| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๒๕. ภิกฺขุวโคฺค
25. Bhikkhuvaggo
๑. ปญฺจภิกฺขุวตฺถุ
1. Pañcabhikkhuvatthu
จกฺขุนา สํวโรติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจ ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Cakkhunāsaṃvaroti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañca bhikkhū ārabbha kathesi.
เตสุ กิร เอเกโก จกฺขุทฺวาราทีสุ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ เอเกกเมว รกฺขิฯ อเถกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อหํ ทุรกฺขํ รกฺขามิ, อหํ ทุรกฺขํ รกฺขามี’’ติ วิวทิตฺวา ‘‘สตฺถารํ ปุจฺฉิตฺวา อิมมตฺถํ ชานิสฺสามา’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, มยํ จกฺขุทฺวาราทีนิ รกฺขนฺตา อตฺตโน อตฺตโน รกฺขนทฺวารเมว ทุรกฺขนฺติ มญฺญาม, โก นุ โข อเมฺหสุ ทุรกฺขํ รกฺขตี’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ สตฺถา เอกํ ภิกฺขุมฺปิ อโนสาเทตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, สพฺพานิ เปตานิ ทุรกฺขาเนว, อปิ จ โข ปน ตุเมฺห น อิทาเนว ปญฺจสุ ฐาเนสุ อสํวุตา, ปุเพฺพปิ อสํวุตา, อสํวุตตฺตาเยว จ ปณฺฑิตานํ โอวาเท อวตฺติตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณิตฺถา’’ติ วตฺวา ‘‘กทา, ภเนฺต’’ติ เตหิ ยาจิโต อตีเต ตกฺกสิลชาตกสฺส วตฺถุํ วิตฺถาเรตฺวา รกฺขสีนํ วเสน ราชกุเล ชีวิตกฺขยํ ปเตฺต ปตฺตาภิเสเกน มหาสเตฺตน เสตจฺฉตฺตสฺส เหฎฺฐา ราชาสเน นิสิเนฺนน อตฺตโน สิริสมฺปตฺติํ โอโลเกตฺวา ‘‘วีริยํ นาเมตํ สเตฺตหิ กตฺตพฺพเมวา’’ติ อุทานวเสน อุทานิตํ –
Tesu kira ekeko cakkhudvārādīsu pañcasu dvāresu ekekameva rakkhi. Athekadivasaṃ sannipatitvā ‘‘ahaṃ durakkhaṃ rakkhāmi, ahaṃ durakkhaṃ rakkhāmī’’ti vivaditvā ‘‘satthāraṃ pucchitvā imamatthaṃ jānissāmā’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, mayaṃ cakkhudvārādīni rakkhantā attano attano rakkhanadvārameva durakkhanti maññāma, ko nu kho amhesu durakkhaṃ rakkhatī’’ti pucchiṃsu. Satthā ekaṃ bhikkhumpi anosādetvā, ‘‘bhikkhave, sabbāni petāni durakkhāneva, api ca kho pana tumhe na idāneva pañcasu ṭhānesu asaṃvutā, pubbepi asaṃvutā, asaṃvutattāyeva ca paṇḍitānaṃ ovāde avattitvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇitthā’’ti vatvā ‘‘kadā, bhante’’ti tehi yācito atīte takkasilajātakassa vatthuṃ vitthāretvā rakkhasīnaṃ vasena rājakule jīvitakkhayaṃ patte pattābhisekena mahāsattena setacchattassa heṭṭhā rājāsane nisinnena attano sirisampattiṃ oloketvā ‘‘vīriyaṃ nāmetaṃ sattehi kattabbamevā’’ti udānavasena udānitaṃ –
‘‘กุสลูปเทเส ธิติยา ทฬฺหาย จ,
‘‘Kusalūpadese dhitiyā daḷhāya ca,
อนิวตฺติตตฺตาภยภีรุตาย จ;
Anivattitattābhayabhīrutāya ca;
น รกฺขสีนํ วสมาคมิมฺหเส,
Na rakkhasīnaṃ vasamāgamimhase,
ส โสตฺถิภาโว มหตา ภเยน เม’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๓๒) –
Sa sotthibhāvo mahatā bhayena me’’ti. (jā. 1.1.132) –
อิมํ คาถํ ทเสฺสตฺวา ‘‘ตทาปิ ตุเมฺหว ปญฺจ ชนา ตกฺกสิลายํ รชฺชคหณตฺถาย นิกฺขนฺตํ มหาสตฺตํ อาวุธหตฺถา ปริวาเรตฺวา มคฺคํ คจฺฉนฺตา อนฺตรามเคฺค รกฺขสีหิ จกฺขุทฺวาราทิวเสน อุปนีเตสุ รูปารมฺมณาทีสุ อสํวุตา ปณฺฑิตสฺส โอวาเท อวตฺติตฺวา โอลียนฺตา รกฺขสีหิ ขาทิตา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณิตฺถฯ เตสุ ปน อารมฺมเณสุ สุสํวุโต ปิฎฺฐิโต ปิฎฺฐิโต อนุพนฺธนฺติํ เทววณฺณิํ ยกฺขินิํ อนาทิยิตฺวา โสตฺถินา ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา รชฺชํ ปโตฺต ราชา อหเมวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม สพฺพานิ ทฺวารานิ สํวริตพฺพานิฯ เอตานิ หิ สํวรโนฺต เอว สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Imaṃ gāthaṃ dassetvā ‘‘tadāpi tumheva pañca janā takkasilāyaṃ rajjagahaṇatthāya nikkhantaṃ mahāsattaṃ āvudhahatthā parivāretvā maggaṃ gacchantā antarāmagge rakkhasīhi cakkhudvārādivasena upanītesu rūpārammaṇādīsu asaṃvutā paṇḍitassa ovāde avattitvā olīyantā rakkhasīhi khāditā jīvitakkhayaṃ pāpuṇittha. Tesu pana ārammaṇesu susaṃvuto piṭṭhito piṭṭhito anubandhantiṃ devavaṇṇiṃ yakkhiniṃ anādiyitvā sotthinā takkasilaṃ gantvā rajjaṃ patto rājā ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānetvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma sabbāni dvārāni saṃvaritabbāni. Etāni hi saṃvaranto eva sabbadukkhā pamuccatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๓๖๐.
360.
‘‘จกฺขุนา สํวโร สาธุ, สาธุ โสเตน สํวโร;
‘‘Cakkhunā saṃvaro sādhu, sādhu sotena saṃvaro;
ฆาเนน สํวโร สาธุ, สาธุ ชิวฺหาย สํวโรฯ
Ghānena saṃvaro sādhu, sādhu jivhāya saṃvaro.
๓๖๑.
361.
‘‘กาเยน สํวโร สาธุ, สาธุ วาจาย สํวโร;
‘‘Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro;
มนสา สํวโร สาธุ, สาธุ สพฺพตฺถ สํวโร;
Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvaro;
สพฺพตฺถ สํวุโต ภิกฺขุ, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติฯ
Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccatī’’ti.
ตตฺถ จกฺขุนาติ ยทา หิ ภิกฺขุโน จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมณํ อาปาถมาคจฺฉติ, ตทา อิฎฺฐารมฺมเณ อรชฺชนฺตสฺส อนิฎฺฐารมฺมเณ อทุสฺสนฺตสฺส อสมเปกฺขเนน โมหํ อนุปฺปาเทนฺตสฺส ตสฺมิํ ทฺวาเร สํวโร ถกนํ ปิทหนํ คุตฺติ กตา นาม โหติฯ ตสฺส โส เอวรูโป จกฺขุนา สํวโร สาธุฯ เอส นโย โสตทฺวาราทีสุปิฯ จกฺขุทฺวาราทีสุเยว ปน สํวโร วา อสํวโร วา นุปฺปชฺชติ, ปรโต ปน ชวนวีถิยํ เอส ลพฺภติฯ ตทา หิ อสํวโร อุปฺปชฺชโนฺต อสฺสทฺธา อกฺขนฺติ โกสชฺชํ มุฎฺฐสจฺจํ อญฺญาณนฺติ อกุสลวีถิยํ อยํ ปญฺจวิโธ ลพฺภติฯ สํวโร อุปฺปชฺชโนฺต สทฺธา ขนฺติ วีริยํ สติ ญาณนฺติ กุสลวีถิยํ อยํ ปญฺจวิโธ ลพฺภติฯ
Tattha cakkhunāti yadā hi bhikkhuno cakkhudvāre rūpārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tadā iṭṭhārammaṇe arajjantassa aniṭṭhārammaṇe adussantassa asamapekkhanena mohaṃ anuppādentassa tasmiṃ dvāre saṃvaro thakanaṃ pidahanaṃ gutti katā nāma hoti. Tassa so evarūpo cakkhunā saṃvaro sādhu. Esa nayo sotadvārādīsupi. Cakkhudvārādīsuyeva pana saṃvaro vā asaṃvaro vā nuppajjati, parato pana javanavīthiyaṃ esa labbhati. Tadā hi asaṃvaro uppajjanto assaddhā akkhanti kosajjaṃ muṭṭhasaccaṃ aññāṇanti akusalavīthiyaṃ ayaṃ pañcavidho labbhati. Saṃvaro uppajjanto saddhā khanti vīriyaṃ sati ñāṇanti kusalavīthiyaṃ ayaṃ pañcavidho labbhati.
กาเยน สํวโรติ เอตฺถ ปน ปสาทกาโยปิ โจปนกาโยปิ ลพฺภติฯ อุภยมฺปิ ปเนตํ กายทฺวารเมวฯ ตตฺถ ปสาททฺวาเร สํวราสํวโร กถิโตวฯ โจปนทฺวาเรปิ ตํวตฺถุกา ปาณาติปาตอทินฺนาทานกาเมสุมิจฺฉาจาราฯ เตหิ ปน สทฺธิํ อกุสลวีถิยํ อุปฺปชฺชเนฺตหิ ตํ ทฺวารํ อสํวุตํ โหติ, กุสลวีถิยํ อุปฺปชฺชเนฺตหิ ปาณาติปาตาเวรมณิอาทีหิ สํวุตํฯ สาธุ วาจายาติ เอตฺถาปิ โจปนวาจาปิ วาจาฯ ตาย สทฺธิํ อุปฺปชฺชเนฺตหิ มุสาวาทาทีหิ ตํ ทฺวารํ อสํวุตํ โหติ, มุสาวาทาเวรมณิอาทีหิ สํวุตํฯ มนสา สํวโรติ เอตฺถาปิ ชวนมนโต อเญฺญน มเนน สทฺธิํ อภิชฺฌาทโย นตฺถิฯ มโนทฺวาเร ปน ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาเนหิ อภิชฺฌาทีหิ ตํ ทฺวารํ อสํวุตํ โหติ, อนภิชฺฌาทีหิ สํวุตํ โหติฯ สาธุ สพฺพตฺถาติ เตสุ จกฺขุทฺวาราทีสุ สเพฺพสุปิ สํวโร สาธุฯ เอตฺตาวตา หิ อฎฺฐ สํวรทฺวารานิ อฎฺฐ จ อสํวรทฺวารานิ กถิตานิฯ เตสุ อฎฺฐสุ อสํวรทฺวาเรสุ ฐิโต ภิกฺขุ สกลวฎฺฎมูลกทุกฺขโต น มุจฺจติ, สํวรทฺวาเรสุ ปน ฐิโต สพฺพสฺมาปิ วฎฺฎมูลกทุกฺขา มุจฺจติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺพตฺถ สํวุโต ภิกฺขุ, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติฯ
Kāyena saṃvaroti ettha pana pasādakāyopi copanakāyopi labbhati. Ubhayampi panetaṃ kāyadvārameva. Tattha pasādadvāre saṃvarāsaṃvaro kathitova. Copanadvārepi taṃvatthukā pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācārā. Tehi pana saddhiṃ akusalavīthiyaṃ uppajjantehi taṃ dvāraṃ asaṃvutaṃ hoti, kusalavīthiyaṃ uppajjantehi pāṇātipātāveramaṇiādīhi saṃvutaṃ. Sādhu vācāyāti etthāpi copanavācāpi vācā. Tāya saddhiṃ uppajjantehi musāvādādīhi taṃ dvāraṃ asaṃvutaṃ hoti, musāvādāveramaṇiādīhi saṃvutaṃ. Manasā saṃvaroti etthāpi javanamanato aññena manena saddhiṃ abhijjhādayo natthi. Manodvāre pana javanakkhaṇe uppajjamānehi abhijjhādīhi taṃ dvāraṃ asaṃvutaṃ hoti, anabhijjhādīhi saṃvutaṃ hoti. Sādhu sabbatthāti tesu cakkhudvārādīsu sabbesupi saṃvaro sādhu. Ettāvatā hi aṭṭha saṃvaradvārāni aṭṭha ca asaṃvaradvārāni kathitāni. Tesu aṭṭhasu asaṃvaradvāresu ṭhito bhikkhu sakalavaṭṭamūlakadukkhato na muccati, saṃvaradvāresu pana ṭhito sabbasmāpi vaṭṭamūlakadukkhā muccati. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccatī’’ti.
เทสนาวสาเน เต ปญฺจ ภิกฺขู โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิํสุ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne te pañca bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
ปญฺจภิกฺขุวตฺถุ ปฐมํฯ
Pañcabhikkhuvatthu paṭhamaṃ.
๒. หํสฆาตกภิกฺขุวตฺถุ
2. Haṃsaghātakabhikkhuvatthu
หตฺถสํยโตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เอกํ หํสฆาตกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ
Hatthasaṃyatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ haṃsaghātakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิวาสิโน กิร เทฺว สหายกา ภิกฺขูสุ ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปทา เยภุเยฺยน เอกโต วิจรนฺติฯ เต เอกทิวสํ อจิรวติํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อาตเป ตปฺปมานา สารณียกถํ กเถนฺตา อฎฺฐํสุฯ ตสฺมิํ ขเณ เทฺว หํสา อากาเสน คจฺฉนฺติฯ อเถโก ทหรภิกฺขุ สกฺขรํ คเหตฺวา ‘‘เอกสฺส หํสโปตกสฺส อกฺขิํ ปหริสฺสามี’’ติ อาห, อิตโร ‘‘น สกฺขิสฺสามี’’ติ อาหฯ ติฎฺฐตุ อิมสฺมิํ ปเสฺส อกฺขิ, ปรปเสฺส อกฺขิํ ปหริสฺสามีติฯ อิทมฺปิ น สกฺขิสฺสสิเยวาติฯ ‘‘เตน หิ อุปธาเรหี’’ติ ทุติยํ สกฺขรํ คเหตฺวา หํสสฺส ปจฺฉาภาเค ขิปิ, หํโส สกฺขรสทฺทํ สุตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกสิฯ อถ นํ อิตรํ วฎฺฎสกฺขรํ คเหตฺวา ปรปเสฺส อกฺขิมฺหิ ปหริตฺวา โอริมกฺขินา นิกฺขาเมสิฯ หํโส วิรวโนฺต ปริวตฺติตฺวา เตสํ ปาทมูเลเยว ปติฯ ตตฺถ ตตฺถ ฐิตา ภิกฺขู ทิสฺวา, ‘‘อาวุโส, พุทฺธสาสเน ปพฺพชิตฺวา อนนุจฺฉวิกํ โว กตํ ปาณาติปาตํ กโรเนฺตหี’’ติ วตฺวา เต อาทาย คนฺตฺวา ตถาคตสฺส ทเสฺสสุํฯ
Sāvatthivāsino kira dve sahāyakā bhikkhūsu pabbajitvā laddhūpasampadā yebhuyyena ekato vicaranti. Te ekadivasaṃ aciravatiṃ gantvā nhatvā ātape tappamānā sāraṇīyakathaṃ kathentā aṭṭhaṃsu. Tasmiṃ khaṇe dve haṃsā ākāsena gacchanti. Atheko daharabhikkhu sakkharaṃ gahetvā ‘‘ekassa haṃsapotakassa akkhiṃ paharissāmī’’ti āha, itaro ‘‘na sakkhissāmī’’ti āha. Tiṭṭhatu imasmiṃ passe akkhi, parapasse akkhiṃ paharissāmīti. Idampi na sakkhissasiyevāti. ‘‘Tena hi upadhārehī’’ti dutiyaṃ sakkharaṃ gahetvā haṃsassa pacchābhāge khipi, haṃso sakkharasaddaṃ sutvā nivattitvā olokesi. Atha naṃ itaraṃ vaṭṭasakkharaṃ gahetvā parapasse akkhimhi paharitvā orimakkhinā nikkhāmesi. Haṃso viravanto parivattitvā tesaṃ pādamūleyeva pati. Tattha tattha ṭhitā bhikkhū disvā, ‘‘āvuso, buddhasāsane pabbajitvā ananucchavikaṃ vo kataṃ pāṇātipātaṃ karontehī’’ti vatvā te ādāya gantvā tathāgatassa dassesuṃ.
สตฺถา ‘‘สจฺจํ กิร ตยา ภิกฺขุ ปาณาติปาโต กโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต ‘‘ภิกฺขุ กสฺมา เอวรูเป นิยฺยานิกสาสเน ปพฺพชิตฺวา เอวมกาสิ, โปราณกปณฺฑิตา อนุปฺปเนฺน พุเทฺธ อคารมเชฺฌ วสมานา อปฺปมตฺตเกสุปิ ฐาเนสุ กุกฺกุจฺจํ กริํสุ , ตฺวํ ปน เอวรูเป พุทฺธสาสเน ปพฺพชิตฺวา กุกฺกุจฺจมตฺตมฺปิ น อกาสี’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริฯ
Satthā ‘‘saccaṃ kira tayā bhikkhu pāṇātipāto kato’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu kasmā evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā evamakāsi, porāṇakapaṇḍitā anuppanne buddhe agāramajjhe vasamānā appamattakesupi ṭhānesu kukkuccaṃ kariṃsu , tvaṃ pana evarūpe buddhasāsane pabbajitvā kukkuccamattampi na akāsī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
อตีเต กุรุรเฎฺฐ อินฺทปตฺตนคเร ธนญฺจเย รชฺชํ กาเรเนฺต โพธิสโตฺต ตสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมิํ ปฎิสนฺธิํ คเหตฺวา อนุปุเพฺพน วิญฺญุตํ ปโตฺต ตกฺกสิลายํ สิปฺปานิ อุคฺคเหตฺวา ปิตรา อุปรเชฺช ปติฎฺฐาปิโต อปรภาเค ปิตุ อจฺจเยน รชฺชํ ปตฺวา ทส ราชธเมฺม อโกเปโนฺต กุรุธเมฺม วตฺติตฺถฯ กุรุธโมฺม นาม ปญฺจสีลานิ, ตานิ โพธิสโตฺต ปริสุทฺธานิ กตฺวา รกฺขิฯ ยถา จ โพธิสโตฺต, เอวมสฺส มาตา อคฺคมเหสี กนิฎฺฐภาตา อุปราชา ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รชฺชุคาหโก อมโจฺจ สารถิ เสฎฺฐิ โทณมาปโก มหามโตฺต โทวาริโก นครโสภินี วณฺณทาสีติ เอวเมเตสุ เอกาทสสุ ชเนสุ กุรุธมฺมํ รกฺขเนฺตสุ กลิงฺครเฎฺฐ ทนฺตปุรนคเร กลิเงฺค รชฺชํ กาเรเนฺต ตสฺมิํ รเฎฺฐ เทโว น วสฺสิฯ มหาสตฺตสฺส ปน อญฺชนสนฺนิโภ นาม มงฺคลหตฺถี มหาปุโญฺญ โหติฯ รฎฺฐวาสิโน ‘‘ตสฺมิํ อานีเต เทโว วสฺสิสฺสตี’’ติ สญฺญาย รโญฺญ อาโรจยิํสุฯ ราชา ตสฺส หตฺถิสฺส อานยนตฺถาย พฺราหฺมเณ ปหิณิฯ เต คนฺตฺวา มหาสตฺตํ หตฺถิํ ยาจิํสุฯ สตฺถา เตสํ ยาจนการณํ ทเสฺสตุํ อาห –
Atīte kururaṭṭhe indapattanagare dhanañcaye rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena viññutaṃ patto takkasilāyaṃ sippāni uggahetvā pitarā uparajje patiṭṭhāpito aparabhāge pitu accayena rajjaṃ patvā dasa rājadhamme akopento kurudhamme vattittha. Kurudhammo nāma pañcasīlāni, tāni bodhisatto parisuddhāni katvā rakkhi. Yathā ca bodhisatto, evamassa mātā aggamahesī kaniṭṭhabhātā uparājā purohito brāhmaṇo rajjugāhako amacco sārathi seṭṭhi doṇamāpako mahāmatto dovāriko nagarasobhinī vaṇṇadāsīti evametesu ekādasasu janesu kurudhammaṃ rakkhantesu kaliṅgaraṭṭhe dantapuranagare kaliṅge rajjaṃ kārente tasmiṃ raṭṭhe devo na vassi. Mahāsattassa pana añjanasannibho nāma maṅgalahatthī mahāpuñño hoti. Raṭṭhavāsino ‘‘tasmiṃ ānīte devo vassissatī’’ti saññāya rañño ārocayiṃsu. Rājā tassa hatthissa ānayanatthāya brāhmaṇe pahiṇi. Te gantvā mahāsattaṃ hatthiṃ yāciṃsu. Satthā tesaṃ yācanakāraṇaṃ dassetuṃ āha –
‘‘ตว สทฺธญฺจ สีลญฺจ, วิทิตฺวาน ชนาธิป;
‘‘Tava saddhañca sīlañca, viditvāna janādhipa;
วณฺณํ อญฺชนวเณฺณน, กลิงฺคสฺมิํ นิมิมฺหเส’’ติฯ (ชา. ๑.๓.๗๖) –
Vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena, kaliṅgasmiṃ nimimhase’’ti. (jā. 1.3.76) –
อิมํ ติกนิปาเต ชาตกํ กเถสิฯ หตฺถิมฺหิ ปน อานีเตปิ เทเว อวสฺสเนฺต ‘‘โส ราชา กุรุธมฺมํ รกฺขติ, เตนสฺส รเฎฺฐ เทโว วสฺสตี’’ติ สญฺญาย ‘‘ยํ โส กุรุธมฺมํ รกฺขติ, ตํ สุวณฺณปเฎฺฎ ลิขิตฺวา อาเนถา’’ติ ปุน กาลิโงฺค พฺราหฺมเณ จ อมเจฺจ จ เปเสสิฯ เตสุ คนฺตฺวา ยาจเนฺตสุ ราชานํ อาทิํ กตฺวา สเพฺพปิ เต อตฺตโน อตฺตโน สีเลสุ กิญฺจิ กุกฺกุจฺจมตฺตํ กตฺวา ‘‘อปริสุทฺธํ โน สีล’’นฺติ ปฎิกฺขิปิตฺวาปิ ‘‘น เอตฺตาวตา สีลเภโท โหตี’’ติ เตหิ ปุนปฺปุนํ ยาจิตา อตฺตโน อตฺตโน สีลานิ กถยิํสุฯ กาลิโงฺค สุวณฺณปเฎฺฎ ลิขาเปตฺวา อาภตํ กุรุธมฺมํ ทิสฺวาว สมาทาย สาธุกํ ปูเรสิฯ ตสฺส รเฎฺฐ เทโว ปาวสฺสิ, รฎฺฐํ เขมํ สุภิกฺขํ อโหสิฯ สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา –
Imaṃ tikanipāte jātakaṃ kathesi. Hatthimhi pana ānītepi deve avassante ‘‘so rājā kurudhammaṃ rakkhati, tenassa raṭṭhe devo vassatī’’ti saññāya ‘‘yaṃ so kurudhammaṃ rakkhati, taṃ suvaṇṇapaṭṭe likhitvā ānethā’’ti puna kāliṅgo brāhmaṇe ca amacce ca pesesi. Tesu gantvā yācantesu rājānaṃ ādiṃ katvā sabbepi te attano attano sīlesu kiñci kukkuccamattaṃ katvā ‘‘aparisuddhaṃ no sīla’’nti paṭikkhipitvāpi ‘‘na ettāvatā sīlabhedo hotī’’ti tehi punappunaṃ yācitā attano attano sīlāni kathayiṃsu. Kāliṅgo suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā ābhataṃ kurudhammaṃ disvāva samādāya sādhukaṃ pūresi. Tassa raṭṭhe devo pāvassi, raṭṭhaṃ khemaṃ subhikkhaṃ ahosi. Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā –
‘‘คณิกา อุปฺปลวณฺณา, ปุโณฺณ โทวาริโก ตทา;
‘‘Gaṇikā uppalavaṇṇā, puṇṇo dovāriko tadā;
รชฺชุคาโห จ กจฺจาโน, โทณมาปโก จ โกลิโตฯ
Rajjugāho ca kaccāno, doṇamāpako ca kolito.
‘‘สาริปุโตฺต ตทา เสฎฺฐี, อนุรุโทฺธ จ สารถี;
‘‘Sāriputto tadā seṭṭhī, anuruddho ca sārathī;
พฺราหฺมโณ กสฺสโป เถโร, อุปราชานนฺทปณฺฑิโตฯ
Brāhmaṇo kassapo thero, uparājānandapaṇḍito.
‘‘มเหสี ราหุลมาตา, มายาเทวี ชเนตฺติกา;
‘‘Mahesī rāhulamātā, māyādevī janettikā;
กุรุราชา โพธิสโตฺต, เอวํ ธาเรถ ชาตก’’นฺติฯ –
Kururājā bodhisatto, evaṃ dhāretha jātaka’’nti. –
ชาตกํ สโมธาเนตฺวา ‘‘ภิกฺขุ เอวํ ปุเพฺพปิ ปณฺฑิตา อปฺปมตฺตเกปิ กุกฺกุเจฺจ อุปฺปเนฺน อตฺตโน สีลเภเท อาสงฺกํ กริํสุ, ตฺวํ ปน มาทิสสฺส พุทฺธสฺส สาสเน ปพฺพชิตฺวา ปาณาติปาตํ กโรโนฺต อติภาริยํ กมฺมมกาสิ, ภิกฺขุนา นาม หเตฺถหิ ปาเทหิ วาจาย จ สํยเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Jātakaṃ samodhānetvā ‘‘bhikkhu evaṃ pubbepi paṇḍitā appamattakepi kukkucce uppanne attano sīlabhede āsaṅkaṃ kariṃsu, tvaṃ pana mādisassa buddhassa sāsane pabbajitvā pāṇātipātaṃ karonto atibhāriyaṃ kammamakāsi, bhikkhunā nāma hatthehi pādehi vācāya ca saṃyatena bhavitabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๖๒.
