| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / ธมฺมปท-อฎฺฐกถา • Dhammapada-aṭṭhakathā |
๒๖. พฺราหฺมณวโคฺค
26. Brāhmaṇavaggo
๑. ปสาทพหุลพฺราหฺมณวตฺถุ
1. Pasādabahulabrāhmaṇavatthu
ฉินฺท โสตนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปสาทพหุลํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิฯ
Chindasotanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pasādabahulaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร พฺราหฺมโณ ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนจิโตฺต อตฺตโน เคเห โสฬสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ นิจฺจภตฺตํ ปฎฺฐเปตฺวา ภิกฺขูนํ อาคตเวลาย ปตฺตํ คเหตฺวา ‘‘อาคจฺฉนฺตุ โภโนฺต อรหโนฺต, นิสีทนฺตุ โภโนฺต อรหโนฺต’’ติ ยํกิญฺจิ วทโนฺต อรหนฺตวาทปฎิสํยุตฺตเมว วทติฯ เตสุ ปุถุชฺชนา ‘‘อยํ อเมฺหสุ อรหนฺตสญฺญี’’ติ จินฺตยิํสุ, ขีณาสวา ‘‘อยํ โน ขีณาสวภาวํ ชานาตี’’ติฯ เอวํ เต สเพฺพปิ กุกฺกุจฺจายนฺตา ตสฺส เคหํ นาคมิํสุฯ โส ทุกฺขี ทุมฺมโน ‘‘กินฺนุ โข, อยฺยา, นาคจฺฉนฺตี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ สตฺถา ภิกฺขู อามเนฺตตฺวา ‘‘กิํ เอตํ, ภิกฺขเว’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตหิ ตสฺมิํ อเตฺถ อาโรจิเต ‘‘สาทิยถ ปน ตุเมฺห, ภิกฺขเว, อรหนฺตวาท’’นฺติ อาหฯ ‘‘น สาทิยาม มยํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘เอวํ สเนฺต มนุสฺสานํ เอตํ ปสาทภญฺญํ, อนาปตฺติ , ภิกฺขเว, ปสาทภเญฺญ, อปิ จ โข ปน พฺราหฺมณสฺส อรหเนฺตสุ อธิมตฺตํ เปมํ, ตสฺมา ตุเมฺหหิปิ ตณฺหาโสตํ เฉตฺวา อรหตฺตเมว ปตฺตุํ ยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
So kira brāhmaṇo bhagavato dhammadesanaṃ sutvā pasannacitto attano gehe soḷasamattānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapetvā bhikkhūnaṃ āgatavelāya pattaṃ gahetvā ‘‘āgacchantu bhonto arahanto, nisīdantu bhonto arahanto’’ti yaṃkiñci vadanto arahantavādapaṭisaṃyuttameva vadati. Tesu puthujjanā ‘‘ayaṃ amhesu arahantasaññī’’ti cintayiṃsu, khīṇāsavā ‘‘ayaṃ no khīṇāsavabhāvaṃ jānātī’’ti. Evaṃ te sabbepi kukkuccāyantā tassa gehaṃ nāgamiṃsu. So dukkhī dummano ‘‘kinnu kho, ayyā, nāgacchantī’’ti vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā tamatthaṃ ārocesi. Satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘kiṃ etaṃ, bhikkhave’’ti pucchitvā tehi tasmiṃ atthe ārocite ‘‘sādiyatha pana tumhe, bhikkhave, arahantavāda’’nti āha. ‘‘Na sādiyāma mayaṃ, bhante’’ti. ‘‘Evaṃ sante manussānaṃ etaṃ pasādabhaññaṃ, anāpatti , bhikkhave, pasādabhaññe, api ca kho pana brāhmaṇassa arahantesu adhimattaṃ pemaṃ, tasmā tumhehipi taṇhāsotaṃ chetvā arahattameva pattuṃ yutta’’nti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๓๘๓.
383.
‘‘ฉินฺท โสตํ ปรกฺกมฺม, กาเม ปนุท พฺราหฺมณ;
‘‘Chinda sotaṃ parakkamma, kāme panuda brāhmaṇa;
สงฺขารานํ ขยํ ญตฺวา, อกตญฺญูสิ พฺราหฺมณา’’ติฯ
Saṅkhārānaṃ khayaṃ ñatvā, akataññūsi brāhmaṇā’’ti.
ตตฺถ ปรกฺกมฺมาติ ตณฺหาโสตํ นาม น อปฺปมตฺตเกน วายาเมน ฉินฺทิตุํ สกฺกา, ตสฺมา ญาณสมฺปยุเตฺตน มหเนฺตน ปรกฺกเมน ปรกฺกมิตฺวา ตํ โสตํ ฉินฺทฯ อุโภปิ กาเม ปนุท นีหรฯ พฺราหฺมณาติ ขีณาสวานํ อาลปนเมตํฯ สงฺขารานนฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ขยํ ชานิตฺวาฯ อกตญฺญูติ เอวํ สเนฺต ตฺวํ สุวณฺณาทีสุ เกนจิ อกตสฺส นิพฺพานสฺส ชานนโต อกตญฺญู นาม โหสีติฯ
Tattha parakkammāti taṇhāsotaṃ nāma na appamattakena vāyāmena chindituṃ sakkā, tasmā ñāṇasampayuttena mahantena parakkamena parakkamitvā taṃ sotaṃ chinda. Ubhopi kāme panuda nīhara. Brāhmaṇāti khīṇāsavānaṃ ālapanametaṃ. Saṅkhārānanti pañcannaṃ khandhānaṃ khayaṃ jānitvā. Akataññūti evaṃ sante tvaṃ suvaṇṇādīsu kenaci akatassa nibbānassa jānanato akataññū nāma hosīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปสาทพหุลพฺราหฺมณวตฺถุ ปฐมํฯ
Pasādabahulabrāhmaṇavatthu paṭhamaṃ.
๒. สมฺพหุลภิกฺขุวตฺถุ
2. Sambahulabhikkhuvatthu
ยทา ทฺวเยสูติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ กเถสิฯ
Yadādvayesūti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule bhikkhū ārabbha kathesi.
เอกทิวสญฺหิ ติํสมตฺตา ทิสาวาสิกา ภิกฺขู อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิสีทิํสุฯ สาริปุตฺตเตฺถโร เตสํ อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ฐิตโกว อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, เทฺว ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ, กตเม นุ โข เทฺว ธมฺมา’’ติ? อถ นํ สตฺถา ‘‘เทฺว ธมฺมาติ โข, สาริปุตฺต, สมถวิปสฺสนา วุจฺจนฺตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Ekadivasañhi tiṃsamattā disāvāsikā bhikkhū āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdiṃsu. Sāriputtatthero tesaṃ arahattassa upanissayaṃ disvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ṭhitakova imaṃ pañhaṃ pucchi – ‘‘bhante, dve dhammāti vuccanti, katame nu kho dve dhammā’’ti? Atha naṃ satthā ‘‘dve dhammāti kho, sāriputta, samathavipassanā vuccantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๘๔.
384.
‘‘ยทา ทฺวเยสุ ธเมฺมสุ, ปารคู โหติ พฺราหฺมโณ;
‘‘Yadā dvayesu dhammesu, pāragū hoti brāhmaṇo;
อถสฺส สเพฺพ สํโยคา, อตฺถํ คจฺฉนฺติ ชานโต’’ติฯ
Athassa sabbe saṃyogā, atthaṃ gacchanti jānato’’ti.
ตตฺถ ยทาติ ยสฺมิํ กาเล ทฺวิธา ฐิเตสุ สมถวิปสฺสนาธเมฺมสุ อภิญฺญาปารคาทิวเสน อยํ ขีณาสโว ปารคู โหติ, อถสฺส วฎฺฎสฺมิํ สํโยชนสมตฺถา สเพฺพ กามโยคาทโย สํโยคา เอวํ ชานนฺตสฺส อตฺถํ ปริกฺขยํ คจฺฉนฺตีติ อโตฺถฯ
Tattha yadāti yasmiṃ kāle dvidhā ṭhitesu samathavipassanādhammesu abhiññāpāragādivasena ayaṃ khīṇāsavo pāragū hoti, athassa vaṭṭasmiṃ saṃyojanasamatthā sabbe kāmayogādayo saṃyogā evaṃ jānantassa atthaṃ parikkhayaṃ gacchantīti attho.
เทสนาวสาเน สเพฺพปิ เต ภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐหิํสูติฯ
Desanāvasāne sabbepi te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti.
สมฺพหุลภิกฺขุวตฺถุ ทุติยํฯ
Sambahulabhikkhuvatthu dutiyaṃ.
๓. มารวตฺถุ
3. Māravatthu
ยสฺส ปารนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต มารํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yassa pāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto māraṃ ārabbha kathesi.
โส กิเรกสฺมิํ ทิวเส อญฺญตโร ปุริโส วิย หุตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต , ปารํ ปารนฺติ วุจฺจติ, กินฺนุ โข เอตํ ปารํ นามา’’ติฯ สตฺถา ‘‘มาโร อย’’นฺติ วิทิตฺวา, ‘‘ปาปิม, กิํ ตว ปาเรน, ตญฺหิ วีตราเคหิ ปตฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So kirekasmiṃ divase aññataro puriso viya hutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘bhante , pāraṃ pāranti vuccati, kinnu kho etaṃ pāraṃ nāmā’’ti. Satthā ‘‘māro aya’’nti viditvā, ‘‘pāpima, kiṃ tava pārena, tañhi vītarāgehi pattabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๘๕.
385.
‘‘ยสฺส ปารํ อปารํ วา, ปาราปารํ น วิชฺชติ;
‘‘Yassa pāraṃ apāraṃ vā, pārāpāraṃ na vijjati;
วีตทฺทรํ วิสํยุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Vītaddaraṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ ปารนฺติ อชฺฌตฺติกานิ ฉ อายตนานิฯ อปารนฺติ พาหิรานิ ฉ อายตนานิฯ ปาราปารนฺติ ตทุภยํฯ น วิชฺชตีติ ยสฺส สพฺพเมฺปตํ ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา คหณาภาเวน นตฺถิ, ตํ กิเลสทรถานํ วิคเมน วีตทฺทรํ สพฺพกิเลเสหิ วิสํยุตฺตํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha pāranti ajjhattikāni cha āyatanāni. Apāranti bāhirāni cha āyatanāni. Pārāpāranti tadubhayaṃ. Na vijjatīti yassa sabbampetaṃ ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahaṇābhāvena natthi, taṃ kilesadarathānaṃ vigamena vītaddaraṃ sabbakilesehi visaṃyuttaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
มารวตฺถุ ตติยํฯ
Māravatthu tatiyaṃ.
๔. อญฺญตรพฺราหฺมณวตฺถุ
4. Aññatarabrāhmaṇavatthu
ฌายินฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิฯ
Jhāyinti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร จิเนฺตสิ – ‘‘สตฺถา อตฺตโน สาวเก, ‘พฺราหฺมณา’ติ วทติ, อหญฺจมฺหิ ชาติโคเตฺตน พฺราหฺมโณ, มมฺปิ นุ โข เอวํ วตฺตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิฯ สตฺถา ‘‘นาหํ ชาติโคตฺตมเตฺตน พฺราหฺมณํ วทามิ, อุตฺตมตฺถํ อรหตฺตํ อนุปฺปตฺตเมว ปเนวํ วทามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So kira cintesi – ‘‘satthā attano sāvake, ‘brāhmaṇā’ti vadati, ahañcamhi jātigottena brāhmaṇo, mampi nu kho evaṃ vattuṃ vaṭṭatī’’ti. So satthāraṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ pucchi. Satthā ‘‘nāhaṃ jātigottamattena brāhmaṇaṃ vadāmi, uttamatthaṃ arahattaṃ anuppattameva panevaṃ vadāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๘๖.
386.
