘‘sace palāyati, gaṇheyyātha na’’nti vatvā sesagāthā abhāsi –
৬৭.
67.
‘‘নাস্স সীলং ৰিজানাথ, অনঞ্ঞায পসংসথ।
‘‘Nāssa sīlaṃ vijānātha, anaññāya pasaṃsatha;
ভুত্ৰা অণ্ডঞ্চ পোতঞ্চ, ধম্মো ধম্মোতি ভাসতি॥
Bhutvā aṇḍañca potañca, dhammo dhammoti bhāsati.
৬৮.
68.
‘‘অঞ্ঞং ভণতি ৰাচায, অঞ্ঞং কাযেন কুব্বতি।
‘‘Aññaṃ bhaṇati vācāya, aññaṃ kāyena kubbati;
ৰাচায নো চ কাযেন, ন তং ধম্মং অধিট্ঠিতো॥
Vācāya no ca kāyena, na taṃ dhammaṃ adhiṭṭhito.
৬৯.
69.
‘‘ৰাচায সখিলো মনোৰিদুগ্গো, ছন্নো কূপসযোৰ কণ্হসপ্পো।
‘‘Vācāya sakhilo manoviduggo, channo kūpasayova kaṇhasappo;
ধম্মধজো গামনিগমাসু সাধু, দুজ্জানো পুরিসেন বালিসেন॥
Dhammadhajo gāmanigamāsu sādhu, dujjāno purisena bālisena.
৭০.
70.
‘‘ইমং তুণ্ডেহি পক্খেহি, পাদা চিমং ৰিহেঠথ।
‘‘Imaṃ tuṇḍehi pakkhehi, pādā cimaṃ viheṭhatha;
ছৰঞ্হিমং ৰিনাসেথ, নাযং সংৰাসনারহো’’তি॥
Chavañhimaṃ vināsetha, nāyaṃ saṃvāsanāraho’’ti.
তত্থ নাস্স সীলন্তি ন অস্স সীলং। অনঞ্ঞাযাতি অজানিত্ৰা। ভুত্ৰাতি খাদিত্ৰা। ৰাচায নো চ কাযেনাতি অযঞ্হি ৰচনেনেৰ ধম্মং চরতি, কাযেন পন ন করোতি। ন তং ধম্মং অধিট্ঠিতোতি তস্মা জানিতব্বো যথাযং ধম্মং ভণতি, ন তং অধিট্ঠিতো, তস্মিং ধম্মে ন অধিট্ঠিতো। ৰাচায সখিলোতি ৰচনেন মুদু। মনোৰিদুগ্গোতি মনসা ৰিদুগ্গো দুপ্পৰেসো ৰিসমো। ছন্নোতি যস্মিং বিলে সযতি, তেন ছন্নো। কূপসযোতি বিলাসযো। ধম্মধজোতি সুচরিতধম্মং ধজং কত্ৰা ৰিচরণেন ধম্মদ্ধজো। গামনিগমাসু সাধূতি গামেসু চ নিগমেসু চ সাধু ভদ্দকো সম্ভাৰিতো। দুজ্জানোতি অযং এৰরূপো দুস্সীলো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো বালিসেন অঞ্ঞাণেন পুরিসেন ন সক্কা জানিতুং। পাদা চিমন্তি অত্তনো অত্তনো পাদেন চ ইমং। ৰিহেঠথাতি পহরথ হনথ। ছৰন্তি লামকং। নাযন্তি অযং অম্হেহি সদ্ধিং একস্মিং ঠানে সংৰাসং ন অরহতীতি।
Tattha nāssa sīlanti na assa sīlaṃ. Anaññāyāti ajānitvā. Bhutvāti khāditvā. Vācāya no ca kāyenāti ayañhi vacaneneva dhammaṃ carati, kāyena pana na karoti. Na taṃ dhammaṃ adhiṭṭhitoti tasmā jānitabbo yathāyaṃ dhammaṃ bhaṇati, na taṃ adhiṭṭhito, tasmiṃ dhamme na adhiṭṭhito. Vācāya sakhiloti vacanena mudu. Manoviduggoti manasā viduggo duppaveso visamo. Channoti yasmiṃ bile sayati, tena channo. Kūpasayoti bilāsayo. Dhammadhajoti sucaritadhammaṃ dhajaṃ katvā vicaraṇena dhammaddhajo. Gāmanigamāsu sādhūti gāmesu ca nigamesu ca sādhu bhaddako sambhāvito. Dujjānoti ayaṃ evarūpo dussīlo paṭicchannakammanto bālisena aññāṇena purisena na sakkā jānituṃ. Pādā cimanti attano attano pādena ca imaṃ. Viheṭhathāti paharatha hanatha. Chavanti lāmakaṃ. Nāyanti ayaṃ amhehi saddhiṃ ekasmiṃ ṭhāne saṃvāsaṃ na arahatīti.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা সকুণজেট্ঠকো সযমেৰ লঙ্ঘিত্ৰা তস্স সীসং তুণ্ডেন পহরি, অৰসেসা সকুণা তুণ্ডনখপাদপক্খেহি পহরিংসু। সো তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পাপুণি।
Evañca pana vatvā sakuṇajeṭṭhako sayameva laṅghitvā tassa sīsaṃ tuṇḍena pahari, avasesā sakuṇā tuṇḍanakhapādapakkhehi pahariṃsu. So tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কুহককাকো ইদানি কুহকভিক্খু অহোসি, সকুণরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি।
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kuhakakāko idāni kuhakabhikkhu ahosi, sakuṇarājā pana ahameva ahosi’’nti.
ধম্মধজজাতকৰণ্ণনা নৰমা।
Dhammadhajajātakavaṇṇanā navamā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / জাতকপাল়ি • Jātakapāḷi / ৩৮৪. ধম্মধজজাতকং • 384. Dhammadhajajātakaṃ