362.
‘‘หตฺถสํยโต ปาทสํยโต,
‘‘Hatthasaṃyato pādasaṃyato,
วาจาสํยโต สํยตุตฺตโม;
Vācāsaṃyato saṃyatuttamo;
อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต,
Ajjhattarato samāhito,
เอโก สนฺตุสิโต ตมาหุ ภิกฺขุ’’นฺติฯ
Eko santusito tamāhu bhikkhu’’nti.
ตตฺถ หตฺถสํยโตติ หตฺถกีฬาปนาทีนํ วา หเตฺถน ปเรสํ ปหรณาทีนํ วา อภาเวน หตฺถสํยโตฯ ทุติยปเทปิ เอเสว นโยฯ วาจาย ปน มุสาวาทาทีนํ อกรณโต วาจาย สํยโตฯ สํยตุตฺตโมติ สํยตตฺตภาโว, กายจลนสีสุกฺขิปนภมุกวิการาทีนํ อการโกติ อโตฺถฯ อชฺฌตฺตรโตติ โคจรชฺฌตฺตสงฺขาตาย กมฺมฎฺฐานภาวนาย รโตฯ สมาหิโตติ สุฎฺฐุ ฐปิโตฯ เอโก สนฺตุสิโตติ เอกวิหารี หุตฺวา สุฎฺฐุ ตุสิโต วิปสฺสนาจารโต ปฎฺฐาย อตฺตโน อธิคเมน ตุฎฺฐมานโสฯ ปุถุชฺชนกลฺยาณกญฺหิ อาทิํ กตฺวา สเพฺพปิ เสขา อตฺตโน อธิคเมน สนฺตุสฺสนฺตีติ สนฺตุสิตา, อรหา ปน เอกนฺตสนฺตุสิโตวฯ ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ
Tattha hatthasaṃyatoti hatthakīḷāpanādīnaṃ vā hatthena paresaṃ paharaṇādīnaṃ vā abhāvena hatthasaṃyato. Dutiyapadepi eseva nayo. Vācāya pana musāvādādīnaṃ akaraṇato vācāya saṃyato. Saṃyatuttamoti saṃyatattabhāvo, kāyacalanasīsukkhipanabhamukavikārādīnaṃ akārakoti attho. Ajjhattaratoti gocarajjhattasaṅkhātāya kammaṭṭhānabhāvanāya rato. Samāhitoti suṭṭhu ṭhapito. Eko santusitoti ekavihārī hutvā suṭṭhu tusito vipassanācārato paṭṭhāya attano adhigamena tuṭṭhamānaso. Puthujjanakalyāṇakañhi ādiṃ katvā sabbepi sekhā attano adhigamena santussantīti santusitā, arahā pana ekantasantusitova. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
หํสฆาตกภิกฺขุวตฺถุ ทุติยํฯ
Haṃsaghātakabhikkhuvatthu dutiyaṃ.
๓. โกกาลิกวตฺถุ
3. Kokālikavatthu
โย มุขสํยโตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต โกกาลิกํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ ‘‘อถ โข โกกาลิโก ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมี’’ติ สุเตฺต (สํ. นิ. ๑.๑๘๑; สุ. นิ. โกกาลิกสุตฺต; อ. นิ. ๑๐.๘๙) อาคตเมวฯ อโตฺถปิสฺส อฎฺฐกถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตโพฺพฯ
Yomukhasaṃyatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘atha kho kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamī’’ti sutte (saṃ. ni. 1.181; su. ni. kokālikasutta; a. ni. 10.89) āgatameva. Atthopissa aṭṭhakathāya vuttanayeneva veditabbo.
โกกาลิเก ปน ปทุมนิรเย อุปฺปเนฺน ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘อโห โกกาลิโก ภิกฺขุ อตฺตโน มุขํ นิสฺสาย วินาสํ ปโตฺต, เทฺว อคฺคสาวเก อโกฺกสนฺตเสฺสว หิสฺส ปถวี วิวรํ อทาสี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพปิ โกกาลิโก ภิกฺขุ อตฺตโน มุขเมว นิสฺสาย นโฎฺฐ’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ โสตุกาเมหิ ภิกฺขูหิ ยาจิโต ตสฺส ปกาสนตฺถํ อตีตํ อาหริฯ
Kokālike pana padumaniraye uppanne dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘aho kokāliko bhikkhu attano mukhaṃ nissāya vināsaṃ patto, dve aggasāvake akkosantasseva hissa pathavī vivaraṃ adāsī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi kokāliko bhikkhu attano mukhameva nissāya naṭṭho’’ti vatvā tamatthaṃ sotukāmehi bhikkhūhi yācito tassa pakāsanatthaṃ atītaṃ āhari.
อตีเต หิมวนฺตปเทเส เอกสฺมิํ สเร กจฺฉโป วสติฯ เทฺว หํสโปตกา โคจราย จรนฺตา เตน สทฺธิํ วิสฺสาสํ กตฺวา ทฬฺหวิสฺสาสิกา หุตฺวา เอกทิวสํ กจฺฉปํ ปุจฺฉิํสุ – ‘‘สมฺม, อมฺหากํ หิมวเนฺต จิตฺตกูฎปพฺพตตเล กญฺจนคุหาย วสนฎฺฐานํ, รมณิโย ปเทโส, คจฺฉิสฺสสิ อเมฺหหิ สทฺธิ’’นฺติฯ ‘‘สมฺม, อหํ กถํ คมิสฺสามี’’ติ? ‘‘มยํ ตํ เนสฺสาม, สเจ มุขํ รกฺขิตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติฯ ‘‘รกฺขิสฺสามิ, สมฺมา คเหตฺวา มํ คจฺฉถา’’ติฯ เต ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา เอกํ ทณฺฑกํ กจฺฉเปน ฑํสาเปตฺวา สยํ ตสฺส อุโภ โกฎิโย ฑํสิตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิํสุฯ ตํ ตถา หํเสหิ นียมานํ คามทารกา ทิสฺวา ‘‘เทฺว หํสา กจฺฉปํ ทเณฺฑน หรนฺตี’’ติ อาหํสุฯ กจฺฉโป ‘‘ยทิ มํ สหายกา เนนฺติ, ตุมฺหากํ เอตฺถ กิํ โหติ ทุฎฺฐเจฎกา’’ติ วตฺตุกาโม หํสานํ สีฆเวคตาย พาราณสินคเร ราชนิเวสนสฺส อุปริภาคํ สมฺปตฺตกาเล ทฎฺฐฎฺฐานโต ทณฺฑกํ วิสฺสเชฺชตฺวา อากาสงฺคเณ ปติตฺวา เทฺวธา ภิชฺชิฯ สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา –
Atīte himavantapadese ekasmiṃ sare kacchapo vasati. Dve haṃsapotakā gocarāya carantā tena saddhiṃ vissāsaṃ katvā daḷhavissāsikā hutvā ekadivasaṃ kacchapaṃ pucchiṃsu – ‘‘samma, amhākaṃ himavante cittakūṭapabbatatale kañcanaguhāya vasanaṭṭhānaṃ, ramaṇiyo padeso, gacchissasi amhehi saddhi’’nti. ‘‘Samma, ahaṃ kathaṃ gamissāmī’’ti? ‘‘Mayaṃ taṃ nessāma, sace mukhaṃ rakkhituṃ sakkhissasī’’ti. ‘‘Rakkhissāmi, sammā gahetvā maṃ gacchathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā ekaṃ daṇḍakaṃ kacchapena ḍaṃsāpetvā sayaṃ tassa ubho koṭiyo ḍaṃsitvā ākāsaṃ pakkhandiṃsu. Taṃ tathā haṃsehi nīyamānaṃ gāmadārakā disvā ‘‘dve haṃsā kacchapaṃ daṇḍena harantī’’ti āhaṃsu. Kacchapo ‘‘yadi maṃ sahāyakā nenti, tumhākaṃ ettha kiṃ hoti duṭṭhaceṭakā’’ti vattukāmo haṃsānaṃ sīghavegatāya bārāṇasinagare rājanivesanassa uparibhāgaṃ sampattakāle daṭṭhaṭṭhānato daṇḍakaṃ vissajjetvā ākāsaṅgaṇe patitvā dvedhā bhijji. Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā –
‘‘อวธี วต อตฺตานํ, กจฺฉโป พฺยาหรํ คิรํ;
‘‘Avadhī vata attānaṃ, kacchapo byāharaṃ giraṃ;
สุคฺคหีตสฺมิํ กฎฺฐสฺมิํ, วาจาย สกิยาวธีฯ
Suggahītasmiṃ kaṭṭhasmiṃ, vācāya sakiyāvadhī.
‘‘เอตมฺปิ ทิสฺวา นรวีริยเสฎฺฐ,
‘‘Etampi disvā naravīriyaseṭṭha,
วาจํ ปมุเญฺจ กุสลํ นาติเวลํ;
Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ;
ปสฺสสิ พหุภาเณน, กจฺฉปํ พฺยสนํ คต’’นฺติฯ (ชา. ๑.๒.๑๒๙-๑๓๐);
Passasi bahubhāṇena, kacchapaṃ byasanaṃ gata’’nti. (jā. 1.2.129-130);
อิมํ ทุกนิปาเต พหุภาณิชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม มุขสํยเตน สมจารินา อนุทฺธเตน นิพฺพุตจิเตฺตน ภวิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Imaṃ dukanipāte bahubhāṇijātakaṃ vitthāretvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma mukhasaṃyatena samacārinā anuddhatena nibbutacittena bhavitabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๖๓.
363.
‘‘โย มุขสํยโต ภิกฺขุ, มนฺตภาณี อนุทฺธโต;
‘‘Yo mukhasaṃyato bhikkhu, mantabhāṇī anuddhato;
อตฺถํ ธมฺมญฺจ ทีเปติ, มธุรํ ตสฺส ภาสิต’’นฺติฯ
Atthaṃ dhammañca dīpeti, madhuraṃ tassa bhāsita’’nti.
ตตฺถ มุขสํยโตติ ทาสจณฺฑาลาทโยปิ ‘‘ตฺวํ ทุชฺชาโต, ตฺวํ ทุสฺสีโล’’ติอาทีนํ อวจนตาย มุเขน สํยโตฯ มนฺตภาณีติ มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย ภณนสีโลฯ อนุทฺธโตติ นิพฺพุตจิโตฺตฯ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ทีเปตีติ ภาสิตตฺถเญฺจว เทสนาธมฺมญฺจ กเถติฯ มธุรนฺติ เอวรูปสฺส ภิกฺขุโน ภาสิตํ มธุรํ นามฯ โย ปน อตฺถเมว สมฺปาเทติ, น ปาฬิํ, ปาฬิํเยว สมฺปาเทติ, น อตฺถํ, อุภยํ วา ปน น สมฺปาเทติ, ตสฺส ภาสิตํ มธุรํ นาม น โหตีติฯ
Tattha mukhasaṃyatoti dāsacaṇḍālādayopi ‘‘tvaṃ dujjāto, tvaṃ dussīlo’’tiādīnaṃ avacanatāya mukhena saṃyato. Mantabhāṇīti mantā vuccati paññā, tāya bhaṇanasīlo. Anuddhatoti nibbutacitto. Atthaṃ dhammañca dīpetīti bhāsitatthañceva desanādhammañca katheti. Madhuranti evarūpassa bhikkhuno bhāsitaṃ madhuraṃ nāma. Yo pana atthameva sampādeti, na pāḷiṃ, pāḷiṃyeva sampādeti, na atthaṃ, ubhayaṃ vā pana na sampādeti, tassa bhāsitaṃ madhuraṃ nāma na hotīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
โกกาลิกวตฺถุ ตติยํฯ
Kokālikavatthu tatiyaṃ.
๔. ธมฺมารามเตฺถรวตฺถุ
4. Dhammārāmattheravatthu
ธมฺมาราโมติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ธมฺมารามเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Dhammārāmoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dhammārāmattheraṃ ārabbha kathesi.
สตฺถารา กิร ‘‘อิโต เม จตุมาสจฺจเยน ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสตี’’ติ อาโรจิเต อเนกสหสฺสา ภิกฺขู สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา วิจริํสุฯ ตตฺถ ปุถุชฺชนา ภิกฺขู อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิํสุ, ขีณาสวานํ ธมฺมสํเวโค อุปฺปชฺชิฯ สเพฺพปิ ‘‘กิํ นุ โข กริสฺสามา’’ติ วคฺคพนฺธเนน วิจรนฺติฯ เอโก ปน ธมฺมาราโม นาม ภิกฺขุ ภิกฺขูนํ สนฺติกํ น อุปสงฺกมติฯ ภิกฺขูหิ ‘‘กิํ, อาวุโส’’ติ วุจฺจมาโน ปฎิวจนมฺปิ อทตฺวา ‘‘สตฺถา กิร จตุมาสจฺจเยน ปรินิพฺพายิสฺสติ, อหญฺจมฺหิ อวีตราโค, สตฺถริ ธรมาเนเยว วายมิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ เอกโกว วิหรโนฺต สตฺถารา เทสิตํ ธมฺมํ อาวเชฺชติ จิเนฺตติ อนุสฺสรติฯ ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘ภเนฺต, ธมฺมารามสฺส ตุเมฺหสุ สิเนหมตฺตมฺปิ นตฺถิ, ‘สตฺถา กิร ปรินิพฺพายิสฺสติ, กิํ นุ โข กริสฺสามา’ติ อเมฺหหิ สทฺธิํ สมฺมนฺตนมตฺตมฺปิ น กโรตี’’ติฯ สตฺถา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ เอวํ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สจฺจํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กิํ การณา’’ติ? ตุเมฺห กิร จตุมาสจฺจเยน ปรินิพฺพายิสฺสถ, อหญฺจมฺหิ อวีตราโค, ตุเมฺหสุ ธรเนฺตสุเยว วายมิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามีติ ตุเมฺหหิ เทสิตํ ธมฺมํ อาวชฺชามิ จิเนฺตมิ อนุสฺสรามีติฯ
Satthārā kira ‘‘ito me catumāsaccayena parinibbānaṃ bhavissatī’’ti ārocite anekasahassā bhikkhū satthāraṃ parivāretvā vicariṃsu. Tattha puthujjanā bhikkhū assūni sandhāretuṃ nāsakkhiṃsu, khīṇāsavānaṃ dhammasaṃvego uppajji. Sabbepi ‘‘kiṃ nu kho karissāmā’’ti vaggabandhanena vicaranti. Eko pana dhammārāmo nāma bhikkhu bhikkhūnaṃ santikaṃ na upasaṅkamati. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, āvuso’’ti vuccamāno paṭivacanampi adatvā ‘‘satthā kira catumāsaccayena parinibbāyissati, ahañcamhi avītarāgo, satthari dharamāneyeva vāyamitvā arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti ekakova viharanto satthārā desitaṃ dhammaṃ āvajjeti cinteti anussarati. Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ – ‘‘bhante, dhammārāmassa tumhesu sinehamattampi natthi, ‘satthā kira parinibbāyissati, kiṃ nu kho karissāmā’ti amhehi saddhiṃ sammantanamattampi na karotī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ evaṃ karosī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? Tumhe kira catumāsaccayena parinibbāyissatha, ahañcamhi avītarāgo, tumhesu dharantesuyeva vāyamitvā arahattaṃ pāpuṇissāmīti tumhehi desitaṃ dhammaṃ āvajjāmi cintemi anussarāmīti.
สตฺถา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ ตสฺส สาธุการํ ทตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, อเญฺญนาปิ มยิ สิเนหวเนฺตน ภิกฺขุนา นาม ธมฺมารามสทิเสเนว ภวิตพฺพํฯ น หิ มยฺหํ มาลาคนฺธาทีหิ ปูชํ กโรนฺตา มม ปูชํ กโรนฺติ นาม, ธมฺมานุธมฺมํ ปฎิปชฺชนฺตาเยว ปน มํ ปูเชนฺติ นามา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā ‘‘sādhu sādhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā, ‘‘bhikkhave, aññenāpi mayi sinehavantena bhikkhunā nāma dhammārāmasadiseneva bhavitabbaṃ. Na hi mayhaṃ mālāgandhādīhi pūjaṃ karontā mama pūjaṃ karonti nāma, dhammānudhammaṃ paṭipajjantāyeva pana maṃ pūjenti nāmā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๖๔.
364.
‘‘ธมฺมาราโม ธมฺมรโต, ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ;
‘‘Dhammārāmo dhammarato, dhammaṃ anuvicintayaṃ;
ธมฺมํ อนุสฺสรํ ภิกฺขุ, สทฺธมฺมา น ปริหายตี’’ติฯ
Dhammaṃ anussaraṃ bhikkhu, saddhammā na parihāyatī’’ti.
ตตฺถ นิวาสนเฎฺฐน สมถวิปสฺสนาธโมฺม อาราโม อสฺสาติ ธมฺมาราโมฯ ตสฺมิํเยว ธเมฺม รโตติ ธมฺมรโตฯ ตเสฺสว ธมฺมสฺส ปุนปฺปุนํ วิจินฺตนตาย ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ, ตํ ธมฺมํ อาวเชฺชโนฺต มนสิกโรโนฺตติ อโตฺถฯ อนุสฺสรนฺติ ตเมว ธมฺมํ อนุสฺสรโนฺตฯ สทฺธมฺมาติ เอวรูโป ภิกฺขุ สตฺตติํสเภทา โพธิปกฺขิยธมฺมา นววิธโลกุตฺตรธมฺมา จ น ปริหายตีติ อโตฺถฯ
Tattha nivāsanaṭṭhena samathavipassanādhammo ārāmo assāti dhammārāmo. Tasmiṃyeva dhamme ratoti dhammarato. Tasseva dhammassa punappunaṃ vicintanatāya dhammaṃ anuvicintayaṃ, taṃ dhammaṃ āvajjento manasikarontoti attho. Anussaranti tameva dhammaṃ anussaranto. Saddhammāti evarūpo bhikkhu sattatiṃsabhedā bodhipakkhiyadhammā navavidhalokuttaradhammā ca na parihāyatīti attho.
เทสนาวสาเน โส ภิกฺขุ อรหเตฺต ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
ธมฺมารามเตฺถรวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Dhammārāmattheravatthu catutthaṃ.
๕. วิปกฺขเสวกภิกฺขุวตฺถุ
5. Vipakkhasevakabhikkhuvatthu
สลาภนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ วิปกฺขเสวกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ
Salābhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto aññataraṃ vipakkhasevakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
ตสฺส กิเรโก เทวทตฺตปกฺขิโก ภิกฺขุ สหาโย อโหสิฯ โส ตํ ภิกฺขูหิ สทฺธิํ ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กุหิํ คโตสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อสุกฎฺฐานํ นาม ปิณฺฑาย จริตุ’’นฺติฯ ‘‘ลโทฺธ เต ปิณฺฑปาโต’’ติ? ‘‘อาม, ลโทฺธ’’ติฯ ‘‘อิธ อมฺหากํ มหาลาภสกฺกาโร, กติปาหํ อิเธว โหหี’’ติฯ โส ตสฺส วจเนน กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา สกฎฺฐานเมว อคมาสิ ฯ อถ นํ ภิกฺขู ‘‘อยํ, ภเนฺต, เทวทตฺตสฺส อุปฺปนฺนลาภสกฺการํ ปริภุญฺชติ, เทวทตฺตสฺส ปกฺขิโก เอโส’’ติ ตถาคตสฺส อาโรเจสุํฯ สตฺถา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ เอวมกาสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, ภเนฺต, อหํ ตตฺถ เอกํ ทหรํ นิสฺสาย กติปาหํ วสิํ, น จ ปน เทวทตฺตสฺส ลทฺธิํ โรเจมี’’ติฯ อถ นํ ภควา ‘‘กิญฺจาปิ ตฺวํ ลทฺธิํ น โรเจสิ, ทิฎฺฐทิฎฺฐกานํเยว ปน ลทฺธิํ โรเจโนฺต วิย วิจรสิฯ น ตฺวํ อิทาเนว เอวํ กโรสิ, ปุเพฺพปิ เอวรูโปเยวา’’ติ วตฺวา ‘‘อิทานิ ตาว, ภเนฺต, อเมฺหหิ สามํ ทิโฎฺฐ, ปุเพฺพ ปเนส เกสํ ลทฺธิํ โรเจโนฺต วิย วิจริ, อาจิกฺขถ โน’’ติ ภิกฺขูหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริตฺวา –
Tassa kireko devadattapakkhiko bhikkhu sahāyo ahosi. So taṃ bhikkhūhi saddhiṃ piṇḍāya caritvā katabhattakiccaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kuhiṃ gatosī’’ti pucchi. ‘‘Asukaṭṭhānaṃ nāma piṇḍāya caritu’’nti. ‘‘Laddho te piṇḍapāto’’ti? ‘‘Āma, laddho’’ti. ‘‘Idha amhākaṃ mahālābhasakkāro, katipāhaṃ idheva hohī’’ti. So tassa vacanena katipāhaṃ tattha vasitvā sakaṭṭhānameva agamāsi . Atha naṃ bhikkhū ‘‘ayaṃ, bhante, devadattassa uppannalābhasakkāraṃ paribhuñjati, devadattassa pakkhiko eso’’ti tathāgatassa ārocesuṃ. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ evamakāsī’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, ahaṃ tattha ekaṃ daharaṃ nissāya katipāhaṃ vasiṃ, na ca pana devadattassa laddhiṃ rocemī’’ti. Atha naṃ bhagavā ‘‘kiñcāpi tvaṃ laddhiṃ na rocesi, diṭṭhadiṭṭhakānaṃyeva pana laddhiṃ rocento viya vicarasi. Na tvaṃ idāneva evaṃ karosi, pubbepi evarūpoyevā’’ti vatvā ‘‘idāni tāva, bhante, amhehi sāmaṃ diṭṭho, pubbe panesa kesaṃ laddhiṃ rocento viya vicari, ācikkhatha no’’ti bhikkhūhi yācito atītaṃ āharitvā –
‘‘ปุราณโจราน วโจ นิสมฺม,
‘‘Purāṇacorāna vaco nisamma,
มหิฬามุโข โปถยมนฺวจารี;
Mahiḷāmukho pothayamanvacārī;
สุสญฺญตานญฺหิ วโจ นิสมฺม,
Susaññatānañhi vaco nisamma,
คชุตฺตโม สพฺพคุเณสุ อฎฺฐา’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๒๖) –
Gajuttamo sabbaguṇesu aṭṭhā’’ti. (jā. 1.1.26) –
อิมํ มหิฬามุขชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม สกลาเภเนว สนฺตุเฎฺฐน ภวิตพฺพํ, ปรลาภํ ปเตฺถตุํ น วฎฺฎติฯ ปรลาภํ ปเตฺถนฺตสฺส หิ ฌานวิปสฺสนามคฺคผเลสุ เอกธโมฺมปิ นุปฺปชฺชติ, สกลาภสนฺตุฎฺฐเสฺสว ปน ฌานาทีนิ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Imaṃ mahiḷāmukhajātakaṃ vitthāretvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma sakalābheneva santuṭṭhena bhavitabbaṃ, paralābhaṃ patthetuṃ na vaṭṭati. Paralābhaṃ patthentassa hi jhānavipassanāmaggaphalesu ekadhammopi nuppajjati, sakalābhasantuṭṭhasseva pana jhānādīni uppajjantī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๓๖๕.
365.
‘‘สลาภํ นาติมเญฺญยฺย, นาเญฺญสํ ปิหยํ จเร;
‘‘Salābhaṃ nātimaññeyya, nāññesaṃ pihayaṃ care;
อเญฺญสํ ปิหยํ ภิกฺขุ, สมาธิํ นาธิคจฺฉติฯ
Aññesaṃ pihayaṃ bhikkhu, samādhiṃ nādhigacchati.
๓๖๖.
366.
‘‘อปฺปลาโภปิ เจ ภิกฺขุ, สลาภํ นาติมญฺญติ;
‘‘Appalābhopi ce bhikkhu, salābhaṃ nātimaññati;
ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ, สุทฺธาชีวิํ อตนฺทิต’’นฺติฯ
Taṃ ve devā pasaṃsanti, suddhājīviṃ atandita’’nti.
ตตฺถ สลาภนฺติ อตฺตโน อุปฺปชฺชนกลาภํฯ สปทานจารญฺหิ ปริวเชฺชตฺวา อเนสนาย ชีวิกํ กเปฺปโนฺต สลาภํ อติมญฺญติ หีเฬติ ชิคุจฺฉติ นามฯ ตสฺมา เอวํ อกรเณน สลาภํ นาติมเญฺญยฺยฯ อเญฺญสํ ปิหยนฺติ อเญฺญสํ ลาภํ ปเตฺถโนฺต น จเรยฺยาติ อโตฺถฯ สมาธิํ นาธิคจฺฉตีติ อเญฺญสญฺหิ ลาภํ ปิหยโนฺต เตสํ จีวราทิกรเณ อุสฺสุกฺกํ อาปโนฺน ภิกฺขุ อปฺปนาสมาธิํ วา อุปจารสมาธิํ วา นาธิคจฺฉติฯ สลาภํ นาติมญฺญตีติ อปฺปลาโภปิ สมาโน อุจฺจนีจกุเล ปฎิปาฎิยา สปทานํ จรโนฺต ภิกฺขุ สลาภํ นาติมญฺญติ นามฯ ตํ เวติ ตํ เอวรูปํ ภิกฺขุํ สารชีวิตตาย สุทฺธาชีวิํ ชงฺฆพลํ นิสฺสาย ชีวิตกปฺปเนน อกุสีตตาย อตนฺทิตํ เทวา ปสํสนฺติ โถเมนฺตีติ อโตฺถฯ
Tattha salābhanti attano uppajjanakalābhaṃ. Sapadānacārañhi parivajjetvā anesanāya jīvikaṃ kappento salābhaṃ atimaññati hīḷeti jigucchati nāma. Tasmā evaṃ akaraṇena salābhaṃ nātimaññeyya. Aññesaṃ pihayanti aññesaṃ lābhaṃ patthento na careyyāti attho. Samādhiṃ nādhigacchatīti aññesañhi lābhaṃ pihayanto tesaṃ cīvarādikaraṇe ussukkaṃ āpanno bhikkhu appanāsamādhiṃ vā upacārasamādhiṃ vā nādhigacchati. Salābhaṃ nātimaññatīti appalābhopi samāno uccanīcakule paṭipāṭiyā sapadānaṃ caranto bhikkhu salābhaṃ nātimaññati nāma. Taṃ veti taṃ evarūpaṃ bhikkhuṃ sārajīvitatāya suddhājīviṃ jaṅghabalaṃ nissāya jīvitakappanena akusītatāya atanditaṃ devā pasaṃsanti thomentīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
วิปกฺขเสวกภิกฺขุวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Vipakkhasevakabhikkhuvatthu pañcamaṃ.