‘‘ฌายิํ วิรชมาสีนํ, กตกิจฺจมนาสวํ;
‘‘Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ, katakiccamanāsavaṃ;
อุตฺตมตฺถมนุปฺปตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Uttamatthamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ ฌายินฺติ ทุวิเธน ฌาเนน ฌายนฺตํ กามรเชน วิรชํ วเน เอกกมาสีนํ จตูหิ มเคฺคหิ โสฬสนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตา กตกิจฺจํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวํ อุตฺตมตฺถํ อรหตฺตํ อนุปฺปตฺตํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha jhāyinti duvidhena jhānena jhāyantaṃ kāmarajena virajaṃ vane ekakamāsīnaṃ catūhi maggehi soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā katakiccaṃ āsavānaṃ abhāvena anāsavaṃ uttamatthaṃ arahattaṃ anuppattaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน โส พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
อญฺญตรพฺราหฺมณวตฺถุ จตุตฺถํฯ
Aññatarabrāhmaṇavatthu catutthaṃ.
๕. อานนฺทเตฺถรวตฺถุ
5. Ānandattheravatthu
ทิวา ตปตีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา มิคารมาตุปาสาเท วิหรโนฺต อานนฺทเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Divātapatīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā migāramātupāsāde viharanto ānandattheraṃ ārabbha kathesi.
ปเสนทิ โกสโล กิร มหาปวารณาย สพฺพาภรณปฎิมณฺฑิโต คนฺธมาลาทีนิ อาทาย วิหารํ อคมาสิฯ ตสฺมิํ ขเณ กาฬุทายิเตฺถโร ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปริสปริยเนฺต นิสิโนฺน โหติ, นามเมว ปนเสฺสตํ, สรีรํ สุวณฺณวณฺณํฯ ตสฺมิํ ปน ขเณ จโนฺท อุคฺคจฺฉติ, สูริโย อตฺถเมติฯ อานนฺทเตฺถโร อตฺถเมนฺตสฺส จ สูริยสฺส อุคฺคจฺฉนฺตสฺส จ จนฺทสฺส โอภาสํ โอโลเกโนฺต รโญฺญ สรีโรภาสํ เถรสฺส สรีโรภาสํ ตถาคตสฺส จ สรีโรภาสํ โอโลเกสิฯ ตตฺถ สโพฺพภาเส อติกฺกมิตฺวา สตฺถาว วิโรจติฯ เถโร สตฺถารํ วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อชฺช มม อิเม โอภาเส โอโลเกนฺตสฺส ตุมฺหากเมว โอภาโส รุจฺจติฯ ตุมฺหากญฺหิ สรีรํ สโพฺพภาเส อติกฺกมิตฺวา วิโรจตี’’ติ อาหฯ อถ นํ สตฺถา, ‘‘อานนฺท, สูริโย นาม ทิวา วิโรจติ, จโนฺท รตฺติํ, ราชา อลงฺกตกาเลเยว, ขีณาสเว คณสงฺคณิกํ ปหาย อโนฺตสมาปตฺติยํเยว วิโรจติ, พุทฺธา ปน รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ปญฺจวิเธน เตเชน วิโรจนฺตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Pasenadi kosalo kira mahāpavāraṇāya sabbābharaṇapaṭimaṇḍito gandhamālādīni ādāya vihāraṃ agamāsi. Tasmiṃ khaṇe kāḷudāyitthero jhānaṃ samāpajjitvā parisapariyante nisinno hoti, nāmameva panassetaṃ, sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ. Tasmiṃ pana khaṇe cando uggacchati, sūriyo atthameti. Ānandatthero atthamentassa ca sūriyassa uggacchantassa ca candassa obhāsaṃ olokento rañño sarīrobhāsaṃ therassa sarīrobhāsaṃ tathāgatassa ca sarīrobhāsaṃ olokesi. Tattha sabbobhāse atikkamitvā satthāva virocati. Thero satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, ajja mama ime obhāse olokentassa tumhākameva obhāso ruccati. Tumhākañhi sarīraṃ sabbobhāse atikkamitvā virocatī’’ti āha. Atha naṃ satthā, ‘‘ānanda, sūriyo nāma divā virocati, cando rattiṃ, rājā alaṅkatakāleyeva, khīṇāsave gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya antosamāpattiyaṃyeva virocati, buddhā pana rattimpi divāpi pañcavidhena tejena virocantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๘๗.
387.
‘‘ทิวา ตปติ อาทิโจฺจ, รตฺติมาภาติ จนฺทิมา;
‘‘Divā tapati ādicco, rattimābhāti candimā;
สนฺนโทฺธ ขตฺติโย ตปติ, ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ;
Sannaddho khattiyo tapati, jhāyī tapati brāhmaṇo;
อถ สพฺพมโหรตฺติํ, พุโทฺธ ตปติ เตชสา’’ติฯ
Atha sabbamahorattiṃ, buddho tapati tejasā’’ti.
ตตฺถ ทิวา ตปตีติ ทิวา วิโรจติ, รตฺติํ ปนสฺส คตมโคฺคปิ น ปญฺญายติฯ จนฺทิมาติ จโนฺทปิ อพฺภาทีหิ วิมุโตฺต รตฺติเมว วิโรจติ, โน ทิวาฯ สนฺนโทฺธติ สุวณฺณมณิวิจิเตฺตหิ สพฺพาภรเณหิ ปฎิมณฺฑิโต จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริกฺขิโตฺตว ราชา วิโรจติ, น อญฺญาตกเวเสน ฐิโตฯ ฌายีติ ขีณาสโว ปน คณํ วิโนเทตฺวา ฌายโนฺตว วิโรจติฯ เตชสาติ สมฺมาสมฺพุโทฺธ ปน สีลเตเชน ทุสฺสีลฺยเตชํ, คุณเตเชน นิคฺคุณเตชํ, ปญฺญาเตเชน ทุปฺปญฺญเตชํ, ปุญฺญเตเชน อปุญฺญเตชํ, ธมฺมเตเชน อธมฺมเตชํ ปริยาทิยิตฺวา อิมินา ปญฺจวิเธน เตชสา นิจฺจกาลเมว วิโรจตีติ อโตฺถฯ
Tattha divā tapatīti divā virocati, rattiṃ panassa gatamaggopi na paññāyati. Candimāti candopi abbhādīhi vimutto rattimeva virocati, no divā. Sannaddhoti suvaṇṇamaṇivicittehi sabbābharaṇehi paṭimaṇḍito caturaṅginiyā senāya parikkhittova rājā virocati, na aññātakavesena ṭhito. Jhāyīti khīṇāsavo pana gaṇaṃ vinodetvā jhāyantova virocati. Tejasāti sammāsambuddho pana sīlatejena dussīlyatejaṃ, guṇatejena nigguṇatejaṃ, paññātejena duppaññatejaṃ, puññatejena apuññatejaṃ, dhammatejena adhammatejaṃ pariyādiyitvā iminā pañcavidhena tejasā niccakālameva virocatīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อานนฺทเตฺถรวตฺถุ ปญฺจมํฯ
Ānandattheravatthu pañcamaṃ.
๖. อญฺญตรพฺราหฺมณปพฺพชิตวตฺถุ
6. Aññatarabrāhmaṇapabbajitavatthu
พาหิตปาโปติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ พฺราหฺมณปพฺพชิตํ อารพฺภ กเถสิฯ
Bāhitapāpoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇapabbajitaṃ ārabbha kathesi.
เอโก กิร พฺราหฺมโณ พาหิรกปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตฺวา ‘‘สมโณ โคตโม อตฺตโน สาวเก ‘ปพฺพชิตา’ติ วทติ, อหญฺจมฺหิ ปพฺพชิโต, มมฺปิ โข เอวํ วตฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ จิเนฺตตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺฉิฯ สตฺถา ‘‘นาหํ เอตฺตเกน ‘ปพฺพชิโต’ติ วทามิ, กิเลสมลานํ ปน ปพฺพาชิตตฺตา ปพฺพชิโต นาม โหตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Eko kira brāhmaṇo bāhirakapabbajjāya pabbajitvā ‘‘samaṇo gotamo attano sāvake ‘pabbajitā’ti vadati, ahañcamhi pabbajito, mampi kho evaṃ vattuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Satthā ‘‘nāhaṃ ettakena ‘pabbajito’ti vadāmi, kilesamalānaṃ pana pabbājitattā pabbajito nāma hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๘๘.
388.
‘‘พาหิตปาโปติ พฺราหฺมโณ, สมจริยา สมโณติ วุจฺจติ;
‘‘Bāhitapāpoti brāhmaṇo, samacariyā samaṇoti vuccati;
ปพฺพาชยมตฺตโน มลํ, ตสฺมา ปพฺพชิโตติ วุจฺจตี’’ติฯ
Pabbājayamattano malaṃ, tasmā pabbajitoti vuccatī’’ti.
ตตฺถ สมจริยาติ สพฺพากุสลานิ สเมตฺวา จรเณนฯ ตสฺมาติ ยสฺมา พาหิตปาปตาย พฺราหฺมโณ, อกุสลานิ สเมตฺวา จรเณน สมโณติ วุจฺจติ, ตสฺมา โย อตฺตโน ราคาทิมลํ ปพฺพาชยโนฺต วิโนเทโนฺต จรติ, โสปิ เตน ปพฺพาชเนน ปพฺพชิโตติ วุจฺจตีติ อโตฺถฯ
Tattha samacariyāti sabbākusalāni sametvā caraṇena. Tasmāti yasmā bāhitapāpatāya brāhmaṇo, akusalāni sametvā caraṇena samaṇoti vuccati, tasmā yo attano rāgādimalaṃ pabbājayanto vinodento carati, sopi tena pabbājanena pabbajitoti vuccatīti attho.
เทสนาวสาเน โส พฺราหฺมณปพฺพชิโต โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne so brāhmaṇapabbajito sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
อญฺญตรพฺราหฺมณปพฺพชิตวตฺถุ ฉฎฺฐํฯ
Aññatarabrāhmaṇapabbajitavatthu chaṭṭhaṃ.
๗. สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ
7. Sāriputtattheravatthu
น พฺราหฺมณสฺสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สาริปุตฺตเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Nabrāhmaṇassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิํ กิร ฐาเน สมฺพหุลา มนุสฺสา ‘‘อโห อมฺหากํ , อโยฺย, ขนฺติพเลน สมนฺนาคโต, อเญฺญสุ อโกฺกสเนฺตสุ วา ปหรเนฺตสุ วา โกปมตฺตมฺปิ นตฺถี’’ติ เถรสฺส คุเณ กถยิํสุฯ อเถโก มิจฺฉาทิฎฺฐิโก พฺราหฺมโณ ‘‘โก เอส น กุชฺฌตี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อมฺหากํ เถโร’’ติฯ ‘‘นํ กุชฺฌาเปโนฺต น ภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘นเตฺถตํ, พฺราหฺมณา’’ติฯ ‘‘เตน หิ อหํ นํ กุชฺฌาเปสฺสามี’’ติ? ‘‘สเจ สโกฺกสิ, กุชฺฌาเปหี’’ติฯ โส ‘‘โหตุ, ชานิสฺสามิสฺส กตฺตพฺพ’’นฺติ เถรํ ภิกฺขาย ปวิฎฺฐํ ทิสฺวา ปจฺฉาภาเคน คนฺตฺวา ปิฎฺฐิมเชฺฌ มหนฺตํ ปาณิปฺปหารมทาสิฯ เถโร ‘‘กิํ นาเมต’’นฺติ อโนโลเกตฺวาว คโตฯ พฺราหฺมณสฺส สกลสรีเร ฑาโห อุปฺปชฺชิฯ โส ‘‘อโห คุณสมฺปโนฺน, อโยฺย’’ติ เถรสฺส ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘ขมถ เม, ภเนฺต’’ติ วตฺวา ‘‘กิํ เอต’’นฺติ จ วุเตฺต ‘‘อหํ วีมํสนตฺถาย ตุเมฺห ปหริ’’นฺติ อาหฯ ‘‘โหตุ ขมามิ เต’’ติฯ ‘‘สเจ เม, ภเนฺต, ขมถ, มม เคเหเยว นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ เถรสฺส ปตฺตํ คณฺหิ, เถโรปิ ปตฺตํ อทาสิฯ พฺราหฺมโณ เถรํ เคหํ เนตฺวา ปริวิสิฯ
Ekasmiṃ kira ṭhāne sambahulā manussā ‘‘aho amhākaṃ , ayyo, khantibalena samannāgato, aññesu akkosantesu vā paharantesu vā kopamattampi natthī’’ti therassa guṇe kathayiṃsu. Atheko micchādiṭṭhiko brāhmaṇo ‘‘ko esa na kujjhatī’’ti pucchi. ‘‘Amhākaṃ thero’’ti. ‘‘Naṃ kujjhāpento na bhavissatī’’ti? ‘‘Natthetaṃ, brāhmaṇā’’ti. ‘‘Tena hi ahaṃ naṃ kujjhāpessāmī’’ti? ‘‘Sace sakkosi, kujjhāpehī’’ti. So ‘‘hotu, jānissāmissa kattabba’’nti theraṃ bhikkhāya paviṭṭhaṃ disvā pacchābhāgena gantvā piṭṭhimajjhe mahantaṃ pāṇippahāramadāsi. Thero ‘‘kiṃ nāmeta’’nti anoloketvāva gato. Brāhmaṇassa sakalasarīre ḍāho uppajji. So ‘‘aho guṇasampanno, ayyo’’ti therassa pādamūle nipajjitvā ‘‘khamatha me, bhante’’ti vatvā ‘‘kiṃ eta’’nti ca vutte ‘‘ahaṃ vīmaṃsanatthāya tumhe pahari’’nti āha. ‘‘Hotu khamāmi te’’ti. ‘‘Sace me, bhante, khamatha, mama geheyeva nisīditvā bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti therassa pattaṃ gaṇhi, theropi pattaṃ adāsi. Brāhmaṇo theraṃ gehaṃ netvā parivisi.