๖. ปญฺจคฺคทายกพฺราหฺมณวตฺถุ
6. Pañcaggadāyakabrāhmaṇavatthu
สพฺพโสติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจคฺคทายกํ นาม พฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิฯ
Sabbasoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcaggadāyakaṃ nāma brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร สเสฺส เขเตฺต ฐิตกาเลเยว เขตฺตคฺคํ นาม เทติ, ขลกาเล ขลคฺคํ นาม เทติ, ขลภณฺฑกาเล ขลภณฺฑคฺคํ นาม เทติ, อุกฺขลิกกาเล กุมฺภคฺคํ นาม เทติ, ปาติยํ วฑฺฒิตกาเล ปาตคฺคํ นาม เทตีติ อิมานิ ปญฺจ อคฺคทานานิ เทติ, สมฺปตฺตสฺส อทตฺวา นาม น ภุญฺชติฯ เตนสฺส ปญฺจคฺคทายโกเตฺวว นามํ อโหสิฯ สตฺถา ตสฺส จ พฺราหฺมณิยา จสฺส ติณฺณํ ผลานํ อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา พฺราหฺมณสฺส โภชนเวลายํ คนฺตฺวา ทฺวาเร อฎฺฐาสิฯ โสปิ ทฺวารปมุเข อโนฺตเคหาภิมุโข นิสีทิตฺวา ภุญฺชติ, สตฺถารํ ทฺวาเร ฐิตํ น ปสฺสติฯ พฺราหฺมณี ปน ตํ ปริวิสมานา สตฺถารํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อคฺคํ ทตฺวา ภุญฺชติ, อิทานิ จ สมโณ โคตโม อาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐิโตฯ สเจ พฺราหฺมโณ เอตํ ทิสฺวา อตฺตโน ภตฺตํ หริตฺวา ทสฺสติ, ปุนปาหํ ปจิตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติฯ สา ‘‘เอวํ อยํ สมณํ โคตมํ น ปสฺสิสฺสตี’’ติ สตฺถุ ปิฎฺฐิํ ทตฺวา ตสฺส ปจฺฉโต ตํ ปฎิจฺฉาเทนฺตี โอนมิตฺวา ปุณฺณจนฺทํ ปาณินา ปฎิจฺฉาเทนฺตี วิย อฎฺฐาสิฯ ตถา ฐิตา เอว จ ปน ‘‘คโต นุ โข โน’’ติ สตฺถารํ อฑฺฒกฺขิเกน โอโลเกสิฯ สตฺถา ตเตฺถว อฎฺฐาสิฯ พฺราหฺมณสฺส ปน สวนภเยน ‘‘อติจฺฉถา’’ติ น วเทติ, โอสกฺกิตฺวา ปน สณิกเมว ‘‘อติจฺฉถา’’ติ อาห ฯ สตฺถา ‘‘น คมิสฺสามี’’ติ สีสํ จาเลสิฯ โลกครุนา พุเทฺธน ‘‘น คมิสฺสามี’’ติ สีเส จาลิเต สา สนฺธาเรตุํ อสโกฺกนฺตี มหาหสิตํ หสิฯ ตสฺมิํ ขเณ สตฺถา เคหาภิมุขํ โอภาสํ มุญฺจิฯ พฺราหฺมโณปิ ปิฎฺฐิํ ทตฺวา นิสิโนฺนเยว พฺราหฺมณิยา หสิตสทฺทํ สุตฺวา ฉพฺพณฺณานญฺจ รสฺมีนํ โอภาสํ โอโลเกตฺวา สตฺถารํ อทฺทสฯ พุทฺธา หิ นาม คาเม วา อรเญฺญ วา เหตุสมฺปนฺนานํ อตฺตานํ อทเสฺสตฺวา น ปกฺกมนฺติฯ พฺราหฺมโณปิ สตฺถารํ ทิสฺวา, ‘‘โภติ นาสิโตมฺหิ ตยา, ราชปุตฺตํ อาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐิตํ มยฺหํ อนาจิกฺขนฺติยา ภาริยํ เต กมฺมํ กต’’นฺติ วตฺวา อฑฺฒภุตฺตํ โภชนปาติํ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘โภ โคตม, อหํ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อคฺคํ ทตฺวาว ภุญฺชามิ, อิโต จ เม มเชฺฌ ภินฺทิตฺวา เอโกว ภตฺตโกฎฺฐาโส ภุโตฺต, เอโก โกฎฺฐาโส อวสิโฎฺฐ, ปฎิคฺคณฺหิสฺสสิ เม อิทํ ภตฺต’’นฺติฯ สตฺถา ‘‘น เม ตว อุจฺฉิฎฺฐภเตฺตน อโตฺถ’’ติ อวตฺวา, ‘‘พฺราหฺมณ, อคฺคมฺปิ มยฺหเมว อนุจฺฉวิกํ, มเชฺฌ ภินฺทิตฺวา อฑฺฒภุตฺตภตฺตมฺปิ, จริมกภตฺตปิโณฺฑปิ มยฺหเมว อนุจฺฉวิโกฯ มยญฺหิ, พฺราหฺมณ, ปรทตฺตูปชีวิเปตสทิสา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So kira sasse khette ṭhitakāleyeva khettaggaṃ nāma deti, khalakāle khalaggaṃ nāma deti, khalabhaṇḍakāle khalabhaṇḍaggaṃ nāma deti, ukkhalikakāle kumbhaggaṃ nāma deti, pātiyaṃ vaḍḍhitakāle pātaggaṃ nāma detīti imāni pañca aggadānāni deti, sampattassa adatvā nāma na bhuñjati. Tenassa pañcaggadāyakotveva nāmaṃ ahosi. Satthā tassa ca brāhmaṇiyā cassa tiṇṇaṃ phalānaṃ upanissayaṃ disvā brāhmaṇassa bhojanavelāyaṃ gantvā dvāre aṭṭhāsi. Sopi dvārapamukhe antogehābhimukho nisīditvā bhuñjati, satthāraṃ dvāre ṭhitaṃ na passati. Brāhmaṇī pana taṃ parivisamānā satthāraṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo pañcasu ṭhānesu aggaṃ datvā bhuñjati, idāni ca samaṇo gotamo āgantvā dvāre ṭhito. Sace brāhmaṇo etaṃ disvā attano bhattaṃ haritvā dassati, punapāhaṃ pacituṃ na sakkhissāmī’’ti. Sā ‘‘evaṃ ayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ na passissatī’’ti satthu piṭṭhiṃ datvā tassa pacchato taṃ paṭicchādentī onamitvā puṇṇacandaṃ pāṇinā paṭicchādentī viya aṭṭhāsi. Tathā ṭhitā eva ca pana ‘‘gato nu kho no’’ti satthāraṃ aḍḍhakkhikena olokesi. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Brāhmaṇassa pana savanabhayena ‘‘aticchathā’’ti na vadeti, osakkitvā pana saṇikameva ‘‘aticchathā’’ti āha . Satthā ‘‘na gamissāmī’’ti sīsaṃ cālesi. Lokagarunā buddhena ‘‘na gamissāmī’’ti sīse cālite sā sandhāretuṃ asakkontī mahāhasitaṃ hasi. Tasmiṃ khaṇe satthā gehābhimukhaṃ obhāsaṃ muñci. Brāhmaṇopi piṭṭhiṃ datvā nisinnoyeva brāhmaṇiyā hasitasaddaṃ sutvā chabbaṇṇānañca rasmīnaṃ obhāsaṃ oloketvā satthāraṃ addasa. Buddhā hi nāma gāme vā araññe vā hetusampannānaṃ attānaṃ adassetvā na pakkamanti. Brāhmaṇopi satthāraṃ disvā, ‘‘bhoti nāsitomhi tayā, rājaputtaṃ āgantvā dvāre ṭhitaṃ mayhaṃ anācikkhantiyā bhāriyaṃ te kammaṃ kata’’nti vatvā aḍḍhabhuttaṃ bhojanapātiṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā, ‘‘bho gotama, ahaṃ pañcasu ṭhānesu aggaṃ datvāva bhuñjāmi, ito ca me majjhe bhinditvā ekova bhattakoṭṭhāso bhutto, eko koṭṭhāso avasiṭṭho, paṭiggaṇhissasi me idaṃ bhatta’’nti. Satthā ‘‘na me tava ucchiṭṭhabhattena attho’’ti avatvā, ‘‘brāhmaṇa, aggampi mayhameva anucchavikaṃ, majjhe bhinditvā aḍḍhabhuttabhattampi, carimakabhattapiṇḍopi mayhameva anucchaviko. Mayañhi, brāhmaṇa, paradattūpajīvipetasadisā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘ยทคฺคโต มชฺฌโต เสสโต วา,
‘‘Yadaggato majjhato sesato vā,
ปิณฺฑํ ลเภถ ปรทตฺตูปชีวี;
Piṇḍaṃ labhetha paradattūpajīvī;
นาลํ ถุตุํ โนปิ นิปจฺจวาที,
Nālaṃ thutuṃ nopi nipaccavādī,
ตํ วาปิ ธีรา มุนิ เวทยนฺตี’’ติฯ (สุ. นิ. ๒๑๙);
Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī’’ti. (su. ni. 219);
พฺราหฺมโณ ตํ สุตฺวาว ปสนฺนจิโตฺต หุตฺวา ‘‘อโห อจฺฉริยํ, ทีปสามิโก นาม ราชปุโตฺต ‘น เม ตว อุจฺฉิฎฺฐภเตฺตน อโตฺถ’ติ อวตฺวา เอวํ วกฺขตี’’ติ ทฺวาเร ฐิตโกว สตฺถารํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ – ‘‘โภ โคตม , ตุเมฺห อตฺตโน สาวเก ภิกฺขูติ วทถ, กิตฺตาวตา ภิกฺขุ นาม โหตี’’ติฯ สตฺถา ‘‘กถํรูปา นุ โข อิมสฺส ธมฺมเทสนา สปฺปายา’’ติ อุปธาเรโนฺต ‘‘อิเม เทฺวปิ ชนา กสฺสปพุทฺธกาเล ‘นามรูป’นฺติ วทนฺตานํ กถํ สุณิํสุ, นามรูปํ อวิสฺสชฺชิตฺวาว เนสํ ธมฺมํ เทเสตุํ วฎฺฎตี’’ติ, ‘‘พฺราหฺมณ, นาเม จ รูเป จ อรชฺชโนฺต อสชฺชโนฺต อโสจโนฺต ภิกฺขุ นาม โหตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Brāhmaṇo taṃ sutvāva pasannacitto hutvā ‘‘aho acchariyaṃ, dīpasāmiko nāma rājaputto ‘na me tava ucchiṭṭhabhattena attho’ti avatvā evaṃ vakkhatī’’ti dvāre ṭhitakova satthāraṃ pañhaṃ pucchi – ‘‘bho gotama , tumhe attano sāvake bhikkhūti vadatha, kittāvatā bhikkhu nāma hotī’’ti. Satthā ‘‘kathaṃrūpā nu kho imassa dhammadesanā sappāyā’’ti upadhārento ‘‘ime dvepi janā kassapabuddhakāle ‘nāmarūpa’nti vadantānaṃ kathaṃ suṇiṃsu, nāmarūpaṃ avissajjitvāva nesaṃ dhammaṃ desetuṃ vaṭṭatī’’ti, ‘‘brāhmaṇa, nāme ca rūpe ca arajjanto asajjanto asocanto bhikkhu nāma hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๖๗.
367.
‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมิํ, ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ;
‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitaṃ;
อสตา จ น โสจติ, ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจตี’’ติฯ
Asatā ca na socati, sa ve bhikkhūti vuccatī’’ti.
ตตฺถ สพฺพโสติ สพฺพสฺมิมฺปิ เวทนาทีนํ จตุนฺนํ, รูปกฺขนฺธสฺส จาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน ปวเตฺต นามรูเปฯ มมายิตนฺติ ยสฺส อหนฺติ วา มมนฺติ วา คาโห นตฺถิฯ อสตา จ น โสจตีติ ตสฺมิญฺจ นามรูเป ขยวยํ ปเตฺต ‘‘มม รูปํ ขีณํ…เป.… มม วิญฺญาณํ ขีณ’’นฺติ น โสจติ น วิหญฺญติ, ‘‘ขยวยธมฺมํ เม ขีณ’’นฺติ ปสฺสติฯ ส เวติ โส เอวรูโป วิชฺชมาเนปิ นามรูเป มมายิตรหิโตปิ อสตาปิ เตน อโสจโนฺต ภิกฺขูติ วุจฺจตีติ อโตฺถฯ
Tattha sabbasoti sabbasmimpi vedanādīnaṃ catunnaṃ, rūpakkhandhassa cāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena pavatte nāmarūpe. Mamāyitanti yassa ahanti vā mamanti vā gāho natthi. Asatā ca na socatīti tasmiñca nāmarūpe khayavayaṃ patte ‘‘mama rūpaṃ khīṇaṃ…pe… mama viññāṇaṃ khīṇa’’nti na socati na vihaññati, ‘‘khayavayadhammaṃ me khīṇa’’nti passati. Sa veti so evarūpo vijjamānepi nāmarūpe mamāyitarahitopi asatāpi tena asocanto bhikkhūti vuccatīti attho.
เทสนาวสาเน อุโภปิ ชยมฺปติกา อนาคามิผเล ปติฎฺฐหิํสุ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne ubhopi jayampatikā anāgāmiphale patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
ปญฺจคฺคทายกพฺราหฺมณวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Pañcaggadāyakabrāhmaṇavatthu chaṭṭhaṃ.
๗. สมฺพหุลภิกฺขุวตฺถุ
7. Sambahulabhikkhuvatthu
เมตฺตาวิหารีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Mettāvihārīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule bhikkhū ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย อายสฺมเนฺต มหากจฺจาเน อวนฺติชนปเท กุรรฆรํ นิสฺสาย ปวตฺตปพฺพเต วิหรเนฺต โสโณ นาม โกฎิกโณฺณ อุปาสโก เถรสฺส ธมฺมกถาย ปสีทิตฺวา เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตุกาโม เถเรน ‘‘ทุกฺกรํ โข, โสณ, ยาวชีวํ เอกภตฺตํ เอกเสยฺยํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ วตฺวา เทฺว วาเร ปฎิกฺขิโตฺตปิ ปพฺพชฺชาย อติวิย อุสฺสาหชาโต ตติยวาเร เถรํ ยาจิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อปฺปภิกฺขุกตฺตา ทกฺขิณาปเถ ติณฺณํ วสฺสานํ อจฺจเยน ลทฺธูปสมฺปโท สตฺถารํ สมฺมุขา ทฎฺฐุกาโม หุตฺวา อุปชฺฌายํ อาปุจฺฉิตฺวา เตน ทินฺนํ สาสนํ คเหตฺวา อนุปุเพฺพน เชตวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา กตปฎิสนฺถาโร สตฺถารา เอกคนฺธกุฎิยํเยว อนุญฺญาตเสนาสโน พหุเทว รตฺติํ อโชฺฌกาเส วีถินาเมตฺวา รตฺติภาเค คนฺธกุฎิํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน ปตฺตเสนาสเน ตํ รตฺติภาคํ วีตินาเมตฺวา ปจฺจูสสมเย สตฺถารา อชฺฌิโฎฺฐ โสฬส อฎฺฐกวคฺคิกานิ (สุ. นิ. ๗๗๒ อาทโย) สพฺพาเนว สรภเญฺญน อภณิฯ อถสฺส ภควา สรภญฺญปริโยสาเน อพฺภานุโมเทโนฺต – ‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขู’’ติ สาธุการํ อทาสิฯ สตฺถารา ทินฺนสาธุการํ สุตฺวา ภูมฎฺฐกเทวา นาคา สุปณฺณาติ เอวํ ยาว พฺรหฺมโลกา เอกสาธุการเมว อโหสิฯ
Ekasmiñhi samaye āyasmante mahākaccāne avantijanapade kuraragharaṃ nissāya pavattapabbate viharante soṇo nāma koṭikaṇṇo upāsako therassa dhammakathāya pasīditvā therassa santike pabbajitukāmo therena ‘‘dukkaraṃ kho, soṇa, yāvajīvaṃ ekabhattaṃ ekaseyyaṃ brahmacariya’’nti vatvā dve vāre paṭikkhittopi pabbajjāya ativiya ussāhajāto tatiyavāre theraṃ yācitvā pabbajitvā appabhikkhukattā dakkhiṇāpathe tiṇṇaṃ vassānaṃ accayena laddhūpasampado satthāraṃ sammukhā daṭṭhukāmo hutvā upajjhāyaṃ āpucchitvā tena dinnaṃ sāsanaṃ gahetvā anupubbena jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā katapaṭisanthāro satthārā ekagandhakuṭiyaṃyeva anuññātasenāsano bahudeva rattiṃ ajjhokāse vīthināmetvā rattibhāge gandhakuṭiṃ pavisitvā attano pattasenāsane taṃ rattibhāgaṃ vītināmetvā paccūsasamaye satthārā ajjhiṭṭho soḷasa aṭṭhakavaggikāni (su. ni. 772 ādayo) sabbāneva sarabhaññena abhaṇi. Athassa bhagavā sarabhaññapariyosāne abbhānumodento – ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti sādhukāraṃ adāsi. Satthārā dinnasādhukāraṃ sutvā bhūmaṭṭhakadevā nāgā supaṇṇāti evaṃ yāva brahmalokā ekasādhukārameva ahosi.
ตสฺมิํ ขเณ เชตวนโต วีสโยชนสตมตฺถเก กุรรฆรนคเร เถรสฺส มาตุ มหาอุปาสิกาย เคเห อธิวตฺถา เทวตาปิ มหเนฺตน สเทฺทน สาธุการมทาสิฯ อถ นํ อุปาสิกา อาห – ‘‘โก เอส สาธุการํ เทตี’’ติ? อหํ, ภคินีติฯ โกสิ ตฺวนฺติ? ตว เคเห อธิวตฺถา, เทวตาติฯ ตฺวํ อิโต ปุเพฺพ มยฺหํ สาธุการํ อทตฺวา อชฺช กสฺมา เทสีติ? นาหํ ตุยฺหํ สาธุการํ ทมฺมีติฯ อถ กสฺส เต สาธุกาโร ทิโนฺนติ? ตว ปุตฺตสฺส โกฎิกณฺณสฺส โสณเตฺถรสฺสาติฯ กิํ เม ปุเตฺตน กตนฺติ? ปุโตฺต เต อชฺช สตฺถารา สทฺธิํ เอกคนฺธกุฎิยํ วสิตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, สตฺถา ตว ปุตฺตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา ปสโนฺน สาธุการมทาสิฯ เตนสฺส มยาปิ สาธุกาโร ทิโนฺนฯ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ สาธุการํ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา ภูมฎฺฐกเทเว อาทิํ กตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา เอกสาธุการเมว ชาตนฺติฯ กิํ ปน, สามิ, มม ปุเตฺตน สตฺถุ ธโมฺม กถิโต, สตฺถารา มม ปุตฺตสฺส กถิโตติ? ตว ปุเตฺตน สตฺถุ กถิโตติฯ เอวํ เทวตาย กเถนฺติยาว อุปาสิกาย ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชิตฺวา สกลสรีรํ ผริฯ
Tasmiṃ khaṇe jetavanato vīsayojanasatamatthake kuraragharanagare therassa mātu mahāupāsikāya gehe adhivatthā devatāpi mahantena saddena sādhukāramadāsi. Atha naṃ upāsikā āha – ‘‘ko esa sādhukāraṃ detī’’ti? Ahaṃ, bhaginīti. Kosi tvanti? Tava gehe adhivatthā, devatāti. Tvaṃ ito pubbe mayhaṃ sādhukāraṃ adatvā ajja kasmā desīti? Nāhaṃ tuyhaṃ sādhukāraṃ dammīti. Atha kassa te sādhukāro dinnoti? Tava puttassa koṭikaṇṇassa soṇattherassāti. Kiṃ me puttena katanti? Putto te ajja satthārā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā dhammaṃ desesi, satthā tava puttassa dhammaṃ sutvā pasanno sādhukāramadāsi. Tenassa mayāpi sādhukāro dinno. Sammāsambuddhassa hi sādhukāraṃ sampaṭicchitvā bhūmaṭṭhakadeve ādiṃ katvā yāva brahmalokā ekasādhukārameva jātanti. Kiṃ pana, sāmi, mama puttena satthu dhammo kathito, satthārā mama puttassa kathitoti? Tava puttena satthu kathitoti. Evaṃ devatāya kathentiyāva upāsikāya pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīraṃ phari.
อถสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘สเจ เม ปุโตฺต สตฺถารา สทฺธิํ เอกคนฺธกุฎิยํ วสิตฺวา สตฺถุ ธมฺมํ กเถตุํ สกฺขิ , มยฺหมฺปิ กเถตุํ สกฺขิสฺสติเยว ฯ ปุตฺตสฺส อาคตกาเล ธมฺมสฺสวนํ กาเรตฺวา ธมฺมกถํ สุณิสฺสามี’’ติฯ โสณเตฺถโรปิ โข สตฺถารา สาธุกาเร ทิเนฺน ‘‘อยํ เม อุปชฺฌาเยน ทินฺนสาสนํ อาโรเจตุํ กาโล’’ติ ภควนฺตํ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ วินยธรปญฺจเมน คเณน อุปสมฺปทํ อาทิํ กตฺวา (มหาว. ๒๕๙) ปญฺจ วเร ยาจิตฺวา กติปาหํ สตฺถุ สนฺติเกเยว วสิตฺวา ‘‘อุปชฺฌายํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ สตฺถารํ อาปุจฺฉิตฺวา เชตวนา นิกฺขมิตฺวา อนุปุเพฺพน อุปชฺฌายสฺส สนฺติกํ อคมาสิฯ
Athassā etadahosi – ‘‘sace me putto satthārā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā satthu dhammaṃ kathetuṃ sakkhi , mayhampi kathetuṃ sakkhissatiyeva . Puttassa āgatakāle dhammassavanaṃ kāretvā dhammakathaṃ suṇissāmī’’ti. Soṇattheropi kho satthārā sādhukāre dinne ‘‘ayaṃ me upajjhāyena dinnasāsanaṃ ārocetuṃ kālo’’ti bhagavantaṃ paccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena upasampadaṃ ādiṃ katvā (mahāva. 259) pañca vare yācitvā katipāhaṃ satthu santikeyeva vasitvā ‘‘upajjhāyaṃ passissāmī’’ti satthāraṃ āpucchitvā jetavanā nikkhamitvā anupubbena upajjhāyassa santikaṃ agamāsi.
เถโร ปุนทิวเส ตํ อาทาย ปิณฺฑาย จรโนฺต มาตุ อุปาสิกาย เคหทฺวารํ อคมาสิฯ สาปิ ปุตฺตํ ทิสฺวา ตุฎฺฐมานสา วนฺทิตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, ตาต, สตฺถารา สทฺธิํ เอกคนฺธกุฎิยํ วสิตฺวา สตฺถุ ธมฺมกถํ กเถสี’’ติฯ ‘‘อุปาสิเก, ตุยฺหํ เกน อิทํ กถิต’’นฺติ? ‘‘ตาต, อิมสฺมิํ เคเห อธิวตฺถา เทวตา มหเนฺตน สเทฺทน สาธุการํ ทตฺวา มยา ‘โก เอโส’ติ วุเตฺต ‘อห’นฺติ วตฺวา เอวญฺจ เอวญฺจ กเถสิฯ ตํ สุตฺวา มยฺหํ เอตทโหสิ – ‘สเจ เม ปุโตฺต สตฺถุ ธมฺมกถํ กเถสิ, มยฺหมฺปิ กเถตุํ สกฺขิสฺสตี’ติฯ อถ นํ อาห – ‘ตาต, ยโต ตยา สตฺถุ สมฺมุขา ธโมฺม กถิโต, มยฺหมฺปิ กเถตุํ สกฺขิสฺสสิ เอวฯ อสุกทิวเส นาม ธมฺมสฺสวนํ กาเรตฺวา ตว ธมฺมํ สุณิสฺสามิ, ตาตา’’’ติฯ โส อธิวาเสสิฯ อุปาสิกา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ปูชํ กตฺวา ‘‘ปุตฺตสฺส เม ธมฺมกถํ สุณิสฺสามี’’ติ เอกเมว ทาสิํ เคหรกฺขิกํ ฐเปตฺวา สพฺพํ ปริชนํ อาทาย อโนฺตนคเร ธมฺมสฺสวนตฺถาย การิเต มณฺฑเป อลงฺกตธมฺมาสนํ อภิรุยฺห ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ปุตฺตสฺส ธมฺมกถํ โสตุํ อคมาสิฯ
Thero punadivase taṃ ādāya piṇḍāya caranto mātu upāsikāya gehadvāraṃ agamāsi. Sāpi puttaṃ disvā tuṭṭhamānasā vanditvā sakkaccaṃ parivisitvā pucchi – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, tāta, satthārā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā satthu dhammakathaṃ kathesī’’ti. ‘‘Upāsike, tuyhaṃ kena idaṃ kathita’’nti? ‘‘Tāta, imasmiṃ gehe adhivatthā devatā mahantena saddena sādhukāraṃ datvā mayā ‘ko eso’ti vutte ‘aha’nti vatvā evañca evañca kathesi. Taṃ sutvā mayhaṃ etadahosi – ‘sace me putto satthu dhammakathaṃ kathesi, mayhampi kathetuṃ sakkhissatī’ti. Atha naṃ āha – ‘tāta, yato tayā satthu sammukhā dhammo kathito, mayhampi kathetuṃ sakkhissasi eva. Asukadivase nāma dhammassavanaṃ kāretvā tava dhammaṃ suṇissāmi, tātā’’’ti. So adhivāsesi. Upāsikā bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā pūjaṃ katvā ‘‘puttassa me dhammakathaṃ suṇissāmī’’ti ekameva dāsiṃ geharakkhikaṃ ṭhapetvā sabbaṃ parijanaṃ ādāya antonagare dhammassavanatthāya kārite maṇḍape alaṅkatadhammāsanaṃ abhiruyha dhammaṃ desentassa puttassa dhammakathaṃ sotuṃ agamāsi.