มนุสฺสา กุชฺฌิตฺวา ‘‘อิมินา อมฺหากํ นิรปราโธ อโยฺย ปหโฎ, ทเณฺฑนปิสฺส โมโกฺข นตฺถิ, เอเตฺถว นํ มาเรสฺสามา’’ติ เลฑฺฑุทณฺฑาทิหตฺถา พฺราหฺมณสฺส เคหทฺวาเร อฎฺฐํสุฯ เถโร อุฎฺฐาย คจฺฉโนฺต พฺราหฺมณสฺส หเตฺถ ปตฺตํ อทาสิฯ มนุสฺสา ตํ เถเรน สทฺธิํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘ภเนฺต, ตุมฺหากํ ปตฺตํ คเหตฺวา พฺราหฺมณํ นิวเตฺตถา’’ติ อาหํสุฯ กิํ เอตํ อุปาสกาติ? พฺราหฺมเณน ตุเมฺห ปหฎา, มยมสฺส กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามาติฯ กิํ ปน ตุเมฺห อิมินา ปหฎา, อุทาหุ อหนฺติ? ตุเมฺห, ภเนฺตติฯ ‘‘มํ เอส ปหริตฺวา ขมาเปสิ, คจฺฉถ ตุเมฺห’’ติ มนุเสฺส อุโยฺยเชตฺวา พฺราหฺมณํ นิวตฺตาเปตฺวา เถโร วิหารเมว คโตฯ ภิกฺขู อุชฺฌายิํสุ ‘‘กิํ นาเมตํ สาริปุตฺตเตฺถโร เยน พฺราหฺมเณน ปหโฎ, ตเสฺสว เคเห นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ คเหตฺวา อาคโตฯ เถรสฺส ปหฎกาลโต ปฎฺฐาย อิทานิ โส กสฺส ลชฺชิสฺสติ, อวเสเส โปเถโนฺต วิจริสฺสตี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, พฺราหฺมโณ พฺราหฺมณํ ปหรโนฺต นาม นตฺถิ, คิหิพฺราหฺมเณน ปน สมณพฺราหฺมโณ ปหโฎ ภวิสฺสติ, โกโธ นาเมส อนาคามิมเคฺคน สมุคฺฆาตํ คจฺฉตี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมา คาถา อภาสิ –
Manussā kujjhitvā ‘‘iminā amhākaṃ niraparādho ayyo pahaṭo, daṇḍenapissa mokkho natthi, ettheva naṃ māressāmā’’ti leḍḍudaṇḍādihatthā brāhmaṇassa gehadvāre aṭṭhaṃsu. Thero uṭṭhāya gacchanto brāhmaṇassa hatthe pattaṃ adāsi. Manussā taṃ therena saddhiṃ gacchantaṃ disvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ gahetvā brāhmaṇaṃ nivattethā’’ti āhaṃsu. Kiṃ etaṃ upāsakāti? Brāhmaṇena tumhe pahaṭā, mayamassa kattabbaṃ jānissāmāti. Kiṃ pana tumhe iminā pahaṭā, udāhu ahanti? Tumhe, bhanteti. ‘‘Maṃ esa paharitvā khamāpesi, gacchatha tumhe’’ti manusse uyyojetvā brāhmaṇaṃ nivattāpetvā thero vihārameva gato. Bhikkhū ujjhāyiṃsu ‘‘kiṃ nāmetaṃ sāriputtatthero yena brāhmaṇena pahaṭo, tasseva gehe nisīditvā bhikkhaṃ gahetvā āgato. Therassa pahaṭakālato paṭṭhāya idāni so kassa lajjissati, avasese pothento vicarissatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, brāhmaṇo brāhmaṇaṃ paharanto nāma natthi, gihibrāhmaṇena pana samaṇabrāhmaṇo pahaṭo bhavissati, kodho nāmesa anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
๓๘๙.
389.
‘‘น พฺราหฺมณสฺส ปหเรยฺย, นาสฺส มุเญฺจถ พฺราหฺมโณ;
‘‘Na brāhmaṇassa pahareyya, nāssa muñcetha brāhmaṇo;
ธี พฺราหฺมณสฺส หนฺตารํ, ตโต ธี ยสฺส มุญฺจติฯ
Dhī brāhmaṇassa hantāraṃ, tato dhī yassa muñcati.
๓๙๐.
390.
‘‘น พฺราหฺมณเสฺสตทกิญฺจิ เสโยฺย, ยทา นิเสโธ มนโส ปิเยหิ;
‘‘Na brāhmaṇassetadakiñci seyyo, yadā nisedho manaso piyehi;
ยโต ยโต หิํสมโน นิวตฺตติ, ตโต ตโต สมฺมติเมว ทุกฺข’’นฺติฯ
Yato yato hiṃsamano nivattati, tato tato sammatimeva dukkha’’nti.
ตตฺถ ปหเรยฺยาติ ‘‘ขีณาสวพฺราหฺมโณหมสฺมี’’ติ ชานโนฺต ขีณาสวสฺส วา อญฺญตรสฺส วา ชาติพฺราหฺมณสฺส น ปหเรยฺยฯ นาสฺส มุเญฺจถาติ โสปิ ปหโฎ ขีณาสวพฺราหฺมโณ อสฺส ปหริตฺวา ฐิตสฺส เวรํ น มุเญฺจถ, ตสฺมิํ โกปํ น กเรยฺยาติ อโตฺถฯ ธี พฺราหฺมณสฺสาติ ขีณาสวพฺราหฺมณสฺส หนฺตารํ ครหามิฯ ตโต ธีติ โย ปน ตํ ปหรนฺตํ ปฎิปหรโนฺต ตสฺส อุปริ เวรํ มุญฺจติ, ตํ ตโตปิ ครหามิเยวฯ
Tattha pahareyyāti ‘‘khīṇāsavabrāhmaṇohamasmī’’ti jānanto khīṇāsavassa vā aññatarassa vā jātibrāhmaṇassa na pahareyya. Nāssa muñcethāti sopi pahaṭo khīṇāsavabrāhmaṇo assa paharitvā ṭhitassa veraṃ na muñcetha, tasmiṃ kopaṃ na kareyyāti attho. Dhī brāhmaṇassāti khīṇāsavabrāhmaṇassa hantāraṃ garahāmi. Tato dhīti yo pana taṃ paharantaṃ paṭipaharanto tassa upari veraṃ muñcati, taṃ tatopi garahāmiyeva.
เอตทกิญฺจิ เสโยฺยติ ยํ ขีณาสวสฺส อโกฺกสนฺตํ วา อปจฺจโกฺกสนํ, ปหรนฺตํ วา อปฺปฎิปหรณํ, เอตํ ตสฺส ขีณาสวพฺราหฺมณสฺส น กิญฺจิ เสโยฺย, อปฺปมตฺตกํ เสโยฺย น โหติ, อธิมตฺตเมว เสโยฺยติ อโตฺถฯ ยทา นิเสโธ มนโส ปิเยหีติ โกธนสฺส หิ โกธุปฺปาโทว มนโส ปิโย นามฯ โกโธ หิ ปเนส มาตาปิตูสุปิ พุทฺธาทีสุปิ อปรชฺฌติฯ ตสฺมา โย อสฺส เตหิ มนโส นิเสโธ โกธวเสน อุปฺปชฺชมานสฺส จิตฺตสฺส นิคฺคโห, เอตํ น กิญฺจิ เสโยฺยติ อโตฺถฯ หิํสมโนติ โกธมโนฯ โส ตสฺส ยโต ยโต วตฺถุโต อนาคามิมเคฺคน สมุคฺฆาตํ คจฺฉโนฺต นิวตฺตติ ฯ ตโต ตโตติ ตโต ตโต วตฺถุโต สกลมฺปิ วฎฺฎทุกฺขํ นิวตฺตติเยวาติ อโตฺถฯ
Etadakiñci seyyoti yaṃ khīṇāsavassa akkosantaṃ vā apaccakkosanaṃ, paharantaṃ vā appaṭipaharaṇaṃ, etaṃ tassa khīṇāsavabrāhmaṇassa na kiñci seyyo, appamattakaṃ seyyo na hoti, adhimattameva seyyoti attho. Yadā nisedho manaso piyehīti kodhanassa hi kodhuppādova manaso piyo nāma. Kodho hi panesa mātāpitūsupi buddhādīsupi aparajjhati. Tasmā yo assa tehi manaso nisedho kodhavasena uppajjamānassa cittassa niggaho, etaṃ na kiñci seyyoti attho. Hiṃsamanoti kodhamano. So tassa yato yato vatthuto anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchanto nivattati . Tato tatoti tato tato vatthuto sakalampi vaṭṭadukkhaṃ nivattatiyevāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ สตฺตมํฯ
Sāriputtattheravatthu sattamaṃ.
๘. มหาปชาปติโคตมีวตฺถุ
8. Mahāpajāpatigotamīvatthu
ยสฺส กาเยน วาจายาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต มหาปชาปติํ โคตมิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yassa kāyena vācāyāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahāpajāpatiṃ gotamiṃ ārabbha kathesi.
ภควตา หิ อนุปฺปเนฺน วตฺถุสฺมิํ ปญฺญเตฺต อฎฺฐ ครุธเมฺม มณฺฑนกชาติโย ปุริโส สุรภิปุปฺผทามํ วิย สิรสา สมฺปฎิจฺฉิตฺวา สปริวารา มหาปชาปติ โคตมี อุปสมฺปทํ ลภิ, อโญฺญ ตสฺสา อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา นตฺถิฯ เอวํ ลทฺธูปสมฺปทํ เถริํ อารพฺภ อปเรน สมเยน กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘มหาปชาปติยา โคตมิยา อาจริยุปชฺฌายา น ปญฺญายนฺติ, สหเตฺถเนว กาสายานิ คณฺหี’’ติฯ เอวญฺจ ปน วตฺวา ภิกฺขุนิโย กุกฺกุจฺจายนฺติโย ตาย สทฺธิํ เนว อุโปสถํ น ปวารณํ กโรนฺติ, ตา คนฺตฺวา ตถาคตสฺสปิ ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา ตาสํ กถํ สุตฺวา ‘‘มยา มหาปชาปติยา โคตมิยา อฎฺฐ ครุธมฺมา ทินฺนา, อหเมวสฺสาจริโย, อหเมว อุปชฺฌาโยฯ กายทุจฺจริตาทิวิรหิเตสุ ขีณาสเวสุ กุกฺกุจฺจํ นาม น กาตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Bhagavatā hi anuppanne vatthusmiṃ paññatte aṭṭha garudhamme maṇḍanakajātiyo puriso surabhipupphadāmaṃ viya sirasā sampaṭicchitvā saparivārā mahāpajāpati gotamī upasampadaṃ labhi, añño tassā upajjhāyo vā ācariyo vā natthi. Evaṃ laddhūpasampadaṃ theriṃ ārabbha aparena samayena kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘mahāpajāpatiyā gotamiyā ācariyupajjhāyā na paññāyanti, sahattheneva kāsāyāni gaṇhī’’ti. Evañca pana vatvā bhikkhuniyo kukkuccāyantiyo tāya saddhiṃ neva uposathaṃ na pavāraṇaṃ karonti, tā gantvā tathāgatassapi tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā tāsaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mayā mahāpajāpatiyā gotamiyā aṭṭha garudhammā dinnā, ahamevassācariyo, ahameva upajjhāyo. Kāyaduccaritādivirahitesu khīṇāsavesu kukkuccaṃ nāma na kātabba’’nti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๓๙๑.