ตสฺมิํ ปน กาเล นวสตา โจรา ตสฺสา อุปาสิกาย เคเห โอตารํ โอโลเกนฺตา วิจรนฺติฯ ตสฺสา ปน เคหํ สตฺตหิ ปากาเรหิ ปริกฺขิตฺตํ สตฺตทฺวารโกฎฺฐกยุตฺตํ, ตตฺถ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ จณฺฑสุนเข พนฺธิตฺวา ฐปยิํสุฯ อโนฺตเคเห ฉทนสฺส อุทกปาตฎฺฐาเน ปน ปริขํ ขณิตฺวา ติปุนา ปูรยิํสุฯ ตํ ทิวา อาตเปน วิลีนํ ปกฺกุถิตํ วิย ติฎฺฐติ, รตฺติํ กฐินํ กกฺขฬํ หุตฺวา ติฎฺฐติฯ ตสฺสานนฺตรา มหนฺตานิ อยสงฺฆาฎกานิ นิรนฺตรํ ภูมิยํ โอทหิํสุฯ อิติ อิมญฺจารกฺขํ อุปาสิกาย จ อโนฺตเคเห ฐิตภาวํ ปฎิจฺจ เต โจรา โอกาสํ อลภนฺตา ตํ ทิวสํ ตสฺสา คตภาวํ ญตฺวา อุมงฺคํ ภินฺทิตฺวา ติปุปริขาย จ อยสงฺฆาฎกานญฺจ เหฎฺฐาภาเคเนว เคหํ ปวิสิตฺวา โจรเชฎฺฐกํ ตสฺสา สนฺติกํ ปหิณิํสุ ‘‘สเจ สา อมฺหากํ อิธ ปวิฎฺฐภาวํ สุตฺวา นิวตฺติตฺวา เคหาภิมุขี อาคจฺฉติ, อสินา นํ ปหริตฺวา มาเรถา’’ติฯ โส คนฺตฺวา ตสฺสา สนฺติเก อฎฺฐาสิฯ
Tasmiṃ pana kāle navasatā corā tassā upāsikāya gehe otāraṃ olokentā vicaranti. Tassā pana gehaṃ sattahi pākārehi parikkhittaṃ sattadvārakoṭṭhakayuttaṃ, tattha tesu tesu ṭhānesu caṇḍasunakhe bandhitvā ṭhapayiṃsu. Antogehe chadanassa udakapātaṭṭhāne pana parikhaṃ khaṇitvā tipunā pūrayiṃsu. Taṃ divā ātapena vilīnaṃ pakkuthitaṃ viya tiṭṭhati, rattiṃ kaṭhinaṃ kakkhaḷaṃ hutvā tiṭṭhati. Tassānantarā mahantāni ayasaṅghāṭakāni nirantaraṃ bhūmiyaṃ odahiṃsu. Iti imañcārakkhaṃ upāsikāya ca antogehe ṭhitabhāvaṃ paṭicca te corā okāsaṃ alabhantā taṃ divasaṃ tassā gatabhāvaṃ ñatvā umaṅgaṃ bhinditvā tipuparikhāya ca ayasaṅghāṭakānañca heṭṭhābhāgeneva gehaṃ pavisitvā corajeṭṭhakaṃ tassā santikaṃ pahiṇiṃsu ‘‘sace sā amhākaṃ idha paviṭṭhabhāvaṃ sutvā nivattitvā gehābhimukhī āgacchati, asinā naṃ paharitvā mārethā’’ti. So gantvā tassā santike aṭṭhāsi.
โจราปิ อโนฺตเคเห ทีปํ ชาเลตฺวา กหาปณคพฺภทฺวารํ วิวริํสุฯ สา ทาสี โจเร ทิสฺวา อุปาสิกาย สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อเยฺย, พหู โจรา เคหํ ปวิสิตฺวา กหาปณคพฺภทฺวารํ วิวริํสู’’ติ อาโรเจสิฯ ‘‘โจรา อตฺตนา ทิฎฺฐกหาปเณ หรนฺตุ, อหํ มม ปุตฺตสฺส ธมฺมกถํ สุณามิ, มา เม ธมฺมสฺส อนฺตรายํ กริ, เคหํ คจฺฉา’’ติ ตํ ปหิณิฯ โจราปิ กหาปณคพฺภํ ตุจฺฉํ กตฺวา รชตคพฺภํ วิวริํสุฯ สา ปุนปิ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อุปาสิกาปิ ‘‘โจรา อตฺตนา อิจฺฉิตํ หรนฺตุ, มา เม อนฺตรายํ กรี’’ติ ปุน ตํ ปหิณิฯ โจรา รชตคพฺภมฺปิ ตุจฺฉํ กตฺวา สุวณฺณคพฺภํ วิวริํสุฯ สา ปุนปิ คนฺตฺวา อุปาสิกาย ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อถ นํ อุปาสิกา อามเนฺตตฺวา, ‘‘โภติ เช ตฺวํ อเนกวารํ มม สนฺติกํ อาคตา, ‘โจรา ยถารุจิตํ หรนฺตุ, อหํ มม ปุตฺตสฺส ธมฺมกถํ สุณามิ, มา เม อนฺตรายํ กรี’ติ มยา วุตฺตาปิ มม กถํ อนาทิยิตฺวา ปุนปฺปุนํ อาคจฺฉสิเยวฯ สเจ อิทานิ ตฺวํ อาคจฺฉิสฺสสิ, ชานิสฺสามิ เต กตฺตพฺพํ, เคหเมว คจฺฉา’’ติ ปหิณิฯ
Corāpi antogehe dīpaṃ jāletvā kahāpaṇagabbhadvāraṃ vivariṃsu. Sā dāsī core disvā upāsikāya santikaṃ gantvā, ‘‘ayye, bahū corā gehaṃ pavisitvā kahāpaṇagabbhadvāraṃ vivariṃsū’’ti ārocesi. ‘‘Corā attanā diṭṭhakahāpaṇe harantu, ahaṃ mama puttassa dhammakathaṃ suṇāmi, mā me dhammassa antarāyaṃ kari, gehaṃ gacchā’’ti taṃ pahiṇi. Corāpi kahāpaṇagabbhaṃ tucchaṃ katvā rajatagabbhaṃ vivariṃsu. Sā punapi gantvā tamatthaṃ ārocesi. Upāsikāpi ‘‘corā attanā icchitaṃ harantu, mā me antarāyaṃ karī’’ti puna taṃ pahiṇi. Corā rajatagabbhampi tucchaṃ katvā suvaṇṇagabbhaṃ vivariṃsu. Sā punapi gantvā upāsikāya tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ upāsikā āmantetvā, ‘‘bhoti je tvaṃ anekavāraṃ mama santikaṃ āgatā, ‘corā yathārucitaṃ harantu, ahaṃ mama puttassa dhammakathaṃ suṇāmi, mā me antarāyaṃ karī’ti mayā vuttāpi mama kathaṃ anādiyitvā punappunaṃ āgacchasiyeva. Sace idāni tvaṃ āgacchissasi, jānissāmi te kattabbaṃ, gehameva gacchā’’ti pahiṇi.
โจรเชฎฺฐโก ตสฺสา กถํ สุตฺวา ‘‘เอวรูปาย อิตฺถิยา สนฺตกํ หรนฺตานํ อสนิ ปติตฺวา มตฺถกํ ภิเนฺทยฺยา’’ติ โจรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘สีฆํ อุปาสิกาย สนฺตกํ ปฎิปากติกํ กโรถา’’ติ อาหฯ เต กหาปเณหิ กหาปณคพฺภํ, รชตสุวเณฺณหิ รชตสุวณฺณคเพฺภ ปุน ปูรยิํสุฯ ธมฺมตา กิเรสา, ยํ ธโมฺม ธมฺมจารินํ รกฺขติฯ เตเนวาห –
Corajeṭṭhako tassā kathaṃ sutvā ‘‘evarūpāya itthiyā santakaṃ harantānaṃ asani patitvā matthakaṃ bhindeyyā’’ti corānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘sīghaṃ upāsikāya santakaṃ paṭipākatikaṃ karothā’’ti āha. Te kahāpaṇehi kahāpaṇagabbhaṃ, rajatasuvaṇṇehi rajatasuvaṇṇagabbhe puna pūrayiṃsu. Dhammatā kiresā, yaṃ dhammo dhammacārinaṃ rakkhati. Tenevāha –
‘‘ธโมฺม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริํ,
‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ,
ธโมฺม สุจิโณฺณ สุขมาวหาติ;
Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;
เอสานิสํโส ธเมฺม สุจิเณฺณ,
Esānisaṃso dhamme suciṇṇe,
น ทุคฺคติํ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติฯ (เถรคา. ๓๐๓; ชา. ๑.๑๐.๑๐๒);
Na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303; jā. 1.10.102);
โจราปิ คนฺตฺวา ธมฺมสฺสวนฎฺฐาเน อฎฺฐํสุฯ เถโรปิ ธมฺมํ กเถตฺวา วิภาตาย รตฺติยา อาสนา โอตริฯ ตสฺมิํ ขเณ โจรเชฎฺฐโก อุปาสิกาย ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘ขมาหิ เม, อเยฺย’’ติ อาหฯ ‘‘กิํ อิทํ, ตาตา’’ติ? ‘‘อหญฺหิ ตุเมฺหสุ อาฆาตํ กตฺวา ตุเมฺห มาเรตุกาโม อฎฺฐาสิ’’นฺติฯ ‘‘เตน หิ เต, ตาต, ขมามี’’ติฯ เสสโจราปิ ตเถว วตฺวา, ‘‘ตาตา, ขมามี’’ติ วุเตฺต อาหํสุ – ‘‘อเยฺย, สเจ โน ขมถ, ปุตฺตสฺส โว สนฺติเก อมฺหากํ ปพฺพชฺชํ ทาเปถา’’ติฯ สา ปุตฺตํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ตาต, อิเม โจรา มม คุเณสุ ตุมฺหากญฺจ ธมฺมกถาย ปสนฺนา ปพฺพชฺชํ ยาจนฺติ, ปพฺพาเชถ เน’’ติฯ เถโร ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา เตหิ นิวตฺถวตฺถานํ ทสานิ ฉินฺทาเปตฺวา ตมฺพมตฺติกาย รชาเปตฺวา เต ปพฺพาเชตฺวา สีเลสุ ปติฎฺฐาเปสิฯ อุปสมฺปนฺนกาเล จ เนสํ เอเกกสฺส วิสุํ วิสุํ กมฺมฎฺฐานมทาสิฯ เต นวสตา ภิกฺขู วิสุํ วิสุํ นวสตกมฺมฎฺฐานานิ คเหตฺวา เอกํ ปพฺพตํ อภิรุยฺห ตสฺส ตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีทิตฺวา สมณธมฺมํ กริํสุฯ
Corāpi gantvā dhammassavanaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Theropi dhammaṃ kathetvā vibhātāya rattiyā āsanā otari. Tasmiṃ khaṇe corajeṭṭhako upāsikāya pādamūle nipajjitvā ‘‘khamāhi me, ayye’’ti āha. ‘‘Kiṃ idaṃ, tātā’’ti? ‘‘Ahañhi tumhesu āghātaṃ katvā tumhe māretukāmo aṭṭhāsi’’nti. ‘‘Tena hi te, tāta, khamāmī’’ti. Sesacorāpi tatheva vatvā, ‘‘tātā, khamāmī’’ti vutte āhaṃsu – ‘‘ayye, sace no khamatha, puttassa vo santike amhākaṃ pabbajjaṃ dāpethā’’ti. Sā puttaṃ vanditvā āha – ‘‘tāta, ime corā mama guṇesu tumhākañca dhammakathāya pasannā pabbajjaṃ yācanti, pabbājetha ne’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti vatvā tehi nivatthavatthānaṃ dasāni chindāpetvā tambamattikāya rajāpetvā te pabbājetvā sīlesu patiṭṭhāpesi. Upasampannakāle ca nesaṃ ekekassa visuṃ visuṃ kammaṭṭhānamadāsi. Te navasatā bhikkhū visuṃ visuṃ navasatakammaṭṭhānāni gahetvā ekaṃ pabbataṃ abhiruyha tassa tassa rukkhassa chāyāya nisīditvā samaṇadhammaṃ kariṃsu.
สตฺถา วีสโยชนสตมตฺถเก เชตวนมหาวิหาเร นิสิโนฺนว เต ภิกฺขู โอโลเกตฺวา เตสํ จริยวเสน ธมฺมเทสนํ ววตฺถาเปตฺวา โอภาสํ ผริตฺวา สมฺมุเข นิสีทิตฺวา กเถโนฺต วิย อิมา คาถา อภาสิ –
Satthā vīsayojanasatamatthake jetavanamahāvihāre nisinnova te bhikkhū oloketvā tesaṃ cariyavasena dhammadesanaṃ vavatthāpetvā obhāsaṃ pharitvā sammukhe nisīditvā kathento viya imā gāthā abhāsi –
๓๖๘.
368.
‘‘เมตฺตาวิหารี โย ภิกฺขุ, ปสโนฺน พุทฺธสาสเน;
‘‘Mettāvihārī yo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;
อธิคเจฺฉ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุขํฯ
Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ.
๓๖๙.
369.
‘‘สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ;
‘‘Siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati;
เฉตฺวา ราคญฺจ โทสญฺจ, ตโต นิพฺพานเมหิสิฯ
Chetvā rāgañca dosañca, tato nibbānamehisi.
๓๗๐.
370.
‘‘ปญฺจ ฉิเนฺท ปญฺจ ชเห, ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเย;
‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;
ปญฺจสงฺคาติโค ภิกฺขุ, โอฆติโณฺณติ วุจฺจติฯ
Pañcasaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati.
๓๗๑.
371.
‘‘ฌาย ภิกฺขุ มา ปมาโท,
‘‘Jhāya bhikkhu mā pamādo,
มา เต กามคุเณ รเมสฺสุ จิตฺตํ;
Mā te kāmaguṇe ramessu cittaṃ;
มา โลหคุฬํ คิลี ปมโตฺต,
Mā lohaguḷaṃ gilī pamatto,
มา กนฺที ทุกฺขมิทนฺติ ทยฺหมาโนฯ
Mā kandī dukkhamidanti dayhamāno.
๓๗๒.
372.
‘‘นตฺถิ ฌานํ อปญฺญสฺส, ปญฺญา นตฺถิ อฌายโต;
‘‘Natthi jhānaṃ apaññassa, paññā natthi ajhāyato;
ยมฺหิ ฌานญฺจ ปญฺญา จ, ส เว นิพฺพานสนฺติเกฯ
Yamhi jhānañca paññā ca, sa ve nibbānasantike.
๓๗๓.
373.
‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฎฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;
‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;
อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโตฯ
Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.
๓๗๔.
374.
‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;
ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานตํฯ
Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ.
๓๗๕.
375.
‘‘ตตฺรายมาทิ ภวติ, อิธ ปญฺญสฺส ภิกฺขุโน;
‘‘Tatrāyamādi bhavati, idha paññassa bhikkhuno;
อินฺทฺริยคุตฺติ สนฺตุฎฺฐิ, ปาติโมเกฺข จ สํวโรฯ
Indriyagutti santuṭṭhi, pātimokkhe ca saṃvaro.
๓๗๖.
376.
‘‘มิเตฺต ภชสฺสุ กลฺยาเณ, สุทฺธาชีเว อตนฺทิเต;
‘‘Mitte bhajassu kalyāṇe, suddhājīve atandite;
ปฎิสนฺถารวุตฺยสฺส, อาจารกุสโล สิยา;
Paṭisanthāravutyassa, ācārakusalo siyā;
ตโต ปาโมชฺชพหุโล, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’ติฯ
Tato pāmojjabahulo, dukkhassantaṃ karissatī’’ti.
ตตฺถ เมตฺตาวิหารีติ เมตฺตากมฺมฎฺฐาเน กมฺมํ กโรโนฺตปิ เมตฺตาวเสน ติกจตุกฺกชฺฌาเน นิพฺพเตฺตตฺวา ฐิโตปิ เมตฺตาวิหารีเยว นามฯ ปสโนฺนติ โย ปน พุทฺธสาสเน ปสโนฺน โหติ, ปสาทํ โรเจติเยวาติ อโตฺถฯ ปทํ สนฺตนฺติ นิพฺพานเสฺสตํ นามํฯ เอวรูโป หิ ภิกฺขุ สนฺตํ โกฎฺฐาสํ สพฺพสงฺขารานํ อุปสนฺตตาย สงฺขารูปสมํ, ปรมสุขตาย สุขนฺติ ลทฺธนามํ นิพฺพานํ อธิคจฺฉติ, วินฺทติเยวาติ อโตฺถฯ
Tattha mettāvihārīti mettākammaṭṭhāne kammaṃ karontopi mettāvasena tikacatukkajjhāne nibbattetvā ṭhitopi mettāvihārīyeva nāma. Pasannoti yo pana buddhasāsane pasanno hoti, pasādaṃ rocetiyevāti attho. Padaṃ santanti nibbānassetaṃ nāmaṃ. Evarūpo hi bhikkhu santaṃ koṭṭhāsaṃ sabbasaṅkhārānaṃ upasantatāya saṅkhārūpasamaṃ, paramasukhatāya sukhanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ adhigacchati, vindatiyevāti attho.
สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวนฺติ ภิกฺขุ อิมํ อตฺตภาวสงฺขาตํ นาวํ มิจฺฉาวิตโกฺกทกํ ฉเฑฺฑโนฺต สิญฺจฯ สิตฺตา เต ลหุเมสฺสตีติ ยถา หิ มหาสมุเทฺท อุทกเสฺสว ภริตา นาวา ฉิทฺทานิ ปิทหิตฺวา อุทกสฺส สิตฺตตาย สิตฺตา สลฺลหุกา หุตฺวา มหาสมุเทฺท อโนสีทิตฺวา สีฆํ สุปฎฺฎนํ คจฺฉติ, เอวํ ตวาปิ อยํ มิจฺฉาวิตโกฺกทกภริตา อตฺตภาวนาวา จกฺขุทฺวาราทิฉิทฺทานิ สํวเรน ปิทหิตฺวา อุปฺปนฺนสฺส มิจฺฉาวิตโกฺกทกสฺส สิตฺตตาย สิตฺตา สลฺลหุกา สํสารวเฎฺฎ อโนสีทิตฺวา สีฆํ นิพฺพานํ คมิสฺสติฯ เฉตฺวาติ ราคโทสพนฺธนานิ ฉินฺทฯ เอตานิ หิ ฉินฺทิตฺวา อรหตฺตปฺปโตฺต ตโต อปรภาเค อนุปาทิเสสนิพฺพานเมว เอหิสิ, คมิสฺสสีติ อโตฺถฯ
Siñca bhikkhu imaṃ nāvanti bhikkhu imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ nāvaṃ micchāvitakkodakaṃ chaḍḍento siñca. Sittā te lahumessatīti yathā hi mahāsamudde udakasseva bharitā nāvā chiddāni pidahitvā udakassa sittatāya sittā sallahukā hutvā mahāsamudde anosīditvā sīghaṃ supaṭṭanaṃ gacchati, evaṃ tavāpi ayaṃ micchāvitakkodakabharitā attabhāvanāvā cakkhudvārādichiddāni saṃvarena pidahitvā uppannassa micchāvitakkodakassa sittatāya sittā sallahukā saṃsāravaṭṭe anosīditvā sīghaṃ nibbānaṃ gamissati. Chetvāti rāgadosabandhanāni chinda. Etāni hi chinditvā arahattappatto tato aparabhāge anupādisesanibbānameva ehisi, gamissasīti attho.
ปญฺจ ฉิเนฺทติ เหฎฺฐาอปายสมฺปาปกานิ ปโญฺจรมฺภาคิยสํโยชนานิ ปาเท พทฺธรชฺชุํ ปุริโส สเตฺถน วิย เหฎฺฐามคฺคตฺตเยน ฉิเนฺทยฺยฯ ปญฺจ ชเหติ อุปริเทวโลกสมฺปาปกานิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ ปุริโส คีวาย พทฺธรชฺชุกํ วิย อรหตฺตมเคฺคน ชเหยฺย ปชเหยฺย, ฉิเนฺทยฺยาติ อโตฺถฯ ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเยติ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานํ ปหานตฺถาย สทฺธาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ อุตฺตริ ภาเวยฺยฯ ปญฺจสงฺคาติโคติ เอวํ สเนฺต ปญฺจนฺนํ ราคโทสโมหมานทิฎฺฐิสงฺคานํ อติกฺกมเนน ปญฺจสงฺคาติโค ภิกฺขุ โอฆติโณฺณติ วุจฺจติ, จตฺตาโร โอเฆ ติโณฺณเยวาติ วุจฺจตีติ อโตฺถฯ
Pañcachindeti heṭṭhāapāyasampāpakāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni pāde baddharajjuṃ puriso satthena viya heṭṭhāmaggattayena chindeyya. Pañca jaheti uparidevalokasampāpakāni pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni puriso gīvāya baddharajjukaṃ viya arahattamaggena jaheyya pajaheyya, chindeyyāti attho. Pañca cuttari bhāvayeti uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ pahānatthāya saddhādīni pañcindriyāni uttari bhāveyya. Pañcasaṅgātigoti evaṃ sante pañcannaṃ rāgadosamohamānadiṭṭhisaṅgānaṃ atikkamanena pañcasaṅgātigo bhikkhu oghatiṇṇoti vuccati, cattāro oghe tiṇṇoyevāti vuccatīti attho.
ฌาย ภิกฺขูติ ภิกฺขุ ตฺวํ ทฺวินฺนํ ฌานานํ วเสน ฌาย เจว, กายกมฺมาทีสุ จ อปฺปมตฺตวิหาริตาย มา ปมชฺชิฯ รเมสฺสูติ ปญฺจวิเธ จ กามคุเณ เต จิตฺตํ มา รเมสฺสุฯ มา โลหคุฬนฺติ สติโวสฺสคฺคลกฺขเณน หิ ปมาเทน ปมตฺตา นิรเย ตตฺตํ โลหคุฬํ คิลนฺติ, เตน ตํ วทามิ ‘‘มา ปมโตฺต หุตฺวา โลหคุฬํ คิลิ, มา นิรเย ฑยฺหมาโน ‘ทุกฺขมิท’นฺติ กนฺที’’ติ อโตฺถฯ
Jhāya bhikkhūti bhikkhu tvaṃ dvinnaṃ jhānānaṃ vasena jhāya ceva, kāyakammādīsu ca appamattavihāritāya mā pamajji. Ramessūti pañcavidhe ca kāmaguṇe te cittaṃ mā ramessu. Mā lohaguḷanti sativossaggalakkhaṇena hi pamādena pamattā niraye tattaṃ lohaguḷaṃ gilanti, tena taṃ vadāmi ‘‘mā pamatto hutvā lohaguḷaṃ gili, mā niraye ḍayhamāno ‘dukkhamida’nti kandī’’ti attho.
นตฺถิ ฌานนฺติ ฌานุปฺปาทิกาย วายามปญฺญาย อปญฺญสฺส ฌานํ นาม นตฺถิฯ ปญฺญา นตฺถีติ อฌายนฺตสฺส ‘‘สมาหิโต ภิกฺขุ ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสตี’’ติ วุตฺตลกฺขณา ปญฺญา นตฺถิฯ ยมฺหิ ฌานญฺจ ปญฺญา จาติ ยมฺหิ ปุคฺคเล อิทํ อุภยมฺปิ อตฺถิ, โส นิพฺพานสฺส สนฺติเก ฐิโตเยวาติ อโตฺถฯ
Natthi jhānanti jhānuppādikāya vāyāmapaññāya apaññassa jhānaṃ nāma natthi. Paññā natthīti ajhāyantassa ‘‘samāhito bhikkhu yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti vuttalakkhaṇā paññā natthi. Yamhi jhānañca paññā cāti yamhi puggale idaṃ ubhayampi atthi, so nibbānassa santike ṭhitoyevāti attho.
สุญฺญาคารํ ปวิฎฺฐสฺสาติ กิสฺมิญฺจิเทว วิวิโตฺตกาเส กมฺมฎฺฐานํ อวิชหิตฺวา กมฺมฎฺฐานมนสิกาเรน นิสินฺนสฺสฯ สนฺตจิตฺตสฺสาติ นิพฺพุตจิตฺตสฺสฯ สมฺมาติ เหตุนา การเณน ธมฺมํ วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนาสงฺขาตา อมานุสี รติ อฎฺฐสมาปตฺติสงฺขาตา ทิพฺพาปิ รติ โหติ อุปฺปชฺชตีติ อโตฺถฯ
Suññāgāraṃ paviṭṭhassāti kismiñcideva vivittokāse kammaṭṭhānaṃ avijahitvā kammaṭṭhānamanasikārena nisinnassa. Santacittassāti nibbutacittassa. Sammāti hetunā kāraṇena dhammaṃ vipassantassa vipassanāsaṅkhātā amānusī rati aṭṭhasamāpattisaṅkhātā dibbāpi rati hoti uppajjatīti attho.
ยโต ยโต สมฺมสตีติ อฎฺฐติํสาย อารมฺมเณสุ กมฺมํ กโรโนฺต เยน เยนากาเรน, ปุเรภตฺตาทีสุ วา กาเลสุ ยสฺมิํ ยสฺมิํ อตฺตนา อภิรุจิเต กาเล, อภิรุจิเต วา กมฺมฎฺฐาเน กมฺมํ กโรโนฺต สมฺมสติฯ อุทยพฺพยนฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ปญฺจวีสติยา ลกฺขเณหิ อุทยํ , ปญฺจวีสติยา เอว จ ลกฺขเณหิ วยํฯ ปีติปาโมชฺชนฺติ เอวํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ สมฺมสโนฺต ธมฺมปีติํ ธมฺมปาโมชฺชญฺจ ลภติฯ อมตนฺติ ตํ สปฺปจฺจเย นามรูเป ปากเฎ หุตฺวา อุปฎฺฐหเนฺต อุปฺปนฺนํ ปีติปาโมชฺชํ อมตนิพฺพานสมฺปาปกตฺตา วิชานตํ ปณฺฑิตานํ อมตเมวาติ อโตฺถฯ
Yatoyato sammasatīti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu kammaṃ karonto yena yenākārena, purebhattādīsu vā kālesu yasmiṃ yasmiṃ attanā abhirucite kāle, abhirucite vā kammaṭṭhāne kammaṃ karonto sammasati. Udayabbayanti pañcannaṃ khandhānaṃ pañcavīsatiyā lakkhaṇehi udayaṃ , pañcavīsatiyā eva ca lakkhaṇehi vayaṃ. Pītipāmojjanti evaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ sammasanto dhammapītiṃ dhammapāmojjañca labhati. Amatanti taṃ sappaccaye nāmarūpe pākaṭe hutvā upaṭṭhahante uppannaṃ pītipāmojjaṃ amatanibbānasampāpakattā vijānataṃ paṇḍitānaṃ amatamevāti attho.
ตตฺรายมาทิ ภวตีติ ตตฺร อยํ อาทิ, อิทํ ปุพฺพฎฺฐานํ โหติฯ อิธ ปญฺญสฺสาติ อิมสฺมิํ สาสเน ปณฺฑิตภิกฺขุโนฯ อิทานิ ‘‘ตํ อาที’’ติ วุตฺตํ ปุพฺพฎฺฐานํ ทเสฺสโนฺต อินฺทฺริยคุตฺตีติอาทิมาหฯ จตุปาริสุทฺธิสีลญฺหิ ปุพฺพฎฺฐานํ นามฯ ตตฺถ อินฺทฺริยคุตฺตีติ อินฺทฺริยสํวโรฯ สนฺตุฎฺฐีติ จตุปจฺจยสโนฺตโสฯ เตน อาชีวปาริสุทฺธิ เจว ปจฺจยสนฺนิสฺสิตญฺจ สีลํ กถิตํฯ ปาติโมเกฺขติ ปาติโมกฺขสงฺขาเต เชฎฺฐกสีเล ปริปูรการิตา กถิตาฯ
Tatrāyamādi bhavatīti tatra ayaṃ ādi, idaṃ pubbaṭṭhānaṃ hoti. Idha paññassāti imasmiṃ sāsane paṇḍitabhikkhuno. Idāni ‘‘taṃ ādī’’ti vuttaṃ pubbaṭṭhānaṃ dassento indriyaguttītiādimāha. Catupārisuddhisīlañhi pubbaṭṭhānaṃ nāma. Tattha indriyaguttīti indriyasaṃvaro. Santuṭṭhīti catupaccayasantoso. Tena ājīvapārisuddhi ceva paccayasannissitañca sīlaṃ kathitaṃ. Pātimokkheti pātimokkhasaṅkhāte jeṭṭhakasīle paripūrakāritā kathitā.
มิเตฺต ภชสฺสุ กลฺยาเณติ วิสฺสฎฺฐกมฺมเนฺต อปติรูปสหาเย วเชฺชตฺวา สาธุชีวิตาย สุทฺธาชีเว ชงฺฆพลํ นิสฺสาย ชีวิกกปฺปนาย อกุสีเต อตนฺทิเต กลฺยาณมิเตฺต ภชสฺสุ, เสวสฺสูติ อโตฺถฯ ปฎิสนฺถารวุตฺยสฺสาติ อามิสปฎิสนฺถาเรน จ ธมฺมปฎิสนฺถาเรน จ สมฺปนฺนวุตฺติตาย ปฎิสนฺถารวุตฺติ อสฺส, ปฎิสนฺถารสฺส การกา ภเวยฺยาติ อโตฺถฯ อาจารกุสโลติ สีลมฺปิ อาจาโร, วตฺตปฎิวตฺตมฺปิ อาจาโรฯ ตตฺถ กุสโล สิยา, เฉโก ภเวยฺยาติ อโตฺถฯ ตโต ปาโมชฺชพหุโลติ ตโต ปฎิสนฺถารวุตฺติโต จ อาจารโกสลฺลโต จ อุปฺปเนฺนน ธมฺมปาโมเชฺชน ปาโมชฺชพหุโล หุตฺวา ตํ สกลสฺสาปิ วฎฺฎทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสตีติ อโตฺถฯ
Mitte bhajassu kalyāṇeti vissaṭṭhakammante apatirūpasahāye vajjetvā sādhujīvitāya suddhājīve jaṅghabalaṃ nissāya jīvikakappanāya akusīte atandite kalyāṇamitte bhajassu, sevassūti attho. Paṭisanthāravutyassāti āmisapaṭisanthārena ca dhammapaṭisanthārena ca sampannavuttitāya paṭisanthāravutti assa, paṭisanthārassa kārakā bhaveyyāti attho. Ācārakusaloti sīlampi ācāro, vattapaṭivattampi ācāro. Tattha kusalo siyā, cheko bhaveyyāti attho. Tato pāmojjabahuloti tato paṭisanthāravuttito ca ācārakosallato ca uppannena dhammapāmojjena pāmojjabahulo hutvā taṃ sakalassāpi vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatīti attho.
เอวํ สตฺถารา เทสิตาสุ อิมาสุ คาถาสุ เอกเมกิสฺสาย คาถาย ปริโยสาเน เอกเมกํ ภิกฺขุสตํ นิสินฺนนิสินฺนฎฺฐาเนเยว สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา สเพฺพปิ เต ภิกฺขู อากาเสเนว วีสโยชนสติกํ กนฺตารํ อติกฺกมิตฺวา ตถาคตสฺส สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ วเณฺณนฺตา โถเมนฺตา ปาเท วนฺทิํสูติฯ
Evaṃ satthārā desitāsu imāsu gāthāsu ekamekissāya gāthāya pariyosāne ekamekaṃ bhikkhusataṃ nisinnanisinnaṭṭhāneyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā vehāsaṃ abbhuggantvā sabbepi te bhikkhū ākāseneva vīsayojanasatikaṃ kantāraṃ atikkamitvā tathāgatassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ vaṇṇentā thomentā pāde vandiṃsūti.
สมฺพหุลภิกฺขุวตฺถุ สตฺตมํฯ
Sambahulabhikkhuvatthu sattamaṃ.
๘. ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ
8. Pañcasatabhikkhuvatthu
วสฺสิกา วิย ปุปฺผานีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปญฺจสเต ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Vassikāviya pupphānīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate bhikkhū ārabbha kathesi.
เต กิร สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อรเญฺญ สมณธมฺมํ กโรนฺตา ปาโตว ปุปฺผิตานิ วสฺสิกปุปฺผานิ สายํ วณฺฎโต มุจฺจนฺตานิ ทิสฺวา ‘‘ปุปฺผานํ วเณฺฎหิ มุจฺจนโต มยํ ปฐมตรํ ราคาทีหิ มุจฺจิสฺสามา’’ติ วายมิํสุฯ สตฺถา เต ภิกฺขู โอโลเกตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม วณฺฎโต มุจฺจนปุเปฺผน วิย ทุกฺขโต มุจฺจิตุํ วายมิตพฺพเมวา’’ติ วตฺวา คนฺธกุฎิยํ นิสิโนฺนว อาโลกํ ผริตฺวา อิมํ คาถมาห –
Te kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe samaṇadhammaṃ karontā pātova pupphitāni vassikapupphāni sāyaṃ vaṇṭato muccantāni disvā ‘‘pupphānaṃ vaṇṭehi muccanato mayaṃ paṭhamataraṃ rāgādīhi muccissāmā’’ti vāyamiṃsu. Satthā te bhikkhū oloketvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma vaṇṭato muccanapupphena viya dukkhato muccituṃ vāyamitabbamevā’’ti vatvā gandhakuṭiyaṃ nisinnova ālokaṃ pharitvā imaṃ gāthamāha –
๓๗๗.
377.
‘‘วสฺสิกา วิย ปุปฺผานิ, มทฺทวานิ ปมุญฺจติ;
‘‘Vassikā viya pupphāni, maddavāni pamuñcati;
เอวํ ราคญฺจ โทสญฺจ, วิปฺปมุเญฺจถ ภิกฺขโว’’ติฯ
Evaṃ rāgañca dosañca, vippamuñcetha bhikkhavo’’ti.
ตตฺถ วสฺสิกาติ สุมนาฯ มทฺทวานีติ มิลาตานิฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา วสฺสิกา หิโยฺย ปุปฺผิตปุปฺผานิ ปุนทิวเส ปุราณภูตานิ มุญฺจติ, วณฺฎโต วิสฺสเชฺชติ, เอวํ ตุเมฺหปิ ราคาทโย โทเส วิปฺปมุเญฺจถาติฯ
Tattha vassikāti sumanā. Maddavānīti milātāni. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā vassikā hiyyo pupphitapupphāni punadivase purāṇabhūtāni muñcati, vaṇṭato vissajjeti, evaṃ tumhepi rāgādayo dose vippamuñcethāti.
เทสนาวสาเน สเพฺพปิ เต ภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐหิํสูติฯ
Desanāvasāne sabbepi te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti.
ปญฺจสตภิกฺขุวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Pañcasatabhikkhuvatthu aṭṭhamaṃ.
๙. สนฺตกายเตฺถรวตฺถุ
9. Santakāyattheravatthu
สนฺตกาโยติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สนฺตกายเตฺถรํ นาม อารพฺภ กเถสิฯ
Santakāyoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto santakāyattheraṃ nāma ārabbha kathesi.
ตสฺส กิร หตฺถปาทกุกฺกุจฺจํ นาม นาโหสิ, กายวิชมฺภนรหิโต สนฺตอตฺตภาโวว อโหสิฯ โส กิร สีหโยนิโต อาคโต เถโรฯ สีหา กิร เอกทิวสํ โคจรํ คเหตฺวา รชตสุวณฺณมณิปวาฬคุหานํ อญฺญตรํ ปวิสิตฺวา มโนสิลาตเล หริตาลจุเณฺณสุ สตฺตาหํ นิปชฺชิตฺวา สตฺตเม ทิวเส อุฎฺฐาย นิปนฺนฎฺฐานํ โอโลเกตฺวา สเจ นงฺคุฎฺฐสฺส วา กณฺณานํ วา หตฺถปาทานํ วา จลิตตฺตา มโนสิลาหริตาลจุณฺณานํ วิปฺปกิณฺณตํ ปสฺสนฺติ, ‘‘น เต อิทํ ชาติยา วา โคตฺตสฺส วา ปติรูป’’นฺติ ปุน สตฺตาหํ นิราหารา นิปชฺชนฺติ, จุณฺณานํ ปน วิปฺปกิณฺณภาเว อสติ ‘‘อิทํ เต ชาติโคตฺตานํ อนุจฺฉวิก’’นฺติ อาสยา นิกฺขมิตฺวา วิชมฺภิตฺวา ทิสา อนุวิโลเกตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมนฺติฯ เอวรูปาย สีหโยนิยา อาคโต อยํ ภิกฺขุฯ ตสฺส กายสมาจารํ ทิสฺวา ภิกฺขู สตฺถุ อาโรเจสุํ – ‘‘น โน, ภเนฺต, สนฺตกายเตฺถรสทิโส ภิกฺขุ ทิฎฺฐปุโพฺพฯ อิมสฺส หิ นิสินฺนฎฺฐาเน หตฺถจลนํ วา ปาทจลนํ วา กายวิชมฺภิตา วา นตฺถี’’ติฯ ตํ สุตฺวา สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา นาม สนฺตกายเตฺถเรน วิย กายาทีหิ อุปสเนฺตเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tassa kira hatthapādakukkuccaṃ nāma nāhosi, kāyavijambhanarahito santaattabhāvova ahosi. So kira sīhayonito āgato thero. Sīhā kira ekadivasaṃ gocaraṃ gahetvā rajatasuvaṇṇamaṇipavāḷaguhānaṃ aññataraṃ pavisitvā manosilātale haritālacuṇṇesu sattāhaṃ nipajjitvā sattame divase uṭṭhāya nipannaṭṭhānaṃ oloketvā sace naṅguṭṭhassa vā kaṇṇānaṃ vā hatthapādānaṃ vā calitattā manosilāharitālacuṇṇānaṃ vippakiṇṇataṃ passanti, ‘‘na te idaṃ jātiyā vā gottassa vā patirūpa’’nti puna sattāhaṃ nirāhārā nipajjanti, cuṇṇānaṃ pana vippakiṇṇabhāve asati ‘‘idaṃ te jātigottānaṃ anucchavika’’nti āsayā nikkhamitvā vijambhitvā disā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamanti. Evarūpāya sīhayoniyā āgato ayaṃ bhikkhu. Tassa kāyasamācāraṃ disvā bhikkhū satthu ārocesuṃ – ‘‘na no, bhante, santakāyattherasadiso bhikkhu diṭṭhapubbo. Imassa hi nisinnaṭṭhāne hatthacalanaṃ vā pādacalanaṃ vā kāyavijambhitā vā natthī’’ti. Taṃ sutvā satthā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma santakāyattherena viya kāyādīhi upasanteneva bhavitabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๗๘.
378.
‘‘สนฺตกาโย สนฺตวาโจ, สนฺตวา สุสมาหิโต;
‘‘Santakāyo santavāco, santavā susamāhito;
วนฺตโลกามิโส ภิกฺขุ, อุปสโนฺตติ วุจฺจตี’’ติฯ
Vantalokāmiso bhikkhu, upasantoti vuccatī’’ti.
ตตฺถ สนฺตกาโยติ ปาณาติปาตาทีนํ อภาเวน สนฺตกาโย, มุสาวาทาทีนํ อภาเวน สนฺตวาโจ, อภิชฺฌาทีนํ อภาเวน สนฺตวา, กายาทีนํ ติณฺณมฺปิ สุฎฺฐุ สมาหิตตฺตา สุสมาหิโต, จตูหิ มเคฺคหิ โลกามิสสฺส วนฺตตาย วนฺตโลกามิโส ภิกฺขุ อพฺภนฺตเร ราคาทีนํ อุปสนฺตตาย อุปสโนฺตติ วุจฺจตีติ อโตฺถฯ
Tattha santakāyoti pāṇātipātādīnaṃ abhāvena santakāyo, musāvādādīnaṃ abhāvena santavāco, abhijjhādīnaṃ abhāvena santavā, kāyādīnaṃ tiṇṇampi suṭṭhu samāhitattā susamāhito, catūhi maggehi lokāmisassa vantatāya vantalokāmiso bhikkhu abbhantare rāgādīnaṃ upasantatāya upasantoti vuccatīti attho.
เทสนาวสาเน โส เถโร อรหเตฺต ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne so thero arahatte patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
สนฺตกายเตฺถรวตฺถุ นวมํฯ
Santakāyattheravatthu navamaṃ.
๑๐. นงฺคลกุลเตฺถรวตฺถุ
10. Naṅgalakulattheravatthu
อตฺตนา โจทยตฺตานนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต นงฺคลกุลเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Attanācodayattānanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto naṅgalakulattheraṃ ārabbha kathesi.
เอโก กิร ทุคฺคตมนุโสฺส ปเรสํ ภติํ กตฺวา ชีวติ, ตํ เอโก ภิกฺขุ ปิโลติกขณฺฑนิวตฺถํ นงฺคลํ อุกฺขิปิตฺวา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา เอวมาห – ‘‘กิํ ปน เต เอวํ ชีวนโต ปพฺพชิตุํ น วร’’นฺติฯ โก มํ, ภเนฺต, เอวํ ชีวนฺตํ ปพฺพาเชสฺสตีติ? สเจ ปพฺพชิสฺสสิ , อหํ ตํ ปพฺพาเชสฺสามีติฯ สาธุ ภเนฺต , สเจ มํ ปพฺพาเชสฺสถ, ปพฺพชิสฺสามีติฯ อถ นํ โส เถโร เชตวนํ เนตฺวา สหเตฺถน, นฺหาเปตฺวา มาฬเก ฐเปตฺวา ปพฺพาเชตฺวา นิวตฺถปิโลติกขเณฺฑน สทฺธิํ นงฺคลํ มาฬกสีมายเมว รุกฺขสาขายํ ฐปาเปสิฯ โส อุปสมฺปนฺนกาเลปิ นงฺคลกุลเตฺถโรเตฺวว ปญฺญายิฯ โส พุทฺธานํ อุปฺปนฺนลาภสกฺการํ นิสฺสาย ชีวโนฺต อุกฺกณฺฐิตฺวา อุกฺกณฺฐิตํ วิโนเทตุํ อสโกฺกโนฺต ‘‘น ทานิ สทฺธาเทยฺยานิ กาสายานิ ปริทหิตฺวา คมิสฺสามี’’ติ ตํ รุกฺขมูลํ คนฺตฺวา อตฺตนาว อตฺตานํ โอวทิ – ‘‘อหิริก, นิลฺลชฺช, อิทํ นิวาเสตฺวา วิพฺภมิตฺวา ภติํ กตฺวา ชีวิตุกาโม ชาโต’’ติฯ ตเสฺสวํ อตฺตานํ โอวทนฺตเสฺสว จิตฺตํ ตนุกภาวํ คตํฯ โส นิวตฺติตฺวา ปุน กติปาหจฺจเยน อุกฺกณฺฐิตฺวา ตเถว อตฺตานํ โอวทิ, ปุนสฺส จิตฺตํ นิวตฺติฯ โส อิมินาว นีหาเรน อุกฺกณฺฐิตอุกฺกณฺฐิตกาเล ตตฺถ คนฺตฺวา อตฺตานํ โอวทิฯ อถ นํ ภิกฺขู ตตฺถ อภิณฺหํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘อาวุโส, นงฺคลเตฺถร กสฺมา เอตฺถ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ โส ‘‘อาจริยสฺส สนฺติกํ คจฺฉามิ, ภเนฺต’’ติ วตฺวา กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ
Eko kira duggatamanusso paresaṃ bhatiṃ katvā jīvati, taṃ eko bhikkhu pilotikakhaṇḍanivatthaṃ naṅgalaṃ ukkhipitvā gacchantaṃ disvā evamāha – ‘‘kiṃ pana te evaṃ jīvanato pabbajituṃ na vara’’nti. Ko maṃ, bhante, evaṃ jīvantaṃ pabbājessatīti? Sace pabbajissasi , ahaṃ taṃ pabbājessāmīti. Sādhu bhante , sace maṃ pabbājessatha, pabbajissāmīti. Atha naṃ so thero jetavanaṃ netvā sahatthena, nhāpetvā māḷake ṭhapetvā pabbājetvā nivatthapilotikakhaṇḍena saddhiṃ naṅgalaṃ māḷakasīmāyameva rukkhasākhāyaṃ ṭhapāpesi. So upasampannakālepi naṅgalakulattherotveva paññāyi. So buddhānaṃ uppannalābhasakkāraṃ nissāya jīvanto ukkaṇṭhitvā ukkaṇṭhitaṃ vinodetuṃ asakkonto ‘‘na dāni saddhādeyyāni kāsāyāni paridahitvā gamissāmī’’ti taṃ rukkhamūlaṃ gantvā attanāva attānaṃ ovadi – ‘‘ahirika, nillajja, idaṃ nivāsetvā vibbhamitvā bhatiṃ katvā jīvitukāmo jāto’’ti. Tassevaṃ attānaṃ ovadantasseva cittaṃ tanukabhāvaṃ gataṃ. So nivattitvā puna katipāhaccayena ukkaṇṭhitvā tatheva attānaṃ ovadi, punassa cittaṃ nivatti. So imināva nīhārena ukkaṇṭhitaukkaṇṭhitakāle tattha gantvā attānaṃ ovadi. Atha naṃ bhikkhū tattha abhiṇhaṃ gacchantaṃ disvā, ‘‘āvuso, naṅgalatthera kasmā ettha gacchasī’’ti pucchiṃsu. So ‘‘ācariyassa santikaṃ gacchāmi, bhante’’ti vatvā katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi.
ภิกฺขู เตน สทฺธิํ เกฬิํ กโรนฺตา อาหํสุ – ‘‘อาวุโส นงฺคลเตฺถร, ตว วิจรณมโคฺค อวฬโญฺช วิย ชาโต, อาจริยสฺส สนฺติกํ น คจฺฉสิ มเญฺญ’’ติฯ อาม, ภเนฺต, มยํ สํสเคฺค สติ อคมิมฺหา, อิทานิ ปน โส สํสโคฺค ฉิโนฺน, เตน น คจฺฉามาติฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ‘‘เอส อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติ สตฺถุ ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา ‘‘อาม, ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปพฺพชิตกิจฺจสฺส มตฺถกํ ปโตฺต’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Bhikkhū tena saddhiṃ keḷiṃ karontā āhaṃsu – ‘‘āvuso naṅgalatthera, tava vicaraṇamaggo avaḷañjo viya jāto, ācariyassa santikaṃ na gacchasi maññe’’ti. Āma, bhante, mayaṃ saṃsagge sati agamimhā, idāni pana so saṃsaggo chinno, tena na gacchāmāti. Taṃ sutvā bhikkhū ‘‘esa abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti satthu tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘āma, bhikkhave, mama putto attanāva attānaṃ codetvā pabbajitakiccassa matthakaṃ patto’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๓๗๙.
379.
‘‘อตฺตนา โจทยตฺตานํ, ปฎิมํเสถ อตฺตนา;
‘‘Attanā codayattānaṃ, paṭimaṃsetha attanā;
โส อตฺตคุโตฺต สติมา, สุขํ ภิกฺขุ วิหาหิสิฯ
So attagutto satimā, sukhaṃ bhikkhu vihāhisi.
๓๘๐.
380.
‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ, โก หิ นาโถ ปโร สิยา;
‘‘Attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā;
อตฺตา หิ อตฺตโน คติ;
Attā hi attano gati;
ตสฺมา สํยมมตฺตานํ, อสฺสํ ภทฺรํว วาณิโช’’ติฯ
Tasmā saṃyamamattānaṃ, assaṃ bhadraṃva vāṇijo’’ti.
ตตฺถ โจทยตฺตานนฺติ อตฺตนาว อตฺตานํ โจทย สารยฯ ปฎิมํเสถาติ อตฺตนาว อตฺตานํ ปริวีมํสถฯ โสติ โส ตฺวํ, ภิกฺขุ, เอวํ สเนฺต อตฺตนาว คุตฺตตาย อตฺตคุโตฺต, อุปฎฺฐิตสติตาย สติมา หุตฺวา สพฺพิริยาปเถสุ สุขํ วิหริสฺสสีติ อโตฺถฯ
Tattha codayattānanti attanāva attānaṃ codaya sāraya. Paṭimaṃsethāti attanāva attānaṃ parivīmaṃsatha. Soti so tvaṃ, bhikkhu, evaṃ sante attanāva guttatāya attagutto, upaṭṭhitasatitāya satimā hutvā sabbiriyāpathesu sukhaṃ viharissasīti attho.
นาโถติ อวสฺสโย ปติฎฺฐาฯ โก หิ นาโถ ปโรติ ยสฺมา ปรสฺส อตฺตภาเว ปติฎฺฐาย กุสลํ วา กตฺวา สคฺคปรายเณน มคฺคํ วา ภาเวตฺวา สจฺฉิกตผเลน ภวิตุํ น สกฺกา, ตสฺมา โก หิ นาม ปโร นาโถ ภเวยฺยาติ อโตฺถฯ ตสฺมาติ ยสฺมา อตฺตาว อตฺตโน คติ ปติฎฺฐา สรณํ, ตสฺมา ยถา ภทฺรํ อสฺสาชานียํ นิสฺสาย ลาภํ ปตฺถยโนฺต วาณิโช ตสฺส วิสมฎฺฐานจารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ นหาเปโนฺต โภเชโนฺต สํยเมติ ปฎิชคฺคติ, เอวํ ตฺวมฺปิ อนุปฺปนฺนสฺส อกุสลสฺส อุปฺปาทํ นิวาเรโนฺต สติสโมฺมเสน อุปฺปนฺนํ อกุสลํ ปชหโนฺต อตฺตานํ สํยม โคปย, เอวํ สเนฺต ปฐมชฺฌานํ อาทิํ กตฺวา โลกิยโลกุตฺตรวิเสสํ อธิคมิสฺสสีติ อโตฺถฯ
Nāthoti avassayo patiṭṭhā. Ko hi nātho paroti yasmā parassa attabhāve patiṭṭhāya kusalaṃ vā katvā saggaparāyaṇena maggaṃ vā bhāvetvā sacchikataphalena bhavituṃ na sakkā, tasmā ko hi nāma paro nātho bhaveyyāti attho. Tasmāti yasmā attāva attano gati patiṭṭhā saraṇaṃ, tasmā yathā bhadraṃ assājānīyaṃ nissāya lābhaṃ patthayanto vāṇijo tassa visamaṭṭhānacāraṃ pacchinditvā divasassa tikkhattuṃ nahāpento bhojento saṃyameti paṭijaggati, evaṃ tvampi anuppannassa akusalassa uppādaṃ nivārento satisammosena uppannaṃ akusalaṃ pajahanto attānaṃ saṃyama gopaya, evaṃ sante paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā lokiyalokuttaravisesaṃ adhigamissasīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
นงฺคลกุลเตฺถรวตฺถุ ทสมํฯ
Naṅgalakulattheravatthu dasamaṃ.