391.
‘‘ยสฺส กาเยน วาจาย, มนสา นตฺถิ ทุกฺกฎํ;
‘‘Yassa kāyena vācāya, manasā natthi dukkaṭaṃ;
สํวุตํ ตีหิ ฐาเนหิ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Saṃvutaṃ tīhi ṭhānehi, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ ทุกฺกฎนฺติ สาวชฺชํ ทุกฺขุทฺรยํ อปายสํวตฺตนิกํ กมฺมํฯ ตีหิ ฐาเนหีติ เอเตหิ กายาทีหิ ตีหิ การเณหิ กายทุจฺจริตาทิปเวสนิวารณตฺถาย ทฺวารํ ปิหิตํ, ตํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha dukkaṭanti sāvajjaṃ dukkhudrayaṃ apāyasaṃvattanikaṃ kammaṃ. Tīhi ṭhānehīti etehi kāyādīhi tīhi kāraṇehi kāyaduccaritādipavesanivāraṇatthāya dvāraṃ pihitaṃ, taṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
มหาปชาปติโคตมีวตฺถุ อฎฺฐมํฯ
Mahāpajāpatigotamīvatthu aṭṭhamaṃ.
๙. สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ
9. Sāriputtattheravatthu
ยมฺหาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สาริปุตฺตเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yamhāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi.
โส กิรายสฺมา อสฺสชิเตฺถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺตกาลโต ปฎฺฐาย ‘‘ยสฺสํ ทิสายํ เถโร วสตี’’ติ สุณาติ, ตโต อญฺชลิํ ปคฺคยฺห ตโตว สีสํ กตฺวา นิปชฺชติฯ ภิกฺขู ‘‘มิจฺฉาทิฎฺฐิโก สาริปุโตฺต, อชฺชาปิ ทิสา นมสฺสมาโน วิจรตี’’ติ ตมตฺถํ ตถาคตสฺส อาโรเจสุํฯ สตฺถา เถรํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ, สาริปุตฺต, ทิสา นมสฺสโนฺต วิจรสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา , ‘‘ภเนฺต, มม ทิสา นมสฺสนภาวํ วา อนมสฺสนภาวํ วา ตุเมฺหว ชานาถา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, สาริปุโตฺต ทิสา นมสฺสติ, อสฺสชิเตฺถรสฺส ปน สนฺติกา ธมฺมํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺตตาย อตฺตโน อาจริยํ นมสฺสติฯ ยญฺหิ อาจริยํ นิสฺสาย ภิกฺขุ ธมฺมํ วิชานาติ, เตน โส พฺราหฺมเณน อคฺคิ วิย สกฺกจฺจํ นมสฺสิตโพฺพเยวา’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
So kirāyasmā assajittherassa santike dhammaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ pattakālato paṭṭhāya ‘‘yassaṃ disāyaṃ thero vasatī’’ti suṇāti, tato añjaliṃ paggayha tatova sīsaṃ katvā nipajjati. Bhikkhū ‘‘micchādiṭṭhiko sāriputto, ajjāpi disā namassamāno vicaratī’’ti tamatthaṃ tathāgatassa ārocesuṃ. Satthā theraṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, sāriputta, disā namassanto vicarasī’’ti pucchitvā , ‘‘bhante, mama disā namassanabhāvaṃ vā anamassanabhāvaṃ vā tumheva jānāthā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, sāriputto disā namassati, assajittherassa pana santikā dhammaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ pattatāya attano ācariyaṃ namassati. Yañhi ācariyaṃ nissāya bhikkhu dhammaṃ vijānāti, tena so brāhmaṇena aggi viya sakkaccaṃ namassitabboyevā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๓๙๒.
392.
‘‘ยมฺหา ธมฺมํ วิชาเนยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ;
‘‘Yamhā dhammaṃ vijāneyya, sammāsambuddhadesitaṃ;
สกฺกจฺจํ ตํ นมเสฺสยฺย, อคฺคิหุตฺตํว พฺราหฺมโณ’’ติฯ
Sakkaccaṃ taṃ namasseyya, aggihuttaṃva brāhmaṇo’’ti.
ตตฺถ อคฺคิหุตฺตํวาติ ยถา พฺราหฺมโณ อคฺคิหุตฺตํ สมฺมา ปริจรเณน เจว อญฺชลิกมฺมาทีหิ จ สกฺกจฺจํ นมสฺสติ, เอวํ ยมฺหา อาจริยา ตถาคตปเวทิตํ ธมฺมํ วิชาเนยฺย, ตํ สกฺกจฺจํ นมเสฺสยฺยาติ อโตฺถฯ
Tattha aggihuttaṃvāti yathā brāhmaṇo aggihuttaṃ sammā paricaraṇena ceva añjalikammādīhi ca sakkaccaṃ namassati, evaṃ yamhā ācariyā tathāgatapaveditaṃ dhammaṃ vijāneyya, taṃ sakkaccaṃ namasseyyāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ นวมํฯ
Sāriputtattheravatthu navamaṃ.
๑๐. ชฎิลพฺราหฺมณวตฺถุ
10. Jaṭilabrāhmaṇavatthu
น ชฎาหีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เอกํ ชฎิลพฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิฯ
Na jaṭāhīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ jaṭilabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร ‘‘อหํ มาติโต จ ปิติโต จ สุชาโต พฺราหฺมณกุเล นิพฺพโตฺตฯ สเจ สมโณ โคตโม อตฺตโน สาวเก พฺราหฺมณาติ วทติ, มมฺปิ นุ โข ตถา วตฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, ชฎามเตฺตน, น ชาติโคตฺตมเตฺตน พฺราหฺมณํ วทามิ, ปฎิวิทฺธสจฺจเมว ปนาหํ พฺราหฺมโณติ วทามี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
So kira ‘‘ahaṃ mātito ca pitito ca sujāto brāhmaṇakule nibbatto. Sace samaṇo gotamo attano sāvake brāhmaṇāti vadati, mampi nu kho tathā vattuṃ vaṭṭatī’’ti satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ pucchi. Atha naṃ satthā ‘‘nāhaṃ, brāhmaṇa, jaṭāmattena, na jātigottamattena brāhmaṇaṃ vadāmi, paṭividdhasaccameva panāhaṃ brāhmaṇoti vadāmī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๓๙๓.
393.
‘‘น ชฎาหิ น โคเตฺตน, น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ;
‘‘Na jaṭāhi na gottena, na jaccā hoti brāhmaṇo;
ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธโมฺม จ, โส สุจี โส จ พฺราหฺมโณ’’ติฯ
Yamhi saccañca dhammo ca, so sucī so ca brāhmaṇo’’ti.
ตตฺถ สจฺจนฺติ ยสฺมิํ ปุคฺคเล จตฺตาริ สจฺจานิ โสฬสหากาเรหิ ปฎิวิชฺฌิตฺวา ฐิตํ สจฺจญาณเญฺจว นววิโธ จ โลกุตฺตรธโมฺม อตฺถิ, โส สุจิ, โส พฺราหฺมโณ จาติ อโตฺถฯ
Tattha saccanti yasmiṃ puggale cattāri saccāni soḷasahākārehi paṭivijjhitvā ṭhitaṃ saccañāṇañceva navavidho ca lokuttaradhammo atthi, so suci, so brāhmaṇo cāti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ชฎิลพฺราหฺมณวตฺถุ ทสมํฯ
Jaṭilabrāhmaṇavatthu dasamaṃ.
๑๑. กุหกพฺราหฺมณวตฺถุ
11. Kuhakabrāhmaṇavatthu
กิํ เตติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา กูฎาคารสาลายํ วิหรโนฺต เอกํ วคฺคุลิวตํ กุหกพฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิฯ
Kiṃ teti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kūṭāgārasālāyaṃ viharanto ekaṃ vaggulivataṃ kuhakabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร เวสาลินครทฺวาเร เอกํ กกุธรุกฺขํ อารุยฺห ทฺวีหิ ปาเทหิ รุกฺขสาขํ คณฺหิตฺวา อโธสิโร โอลมฺพโนฺต ‘‘กปิลานํ เม สตํ เทถ, กหาปเณ เทถ, ปริจาริกํ เทถ, โน เจ ทสฺสถ, อิโต ปติตฺวา มรโนฺต นครํ อนครํ กริสฺสามี’’ติ วทติฯ ตถาคตสฺส ภิกฺขุสงฺฆปริวุตสฺส นครํ ปวิสนกาเล ภิกฺขู ตํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา นิกฺขมนกาเลปิ นํ ตเถว โอลมฺพนฺตํ ปสฺสิํสุฯ นาคราปิ ‘‘อยํ ปาโตว ปฎฺฐาย เอวํ โอลมฺพโนฺต ปติตฺวา มรโนฺต นครํ อนครํ กเรยฺยา’’ติ จิเนฺตตฺวา นครวินาสภีตา ‘‘ยํ โส ยาจติ, สพฺพํ เทมา’’ติ ปฎิสฺสุณิตฺวา อทํสุฯ โส โอตริตฺวา สพฺพํ คเหตฺวา อคมาสิฯ ภิกฺขู วิหารูปจาเร ตํ คาวิํ วิย วิรวิตฺวา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา ‘‘ลทฺธํ เต , พฺราหฺมณ, ยถาปตฺถิต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, ลทฺธํ เม’’ติ สุตฺวา อโนฺตวิหารํ คนฺตฺวา ตถาคตสฺส ตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว โส กุหกโจโร, ปุเพฺพปิ กุหกโจโรเยว อโหสิฯ อิทานิ ปเนส พาลชนํ วเญฺจติ, ตทา ปน ปณฺฑิเต วเญฺจตุํ นาสกฺขี’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตมาหริฯ
So kira vesālinagaradvāre ekaṃ kakudharukkhaṃ āruyha dvīhi pādehi rukkhasākhaṃ gaṇhitvā adhosiro olambanto ‘‘kapilānaṃ me sataṃ detha, kahāpaṇe detha, paricārikaṃ detha, no ce dassatha, ito patitvā maranto nagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti vadati. Tathāgatassa bhikkhusaṅghaparivutassa nagaraṃ pavisanakāle bhikkhū taṃ brāhmaṇaṃ disvā nikkhamanakālepi naṃ tatheva olambantaṃ passiṃsu. Nāgarāpi ‘‘ayaṃ pātova paṭṭhāya evaṃ olambanto patitvā maranto nagaraṃ anagaraṃ kareyyā’’ti cintetvā nagaravināsabhītā ‘‘yaṃ so yācati, sabbaṃ demā’’ti paṭissuṇitvā adaṃsu. So otaritvā sabbaṃ gahetvā agamāsi. Bhikkhū vihārūpacāre taṃ gāviṃ viya viravitvā gacchantaṃ disvā sañjānitvā ‘‘laddhaṃ te , brāhmaṇa, yathāpatthita’’nti pucchitvā ‘‘āma, laddhaṃ me’’ti sutvā antovihāraṃ gantvā tathāgatassa tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva so kuhakacoro, pubbepi kuhakacoroyeva ahosi. Idāni panesa bālajanaṃ vañceti, tadā pana paṇḍite vañcetuṃ nāsakkhī’’ti vatvā tehi yācito atītamāhari.
อตีเต เอกํ กาสิกคามํ นิสฺสาย เอโก กุหกตาปโส วาสํ กเปฺปสิฯ ตํ เอกํ กุลํ ปฎิชคฺคิฯ ทิวา อุปฺปนฺนขาทนียโภชนียโต อตฺตโน ปุตฺตานํ วิย ตสฺสปิ เอกํ โกฎฺฐาสํ เทติ, สายํ อุปฺปนฺนโกฎฺฐาสํ ฐเปตฺวา ทุติยทิวเส เทติฯ อเถกทิวสํ สายํ โคธมํสํ ลภิตฺวา สาธุกํ ปจิตฺวา ตโต โกฎฺฐาสํ ฐเปตฺวา ทุติยทิวเส ตสฺส อทํสุฯ ตาปโส มํสํ ขาทิตฺวาว รสตณฺหาย พโทฺธ ‘‘กิํ มํสํ นาเมต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โคธมํส’’นฺติ สุตฺวา ภิกฺขาย จริตฺวา สปฺปิทธิกฎุกภณฺฑาทีนิ คเหตฺวา ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐเปสิฯ ปณฺณสาลาย ปน อวิทูเร เอกสฺมิํ วมฺมิเก โคธราชา วิหรติฯ โส กาเลน กาลํ ตาปสํ วนฺทิตุํ อาคจฺฉติฯ ตํทิวสํ ปเนส ‘‘ตํ วธิสฺสามี’’ติ ทณฺฑํ ปฎิจฺฉาเทตฺวา ตสฺส วมฺมิกสฺส อวิทูเร ฐาเน นิทฺทายโนฺต วิย นิสีทิฯ โคธราชา วมฺมิกโต นิกฺขมิตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉโนฺตว อาการํ สลฺลเกฺขตฺวา ‘‘น เม อชฺช อาจริยสฺส อากาโร รุจฺจตี’’ติ ตโตว นิวตฺติฯ ตาปโส ตสฺส นิวตฺตนภาวํ ญตฺวา ตสฺส มารณตฺถาย ทณฺฑํ ขิปิ, ทโณฺฑ วิรชฺฌิตฺวา คโตฯ โคธราชาปิ ธมฺมิกํ ปวิสิตฺวา ตโต สีสํ นีหริตฺวา อาคตมคฺคํ โอโลเกโนฺต ตาปสํ อาห –
Atīte ekaṃ kāsikagāmaṃ nissāya eko kuhakatāpaso vāsaṃ kappesi. Taṃ ekaṃ kulaṃ paṭijaggi. Divā uppannakhādanīyabhojanīyato attano puttānaṃ viya tassapi ekaṃ koṭṭhāsaṃ deti, sāyaṃ uppannakoṭṭhāsaṃ ṭhapetvā dutiyadivase deti. Athekadivasaṃ sāyaṃ godhamaṃsaṃ labhitvā sādhukaṃ pacitvā tato koṭṭhāsaṃ ṭhapetvā dutiyadivase tassa adaṃsu. Tāpaso maṃsaṃ khāditvāva rasataṇhāya baddho ‘‘kiṃ maṃsaṃ nāmeta’’nti pucchitvā ‘‘godhamaṃsa’’nti sutvā bhikkhāya caritvā sappidadhikaṭukabhaṇḍādīni gahetvā paṇṇasālaṃ gantvā ekamantaṃ ṭhapesi. Paṇṇasālāya pana avidūre ekasmiṃ vammike godharājā viharati. So kālena kālaṃ tāpasaṃ vandituṃ āgacchati. Taṃdivasaṃ panesa ‘‘taṃ vadhissāmī’’ti daṇḍaṃ paṭicchādetvā tassa vammikassa avidūre ṭhāne niddāyanto viya nisīdi. Godharājā vammikato nikkhamitvā tassa santikaṃ āgacchantova ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘na me ajja ācariyassa ākāro ruccatī’’ti tatova nivatti. Tāpaso tassa nivattanabhāvaṃ ñatvā tassa māraṇatthāya daṇḍaṃ khipi, daṇḍo virajjhitvā gato. Godharājāpi dhammikaṃ pavisitvā tato sīsaṃ nīharitvā āgatamaggaṃ olokento tāpasaṃ āha –
‘‘สมณํ ตํ มญฺญมาโน, อุปคจฺฉิมสญฺญตํ;
‘‘Samaṇaṃ taṃ maññamāno, upagacchimasaññataṃ;
โส มํ ทเณฺฑน ปาหาสิ, ยถา อสมโณ ตถาฯ
So maṃ daṇḍena pāhāsi, yathā asamaṇo tathā.
‘‘กิํ เต ชฎาหิ ทุเมฺมธ, กิํ เต อชินสาฎิยา;
‘‘Kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā;
อพฺภนฺตรํ เต คหนํ, พาหิรํ ปริมชฺชสี’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๙๗-๙๘);
Abbhantaraṃ te gahanaṃ, bāhiraṃ parimajjasī’’ti. (jā. 1.4.97-98);
อถ นํ ตาปโส อตฺตโน สนฺตเกน ปโลเภตุํ เอวมาห –
Atha naṃ tāpaso attano santakena palobhetuṃ evamāha –
‘‘เอหิ โคธ นิวตฺตสฺสุ, ภุญฺช สาลีนโมทนํ;
‘‘Ehi godha nivattassu, bhuñja sālīnamodanaṃ;
เตลํ โลณญฺจ เม อตฺถิ, ปหูตํ มยฺห ปิปฺผลี’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๙๙);
Telaṃ loṇañca me atthi, pahūtaṃ mayha pipphalī’’ti. (jā. 1.4.99);
ตํ สุตฺวา โคธราชา ‘‘ยถา ยถา ตฺวํ กเถสิ, ตถา ตถา เม ปลายิตุกามตาว โหตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Taṃ sutvā godharājā ‘‘yathā yathā tvaṃ kathesi, tathā tathā me palāyitukāmatāva hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘เอส ภิโยฺย ปเวกฺขามิ, วมฺมิกํ สตโปริสํ;
‘‘Esa bhiyyo pavekkhāmi, vammikaṃ sataporisaṃ;
เตลํ โลณญฺจ กิเตฺตสิ, อหิตํ มยฺห ปิปฺผลี’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๑๐๐);
Telaṃ loṇañca kittesi, ahitaṃ mayha pipphalī’’ti. (jā. 1.4.100);
เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อหํ เอตฺตกํ กาลํ ตยิ สมณสญฺญํ อกาสิํ, อิทานิ ปน เต มํ ปหริตุกามตาย ทโณฺฑ ขิโตฺต, ตสฺส ขิตฺตกาเลเยว อสมโณ ชาโตฯ กิํ ตาทิสสฺส ทุปฺปญฺญสฺส ปุคฺคลสฺส ชฎาหิ, กิํ สขุเรน อชินจเมฺมนฯ อพฺภนฺตรญฺหิ เต คหนํ, เกวลํ พาหิรเมว ปริมชฺชสี’’ติ อาหฯ สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา ‘‘ตทา เอส กุหโก ตาปโส อโหสิ, โคธราชา ปน อหเมวา’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนตฺวา ตทา โคธปณฺฑิเตน ตสฺส นิคฺคหิตการณํ ทเสฺสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Evañca pana vatvā ‘‘ahaṃ ettakaṃ kālaṃ tayi samaṇasaññaṃ akāsiṃ, idāni pana te maṃ paharitukāmatāya daṇḍo khitto, tassa khittakāleyeva asamaṇo jāto. Kiṃ tādisassa duppaññassa puggalassa jaṭāhi, kiṃ sakhurena ajinacammena. Abbhantarañhi te gahanaṃ, kevalaṃ bāhirameva parimajjasī’’ti āha. Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā ‘‘tadā esa kuhako tāpaso ahosi, godharājā pana ahamevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānetvā tadā godhapaṇḍitena tassa niggahitakāraṇaṃ dassento imaṃ gāthamāha –
๓๙๔.
394.
‘‘กิํ เต ชฎาหิ ทุเมฺมธ, กิํ เต อชินสาฎิยา;
‘‘Kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā;
อพฺภนฺตรํ เต คหนํ, พาหิรํ ปริมชฺชสี’’ติฯ (ชา. ๑.๔.๙๘);
Abbhantaraṃ te gahanaṃ, bāhiraṃ parimajjasī’’ti. (jā. 1.4.98);
ตตฺถ กิํ เต ชฎาหีติ อโมฺภ ทุปฺปญฺญ ตว พทฺธาหิปิ อิมาหิ ชฎาหิ สขุราย นิวตฺถายปิ อิมาย อชินจมฺมสาฎิกาย จ กิมโตฺถติฯ อพฺภนฺตรนฺติ อพฺภนฺตรญฺหิ เต ราคาทิกิเลสคหนํ, เกวลํ หตฺถิลณฺฑํ อสฺสลณฺฑํ วิย มฎฺฐํ พาหิรํ ปริมชฺชสีติ อโตฺถฯ
Tattha kiṃ te jaṭāhīti ambho duppañña tava baddhāhipi imāhi jaṭāhi sakhurāya nivatthāyapi imāya ajinacammasāṭikāya ca kimatthoti. Abbhantaranti abbhantarañhi te rāgādikilesagahanaṃ, kevalaṃ hatthilaṇḍaṃ assalaṇḍaṃ viya maṭṭhaṃ bāhiraṃ parimajjasīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
กุหกพฺราหฺมณวตฺถุ เอกาทสมํฯ
Kuhakabrāhmaṇavatthu ekādasamaṃ.
๑๒. กิสาโคตมีวตฺถุ
12. Kisāgotamīvatthu
ปํสุกูลธรนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา คิชฺฌกูเฎ ปพฺพเต วิหรโนฺต กิสาโคตมิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Paṃsukūladharanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā gijjhakūṭe pabbate viharanto kisāgotamiṃ ārabbha kathesi.
ตทา กิร สโกฺก ปฐมยามาวสาเน เทวปริสาย สทฺธิํ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมเนฺต สารณียธมฺมกถํ สุณโนฺต นิสีทิฯ ตสฺมิํ ขเณ กิสาโคตมี ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อากาเสนาคนฺตฺวา สกฺกํ ทิสฺวา นิวตฺติฯ โส ตํ วนฺทิตฺวา นิวตฺตนฺติํ ทิสฺวา สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘กา นาเมสา , ภเนฺต, อาคจฺฉมานาว ตุเมฺห ทิสฺวา นิวตฺตตี’’ติ? สตฺถา ‘‘กิสาโคตมี นาเมสา, มหาราช, มม ธีตา ปํสุกูลิกเตฺถรีนํ อคฺคา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tadā kira sakko paṭhamayāmāvasāne devaparisāya saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamante sāraṇīyadhammakathaṃ suṇanto nisīdi. Tasmiṃ khaṇe kisāgotamī ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti ākāsenāgantvā sakkaṃ disvā nivatti. So taṃ vanditvā nivattantiṃ disvā satthāraṃ pucchi – ‘‘kā nāmesā , bhante, āgacchamānāva tumhe disvā nivattatī’’ti? Satthā ‘‘kisāgotamī nāmesā, mahārāja, mama dhītā paṃsukūlikattherīnaṃ aggā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๙๕.
395.
‘‘ปํสุกูลธรํ ชนฺตุํ, กิสํ ธมนิสนฺถตํ;
‘‘Paṃsukūladharaṃ jantuṃ, kisaṃ dhamanisanthataṃ;
เอกํ วนสฺมิํ ฌายนฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Ekaṃ vanasmiṃ jhāyantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ กิสนฺติ ปํสุกูลิกา หิ อตฺตโน อนุรูปํ ปฎิปทํ ปูเรนฺตา อปฺปมํสโลหิตา เจว โหนฺติ ธมนิสนฺถตคตฺตา จ, ตสฺมา เอวมาหฯ เอกํ วนสฺมินฺติ วิวิตฺตฎฺฐาเน เอกกํ วนสฺมิํ ฌายนฺตํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha kisanti paṃsukūlikā hi attano anurūpaṃ paṭipadaṃ pūrentā appamaṃsalohitā ceva honti dhamanisanthatagattā ca, tasmā evamāha. Ekaṃ vanasminti vivittaṭṭhāne ekakaṃ vanasmiṃ jhāyantaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
กิสาโคตมีวตฺถุ ทฺวาทสมํฯ
Kisāgotamīvatthu dvādasamaṃ.