๑๑. วกฺกลิเตฺถรวตฺถุ
11. Vakkalittheravatthu
ปาโมชฺชพหุโลติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต วกฺกลิเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Pāmojjabahuloti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto vakkalittheraṃ ārabbha kathesi.
โส กิรายสฺมา สาวตฺถิยํ พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปโตฺต ปิณฺฑาย ปวิฎฺฐํ ตถาคตํ ทิสฺวา สตฺถุ สรีรสมฺปตฺติํ โอโลเกตฺวา สรีรสมฺปตฺติทสฺสเนน อติโตฺต ‘‘เอวาหํ นิจฺจกาลํ ตถาคตํ ทฎฺฐุํ ลภิสฺสามี’’ติ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ยตฺถ ฐิเตน สกฺกา ทสพลํ ปสฺสิตุํ, ตตฺถ ฐิโต สชฺฌายกมฺมฎฺฐานมนสิการาทีนิ ปหาย สตฺถารํ โอโลเกโนฺตว วิจรติฯ สตฺถา ตสฺส ญาณปริปากํ อาคเมโนฺต กิญฺจิ อวตฺวา ‘‘อิทานิสฺส ญาณํ ปริปากํ คต’’นฺติ ญตฺวา ‘‘กิํ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิเฎฺฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสติฯ โย มํ ปสฺสติ, โส ธมฺมํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗) วตฺวา โอวทิฯ โส เอวํ โอวทิโตปิ สตฺถุ ทสฺสนํ ปหาย เนว อญฺญตฺถ คนฺตุํ สโกฺกติฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘นายํ ภิกฺขุ สํเวคํ อลภิตฺวา พุชฺฌิสฺสตี’’ติ อุปกฎฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ราชคหํ คนฺตฺวา วสฺสูปนายิกทิวเส ‘‘อเปหิ, วกฺกลิ, อเปหิ, วกฺกลี’’ติ ปณาเมสิฯ โส ‘‘น มํ สตฺถา อาลปตี’’ติ เตมาสํ สตฺถุ สมฺมุเข ฐาตุํ อสโกฺกโนฺต ‘‘กิํ มยฺหํ ชีวิเตน, ปพฺพตา อตฺตานํ ปาเตสฺสามี’’ติ คิชฺฌกูฎํ อภิรุหิฯ
So kirāyasmā sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto piṇḍāya paviṭṭhaṃ tathāgataṃ disvā satthu sarīrasampattiṃ oloketvā sarīrasampattidassanena atitto ‘‘evāhaṃ niccakālaṃ tathāgataṃ daṭṭhuṃ labhissāmī’’ti satthu santike pabbajitvā yattha ṭhitena sakkā dasabalaṃ passituṃ, tattha ṭhito sajjhāyakammaṭṭhānamanasikārādīni pahāya satthāraṃ olokentova vicarati. Satthā tassa ñāṇaparipākaṃ āgamento kiñci avatvā ‘‘idānissa ñāṇaṃ paripākaṃ gata’’nti ñatvā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) vatvā ovadi. So evaṃ ovaditopi satthu dassanaṃ pahāya neva aññattha gantuṃ sakkoti. Atha naṃ satthā ‘‘nāyaṃ bhikkhu saṃvegaṃ alabhitvā bujjhissatī’’ti upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gantvā vassūpanāyikadivase ‘‘apehi, vakkali, apehi, vakkalī’’ti paṇāmesi. So ‘‘na maṃ satthā ālapatī’’ti temāsaṃ satthu sammukhe ṭhātuṃ asakkonto ‘‘kiṃ mayhaṃ jīvitena, pabbatā attānaṃ pātessāmī’’ti gijjhakūṭaṃ abhiruhi.
สตฺถา ตสฺส กิลมนภาวํ ญตฺวา ‘‘อยํ ภิกฺขุ มม สนฺติกา อสฺสาสํ อลภโนฺต มคฺคผลานํ อุปนิสฺสยํ นาเสยฺยา’’ติ อตฺตานํ ทเสฺสตุํ โอภาสํ มุญฺจิฯ อถสฺส สตฺถุ ทิฎฺฐกาลโต ปฎฺฐาย ตาวมหโนฺตปิ โสโก ปหียิฯ สตฺถา สุกฺขตฬากํ โอเฆน ปูเรโนฺต วิย เถรสฺส พลวปีติปาโมชฺชํ อุปฺปาเทตุํ อิมํ คาถมาห –
Satthā tassa kilamanabhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mama santikā assāsaṃ alabhanto maggaphalānaṃ upanissayaṃ nāseyyā’’ti attānaṃ dassetuṃ obhāsaṃ muñci. Athassa satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya tāvamahantopi soko pahīyi. Satthā sukkhataḷākaṃ oghena pūrento viya therassa balavapītipāmojjaṃ uppādetuṃ imaṃ gāthamāha –
๓๘๑.
381.
‘‘ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ, ปสโนฺน พุทฺธสาสเน;
‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;
อธิคเจฺฉ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุข’’นฺติฯ
Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti.
ตสฺสโตฺถ – ปกติยาปิ ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ พุทฺธสาสเน ปสาทํ โรเจติ, โส เอวํ ปสโนฺน พุทฺธสาสเน สนฺตํ ปทํ สงฺขารูปสมํ สุขนฺติ ลทฺธนามํ นิพฺพานํ อธิคเจฺฉยฺยาติฯ อิมญฺจ ปน คาถํ วตฺวา สตฺถา วกฺกลิเตฺถรสฺส หตฺถํ ปสาเรตฺวา –
Tassattho – pakatiyāpi pāmojjabahulo bhikkhu buddhasāsane pasādaṃ roceti, so evaṃ pasanno buddhasāsane santaṃ padaṃ saṅkhārūpasamaṃ sukhanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ adhigaccheyyāti. Imañca pana gāthaṃ vatvā satthā vakkalittherassa hatthaṃ pasāretvā –
‘‘เอหิ วกฺกลิ มา ภายิ, โอโลเกหิ ตถาคตํ;
‘‘Ehi vakkali mā bhāyi, olokehi tathāgataṃ;
อหํ ตํ อุทฺธริสฺสามิ, ปเงฺก สนฺนํว กุญฺชรํฯ
Ahaṃ taṃ uddharissāmi, paṅke sannaṃva kuñjaraṃ.
‘‘เอหิ วกฺกลิ มา ภายิ, โอโลเกหิ ตถาคตํ;
‘‘Ehi vakkali mā bhāyi, olokehi tathāgataṃ;
อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, ราหุคฺคหํว สูริยํฯ
Ahaṃ taṃ mocayissāmi, rāhuggahaṃva sūriyaṃ.
‘‘เอหิ วกฺกลิ มา ภายิ, โอโลเกหิ ตถาคตํ;
‘‘Ehi vakkali mā bhāyi, olokehi tathāgataṃ;
อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, ราหุคฺคหํว จนฺทิม’’นฺติฯ –
Ahaṃ taṃ mocayissāmi, rāhuggahaṃva candima’’nti. –
อิมา คาถา อภาสิฯ โส ‘‘ทสพโล เม ทิโฎฺฐ, เอหีติ จ อวฺหานมฺปิ ลทฺธ’’นฺติ พลวปีติํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘กุโต นุ โข คนฺตพฺพ’’นฺติ คมนมคฺคํ อปสฺสโนฺต ทสพลสฺส สมฺมุเข อากาเส อุปฺปติตฺวา ปฐมปาเท ปพฺพเต ฐิเตเยว สตฺถารา วุตฺตคาถา อาวเชฺชโนฺต อากาเสเยว ปีติํ วิกฺขเมฺภตฺวา สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ตถาคตํ วนฺทมาโนว โอตริตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อฎฺฐาสิฯ อถ นํ สตฺถา อปรภาเค สทฺธาธิมุตฺตานํ อคฺคฎฺฐาเน ฐเปสีติฯ
Imā gāthā abhāsi. So ‘‘dasabalo me diṭṭho, ehīti ca avhānampi laddha’’nti balavapītiṃ uppādetvā ‘‘kuto nu kho gantabba’’nti gamanamaggaṃ apassanto dasabalassa sammukhe ākāse uppatitvā paṭhamapāde pabbate ṭhiteyeva satthārā vuttagāthā āvajjento ākāseyeva pītiṃ vikkhambhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā tathāgataṃ vandamānova otaritvā satthu santike aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā aparabhāge saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.
วกฺกลิเตฺถรวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Vakkalittheravatthu ekādasamaṃ.
๑๒. สุมนสามเณรวตฺถุ
12. Sumanasāmaṇeravatthu
โย หเวติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ปุพฺพาราเม วิหรโนฺต สุมนสามเณรํ อารพฺภ กเถสิฯ ตตฺรายํ อนุปุพฺพี กถา –
Yohaveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā pubbārāme viharanto sumanasāmaṇeraṃ ārabbha kathesi. Tatrāyaṃ anupubbī kathā –
ปทุมุตฺตรพุทฺธกาลสฺมิญฺหิ เอโก กุลปุโตฺต สตฺถารา จตุปริสมเชฺฌ เอกํ ภิกฺขุํ ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺคฎฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา ตํ สมฺปตฺติํ ปตฺถยมาโน สตฺถารํ นิมเนฺตตฺวา สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อหมฺปิ อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส สาสเน ทิพฺพจกฺขุกานํ อโคฺค ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ฐเปสิฯ สตฺถา กปฺปสตสหสฺสํ โอโลเกโนฺต ตสฺส ปตฺถนาย สมิชฺฌนภาวํ วิทิตฺวา ‘‘อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก โคตมพุทฺธสาสเน ทิพฺพจกฺขุกานํ อโคฺค อนุรุโทฺธ นาม ภวิสฺสสี’’ติ พฺยากาสิฯ โส ตํ พฺยากรณํ สุตฺวา เสฺว ปตฺตพฺพํ วิย ตํ สมฺปตฺติํ มญฺญมาโน ปรินิพฺพุเต สตฺถริ ภิกฺขู ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา สตฺตโยชนิกํ กญฺจนถูปํ ปริกฺขิปิตฺวา อเนกานิ ทีปรุกฺขสหสฺสานิ กาเรตฺวา ทีปปูชํ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เทวมนุเสฺสสุ กปฺปสตสหสฺสานิ สํสริตฺวา อิมสฺมิํ กเปฺป พาราณสิยํ ทลิทฺทกุเล นิพฺพโตฺต สุมนเสฎฺฐิํ นิสฺสาย ตสฺส ติณหารโก หุตฺวา ชีวิกํ กเปฺปสิฯ อนฺนภาโรติสฺส นามํ อโหสิฯ สุมนเสฎฺฐีปิ ตสฺมิํ นคเร นิจฺจกาลํ มหาทานํ เทติฯ
Padumuttarabuddhakālasmiñhi eko kulaputto satthārā catuparisamajjhe ekaṃ bhikkhuṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ sampattiṃ patthayamāno satthāraṃ nimantetvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane dibbacakkhukānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Satthā kappasatasahassaṃ olokento tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ viditvā ‘‘ito kappasatasahassamatthake gotamabuddhasāsane dibbacakkhukānaṃ aggo anuruddho nāma bhavissasī’’ti byākāsi. So taṃ byākaraṇaṃ sutvā sve pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ maññamāno parinibbute satthari bhikkhū dibbacakkhuparikammaṃ pucchitvā sattayojanikaṃ kañcanathūpaṃ parikkhipitvā anekāni dīparukkhasahassāni kāretvā dīpapūjaṃ katvā tato cuto devaloke nibbattitvā devamanussesu kappasatasahassāni saṃsaritvā imasmiṃ kappe bārāṇasiyaṃ daliddakule nibbatto sumanaseṭṭhiṃ nissāya tassa tiṇahārako hutvā jīvikaṃ kappesi. Annabhārotissa nāmaṃ ahosi. Sumanaseṭṭhīpi tasmiṃ nagare niccakālaṃ mahādānaṃ deti.
อเถกทิวสํ อุปริโฎฺฐ นาม ปเจฺจกพุโทฺธ คนฺธมาทเน นิโรธสมาปตฺติโต วุฎฺฐาย ‘‘กสฺส นุ โข อชฺช อนุคฺคหํ กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ‘‘อชฺช มยา อนฺนภารสฺส อนุคฺคหํ กาตุํ วฎฺฎติ, อิทานิ จ โส อฎวิโต ติณํ อาทาย เคหํ อาคมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อิทฺธิยา คนฺตฺวา อนฺนภารสฺส สมฺมุเข ปจฺจุฎฺฐาสิฯ อนฺนภาโร ตํ ตุจฺฉปตฺตหตฺถํ ทิสฺวา ‘‘อปิ , ภเนฺต, ภิกฺขํ ลภิตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ลภิสฺสาม มหาปุญฺญา’’ติ วุเตฺต ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, โถกํ อาคเมถา’’ติ ติณกาชํ ฉเฑฺฑตฺวา เวเคน เคหํ คนฺตฺวา, ‘‘ภเทฺท, มยฺหํ ฐปิตภาคภตฺตํ อตฺถิ, นตฺถี’’ติ ภริยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อตฺถิ, สามี’’ติ วุเตฺต เวเคน ปจฺจาคนฺตฺวา ปเจฺจกพุทฺธสฺส ปตฺตํ อาทาย ‘‘มยฺหํ ทาตุกามตาย สติ เทยฺยธโมฺม น โหติ, เทยฺยธเมฺม สติ ปฎิคฺคาหกํ น ลภามิฯ อชฺช ปน เม ปฎิคฺคาหโก จ ทิโฎฺฐ, เทยฺยธโมฺม จ อตฺถิ, ลาภา วต เม’’ติ เคหํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปเตฺต ปกฺขิปาเปตฺวา ปจฺจาหริตฺวา ปเจฺจกพุทฺธสฺส หเตฺถ ปติฎฺฐเปตฺวา –
Athekadivasaṃ upariṭṭho nāma paccekabuddho gandhamādane nirodhasamāpattito vuṭṭhāya ‘‘kassa nu kho ajja anuggahaṃ karissāmī’’ti cintetvā ‘‘ajja mayā annabhārassa anuggahaṃ kātuṃ vaṭṭati, idāni ca so aṭavito tiṇaṃ ādāya gehaṃ āgamissatī’’ti ñatvā pattacīvaramādāya iddhiyā gantvā annabhārassa sammukhe paccuṭṭhāsi. Annabhāro taṃ tucchapattahatthaṃ disvā ‘‘api , bhante, bhikkhaṃ labhitthā’’ti pucchitvā ‘‘labhissāma mahāpuññā’’ti vutte ‘‘tena hi, bhante, thokaṃ āgamethā’’ti tiṇakājaṃ chaḍḍetvā vegena gehaṃ gantvā, ‘‘bhadde, mayhaṃ ṭhapitabhāgabhattaṃ atthi, natthī’’ti bhariyaṃ pucchitvā ‘‘atthi, sāmī’’ti vutte vegena paccāgantvā paccekabuddhassa pattaṃ ādāya ‘‘mayhaṃ dātukāmatāya sati deyyadhammo na hoti, deyyadhamme sati paṭiggāhakaṃ na labhāmi. Ajja pana me paṭiggāhako ca diṭṭho, deyyadhammo ca atthi, lābhā vata me’’ti gehaṃ gantvā bhattaṃ patte pakkhipāpetvā paccāharitvā paccekabuddhassa hatthe patiṭṭhapetvā –
‘‘อิมินา ปน ทาเนน, มา เม ทาลิทฺทิยํ อหุ;
‘‘Iminā pana dānena, mā me dāliddiyaṃ ahu;
นตฺถีติ วจนํ นาม, มา อโหสิ ภวาภเวฯ –
Natthīti vacanaṃ nāma, mā ahosi bhavābhave. –
ภเนฺต เอวรูปา ทุชฺชีวิตา มุเจฺจยฺยํ, นตฺถีติ ปทเมว น สุเณยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ฐเปสิฯ ปเจฺจกพุโทฺธ ‘‘เอวํ โหตุ มหาปุญฺญา’’ติ วตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิฯ
Bhante evarūpā dujjīvitā mucceyyaṃ, natthīti padameva na suṇeyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Paccekabuddho ‘‘evaṃ hotu mahāpuññā’’ti vatvā anumodanaṃ katvā pakkāmi.
สุมนเสฎฺฐิโนปิ ฉเตฺต อธิวตฺถา เทวตา ‘‘อโห ทานํ ปรมทานํ, อุปริเฎฺฐ สุปติฎฺฐิต’’นฺติ วตฺวา ติกฺขตฺตุํ สาธุการมทาสิฯ อถ นํ เสฎฺฐิ ‘‘กิํ มํ เอตฺตกํ กาลํ ทานํ ททมานํ น ปสฺสสี’’ติ อาหฯ นาหํ ตว ทานํ อารพฺภ สาธุการํ เทมิ, อนฺนภาเรน ปน อุปริฎฺฐสฺส ทินฺนปิณฺฑปาเต ปสีทิตฺวา มยา เอส สาธุกาโร ปวตฺติโตติฯ โส ‘‘อจฺฉริยํ วต, โภ, อหํ เอตฺตกํ กาลํ ทานํ ททโนฺต เทวตํ สาธุการํ ทาเปตุํ นาสกฺขิํ, อนฺนภาโร มํ นิสฺสาย ชีวโนฺต เอกปิณฺฑปาเตเนว สาธุการํ ทาเปสิ, ตสฺส ทาเน อนุจฺฉวิกํ กตฺวา ตํ ปิณฺฑปาตํ มม สนฺตกํ กริสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘อชฺช ตยา กสฺสจิ กิญฺจิ ทินฺน’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, สามิ, อุปริฎฺฐปเจฺจกพุทฺธสฺส เม อชฺช ภาคภตฺตํ ทินฺน’’นฺติฯ ‘‘หนฺท, โภ, กหาปณํ คเหตฺวา เอตํ มยฺหํ ปิณฺฑปาตํ เทหี’’ติ? ‘‘น เทมิ, สามี’’ติฯ โส ยาว สหสฺสํ วเฑฺฒสิ, อิตโร สหเสฺสนาปิ นาทาสิฯ อถ นํ ‘‘โหตุ, โภ, ยทิ ปิณฺฑปาตํ น เทสิ, สหสฺสํ คเหตฺวา ปตฺติํ เม เทหี’’ติ อาหฯ โส ‘‘อเยฺยน สทฺธิํ มเนฺตตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ เวเคน ปเจฺจกพุทฺธํ สมฺปาปุณิตฺวา, ‘‘ภเนฺต สุมนเสฎฺฐิ, สหสฺสํ ทตฺวา ตุมฺหากํ ปิณฺฑปาเต ปตฺติํ ยาจติ, กิํ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิฯ
Sumanaseṭṭhinopi chatte adhivatthā devatā ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ, upariṭṭhe supatiṭṭhita’’nti vatvā tikkhattuṃ sādhukāramadāsi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘kiṃ maṃ ettakaṃ kālaṃ dānaṃ dadamānaṃ na passasī’’ti āha. Nāhaṃ tava dānaṃ ārabbha sādhukāraṃ demi, annabhārena pana upariṭṭhassa dinnapiṇḍapāte pasīditvā mayā esa sādhukāro pavattitoti. So ‘‘acchariyaṃ vata, bho, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ dānaṃ dadanto devataṃ sādhukāraṃ dāpetuṃ nāsakkhiṃ, annabhāro maṃ nissāya jīvanto ekapiṇḍapāteneva sādhukāraṃ dāpesi, tassa dāne anucchavikaṃ katvā taṃ piṇḍapātaṃ mama santakaṃ karissāmī’’ti cintetvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘ajja tayā kassaci kiñci dinna’’nti pucchi. ‘‘Āma, sāmi, upariṭṭhapaccekabuddhassa me ajja bhāgabhattaṃ dinna’’nti. ‘‘Handa, bho, kahāpaṇaṃ gahetvā etaṃ mayhaṃ piṇḍapātaṃ dehī’’ti? ‘‘Na demi, sāmī’’ti. So yāva sahassaṃ vaḍḍhesi, itaro sahassenāpi nādāsi. Atha naṃ ‘‘hotu, bho, yadi piṇḍapātaṃ na desi, sahassaṃ gahetvā pattiṃ me dehī’’ti āha. So ‘‘ayyena saddhiṃ mantetvā jānissāmī’’ti vegena paccekabuddhaṃ sampāpuṇitvā, ‘‘bhante sumanaseṭṭhi, sahassaṃ datvā tumhākaṃ piṇḍapāte pattiṃ yācati, kiṃ karomī’’ti pucchi.
อถสฺส โส อุปมํ อาหริ ‘‘เสยฺยถาปิ, ปณฺฑิต, กุลสติเก คาเม เอกสฺมิํ ฆเร ทีปํ ชาเลยฺย, เสสา อตฺตโน เตเลน วฎฺฎิํ เตเมตฺวา ชาลาเปตฺวา คเณฺหยฺยุํ, ปุริมปทีปสฺส ปภา อตฺถีติ วตฺตพฺพา นตฺถี’’ติฯ อติเรกตรา, ภเนฺต, ปภา โหตีติฯ เอวเมวํ ปณฺฑิต อุฬุงฺกยาคุ วา โหตุ, กฎจฺฉุภิกฺขา วา, อตฺตโน ปิณฺฑปาเต ปเรสํ ปตฺติํ เทนฺตสฺส ยตฺตกานํ เทติ, ตตฺตกํ วฑฺฒติฯ ตฺวญฺหิ เอกเมว ปิณฺฑปาตํ อทาสิ, เสฎฺฐิสฺส ปน ปตฺติยา ทินฺนาย เทฺว ปิณฺฑปาตา โหนฺติ เอโก ตว, เอโก ตสฺสาติฯ
Athassa so upamaṃ āhari ‘‘seyyathāpi, paṇḍita, kulasatike gāme ekasmiṃ ghare dīpaṃ jāleyya, sesā attano telena vaṭṭiṃ temetvā jālāpetvā gaṇheyyuṃ, purimapadīpassa pabhā atthīti vattabbā natthī’’ti. Atirekatarā, bhante, pabhā hotīti. Evamevaṃ paṇḍita uḷuṅkayāgu vā hotu, kaṭacchubhikkhā vā, attano piṇḍapāte paresaṃ pattiṃ dentassa yattakānaṃ deti, tattakaṃ vaḍḍhati. Tvañhi ekameva piṇḍapātaṃ adāsi, seṭṭhissa pana pattiyā dinnāya dve piṇḍapātā honti eko tava, eko tassāti.
โส ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ ตํ อภิวาเทตฺวา เสฎฺฐิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘คณฺห, สามิ, ปตฺติ’’นฺติ อาหฯ เตน หิ อิเม กหาปเณ คณฺหาติฯ นาหํ ปิณฺฑปาตํ วิกฺกิณามิ, สทฺธาย เต ปตฺติํ ทมฺมีติฯ ‘‘ตฺวํ สทฺธาย เทสิ, อหมฺปิ ตว คุเณ ปูเชมิ, คณฺห, ตาต, อิโต ปฎฺฐาย จ ปน มา สหตฺถา กมฺมมกาสิ, วีถิยํ ฆรํ มาเปตฺวา วสฯ เยน จ เต อโตฺถ โหติ, สพฺพํ มม สนฺติกา คณฺหาหี’’ติ อาหฯ นิโรธา วุฎฺฐิตสฺส ปน ทินฺนปิณฺฑปาโต ตทเหว วิปากํ เทติฯ ตสฺมา ราชาปิ ตํ ปวตฺติํ สุตฺวา อนฺนภารํ ปโกฺกสาเปตฺวา ปตฺติํ คเหตฺวา มหนฺตํ โภคํ ทตฺวา ตสฺส เสฎฺฐิฎฺฐานํ ทาเปสิฯ
So ‘‘sādhu, bhante’’ti taṃ abhivādetvā seṭṭhissa santikaṃ gantvā ‘‘gaṇha, sāmi, patti’’nti āha. Tena hi ime kahāpaṇe gaṇhāti. Nāhaṃ piṇḍapātaṃ vikkiṇāmi, saddhāya te pattiṃ dammīti. ‘‘Tvaṃ saddhāya desi, ahampi tava guṇe pūjemi, gaṇha, tāta, ito paṭṭhāya ca pana mā sahatthā kammamakāsi, vīthiyaṃ gharaṃ māpetvā vasa. Yena ca te attho hoti, sabbaṃ mama santikā gaṇhāhī’’ti āha. Nirodhā vuṭṭhitassa pana dinnapiṇḍapāto tadaheva vipākaṃ deti. Tasmā rājāpi taṃ pavattiṃ sutvā annabhāraṃ pakkosāpetvā pattiṃ gahetvā mahantaṃ bhogaṃ datvā tassa seṭṭhiṭṭhānaṃ dāpesi.