๑๓. เอกพฺราหฺมณวตฺถุ
13. Ekabrāhmaṇavatthu
น จาหนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เอกํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิฯ
Nacāhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร ‘‘สมโณ โคตโม อตฺตโน สาวเก พฺราหฺมณาติ วทติ อหญฺจมฺหิ พฺราหฺมณโยนิยํ นิพฺพโตฺต, มมฺปิ นุ โข เอวํ วตฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉิฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘นาหํ, พฺราหฺมณ, พฺราหฺมณโยนิยํ นิพฺพตฺตมเตฺตเนวํ วทามิ, โย ปน อกิญฺจโน อคหโณ, ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So kira ‘‘samaṇo gotamo attano sāvake brāhmaṇāti vadati ahañcamhi brāhmaṇayoniyaṃ nibbatto, mampi nu kho evaṃ vattuṃ vaṭṭatī’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ pucchi. Atha naṃ satthā ‘‘nāhaṃ, brāhmaṇa, brāhmaṇayoniyaṃ nibbattamattenevaṃ vadāmi, yo pana akiñcano agahaṇo, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๙๖.
396.
‘‘น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ, โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ;
‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhavaṃ;
โภวาทิ นาม โส โหติ, สเจ โหติ สกิญฺจโน;
Bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano;
อกิญฺจนํ อนาทานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ โยนิชนฺติ โยนิยํ ชาตํฯ มตฺติสมฺภวนฺติ พฺราหฺมณิยา มาตุ สนฺตเก อุทรสฺมิํ สมฺภูตํฯ โภวาทีติ โส ปน อามนฺตนาทีสุ ‘‘โภ, โภ’’ติ วตฺวา วิจรโนฺต โภวาทิ นาม โหติ, สเจ ราคาทีหิ กิญฺจเนหิ สกิญฺจโนฯ อหํ ปน ราคาทีหิ อกิญฺจนํ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนาทานํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha yonijanti yoniyaṃ jātaṃ. Mattisambhavanti brāhmaṇiyā mātu santake udarasmiṃ sambhūtaṃ. Bhovādīti so pana āmantanādīsu ‘‘bho, bho’’ti vatvā vicaranto bhovādi nāma hoti, sace rāgādīhi kiñcanehi sakiñcano. Ahaṃ pana rāgādīhi akiñcanaṃ catūhi upādānehi anādānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน โส พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
เอกพฺราหฺมณวตฺถุ เตรสมํฯ
Ekabrāhmaṇavatthu terasamaṃ.
๑๔. อุคฺคเสนเสฎฺฐิปุตฺตวตฺถุ
14. Uggasenaseṭṭhiputtavatthu
สพฺพสํโยชนนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต อุคฺคเสนํ นาม เสฎฺฐิปุตฺตํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ ‘‘มุญฺจ ปุเร มุญฺจ ปจฺฉโต’’ติ (ธ. ป. ๓๔๘) คาถาวณฺณนาย วิตฺถาริตเมวฯ
Sabbasaṃyojananti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto uggasenaṃ nāma seṭṭhiputtaṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘muñca pure muñca pacchato’’ti (dha. pa. 348) gāthāvaṇṇanāya vitthāritameva.
ตทา หิ สตฺถา, ‘‘ภเนฺต, อุคฺคเสโน ‘น ภายามี’ติ วทติ, อภูเตน มเญฺญ อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติ ภิกฺขูหิ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, มม ปุตฺตสทิสา ฉินฺนสํโยชนา น ภายนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tadā hi satthā, ‘‘bhante, uggaseno ‘na bhāyāmī’ti vadati, abhūtena maññe aññaṃ byākarotī’’ti bhikkhūhi vutte, ‘‘bhikkhave, mama puttasadisā chinnasaṃyojanā na bhāyantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๙๗.
397.
‘‘สพฺพสํโยชนํ เฉตฺวา, โย เว น ปริตสฺสติ;
‘‘Sabbasaṃyojanaṃ chetvā, yo ve na paritassati;
สงฺคาติคํ วิสํยุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Saṅgātigaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ สพฺพสํโยชนนฺติ ทสวิธสํโยชนํฯ น ปริตสฺสตีติ ตณฺหาย น ภายติฯ ตมหนฺติ ตํ อหํ ราคาทีนํ สงฺคานํ อตีตตฺตา สงฺคาติคํ, จตุนฺนมฺปิ โยคานํ อภาเวน วิสํยุตฺตํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha sabbasaṃyojananti dasavidhasaṃyojanaṃ. Na paritassatīti taṇhāya na bhāyati. Tamahanti taṃ ahaṃ rāgādīnaṃ saṅgānaṃ atītattā saṅgātigaṃ, catunnampi yogānaṃ abhāvena visaṃyuttaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อุคฺคเสนเสฎฺฐิปุตฺตวตฺถุ จุทฺทสมํฯ
Uggasenaseṭṭhiputtavatthu cuddasamaṃ.
๑๕. เทฺวพฺราหฺมณวตฺถุ
15. Dvebrāhmaṇavatthu
เฉตฺวา นทฺธินฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เทฺว พฺราหฺมเณ อารพฺภ กเถสิฯ
Chetvānaddhinti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dve brāhmaṇe ārabbha kathesi.
เตสุ กิเรกสฺส จูฬโรหิโต นาม โคโณ อโหสิ, เอกสฺส มหาโรหิโต นามฯ เต เอกทิวสํ ‘‘ตว โคโณ พลวา, มม โคโณ พลวา’’ติ วิวทิตฺวา ‘‘กิํ โน วิวาเทน, ปาเชตฺวา ชานิสฺสามา’’ติ อจิรวตีตีเร สกฎํ วาลุกาย ปูเรตฺวา โคเณ โยชยิํสุฯ ตสฺมิํ ขเณ ภิกฺขูปิ นฺหายิตุํ ตตฺถ คตา โหนฺติฯ พฺราหฺมณา โคเณ ปาเชสุํฯ สกฎํ นิจฺจลํ อฎฺฐาสิ, นทฺธิวรตฺตา ปน ฉิชฺชิํสุฯ ภิกฺขู ทิสฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ สตฺถุ อาโรจยิํสุฯ สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว , พาหิรา เอตา นทฺธิวรตฺตา, โย โกจิ เอตา ฉินฺทเตว, ภิกฺขุนา ปน อชฺฌตฺติกํ โกธนทฺธิเญฺจว ตณฺหาวรตฺตญฺจ ฉินฺทิตุํ วฎฺฎตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tesu kirekassa cūḷarohito nāma goṇo ahosi, ekassa mahārohito nāma. Te ekadivasaṃ ‘‘tava goṇo balavā, mama goṇo balavā’’ti vivaditvā ‘‘kiṃ no vivādena, pājetvā jānissāmā’’ti aciravatītīre sakaṭaṃ vālukāya pūretvā goṇe yojayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe bhikkhūpi nhāyituṃ tattha gatā honti. Brāhmaṇā goṇe pājesuṃ. Sakaṭaṃ niccalaṃ aṭṭhāsi, naddhivarattā pana chijjiṃsu. Bhikkhū disvā vihāraṃ gantvā tamatthaṃ satthu ārocayiṃsu. Satthā, ‘‘bhikkhave , bāhirā etā naddhivarattā, yo koci etā chindateva, bhikkhunā pana ajjhattikaṃ kodhanaddhiñceva taṇhāvarattañca chindituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๙๘.
398.
‘‘เฉตฺวา นทฺธิํ วรตฺตญฺจ, สนฺทานํ สหนุกฺกมํ;
‘‘Chetvā naddhiṃ varattañca, sandānaṃ sahanukkamaṃ;
อุกฺขิตฺตปลิฆํ พุทฺธํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Ukkhittapalighaṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ นทฺธินฺติ นยฺหนภาเวน ปวตฺตํ โกธํฯ วรตฺตนฺติ พนฺธนภาเวน ปวตฺตํ ตณฺหํฯ สนฺทานํ สหนุกฺกมนฺติ อนุสยานุกฺกมสหิตํ ทฺวาสฎฺฐิทิฎฺฐิสนฺทานํ, อิทํ สพฺพมฺปิ ฉินฺทิตฺวา ฐิตํ อวิชฺชาปลิฆสฺส อุกฺขิตฺตตฺตา อุกฺขิตฺตปลิฆํ, จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตฺตา พุทฺธํ ตํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha naddhinti nayhanabhāvena pavattaṃ kodhaṃ. Varattanti bandhanabhāvena pavattaṃ taṇhaṃ. Sandānaṃ sahanukkamanti anusayānukkamasahitaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhisandānaṃ, idaṃ sabbampi chinditvā ṭhitaṃ avijjāpalighassa ukkhittattā ukkhittapalighaṃ, catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhaṃ taṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหเตฺต ปติฎฺฐหิํสุ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Desanāvasāne pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
เทฺวพฺราหฺมณวตฺถุ ปนฺนรสมํฯ
Dvebrāhmaṇavatthu pannarasamaṃ.
๑๖. อโกฺกสกภารทฺวาชวตฺถุ
16. Akkosakabhāradvājavatthu
อโกฺกสนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต อโกฺกสกภารทฺวาชํ อารพฺภ กเถสิฯ
Akkosanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto akkosakabhāradvājaṃ ārabbha kathesi.
ตสฺส หิ ภาตุ ภารทฺวาชสฺส ธนญฺชานี นาม พฺราหฺมณี โสตาปนฺนา อโหสิฯ สา ขีปิตฺวาปิ กาสิตฺวาปิ ปกฺขลิตฺวาปิ ‘‘นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิฯ สา เอกทิวสํ พฺราหฺมณปริเวสนาย ปวตฺตมานาย ปกฺขลิตฺวา ตเถว มหาสเทฺทน อุทานํ อุทาเนสิฯ พฺราหฺมโณ กุชฺฌิตฺวา ‘‘เอวเมวายํ วสลี ยตฺถ วา ตตฺถ วา ปกฺขลิตฺวา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติ วตฺวา ‘‘อิทานิ เต, วสลิ, คนฺตฺวา ตสฺส สตฺถุโน วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ อาหฯ อถ นํ สา ‘‘คจฺฉ, พฺราหฺมณ, นาหํ ตํ ปสฺสามิ, โย ตสฺส ภควโต วาทํ อาโรเปยฺย, อปิ จ คนฺตฺวา ตํ ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉสฺสู’’ติ อาหฯ โส สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา อวนฺทิตฺวาว เอกมนฺตํ ฐิโต ปญฺหํ ปุจฺฉโนฺต อิมํ คาถมาห –
Tassa hi bhātu bhāradvājassa dhanañjānī nāma brāhmaṇī sotāpannā ahosi. Sā khīpitvāpi kāsitvāpi pakkhalitvāpi ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti imaṃ udānaṃ udānesi. Sā ekadivasaṃ brāhmaṇaparivesanāya pavattamānāya pakkhalitvā tatheva mahāsaddena udānaṃ udānesi. Brāhmaṇo kujjhitvā ‘‘evamevāyaṃ vasalī yattha vā tattha vā pakkhalitvā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti vatvā ‘‘idāni te, vasali, gantvā tassa satthuno vādaṃ āropessāmī’’ti āha. Atha naṃ sā ‘‘gaccha, brāhmaṇa, nāhaṃ taṃ passāmi, yo tassa bhagavato vādaṃ āropeyya, api ca gantvā taṃ bhagavantaṃ pañhaṃ pucchassū’’ti āha. So satthu santikaṃ gantvā avanditvāva ekamantaṃ ṭhito pañhaṃ pucchanto imaṃ gāthamāha –
‘‘กิํสุ เฉตฺวา สุขํ เสติ, กิํสุ เฉตฺวา น โสจติ;
‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati;
กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตมา’’ติฯ (สํ. นิ. ๑.๑๘๗);
Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. (saṃ. ni. 1.187);
อถสฺส ปญฺหํ พฺยากโรโนฺต สตฺถา อิมํ คาถมาห –
Athassa pañhaṃ byākaronto satthā imaṃ gāthamāha –
‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ, โกธํ เฉตฺวา น โสจติ;
‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati;
โกธสฺส วิสมูลสฺส, มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ;
Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa;
วธํ อริยา ปสํสนฺติ, ตญฺหิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติฯ (สํ. นิ. ๑.๑๘๗);
Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. (saṃ. ni. 1.187);
โส สตฺถริ ปสีทิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อถสฺส กนิโฎฺฐ อโกฺกสกภารทฺวาโช ‘‘ภาตา กิร เม ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา กุโทฺธ อาคนฺตฺวา สตฺถารํ อสพฺภาหิ ผรุสาหิ วาจาหิ อโกฺกสิฯ โสปิ สตฺถารา อติถีนํ ขาทนียาทิทานโอปเมฺมน สญฺญโตฺต สตฺถริ ปสโนฺน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อปเรปิสฺส สุนฺทริกภารทฺวาโช พิลิงฺคกภารทฺวาโชติ เทฺว กนิฎฺฐภาตโร สตฺถารํ อโกฺกสนฺตาว สตฺถารา วินีตา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิํสุฯ
So satthari pasīditvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Athassa kaniṭṭho akkosakabhāradvājo ‘‘bhātā kira me pabbajito’’ti sutvā kuddho āgantvā satthāraṃ asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosi. Sopi satthārā atithīnaṃ khādanīyādidānaopammena saññatto satthari pasanno pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Aparepissa sundarikabhāradvājo biliṅgakabhāradvājoti dve kaniṭṭhabhātaro satthāraṃ akkosantāva satthārā vinītā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
อเถกทิวสํ ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, อจฺฉริยา วต พุทฺธคุณา, จตูสุ นาม ภาติเกสุ อโกฺกสเนฺตสุ สตฺถา กิญฺจิ อวตฺวา เตสํเยว ปติฎฺฐา ชาโต’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, อหํ มม ขนฺติพเลน สมนฺนาคตตฺตา ทุเฎฺฐสุ อทุสฺสโนฺต มหาชนสฺส ปติฎฺฐา โหมิเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, acchariyā vata buddhaguṇā, catūsu nāma bhātikesu akkosantesu satthā kiñci avatvā tesaṃyeva patiṭṭhā jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, ahaṃ mama khantibalena samannāgatattā duṭṭhesu adussanto mahājanassa patiṭṭhā homiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๓๙๙.
399.
‘‘อโกฺกสํ วธพนฺธญฺจ, อทุโฎฺฐ โย ติติกฺขติ;
‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati;
ขนฺตีพลํ พลานีกํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Khantībalaṃ balānīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ อทุโฎฺฐติ เอตํ ทสหิ อโกฺกสวตฺถูหิ อโกฺกสญฺจ ปาณิอาทีหิ โปถนญฺจ อนฺทุพนฺธนาทีหิ พนฺธนญฺจ โย อกุทฺธมานโส หุตฺวา อธิวาเสติ , ขนฺติพเลน สมนฺนาคตตฺตา ขนฺติพลํ, ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติยา อนีกภูเตน เตเนว ขนฺติพเลน สมนฺนาคตตฺตา พลานีกํ ตํ เอวรูปํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha aduṭṭhoti etaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosañca pāṇiādīhi pothanañca andubandhanādīhi bandhanañca yo akuddhamānaso hutvā adhivāseti , khantibalena samannāgatattā khantibalaṃ, punappunaṃ uppattiyā anīkabhūtena teneva khantibalena samannāgatattā balānīkaṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อโกฺกสกภารทฺวาชวตฺถุ โสฬสมํฯ
Akkosakabhāradvājavatthu soḷasamaṃ.
๑๗. สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ
17. Sāriputtattheravatthu
อโกฺกธนนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต สาริปุตฺตเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Akkodhananti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi.
ตทา กิร เถโร ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ ปิณฺฑาย จรโนฺต นาลกคาเม มาตุ ฆรทฺวารํ อคมาสิฯ อถ นํ สา นิสีทาเปตฺวา ปริวิสมานา อโกฺกสิ – ‘‘อโมฺภ, อุจฺฉิฎฺฐขาทก อุจฺฉิฎฺฐกญฺชิยํ อลภิตฺวา ปรฆเรสุ อุฬุงฺกปิเฎฺฐน ฆฎฺฎิตกญฺชิยํ ปริภุญฺชิตุํ อสีติโกฎิธนํ ปหาย ปพฺพชิโตสิ, นาสิตมฺหา ตยา, ภุญฺชาหิ ทานี’’ติฯ ภิกฺขูนมฺปิ ภตฺตํ ททมานา ‘‘ตุเมฺหหิ มม ปุโตฺต อตฺตโน จูฬุปฎฺฐาโก กโต, อิทานิ ภุญฺชถา’’ติ วเทติฯ เถโร ภิกฺขํ คเหตฺวา วิหารเมว อคมาสิฯ อถายสฺมา ราหุโล สตฺถารํ ปิณฺฑปาเตน อาปุจฺฉิฯ อถ นํ สตฺถา อาห – ‘‘ราหุล, กหํ คมิตฺถา’’ติ? ‘‘อยฺยิกาย คามํ, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘กิํ ปน เต อยฺยิกาย อุปชฺฌาโย วุโตฺต’’ติ? ‘‘อยฺยิกาย เม, ภเนฺต, อุปชฺฌาโย อกฺกุโฎฺฐ’’ติฯ ‘‘กินฺติ วตฺวา’’ติ? ‘‘อิทํ นาม, ภเนฺต’’ติฯ ‘‘อุปชฺฌาเยน ปน เต กิํ วุตฺต’’นฺติ? ‘‘น กิญฺจิ, ภเนฺต’’ติฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, อจฺฉริยา วต สาริปุตฺตเตฺถรสฺส คุณา, เอวํนามสฺส มาตริ อโกฺกสนฺติยา โกธมตฺตมฺปิ นาโหสี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, ขีณาสวา นาม อโกฺกธนาว โหนฺตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tadā kira thero pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ piṇḍāya caranto nālakagāme mātu gharadvāraṃ agamāsi. Atha naṃ sā nisīdāpetvā parivisamānā akkosi – ‘‘ambho, ucchiṭṭhakhādaka ucchiṭṭhakañjiyaṃ alabhitvā paragharesu uḷuṅkapiṭṭhena ghaṭṭitakañjiyaṃ paribhuñjituṃ asītikoṭidhanaṃ pahāya pabbajitosi, nāsitamhā tayā, bhuñjāhi dānī’’ti. Bhikkhūnampi bhattaṃ dadamānā ‘‘tumhehi mama putto attano cūḷupaṭṭhāko kato, idāni bhuñjathā’’ti vadeti. Thero bhikkhaṃ gahetvā vihārameva agamāsi. Athāyasmā rāhulo satthāraṃ piṇḍapātena āpucchi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘rāhula, kahaṃ gamitthā’’ti? ‘‘Ayyikāya gāmaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pana te ayyikāya upajjhāyo vutto’’ti? ‘‘Ayyikāya me, bhante, upajjhāyo akkuṭṭho’’ti. ‘‘Kinti vatvā’’ti? ‘‘Idaṃ nāma, bhante’’ti. ‘‘Upajjhāyena pana te kiṃ vutta’’nti? ‘‘Na kiñci, bhante’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, acchariyā vata sāriputtattherassa guṇā, evaṃnāmassa mātari akkosantiyā kodhamattampi nāhosī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, khīṇāsavā nāma akkodhanāva hontī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๐๐.
400.
‘‘อโกฺกธนํ วตวนฺตํ, สีลวนฺตํ อนุสฺสทํ;
‘‘Akkodhanaṃ vatavantaṃ, sīlavantaṃ anussadaṃ;
ทนฺตํ อนฺติมสารีรํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Dantaṃ antimasārīraṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ วตวนฺตนฺติ ธุตวเตน, สมนฺนาคตํ จตุปาริสุทฺธิสีเลน สีลวนฺตํ, ตณฺหาอุสฺสทาภาเวน อนุสฺสทํ , ฉฬินฺทฺริยทมเนน ทนฺตํ, โกฎิยํ ฐิเตน อตฺตภาเวน อนฺติมสรีรํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha vatavantanti dhutavatena, samannāgataṃ catupārisuddhisīlena sīlavantaṃ, taṇhāussadābhāvena anussadaṃ, chaḷindriyadamanena dantaṃ, koṭiyaṃ ṭhitena attabhāvena antimasarīraṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ สตฺตรสมํฯ
Sāriputtattheravatthu sattarasamaṃ.
๑๘. อุปฺปลวณฺณาเถรีวตฺถุ
18. Uppalavaṇṇātherīvatthu
วาริ โปกฺขรปเตฺตวาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อุปฺปลวณฺณเถริํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ ‘‘มธุวา มญฺญติ พาโล’’ติ คาถาวณฺณนาย (ธ. ป. ๖๙) วิตฺถาริตเมวฯ วุตฺตญฺหิ ตตฺถ (ธ. ป. อฎฺฐ. ๑.๖๙) –
Vāri pokkharapattevāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto uppalavaṇṇatheriṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘madhuvā maññati bālo’’ti gāthāvaṇṇanāya (dha. pa. 69) vitthāritameva. Vuttañhi tattha (dha. pa. aṭṭha. 1.69) –
อปเรน สมเยน มหาชโน ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสิ ‘‘ขีณาสวาปิ มเญฺญ กามสุขํ สาทิยนฺติ, กามํ เสวนฺติ, กิํ น เสวิสฺสนฺติฯ น เหเต โกฬาปรุกฺขา, น จ วมฺมิกา, อลฺลมํสสรีราว, ตสฺมา เอเตปิ กามสุขํ สาทิยนฺตี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, ขีณาสวา กามสุขํ สาทิยนฺติ, น กามํ เสวนฺติฯ ยถา หิ ปทุมปเตฺต ปติตํ อุทกพินฺทุ น ลิมฺปติ น สณฺฐาติ, วินิวตฺติตฺวา ปน ปตเตวฯ ยถา จ อารเคฺค สาสโป น อุปลิมฺปติ น สณฺฐาติ, วินิวตฺติตฺวา ปตเตว, เอวํ ขีณาสวสฺส จิเตฺต ทุวิโธปิ กาโม น ลิมฺปติ น สณฺฐาตี’’ติ อนุสนฺธิํ ฆเฎตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Aparena samayena mahājano dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘khīṇāsavāpi maññe kāmasukhaṃ sādiyanti, kāmaṃ sevanti, kiṃ na sevissanti. Na hete koḷāparukkhā, na ca vammikā, allamaṃsasarīrāva, tasmā etepi kāmasukhaṃ sādiyantī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, khīṇāsavā kāmasukhaṃ sādiyanti, na kāmaṃ sevanti. Yathā hi padumapatte patitaṃ udakabindu na limpati na saṇṭhāti, vinivattitvā pana patateva. Yathā ca āragge sāsapo na upalimpati na saṇṭhāti, vinivattitvā patateva, evaṃ khīṇāsavassa citte duvidhopi kāmo na limpati na saṇṭhātī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๔๐๑.
401.
‘‘วาริ โปกฺขรปเตฺตว, อารเคฺคริว สาสโป;
‘‘Vāri pokkharapatteva, āraggeriva sāsapo;
โย น ลิมฺปติ กาเมสุ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Yo na limpati kāmesu, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ โย น ลิมฺปตีติ เอวเมวํ โย อพฺภนฺตเร ทุวิเธปิ กาเม น อุปลิมฺปติ, ตสฺมิํ กาเม น สณฺฐาติ, ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha yo na limpatīti evamevaṃ yo abbhantare duvidhepi kāme na upalimpati, tasmiṃ kāme na saṇṭhāti, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อุปฺปลวณฺณาเถรีวตฺถุ อฎฺฐารสมํฯ
Uppalavaṇṇātherīvatthu aṭṭhārasamaṃ.