โส สุมนเสฎฺฐิสฺส สหายโก หุตฺวา ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เทวมนุเสฺสสุ สํสรโนฺต อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุนคเร อมิโตทนสฺส สกฺกสฺส เคเห ปฎิสนฺธิํ คณฺหิ, อนุรุโทฺธติสฺส นามํ อกํสุฯ โส มหานามสกฺกสฺส กนิฎฺฐภาตา, สตฺถุ จูฬปิตุ ปุโตฺต ปรมสุขุมาโล มหาปุโญฺญ อโหสิฯ เอกทิวสํ กิร ฉสุ ขตฺติเยสุ ปูเว ลกฺขํ กตฺวา คุเฬหิ กีฬเนฺตสุ อนุรุโทฺธ ปราชิโต ปูวานํ อตฺถาย มาตุ สนฺติกํ ปหิณิฯ สา มหนฺตํ สุวณฺณถาลํ ปูเรตฺวา ปูเว เปเสสิฯ ปูเว ขาทิตฺวา ปุน กีฬโนฺต ปราชิโต ตเถว ปหิณิฯ เอวํ ติกฺขตฺตุํ ปูเวสุ อาหเฎสุ จตุเตฺถ วาเร มาตา ‘‘อิทานิ ปูวา นตฺถี’’ติ ปหิณิฯ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘นตฺถี’’ติ ปทสฺส อสุตปุพฺพตาย ‘‘นตฺถิปูวา นาม อิทานิ ภวิสฺสนฺตี’’ติ สญฺญํ กตฺวา ‘‘คจฺฉ นตฺถิปูเว อาหรา’’ติ เปเสสิฯ อถสฺส มาตา ‘‘นตฺถิปูเว กิร, อเยฺย, เทถา’’ติ วุเตฺต ‘‘มม ปุเตฺตน นตฺถีติ ปทํ น สุตปุพฺพํ, กถํ นุ โข นตฺถิภาวํ ชานาเปยฺย’’นฺติ สุวณฺณปาติํ โธวิตฺวา อปราย สุวณฺณปาติยา ปฎิกุชฺชิตฺวา ‘‘หนฺท, ตาต, อิมํ มม ปุตฺตสฺส เทหี’’ติ ปหิณิฯ ตสฺมิํ ขเณ นครปริคฺคาหิกา เทวตา ‘‘อมฺหากํ สามินา อนฺนภารกาเล อุปริฎฺฐสฺส ปเจฺจกพุทฺธสฺส ภาคภตฺตํ ทตฺวา ‘นตฺถีติ ปทเมว น สุเณยฺย’นฺติ ปตฺถนา นาม ฐปิตาฯ สเจ มยํ ตมตฺถํ ญตฺวา อชฺฌุเปเกฺขยฺยาม, มุทฺธาปิ โน สตฺตธา ผเลยฺยา’’ติ จิเนฺตตฺวา ทิพฺพปูเวหิ ปาติํ ปูรยิํสุฯ โส ปุริโส ปาติํ อาหริตฺวา ตสฺส สนฺติเก ฐเปตฺวา วิวริฯ เตสํ คโนฺธ สกลนครํ ผริฯ ปูโว ปน มุเข ฐปิตมโตฺตว สตฺตรสหรณิสหสฺสานิ ผริตฺวา อฎฺฐาสิฯ
So sumanaseṭṭhissa sahāyako hutvā yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devaloke nibbattitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare amitodanassa sakkassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, anuruddhotissa nāmaṃ akaṃsu. So mahānāmasakkassa kaniṭṭhabhātā, satthu cūḷapitu putto paramasukhumālo mahāpuñño ahosi. Ekadivasaṃ kira chasu khattiyesu pūve lakkhaṃ katvā guḷehi kīḷantesu anuruddho parājito pūvānaṃ atthāya mātu santikaṃ pahiṇi. Sā mahantaṃ suvaṇṇathālaṃ pūretvā pūve pesesi. Pūve khāditvā puna kīḷanto parājito tatheva pahiṇi. Evaṃ tikkhattuṃ pūvesu āhaṭesu catutthe vāre mātā ‘‘idāni pūvā natthī’’ti pahiṇi. Tassā vacanaṃ sutvā ‘‘natthī’’ti padassa asutapubbatāya ‘‘natthipūvā nāma idāni bhavissantī’’ti saññaṃ katvā ‘‘gaccha natthipūve āharā’’ti pesesi. Athassa mātā ‘‘natthipūve kira, ayye, dethā’’ti vutte ‘‘mama puttena natthīti padaṃ na sutapubbaṃ, kathaṃ nu kho natthibhāvaṃ jānāpeyya’’nti suvaṇṇapātiṃ dhovitvā aparāya suvaṇṇapātiyā paṭikujjitvā ‘‘handa, tāta, imaṃ mama puttassa dehī’’ti pahiṇi. Tasmiṃ khaṇe nagarapariggāhikā devatā ‘‘amhākaṃ sāminā annabhārakāle upariṭṭhassa paccekabuddhassa bhāgabhattaṃ datvā ‘natthīti padameva na suṇeyya’nti patthanā nāma ṭhapitā. Sace mayaṃ tamatthaṃ ñatvā ajjhupekkheyyāma, muddhāpi no sattadhā phaleyyā’’ti cintetvā dibbapūvehi pātiṃ pūrayiṃsu. So puriso pātiṃ āharitvā tassa santike ṭhapetvā vivari. Tesaṃ gandho sakalanagaraṃ phari. Pūvo pana mukhe ṭhapitamattova sattarasaharaṇisahassāni pharitvā aṭṭhāsi.
อนุรุโทฺธปิ จิเนฺตสิ – ‘‘น มํ มเญฺญ อิโต ปุเพฺพ มาตา ปิยายติฯ น หิ เม อญฺญทา ตาย นตฺถิปูวา นาม ปกฺกปุพฺพา’’ติฯ โส คนฺตฺวา มาตรํ เอวมาห – ‘‘อมฺม, นาหํ ตว ปิโย’’ติฯ ตาต, กิํ วเทสิ, มม อกฺขีหิปิ หทยมํสโตปิ ตฺวํ ปิยตโรติฯ สจาหํ, อมฺม, ตว ปิโย, กสฺมา มม ปุเพฺพ เอวรูเป นตฺถิปูเว นาม น อทาสีติฯ สา ตํ ปุริสํ ปุจฺฉิ – ‘‘ตาต, กิญฺจิ ปาติยํ อโหสี’’ติฯ อาม, อเยฺย, ปูวานํ ปาติ ปริปุณฺณา อโหสิ, น เม เอวรูปา ทิฎฺฐปุพฺพาติฯ สา จิเนฺตสิ – ‘‘ปุโตฺต เม กตปุโญฺญ, เทวตาหิสฺส ทิพฺพปูวา ปหิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติฯ โสปิ มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, น มยา เอวรูปา ปูวา ขาทิตปุพฺพา, อิโต ปฎฺฐาย เม นตฺถิปูวเมว ปเจยฺยาสี’’ติฯ สา ตโต ปฎฺฐาย เตน ‘‘ปูเว ขาทิตุกาโมมฺหี’’ติ วุตฺตกาเล สุวณฺณปาติํ โธวิตฺวา อญฺญาย ปาติยา ปฎิกุชฺชิตฺวา ปหิณติ, เทวตา ปาติํ ปูเรนฺติฯ เอวํ โส อคารมเชฺฌ วสโนฺต นตฺถีติ ปทสฺส อตฺถํ อชานิตฺวา ทิพฺพปูเวเยว ปริภุญฺชิฯ
Anuruddhopi cintesi – ‘‘na maṃ maññe ito pubbe mātā piyāyati. Na hi me aññadā tāya natthipūvā nāma pakkapubbā’’ti. So gantvā mātaraṃ evamāha – ‘‘amma, nāhaṃ tava piyo’’ti. Tāta, kiṃ vadesi, mama akkhīhipi hadayamaṃsatopi tvaṃ piyataroti. Sacāhaṃ, amma, tava piyo, kasmā mama pubbe evarūpe natthipūve nāma na adāsīti. Sā taṃ purisaṃ pucchi – ‘‘tāta, kiñci pātiyaṃ ahosī’’ti. Āma, ayye, pūvānaṃ pāti paripuṇṇā ahosi, na me evarūpā diṭṭhapubbāti. Sā cintesi – ‘‘putto me katapuñño, devatāhissa dibbapūvā pahitā bhavissantī’’ti. Sopi mātaraṃ āha – ‘‘amma, na mayā evarūpā pūvā khāditapubbā, ito paṭṭhāya me natthipūvameva paceyyāsī’’ti. Sā tato paṭṭhāya tena ‘‘pūve khāditukāmomhī’’ti vuttakāle suvaṇṇapātiṃ dhovitvā aññāya pātiyā paṭikujjitvā pahiṇati, devatā pātiṃ pūrenti. Evaṃ so agāramajjhe vasanto natthīti padassa atthaṃ ajānitvā dibbapūveyeva paribhuñji.
สตฺถุ ปน ปริวารตฺถํ กุลปฎิปาฎิยา สากิยกุมาเรสุ ปพฺพชเนฺตสุ มหานาเมน สเกฺกน, ‘‘ตาต, อมฺหากํ กุลา โกจิ ปพฺพชิโต นตฺถิ, ตยา วา ปพฺพชิตพฺพํ, มยา วา’’ติ วุเตฺต โส อาห – ‘‘อหํ อติสุขุมาโล ปพฺพชิตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติฯ เตน หิ กมฺมนฺตํ อุคฺคณฺห, อหํ ปพฺพชิสฺสามีติฯ โก เอส กมฺมโนฺต นามาติ? โส หิ ภตฺตสฺส อุฎฺฐานฎฺฐานมฺปิ น ชานาติ, กมฺมนฺตํ กิเมว ชานิสฺสติ, ตสฺมา เอวมาหฯ เอกทิวสญฺหิ อนุรุโทฺธ ภทฺทิโย กิมิโลติ ตโย ชนา ‘‘ภตฺตํ นาม กหํ อุฎฺฐาตี’’ติ มนฺตยิํสุฯ เตสุ กิมิโล ‘‘โกเฎฺฐสุ อุฎฺฐาตี’’ติ อาหฯ โส กิเรกทิวสํ วีหี โกฎฺฐมฺหิ ปกฺขิปเนฺต อทฺทส, ตสฺมา ‘‘โกเฎฺฐ ภตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ สญฺญาย เอวมาหฯ อถ นํ ภทฺทิโย ‘‘ตฺวํ น ชานาสี’’ติ วตฺวา ‘‘ภตฺตํ นาม อุกฺขลิยํ อุฎฺฐาตี’’ติ อาหฯ โส กิเรกทิวสํ อุกฺขลิโต ภตฺตํ วเฑฺฒเนฺต ทิสฺวา ‘‘เอเตฺถเวตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ สญฺญมกาสิ, ตสฺมา เอวมาหฯ อนุรุโทฺธ เต อุโภปิ ‘‘ตุเมฺห น ชานาถา’’ติ วตฺวา ‘‘ภตฺตํ นาม รตนุเพฺพธมกุฬาย มหาสุวณฺณปาติยํ อุฎฺฐาตี’’ติ อาหฯ เตน กิร เนว วีหิํ โกเฎฺฎนฺตา, น ภตฺตํ ปจนฺตา ทิฎฺฐปุพฺพา, สุวณฺณปาติยํ วเฑฺฒตฺวา ปุรโต ฐปิตภตฺตเมว ปสฺสติ, ตสฺมา ‘‘ปาติยํเยเวตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ สญฺญมกาสิ, ตสฺมา เอวมาหฯ เอวํ ภตฺตุฎฺฐานฎฺฐานมฺปิ อชานโนฺต มหาปุโญฺญ กุลปุโตฺต กมฺมเนฺต กิํ ชานิสฺสติฯ
Satthu pana parivāratthaṃ kulapaṭipāṭiyā sākiyakumāresu pabbajantesu mahānāmena sakkena, ‘‘tāta, amhākaṃ kulā koci pabbajito natthi, tayā vā pabbajitabbaṃ, mayā vā’’ti vutte so āha – ‘‘ahaṃ atisukhumālo pabbajituṃ na sakkhissāmī’’ti. Tena hi kammantaṃ uggaṇha, ahaṃ pabbajissāmīti. Ko esa kammanto nāmāti? So hi bhattassa uṭṭhānaṭṭhānampi na jānāti, kammantaṃ kimeva jānissati, tasmā evamāha. Ekadivasañhi anuruddho bhaddiyo kimiloti tayo janā ‘‘bhattaṃ nāma kahaṃ uṭṭhātī’’ti mantayiṃsu. Tesu kimilo ‘‘koṭṭhesu uṭṭhātī’’ti āha. So kirekadivasaṃ vīhī koṭṭhamhi pakkhipante addasa, tasmā ‘‘koṭṭhe bhattaṃ uppajjatī’’ti saññāya evamāha. Atha naṃ bhaddiyo ‘‘tvaṃ na jānāsī’’ti vatvā ‘‘bhattaṃ nāma ukkhaliyaṃ uṭṭhātī’’ti āha. So kirekadivasaṃ ukkhalito bhattaṃ vaḍḍhente disvā ‘‘etthevetaṃ uppajjatī’’ti saññamakāsi, tasmā evamāha. Anuruddho te ubhopi ‘‘tumhe na jānāthā’’ti vatvā ‘‘bhattaṃ nāma ratanubbedhamakuḷāya mahāsuvaṇṇapātiyaṃ uṭṭhātī’’ti āha. Tena kira neva vīhiṃ koṭṭentā, na bhattaṃ pacantā diṭṭhapubbā, suvaṇṇapātiyaṃ vaḍḍhetvā purato ṭhapitabhattameva passati, tasmā ‘‘pātiyaṃyevetaṃ uppajjatī’’ti saññamakāsi, tasmā evamāha. Evaṃ bhattuṭṭhānaṭṭhānampi ajānanto mahāpuñño kulaputto kammante kiṃ jānissati.
โส ‘‘เอหิ โข เต, อนุรุทฺธ, ฆราวาสตฺถํ อนุสาสิสฺสามิ, ปฐมํ เขตฺตํ กสาเปตพฺพ’’นฺติอาทินา นเยน ภาตรา วุตฺตานํ กมฺมนฺตานํ อปริยนฺตภาวํ สุตฺวา ‘‘น เม ฆราวาเสน อโตฺถ’’ติ มาตรํ อาปุจฺฉิตฺวา ภทฺทิยปมุเขหิ ปญฺจหิ สากิยกุมาเรหิ สทฺธิํ นิกฺขมิตฺวา อนุปิยมฺพวเน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชิฯ ปพฺพชิตฺวา จ ปน สมฺมาปฎิปทํ ปฎิปโนฺน อนุปุเพฺพน ติโสฺส วิชฺชา สจฺฉิกตฺวา ทิเพฺพน จกฺขุนา เอกาสเน นิสิโนฺนว หตฺถตเล ฐปิตอามลกานิ วิย สหสฺสโลกธาตุโย โอโลกนสมโตฺถ หุตฺวา –
So ‘‘ehi kho te, anuruddha, gharāvāsatthaṃ anusāsissāmi, paṭhamaṃ khettaṃ kasāpetabba’’ntiādinā nayena bhātarā vuttānaṃ kammantānaṃ apariyantabhāvaṃ sutvā ‘‘na me gharāvāsena attho’’ti mātaraṃ āpucchitvā bhaddiyapamukhehi pañcahi sākiyakumārehi saddhiṃ nikkhamitvā anupiyambavane satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbaji. Pabbajitvā ca pana sammāpaṭipadaṃ paṭipanno anupubbena tisso vijjā sacchikatvā dibbena cakkhunā ekāsane nisinnova hatthatale ṭhapitaāmalakāni viya sahassalokadhātuyo olokanasamattho hutvā –
‘‘ปุเพฺพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;
‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;
เตวิโชฺช อิทฺธิปโตฺตมฺหิ, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติฯ (เถรคา. ๓๓๒, ๕๖๒) –
Tevijjo iddhipattomhi, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (theragā. 332, 562) –
อุทานํ อุทาเนตฺวา ‘‘กิํ นุ โข เม กตฺวา อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ โอโลเกโนฺต ‘‘ปทุมุตฺตรปาทมูเล ปตฺถนํ ฐเปสิ’’นฺติ ญตฺวา ปุน ‘‘สํสาเร สํสรโนฺต อสุกสฺมิํ นาม กาเล พาราณสิยํ สุมนเสฎฺฐิํ นิสฺสาย ชีวโนฺต อนฺนภาโร นาม อโหสิ’’นฺติปิ ญตฺวา –
Udānaṃ udānetvā ‘‘kiṃ nu kho me katvā ayaṃ sampatti laddhā’’ti olokento ‘‘padumuttarapādamūle patthanaṃ ṭhapesi’’nti ñatvā puna ‘‘saṃsāre saṃsaranto asukasmiṃ nāma kāle bārāṇasiyaṃ sumanaseṭṭhiṃ nissāya jīvanto annabhāro nāma ahosi’’ntipi ñatvā –
‘‘อนฺนภาโร ปุเร อาสิํ, ทลิโทฺท ติณหารโก;
‘‘Annabhāro pure āsiṃ, daliddo tiṇahārako;
ปิณฺฑปาโต มยา ทิโนฺน, อุปริฎฺฐสฺส ตาทิโน’’ติฯ –
Piṇḍapāto mayā dinno, upariṭṭhassa tādino’’ti. –
อาห ฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘โย โส ตทา มยา อุปริฎฺฐสฺส ทินฺนปิณฺฑปาตโต กหาปเณ ทตฺวา ปตฺติํ อคฺคเหสิ, มม สหายโก สุมนเสฎฺฐิ กหํ นุ โข โส เอตรหิ นิพฺพโตฺต’’ติฯ อถ นํ ‘‘วิญฺฌาฎวิยํ ปพฺพตปาเท มุณฺฑนิคโม นาม อตฺถิ, ตตฺถ มหามุณฺฑสฺส นาม อุปาสกสฺส มหาสุมโน จูฬสุมโนติ เทฺว ปุตฺตา, เตสุ โส จูฬสุมโน หุตฺวา นิพฺพโตฺต’’ติ อทฺทสฯ ทิสฺวา จ ปน จิเนฺตสิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข ตตฺถ มยิ คเต อุปกาโร, นตฺถี’’ติฯ โส อุปธาเรโนฺต อิทํ อทฺทส ‘‘โส ตตฺถ มยิ คเต สตฺตวสฺสิโกว นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺสติ, ขุรเคฺคเยว จ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติฯ ทิสฺวา จ ปน อุปกเฎฺฐ อโนฺตวเสฺส อากาเสน คนฺตฺวา คามทฺวาเร โอตริฯ มหามุโณฺฑ ปน อุปาสโก เถรสฺส ปุเพฺพปิ วิสฺสาสิโก เอวฯ โส เถรํ ปิณฺฑปาตกาเล จีวรํ ปารุปนฺตํ ทิสฺวา ปุตฺตํ มหาสุมนํ อาห – ‘‘ตาต, อโยฺย, เม อนุรุทฺธเตฺถโร อาคโต, ยาวสฺส อโญฺญ โกจิ ปตฺตํ น คณฺหาติ, ตาวสฺส คนฺตฺวา ปตฺตํ คณฺห, อหํ อาสนํ ปญฺญาเปสฺสามี’’ติฯ โส ตถา อกาสิฯ อุปาสโก เถรํ อโนฺตนิเวสเน สกฺกจฺจํ ปริวิสิตฺวา เตมาสํ วสนตฺถาย ปฎิญฺญํ คณฺหิ, เถโรปิ อธิวาเสสิฯ
Āha . Athassa etadahosi – ‘‘yo so tadā mayā upariṭṭhassa dinnapiṇḍapātato kahāpaṇe datvā pattiṃ aggahesi, mama sahāyako sumanaseṭṭhi kahaṃ nu kho so etarahi nibbatto’’ti. Atha naṃ ‘‘viñjhāṭaviyaṃ pabbatapāde muṇḍanigamo nāma atthi, tattha mahāmuṇḍassa nāma upāsakassa mahāsumano cūḷasumanoti dve puttā, tesu so cūḷasumano hutvā nibbatto’’ti addasa. Disvā ca pana cintesi – ‘‘atthi nu kho tattha mayi gate upakāro, natthī’’ti. So upadhārento idaṃ addasa ‘‘so tattha mayi gate sattavassikova nikkhamitvā pabbajissati, khuraggeyeva ca arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Disvā ca pana upakaṭṭhe antovasse ākāsena gantvā gāmadvāre otari. Mahāmuṇḍo pana upāsako therassa pubbepi vissāsiko eva. So theraṃ piṇḍapātakāle cīvaraṃ pārupantaṃ disvā puttaṃ mahāsumanaṃ āha – ‘‘tāta, ayyo, me anuruddhatthero āgato, yāvassa añño koci pattaṃ na gaṇhāti, tāvassa gantvā pattaṃ gaṇha, ahaṃ āsanaṃ paññāpessāmī’’ti. So tathā akāsi. Upāsako theraṃ antonivesane sakkaccaṃ parivisitvā temāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ gaṇhi, theropi adhivāsesi.
อถ นํ เอกทิวสํ ปฎิชคฺคโนฺต วิย เตมาสํ ปฎิชคฺคิตฺวา มหาปวารณาย ติจีวรเญฺจว คุฬเตลตณฺฑุลาทีนิ จ อาหริตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภเนฺต’’ติ อาหฯ ‘‘อลํ, อุปาสก, น เม อิมินา อโตฺถ’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, วสฺสาวาสิกลาโภ นาเมส, คณฺหถ น’’นฺติ? ‘‘น คณฺหามิ, อุปาสกา’’ติฯ ‘‘กิมตฺถํ น คณฺหถ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘มยฺหํ สนฺติเก กปฺปิยการโก สามเณโรปิ นตฺถี’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, มม ปุโตฺต มหาสุมโน สามเณโร ภวิสฺสตี’’ติฯ ‘‘น เม, อุปาสก, มหาสุมเนนโตฺถ’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, จูฬสุมนํ ปพฺพาเชถา’’ติฯ เถโร ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา จูฬสุมนํ ปพฺพาเชสิฯ โส ขุรเคฺคเยว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ เถโร เตน สทฺธิํ อฑฺฒมาสมตฺตํ ตเตฺถว วสิตฺวา ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ตสฺส ญาตเก อาปุจฺฉิตฺวา อากาเสเนว คนฺตฺวา หิมวนฺตปเทเส อรญฺญกุฎิกาย โอตริฯ
Atha naṃ ekadivasaṃ paṭijagganto viya temāsaṃ paṭijaggitvā mahāpavāraṇāya ticīvarañceva guḷatelataṇḍulādīni ca āharitvā therassa pādamūle ṭhapetvā ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti āha. ‘‘Alaṃ, upāsaka, na me iminā attho’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, vassāvāsikalābho nāmesa, gaṇhatha na’’nti? ‘‘Na gaṇhāmi, upāsakā’’ti. ‘‘Kimatthaṃ na gaṇhatha, bhante’’ti? ‘‘Mayhaṃ santike kappiyakārako sāmaṇeropi natthī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, mama putto mahāsumano sāmaṇero bhavissatī’’ti. ‘‘Na me, upāsaka, mahāsumanenattho’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, cūḷasumanaṃ pabbājethā’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā cūḷasumanaṃ pabbājesi. So khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. Thero tena saddhiṃ aḍḍhamāsamattaṃ tattheva vasitvā ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti tassa ñātake āpucchitvā ākāseneva gantvā himavantapadese araññakuṭikāya otari.
เถโร ปน ปกติยาปิ อารทฺธวีริโย, ตสฺส ตตฺถ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ จงฺกมนฺตสฺส อุทรวาโต สมุฎฺฐหิฯ อถ นํ กิลนฺตรูปํ ทิสฺวา สามเณโร ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, กิํ โว รุชฺชตี’’ติ? ‘‘อุทรวาโต เม สมุฎฺฐิโต’’ติ ฯ ‘‘อญฺญทาปิ สมุฎฺฐิตปุโพฺพ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อามาวุโส’’ติฯ ‘‘เกน ผาสุกํ โหติ, ภเนฺต’’ติ? ‘‘อโนตตฺตโต ปานีเย ลเทฺธ ผาสุกํ โหติ, อาวุโส’’ติฯ ‘‘เตน หิ, ภเนฺต, อาหรามี’’ติฯ ‘‘สกฺขิสฺสสิ สามเณรา’’ติ? ‘‘อาม, ภเนฺต’’ติฯ เตน หิ อโนตเตฺต ปนฺนโค นาม นาคราชา มํ ชานาติ, ตสฺส อาจิกฺขิตฺวา เภสชฺชตฺถาย เอกํ ปานียวารกํ อาหราติฯ โส สาธูติ อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปญฺจโยชนสตํ ฐานํ อคมาสิ ฯ ตํ ทิวสํ ปน นาคราชา นาคนาฎกปริวุโต อุทกกีฬํ กีฬิตุกาโม โหติฯ โส สามเณรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาว กุชฺฌิ, ‘‘อยํ มุณฺฑกสมโณ อตฺตโน ปาทปํสุํ มม มตฺถเก โอกิรโนฺต วิจรติ, อโนตเตฺต ปานียตฺถาย อาคโต ภวิสฺสติ, น ทานิสฺส ปานียํ ทสฺสามี’’ติ ปณฺณาสโยชนิกํ อโนตตฺตทหํ มหาปาติยา อุกฺขลิํ ปิทหโนฺต วิย ผเณน ปิทหิตฺวา นิปชฺชิฯ สามเณโร นาคราชสฺส อาการํ โอโลเกตฺวาว ‘‘กุโทฺธ อย’’นฺติ ญตฺวา อิมํ คาถมาห –
Thero pana pakatiyāpi āraddhavīriyo, tassa tattha pubbarattāpararattaṃ caṅkamantassa udaravāto samuṭṭhahi. Atha naṃ kilantarūpaṃ disvā sāmaṇero pucchi – ‘‘bhante, kiṃ vo rujjatī’’ti? ‘‘Udaravāto me samuṭṭhito’’ti . ‘‘Aññadāpi samuṭṭhitapubbo, bhante’’ti? ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Kena phāsukaṃ hoti, bhante’’ti? ‘‘Anotattato pānīye laddhe phāsukaṃ hoti, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, āharāmī’’ti. ‘‘Sakkhissasi sāmaṇerā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Tena hi anotatte pannago nāma nāgarājā maṃ jānāti, tassa ācikkhitvā bhesajjatthāya ekaṃ pānīyavārakaṃ āharāti. So sādhūti upajjhāyaṃ vanditvā vehāsaṃ abbhuggantvā pañcayojanasataṃ ṭhānaṃ agamāsi . Taṃ divasaṃ pana nāgarājā nāganāṭakaparivuto udakakīḷaṃ kīḷitukāmo hoti. So sāmaṇeraṃ āgacchantaṃ disvāva kujjhi, ‘‘ayaṃ muṇḍakasamaṇo attano pādapaṃsuṃ mama matthake okiranto vicarati, anotatte pānīyatthāya āgato bhavissati, na dānissa pānīyaṃ dassāmī’’ti paṇṇāsayojanikaṃ anotattadahaṃ mahāpātiyā ukkhaliṃ pidahanto viya phaṇena pidahitvā nipajji. Sāmaṇero nāgarājassa ākāraṃ oloketvāva ‘‘kuddho aya’’nti ñatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘สุโณหิ เม นาคราช, อุคฺคเตช มหพฺพล;
‘‘Suṇohi me nāgarāja, uggateja mahabbala;
เทหิ เม ปานียฆฎํ, เภสชฺชตฺถมฺหิ อาคโต’’ติฯ
Dehi me pānīyaghaṭaṃ, bhesajjatthamhi āgato’’ti.
ตํ สุตฺวา นาคราชา อิมํ คาถมาห –
Taṃ sutvā nāgarājā imaṃ gāthamāha –
‘‘ปุรตฺถิมสฺมิํ ทิสาภาเค, คงฺคา นาม มหานที;
‘‘Puratthimasmiṃ disābhāge, gaṅgā nāma mahānadī;
มหาสมุทฺทมเปฺปติ, ตโต ตฺวํ ปานียํ หรา’’ติฯ
Mahāsamuddamappeti, tato tvaṃ pānīyaṃ harā’’ti.
ตํ สุตฺวา สามเณโร ‘‘อยํ นาคราชา อตฺตโน อิจฺฉาย น ทสฺสติ, อหํ พลกฺการํ กตฺวา อานุภาวํ ชานาเปตฺวา อิมํ อภิภวิตฺวาว ปานียํ คณฺหิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘มหาราช , อุปชฺฌาโย มํ อโนตตฺตโตว ปานียํ อาหราเปติ, เตนาหํ อิทเมว หริสฺสามิ, อเปหิ, มา มํ วาเรหี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Taṃ sutvā sāmaṇero ‘‘ayaṃ nāgarājā attano icchāya na dassati, ahaṃ balakkāraṃ katvā ānubhāvaṃ jānāpetvā imaṃ abhibhavitvāva pānīyaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā, ‘‘mahārāja , upajjhāyo maṃ anotattatova pānīyaṃ āharāpeti, tenāhaṃ idameva harissāmi, apehi, mā maṃ vārehī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘อิโตว ปานียํ หาสฺสํ, อิมินาวมฺหิ อตฺถิโก;
‘‘Itova pānīyaṃ hāssaṃ, imināvamhi atthiko;
ยทิ เต ถามพลํ อตฺถิ, นาคราช นิวารยา’’ติฯ
Yadi te thāmabalaṃ atthi, nāgarāja nivārayā’’ti.
อถ นํ นาคราชา อาห –
Atha naṃ nāgarājā āha –
‘‘สามเณร สเจ อตฺถิ, ตว วิกฺกม โปริสํ;
‘‘Sāmaṇera sace atthi, tava vikkama porisaṃ;
อภินนฺทามิ เต วาจํ, หรสฺสุ ปานียํ มมา’’ติฯ
Abhinandāmi te vācaṃ, harassu pānīyaṃ mamā’’ti.
อถ นํ สามเณโร ‘‘เอวํ, มหาราช, หรามี’’ติ วตฺวา ‘‘ยทิ สโกฺกโนฺต หราหี’’ติ วุเตฺต – ‘‘เตน หิ สุฎฺฐุ ชานสฺสู’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปฎิญฺญํ คเหตฺวา ‘‘พุทฺธสาสนสฺส อานุภาวํ ทเสฺสตฺวา มยา ปานียํ หริตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา อากาสฎฺฐเทวตานํ ตาว สนฺติกํ อคมาสิฯ ตา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กิํ, ภเนฺต’’ติ วตฺวา อฎฺฐํสุฯ ‘‘เอตสฺมิํ อโนตตฺตทหปิเฎฺฐ ปนฺนคนาคราเชน สทฺธิํ มม สงฺคาโม ภวิสฺสติ, ตตฺถ คนฺตฺวา ชยปราชยํ โอโลเกถา’’ติ อาหฯ โส เอเตเนว นีหาเรน จตฺตาโร โลกปาเล สกฺกสุยามสนฺตุสิตปรนิมฺมิตวสวตฺตี จ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ ตโต ปรํ ปฎิปาฎิยา ยาว พฺรหฺมโลกํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ พฺรเหฺมหิ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิเตหิ ‘‘กิํ, ภเนฺต’’ติ ปุโฎฺฐ ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ เอวํ โส อสเญฺญ จ อรูปิพฺรหฺมาโน จ ฐเปตฺวา สพฺพตฺถ มุหุเตฺตเนว อาหิณฺฑิตฺวา อาโรเจสิฯ ตสฺส วจนํ สุตฺวา สพฺพาปิ เทวตา อโนตตฺตทหปิเฎฺฐ นาฬิยํ ปกฺขิตฺตานิ ปิฎฺฐจุณฺณานิ วิย อากาสํ นิรนฺตรํ ปูเรตฺวา สนฺนิปติํสุฯ สนฺนิปติเต เทวสเงฺฆ สามเณโร อากาเส ฐตฺวา นาคราชํ อาห –
Atha naṃ sāmaṇero ‘‘evaṃ, mahārāja, harāmī’’ti vatvā ‘‘yadi sakkonto harāhī’’ti vutte – ‘‘tena hi suṭṭhu jānassū’’ti tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā ‘‘buddhasāsanassa ānubhāvaṃ dassetvā mayā pānīyaṃ harituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ākāsaṭṭhadevatānaṃ tāva santikaṃ agamāsi. Tā āgantvā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante’’ti vatvā aṭṭhaṃsu. ‘‘Etasmiṃ anotattadahapiṭṭhe pannaganāgarājena saddhiṃ mama saṅgāmo bhavissati, tattha gantvā jayaparājayaṃ olokethā’’ti āha. So eteneva nīhārena cattāro lokapāle sakkasuyāmasantusitaparanimmitavasavattī ca upasaṅkamitvā tamatthaṃ ārocesi. Tato paraṃ paṭipāṭiyā yāva brahmalokaṃ gantvā tattha tattha brahmehi āgantvā vanditvā ṭhitehi ‘‘kiṃ, bhante’’ti puṭṭho tamatthaṃ ārocesi. Evaṃ so asaññe ca arūpibrahmāno ca ṭhapetvā sabbattha muhutteneva āhiṇḍitvā ārocesi. Tassa vacanaṃ sutvā sabbāpi devatā anotattadahapiṭṭhe nāḷiyaṃ pakkhittāni piṭṭhacuṇṇāni viya ākāsaṃ nirantaraṃ pūretvā sannipatiṃsu. Sannipatite devasaṅghe sāmaṇero ākāse ṭhatvā nāgarājaṃ āha –
‘‘สุโณหิ เม นาคราช, อุคฺคเตช มหพฺพล;
‘‘Suṇohi me nāgarāja, uggateja mahabbala;
เทหิ เม ปานียฆฎํ, เภสชฺชตฺถมฺหิ อาคโต’’ติฯ
Dehi me pānīyaghaṭaṃ, bhesajjatthamhi āgato’’ti.
อถ นํ นาโค อาห –
Atha naṃ nāgo āha –
‘‘สามเณร สเจ อตฺถิ, ตว วิกฺกม โปริสํ;
‘‘Sāmaṇera sace atthi, tava vikkama porisaṃ;
อภินนฺทามิ เต วาจํ, หรสฺสุ ปานียํ มมา’’ติฯ
Abhinandāmi te vācaṃ, harassu pānīyaṃ mamā’’ti.
โส ติกฺขตฺตุํ นาคราชสฺส ปฎิญฺญํ คเหตฺวา อากาเส ฐิตโกว ทฺวาทสโยชนิกํ พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา อากาสโต โอรุยฺห นาคราชสฺส ผเณ อกฺกมิตฺวา อโธมุขํ นิปฺปีเฬสิ, ตาวเทว พลวตา ปุริเสน อกฺกนฺตอลฺลจมฺมํ วิย นาคราชสฺส ผเณ อกฺกนฺตมเตฺต โอคลิตฺวา ทพฺพิมตฺตา ผณปุฎกา อเหสุํฯ นาคราชสฺส ผเณหิ มุตฺตมุตฺตฎฺฐานโต ตาลกฺขนฺธปมาณา อุทกวฎฺฎิโย อุคฺคญฺฉิํสุฯ สามเณโร อากาเสเยว ปานียวารกํ ปูเรสิฯ เทวสโงฺฆ สาธุการมทาสิฯ อถ นาคราชา ลชฺชิตฺวา สามเณรสฺส กุชฺฌิ, ชยกุสุมวณฺณานิสฺส อกฺขีนิ อเหสุํฯ โส ‘‘อยํ มํ เทวสงฺฆํ สนฺนิปาเตตฺวา ปานียํ คเหตฺวา ลชฺชาเปสิ, เอตํ คเหตฺวา มุเข หตฺถํ ปกฺขิปิตฺวา หทยมํสํ วาสฺส มทฺทามิ, ปาเท วา นํ คเหตฺวา ปารคงฺคายํ ขิปามี’’ติ เวเคน อนุพนฺธิฯ อนุพนฺธโนฺตปิ นํ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิเยวฯ สามเณโร คนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส หเตฺถ ปานียํ ฐเปตฺวา ‘‘ปิวถ, ภเนฺต’’ติ อาหฯ นาคราชาปิ ปจฺฉโต อาคนฺตฺวา, ‘‘ภเนฺต อนุรุทฺธ, สามเณโร มยา อทินฺนเมว ปานียํ คเหตฺวา อาคโต, มา ปิวิตฺถา’’ติ อาหฯ เอวํ กิร สามเณราติฯ ‘‘ปิวถ, ภเนฺต, อิมินา เม ทินฺนํ ปานียํ อาหฎ’’นฺติ อาหฯ เถโร ‘‘ขีณาสวสามเณรสฺส มุสากถนํ นาม นตฺถี’’ติ ญตฺวา ปานียํ ปิวิฯ ตงฺขณเญฺญวสฺส อาพาโธ ปฎิปสฺสมฺภิฯ ปุน นาโค เถรํ อาห – ‘‘ภเนฺต, สามเณเรนมฺหิ สพฺพํ เทวคณํ สนฺนิปาเตตฺวา ลชฺชาปิโต, อหมสฺส หทยํ วา ผาเลสฺสามิ, ปาเท วา นํ คเหตฺวา ปารคงฺคาย ขิปิสฺสามี’’ติฯ มหาราช, สามเณโร มหานุภาโว, ตุเมฺห สามเณเรน สทฺธิํ สงฺคาเมตุํ น สกฺขิสฺสถ , ขมาเปตฺวา นํ คจฺฉถาติฯ โส สยมฺปิ สามเณรสฺส อานุภาวํ ชานาติเยว, ลชฺชาย ปน อนุพนฺธิตฺวา อาคโตฯ อถ นํ เถรสฺส วจเนน ขมาเปตฺวา เตน สทฺธิํ มิตฺตสนฺถวํ กตฺวา ‘‘อิโต ปฎฺฐาย อโนตตฺตอุทเกน อเตฺถ สติ ตุมฺหากํ อาคมนกิจฺจํ นตฺถิ, มยฺหํ ปหิเณยฺยาถ, อหเมว อาหริตฺวา ทสฺสามี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ
So tikkhattuṃ nāgarājassa paṭiññaṃ gahetvā ākāse ṭhitakova dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ māpetvā ākāsato oruyha nāgarājassa phaṇe akkamitvā adhomukhaṃ nippīḷesi, tāvadeva balavatā purisena akkantaallacammaṃ viya nāgarājassa phaṇe akkantamatte ogalitvā dabbimattā phaṇapuṭakā ahesuṃ. Nāgarājassa phaṇehi muttamuttaṭṭhānato tālakkhandhapamāṇā udakavaṭṭiyo uggañchiṃsu. Sāmaṇero ākāseyeva pānīyavārakaṃ pūresi. Devasaṅgho sādhukāramadāsi. Atha nāgarājā lajjitvā sāmaṇerassa kujjhi, jayakusumavaṇṇānissa akkhīni ahesuṃ. So ‘‘ayaṃ maṃ devasaṅghaṃ sannipātetvā pānīyaṃ gahetvā lajjāpesi, etaṃ gahetvā mukhe hatthaṃ pakkhipitvā hadayamaṃsaṃ vāssa maddāmi, pāde vā naṃ gahetvā pāragaṅgāyaṃ khipāmī’’ti vegena anubandhi. Anubandhantopi naṃ pāpuṇituṃ nāsakkhiyeva. Sāmaṇero gantvā upajjhāyassa hatthe pānīyaṃ ṭhapetvā ‘‘pivatha, bhante’’ti āha. Nāgarājāpi pacchato āgantvā, ‘‘bhante anuruddha, sāmaṇero mayā adinnameva pānīyaṃ gahetvā āgato, mā pivitthā’’ti āha. Evaṃ kira sāmaṇerāti. ‘‘Pivatha, bhante, iminā me dinnaṃ pānīyaṃ āhaṭa’’nti āha. Thero ‘‘khīṇāsavasāmaṇerassa musākathanaṃ nāma natthī’’ti ñatvā pānīyaṃ pivi. Taṅkhaṇaññevassa ābādho paṭipassambhi. Puna nāgo theraṃ āha – ‘‘bhante, sāmaṇerenamhi sabbaṃ devagaṇaṃ sannipātetvā lajjāpito, ahamassa hadayaṃ vā phālessāmi, pāde vā naṃ gahetvā pāragaṅgāya khipissāmī’’ti. Mahārāja, sāmaṇero mahānubhāvo, tumhe sāmaṇerena saddhiṃ saṅgāmetuṃ na sakkhissatha , khamāpetvā naṃ gacchathāti. So sayampi sāmaṇerassa ānubhāvaṃ jānātiyeva, lajjāya pana anubandhitvā āgato. Atha naṃ therassa vacanena khamāpetvā tena saddhiṃ mittasanthavaṃ katvā ‘‘ito paṭṭhāya anotattaudakena atthe sati tumhākaṃ āgamanakiccaṃ natthi, mayhaṃ pahiṇeyyātha, ahameva āharitvā dassāmī’’ti vatvā pakkāmi.
เถโรปิ สามเณรํ อาทาย ปายาสิฯ สตฺถา เถรสฺส อาคมนภาวํ ญตฺวา มิคารมาตุปาสาเท เถรสฺส อาคมนํ โอโลเกโนฺต นิสีทิฯ ภิกฺขูปิ เถรํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฎิคฺคเหสุํฯ อเถกเจฺจ สามเณรํ สีเสปิ กเณฺณสุปิ พาหายมฺปิ คเหตฺวา สญฺจาเลตฺวา ‘‘กิํ, สามเณร จูฬกนิฎฺฐ, น อุกฺกณฺฐิโตสี’’ติ อาหํสุฯ สตฺถา เตสํ กิริยํ ทิสฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘ภาริยํ วติเมสํ ภิกฺขูนํ กมฺมํ อาสีวิสํ คีวาย คณฺหนฺตา วิย สามเณรํ คณฺหนฺติ, นาสฺส อานุภาวํ ชานนฺติ, อชฺช มยา สุมนสามเณรสฺส คุณํ ปากฎํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ เถโรปิ อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิสีทิฯ สตฺถา เตน สทฺธิํ ปฎิสนฺถารํ กตฺวา อานนฺทเตฺถรํ อามเนฺตสิ – ‘‘อานนฺท, อโนตตฺตอุทเกนมฺหิ ปาเท โธวิตุกาโม , สามเณรานํ ฆฎํ ทตฺวา ปานียํ อาหราเปหี’’ติฯ เถโร วิหาเร ปญฺจมตฺตานิ สามเณรสตานิ สนฺนิปาเตสิฯ เตสุ สุมนสามเณโร สพฺพนวโก อโหสิฯ เถโร สพฺพมหลฺลกํ สามเณรํ อาห – ‘‘สามเณร, สตฺถา อโนกตฺตทหอุทเกน ปาเท โธวิตุกาโม, ฆฎํ อาทาย คนฺตฺวา ปานียํ อาหรา’’ติฯ โส ‘‘น สโกฺกมิ, ภเนฺต’’ติ น อิจฺฉิฯ เถโร เสเสปิ ปฎิปาฎิยา ปุจฺฉิ, เตปิ ตเถว วตฺวา ปฎิกฺขิปิํสุฯ ‘‘กิํ ปเนตฺถ ขีณาสวสามเณรา นตฺถี’’ติ? อตฺถิ, เต ปน ‘‘นายํ อมฺหากํ พโทฺธ มาลาปุโฎ, สุมนสามเณรเสฺสว พโทฺธ’’ติ น อิจฺฉิํสุ, ปุถุชฺชนา ปน อตฺตโน อสมตฺถตาเยว น อิจฺฉิํสุฯ ปริโยสาเน ปน สุมนสฺส วาเร สมฺปเตฺต, ‘‘สามเณร, สตฺถา อโนตตฺตทหอุทเกน ปาเท โธวิตุกาโม, กุฎํ อาทาย กิร อุทกํ อาหรา’’ติ อาหฯ โส ‘‘สตฺถริ อาหราเปเนฺต อาหริสฺสามี’’ติ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อโนตตฺตโต กิร มํ อุทกํ อาหาราเปถา’’ติ อาหฯ ‘‘อาม, สุมนา’’ติฯ โส วิสาขาย การิเตสุ ฆนสุวณฺณโกฎฺฎิเมสุ เสนาสนกุเฎสุ เอกํ สฎฺฐิกุฎอุทกคณฺหนกํ มหาฆฎํ หเตฺถน คเหตฺวา ‘‘อิมินา เม อุกฺขิปิตฺวา อํสกูเฎ ฐปิเตน อโตฺถ นตฺถี’’ติ โอลมฺพกํ กตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวนฺตาภิมุโข ปกฺขนฺทิฯ
Theropi sāmaṇeraṃ ādāya pāyāsi. Satthā therassa āgamanabhāvaṃ ñatvā migāramātupāsāde therassa āgamanaṃ olokento nisīdi. Bhikkhūpi theraṃ āgacchantaṃ disvā paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahesuṃ. Athekacce sāmaṇeraṃ sīsepi kaṇṇesupi bāhāyampi gahetvā sañcāletvā ‘‘kiṃ, sāmaṇera cūḷakaniṭṭha, na ukkaṇṭhitosī’’ti āhaṃsu. Satthā tesaṃ kiriyaṃ disvā cintesi – ‘‘bhāriyaṃ vatimesaṃ bhikkhūnaṃ kammaṃ āsīvisaṃ gīvāya gaṇhantā viya sāmaṇeraṃ gaṇhanti, nāssa ānubhāvaṃ jānanti, ajja mayā sumanasāmaṇerassa guṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Theropi āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ānanda, anotattaudakenamhi pāde dhovitukāmo , sāmaṇerānaṃ ghaṭaṃ datvā pānīyaṃ āharāpehī’’ti. Thero vihāre pañcamattāni sāmaṇerasatāni sannipātesi. Tesu sumanasāmaṇero sabbanavako ahosi. Thero sabbamahallakaṃ sāmaṇeraṃ āha – ‘‘sāmaṇera, satthā anokattadahaudakena pāde dhovitukāmo, ghaṭaṃ ādāya gantvā pānīyaṃ āharā’’ti. So ‘‘na sakkomi, bhante’’ti na icchi. Thero sesepi paṭipāṭiyā pucchi, tepi tatheva vatvā paṭikkhipiṃsu. ‘‘Kiṃ panettha khīṇāsavasāmaṇerā natthī’’ti? Atthi, te pana ‘‘nāyaṃ amhākaṃ baddho mālāpuṭo, sumanasāmaṇerasseva baddho’’ti na icchiṃsu, puthujjanā pana attano asamatthatāyeva na icchiṃsu. Pariyosāne pana sumanassa vāre sampatte, ‘‘sāmaṇera, satthā anotattadahaudakena pāde dhovitukāmo, kuṭaṃ ādāya kira udakaṃ āharā’’ti āha. So ‘‘satthari āharāpente āharissāmī’’ti satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, anotattato kira maṃ udakaṃ āhārāpethā’’ti āha. ‘‘Āma, sumanā’’ti. So visākhāya kāritesu ghanasuvaṇṇakoṭṭimesu senāsanakuṭesu ekaṃ saṭṭhikuṭaudakagaṇhanakaṃ mahāghaṭaṃ hatthena gahetvā ‘‘iminā me ukkhipitvā aṃsakūṭe ṭhapitena attho natthī’’ti olambakaṃ katvā vehāsaṃ abbhuggantvā himavantābhimukho pakkhandi.
นาคราชา สามเณรํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา กุฎํ อํสกูเฎน อาทาย, ‘‘ภเนฺต, ตุเมฺห มาทิเส ทาเส วิชฺชมาเน กสฺมา สยํ อาคตา, อุทเกนเตฺถ สติ กสฺมา สาสนมตฺตมฺปิ น ปหิณถา’’ติ กุเฎน อุทกํ อาทาย สยํ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘ปุรโต โหถ, ภเนฺต, อหเมว อาหริสฺสามี’’ติ อาหฯ ‘‘ติฎฺฐถ ตุเมฺห, มหาราช, อหเมว สมฺมาสมฺพุเทฺธน อาณโตฺต’’ติ นาคราชานํ นิวตฺตาเปตฺวา กุฎํ มุขวฎฺฎิยํ หเตฺถน คเหตฺวา อากาเสนาคญฺฉิฯ อถ นํ สตฺถา อาคจฺฉนฺตํ โอโลเกตฺวา ภิกฺขู อามเนฺตสิ – ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, สามเณรสฺส ลีลํ, อากาเส หํสราชา วิย โสภตี’’ติ อาหฯ โสปิ ปานียฆฎํ ฐเปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อฎฺฐาสิฯ อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘กติวโสฺสสิ ตฺวํ, สุมนา’’ติ? ‘‘สตฺตวโสฺสมฺหิ, ภเนฺตติฯ ‘‘เตน หิ, สุมน, อชฺช ปฎฺฐาย ภิกฺขุ โหหี’’ติ วตฺวา ทายชฺชอุปสมฺปทํ อทาสิฯ เทฺวเยว กิร สามเณรา สตฺตวสฺสิกา อุปสมฺปทํ ลภิํสุ – อยญฺจ สุมโน โสปาโก จาติฯ
Nāgarājā sāmaṇeraṃ dūratova āgacchantaṃ disvā paccuggantvā kuṭaṃ aṃsakūṭena ādāya, ‘‘bhante, tumhe mādise dāse vijjamāne kasmā sayaṃ āgatā, udakenatthe sati kasmā sāsanamattampi na pahiṇathā’’ti kuṭena udakaṃ ādāya sayaṃ ukkhipitvā ‘‘purato hotha, bhante, ahameva āharissāmī’’ti āha. ‘‘Tiṭṭhatha tumhe, mahārāja, ahameva sammāsambuddhena āṇatto’’ti nāgarājānaṃ nivattāpetvā kuṭaṃ mukhavaṭṭiyaṃ hatthena gahetvā ākāsenāgañchi. Atha naṃ satthā āgacchantaṃ oloketvā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha, bhikkhave, sāmaṇerassa līlaṃ, ākāse haṃsarājā viya sobhatī’’ti āha. Sopi pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā satthāraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘kativassosi tvaṃ, sumanā’’ti? ‘‘Sattavassomhi, bhanteti. ‘‘Tena hi, sumana, ajja paṭṭhāya bhikkhu hohī’’ti vatvā dāyajjaupasampadaṃ adāsi. Dveyeva kira sāmaṇerā sattavassikā upasampadaṃ labhiṃsu – ayañca sumano sopāko cāti.
เอวํ ตสฺมิํ อุปสมฺปเนฺน ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อจฺฉริยํ อาวุโส, เอวรูโป หิ นาม ทหรสามเณรสฺส อานุภาโว โหติ, น โน อิโต ปุเพฺพ เอวรูโป อานุภาโว ทิฎฺฐปุโพฺพ’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, มม สาสเน ทหโรปิ สมฺมา ปฎิปโนฺน เอวรูปํ สมฺปตฺติํ ลภติเยวา’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Evaṃ tasmiṃ upasampanne dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘acchariyaṃ āvuso, evarūpo hi nāma daharasāmaṇerassa ānubhāvo hoti, na no ito pubbe evarūpo ānubhāvo diṭṭhapubbo’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mama sāsane daharopi sammā paṭipanno evarūpaṃ sampattiṃ labhatiyevā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๓๘๒.
382.
‘‘โย หเว ทหโร ภิกฺขุ, ยุญฺชติ พุทฺธสาสเน;
‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;
โสมํ โลกํ ปภาเสติ, อพฺภา มุโตฺตว จนฺทิมา’’ติฯ
Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti.
ตตฺถ ยุญฺชตีติ ฆฎติ วายมติฯ ปภาเสตีติ โส ภิกฺขุ อตฺตโน อรหตฺตมคฺคญาเณน อพฺภาทีหิ มุโตฺต จนฺทิมา วิย โลกํ ขนฺธาทิเภทํ โลกํ โอภาเสติ, เอกาโลกํ กโรตีติ อโตฺถฯ
Tattha yuñjatīti ghaṭati vāyamati. Pabhāsetīti so bhikkhu attano arahattamaggañāṇena abbhādīhi mutto candimā viya lokaṃ khandhādibhedaṃ lokaṃ obhāseti, ekālokaṃ karotīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สุมนสามเณรวตฺถุ ทฺวาทสมํฯ
Sumanasāmaṇeravatthu dvādasamaṃ.
ภิกฺขุวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Bhikkhuvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
ปญฺจวีสติโม วโคฺคฯ
Pañcavīsatimo vaggo.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๒๕. ภิกฺขุวโคฺค • 25. Bhikkhuvaggo