๑๙. อญฺญตรพฺราหฺมณวตฺถุ
19. Aññatarabrāhmaṇavatthu
โย ทุกฺขสฺสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yodukkhassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
ตสฺส กิเรโก ทาโส อปญฺญเตฺต สิกฺขาปเท ปลายิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ พฺราหฺมโณ ตํ โอโลเกโนฺต อทิสฺวา เอกทิวสํ สตฺถารา สทฺธิํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทฺวารนฺตเร ทิสฺวา จีวรํ ทฬฺหํ อคฺคเหสิฯ สตฺถา นิวตฺติตฺวา ‘‘กิํ อิทํ, พฺราหฺมณา’’ติ ปุจฺฉิฯ ทาโส เม, โภ โคตมาติ ฯ ปนฺนภาโร เอส, พฺราหฺมณาติฯ ‘‘ปนฺนภาโร’’ติ จ วุเตฺต พฺราหฺมโณ ‘‘อรหา’’ติ สลฺลเกฺขสิฯ ตสฺมา ปุนปิ เตน ‘‘เอวํ, โภ โคตมา’’ติ วุเตฺต สตฺถา ‘‘อาม, พฺราหฺมณ, ปนฺนภาโร’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Tassa kireko dāso apaññatte sikkhāpade palāyitvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Brāhmaṇo taṃ olokento adisvā ekadivasaṃ satthārā saddhiṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā cīvaraṃ daḷhaṃ aggahesi. Satthā nivattitvā ‘‘kiṃ idaṃ, brāhmaṇā’’ti pucchi. Dāso me, bho gotamāti . Pannabhāro esa, brāhmaṇāti. ‘‘Pannabhāro’’ti ca vutte brāhmaṇo ‘‘arahā’’ti sallakkhesi. Tasmā punapi tena ‘‘evaṃ, bho gotamā’’ti vutte satthā ‘‘āma, brāhmaṇa, pannabhāro’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๐๒.
402.
‘‘โย ทุกฺขสฺส ปชานาติ, อิเธว ขยมตฺตโน;
‘‘Yo dukkhassa pajānāti, idheva khayamattano;
ปนฺนภารํ วิสํยุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Pannabhāraṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ ทุกฺขสฺสาติ ขนฺธทุกฺขสฺสฯ ปนฺนภารนฺติ โอหิตขนฺธภารํ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ วา วิสํยุตฺตํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ เทสนาวสาเน โส พฺราหฺมโณ โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิ, สมฺปตฺตานมฺปิ สาตฺถิกา ธมฺมเทสนา อโหสีติฯ
Tattha dukkhassāti khandhadukkhassa. Pannabhāranti ohitakhandhabhāraṃ catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyuttaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. Desanāvasāne so brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
อญฺญตรพฺราหฺมณวตฺถุ เอกูนวีสติมํฯ
Aññatarabrāhmaṇavatthu ekūnavīsatimaṃ.
๒๐. เขมาภิกฺขุนีวตฺถุ
20. Khemābhikkhunīvatthu
คมฺภีรปญฺญนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา คิชฺฌกูเฎ วิหรโนฺต เขมํ นาม ภิกฺขุนิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Gambhīrapaññanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā gijjhakūṭe viharanto khemaṃ nāma bhikkhuniṃ ārabbha kathesi.
เอกทิวสญฺหิ ปฐมยามสมนนฺตเร สโกฺก เทวราชา ปริสาย สทฺธิํ อาคนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก สารณียธมฺมกถํ สุณโนฺต นิสีทิฯ ตสฺมิํ ขเณ เขมา ภิกฺขุนี ‘‘สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อาคนฺตฺวา สกฺกํ ทิสฺวา อากาเส ฐิตาว สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิวตฺติฯ สโกฺก ตํ ทิสฺวา ‘‘โก เอสา, ภเนฺต, อาคจฺฉมานา อากาเส ฐิตาว สตฺถารํ วนฺทิตฺวา นิวตฺตี’’ติ ปุจฺฉิฯ สตฺถา ‘‘เอสา, มหาราช, มม ธีตา เขมา นาม มหาปญฺญา มคฺคามคฺคโกวิทา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Ekadivasañhi paṭhamayāmasamanantare sakko devarājā parisāya saddhiṃ āgantvā satthu santike sāraṇīyadhammakathaṃ suṇanto nisīdi. Tasmiṃ khaṇe khemā bhikkhunī ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti āgantvā sakkaṃ disvā ākāse ṭhitāva satthāraṃ vanditvā nivatti. Sakko taṃ disvā ‘‘ko esā, bhante, āgacchamānā ākāse ṭhitāva satthāraṃ vanditvā nivattī’’ti pucchi. Satthā ‘‘esā, mahārāja, mama dhītā khemā nāma mahāpaññā maggāmaggakovidā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๐๓.
403.
‘‘คมฺภีรปญฺญํ เมธาวิํ, มคฺคามคฺคสฺส โกวิทํ;
‘‘Gambhīrapaññaṃ medhāviṃ, maggāmaggassa kovidaṃ;
อุตฺตมตฺถมนุปฺปตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Uttamatthamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ คพฺภีรปญฺญนฺติ คมฺภีเรสุ ขนฺธาทีสุ ปวตฺตาย ปญฺญาย สมนฺนาคตํ ธโมฺมชปญฺญาย สมนฺนาคตํ เมธาวิํ ‘‘อยํ ทุคฺคติยา มโคฺค, อยํ สุคติยา มโคฺค, อยํ นิพฺพานสฺส มโคฺค, อยํ อมโคฺค’’ติ เอวํ มเคฺค จ อมเคฺค จ เฉกตาย มคฺคามคฺคสฺส โกวิทํ อรหตฺตสงฺขาตํ อุตฺตมตฺถํ อนุปฺปตฺตํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha gabbhīrapaññanti gambhīresu khandhādīsu pavattāya paññāya samannāgataṃ dhammojapaññāya samannāgataṃ medhāviṃ ‘‘ayaṃ duggatiyā maggo, ayaṃ sugatiyā maggo, ayaṃ nibbānassa maggo, ayaṃ amaggo’’ti evaṃ magge ca amagge ca chekatāya maggāmaggassa kovidaṃ arahattasaṅkhātaṃ uttamatthaṃ anuppattaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
เขมาภิกฺขุนิวตฺถุ วีสติมํฯ
Khemābhikkhunivatthu vīsatimaṃ.
๒๑. ปพฺภารวาสีติสฺสเตฺถรวตฺถุ
21. Pabbhāravāsītissattheravatthu
อสํสฎฺฐนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต ปพฺภารวาสีติสฺสเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Asaṃsaṭṭhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pabbhāravāsītissattheraṃ ārabbha kathesi.
โส กิร สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สปฺปายํ เสนาสนํ โอโลเกโนฺต เอกํ เลณปพฺภารํ ปาปุณิ, สมฺปตฺตกฺขเณเยวสฺส จิตฺตํ เอกคฺคตํ ลภิฯ โส ‘‘อหํ อิธ วสโนฺต ปพฺพชิตกิจฺจํ นิปฺผาเทตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ จิเนฺตสิฯ เลเณปิ อธิวตฺถา เทวตา ‘‘สีลวา ภิกฺขุ อาคโต, อิมินา สทฺธิํ เอกฎฺฐาเน วสิตุํ ทุกฺขํฯ อยํ ปน อิธ เอกรตฺติเมว วสิตฺวา ปกฺกมิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ปุเตฺต อาทาย นิกฺขมิฯ เถโร ปุนทิวเส ปาโตว โคจรคามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ อถ นํ เอกา อุปาสิกา ทิสฺวาว ปุตฺตสิเนหํ ปฎิลภิตฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา โภเชตฺวา อตฺตานํ นิสฺสาย เตมาสํ วสนตฺถาย ยาจิฯ โสปิ ‘‘สกฺกา มยา อิมํ นิสฺสาย ภวนิสฺสรณํ กาตุ’’นฺติ อธิวาเสตฺวา ตเมว เลณํ อคมาสิฯ เทวตา ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา เกนจิ นิมนฺติโต ภวิสฺสติ, เสฺว วา ปรสุเว วา คมิสฺสตี’’ติ จิเนฺตสิฯ
So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisitvā sappāyaṃ senāsanaṃ olokento ekaṃ leṇapabbhāraṃ pāpuṇi, sampattakkhaṇeyevassa cittaṃ ekaggataṃ labhi. So ‘‘ahaṃ idha vasanto pabbajitakiccaṃ nipphādetuṃ sakkhissāmī’’ti cintesi. Leṇepi adhivatthā devatā ‘‘sīlavā bhikkhu āgato, iminā saddhiṃ ekaṭṭhāne vasituṃ dukkhaṃ. Ayaṃ pana idha ekarattimeva vasitvā pakkamissatī’’ti cintetvā putte ādāya nikkhami. Thero punadivase pātova gocaragāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha naṃ ekā upāsikā disvāva puttasinehaṃ paṭilabhitvā gehe nisīdāpetvā bhojetvā attānaṃ nissāya temāsaṃ vasanatthāya yāci. Sopi ‘‘sakkā mayā imaṃ nissāya bhavanissaraṇaṃ kātu’’nti adhivāsetvā tameva leṇaṃ agamāsi. Devatā taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘addhā kenaci nimantito bhavissati, sve vā parasuve vā gamissatī’’ti cintesi.
เอวํ อฑฺฒมาสมเตฺต อติกฺกเนฺต ‘‘อยํ อิเธว มเญฺญ อโนฺตวสฺสํ วสิสฺสติ, สีลวตา ปน สทฺธิํ เอกฎฺฐาเน ปุตฺตเกหิ สทฺธิํ วสิตุํ ทุกฺกรํ, อิมญฺจ ‘นิกฺขมา’ติ วตฺตุํ น สกฺกา, อตฺถิ นุ โข อิมสฺส สีเล ขลิต’’นฺติ ทิเพฺพน จกฺขุนา โอโลเกนฺตี อุปสมฺปทมาฬกโต ปฎฺฐาย ตสฺส สีเล ขลิตํ อทิสฺวา ‘‘ปริสุทฺธมสฺส สีลํ, กิญฺจิเทวสฺส กตฺวา อยสํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ตสฺส อุปฎฺฐากกุเล อุปาสิกาย เชฎฺฐปุตฺตสฺส สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา คีวํ ปริวเตฺตสิฯ ตสฺส อกฺขีนิ นิกฺขมิํสุ, มุขโต เขโฬ ปคฺฆริฯ อุปาสิกา ตํ ทิสฺวา ‘‘กิํ อิท’’นฺติ วิรวิฯ อถ นํ เทวตา อทิสฺสมานรูปา เอวมาห – ‘‘มยา เอส คหิโต, พลิกเมฺมนปิ เม อโตฺถ นตฺถิ, ตุมฺหากํ ปน กุลูปกํ เถรํ ลฎฺฐิมธุกํ ยาจิตฺวา เตน เตลํ ปจิตฺวา อิมสฺส นตฺถุกมฺมํ เทถ, เอวาหํ อิมํ มุญฺจิสฺสามี’’ติฯ นสฺสตุ วา เอส มรตุ วา, น สกฺขิสฺสามหํ อยฺยํ ลฎฺฐิมธุกํ ยาจิตุนฺติฯ สเจ ลฎฺฐิมธุกํ ยาจิตุํ น สโกฺกถ, นาสิกายสฺส หิงฺคุจุณฺณํ ปกฺขิปิตุํ วเทถาติฯ อิทมฺปิ วตฺตุํ น สโกฺกมาติฯ เตน หิสฺส ปาทโธวนอุทกํ อาทาย สีเส อาสิญฺจถาติฯ อุปาสิกา ‘‘สกฺกา อิทํ กาตุ’’นฺติ เวลาย อาคตํ เถรํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ ทตฺวา อนฺตรภเตฺต นิสินฺนสฺส ปาเท โธวิตฺวา อุทกํ คเหตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิทํ อุทกํ ทารกสฺส สีเส อาสิญฺจามา’’ติ อาปุจฺฉิตฺวา ‘‘เตน หิ อาสิญฺจถา’’ติ วุเตฺต ตถา อกาสิฯ สา เทวตา ตาวเทว ตํ มุญฺจิตฺวา คนฺตฺวา เลณทฺวาเร อฎฺฐาสิฯ
Evaṃ aḍḍhamāsamatte atikkante ‘‘ayaṃ idheva maññe antovassaṃ vasissati, sīlavatā pana saddhiṃ ekaṭṭhāne puttakehi saddhiṃ vasituṃ dukkaraṃ, imañca ‘nikkhamā’ti vattuṃ na sakkā, atthi nu kho imassa sīle khalita’’nti dibbena cakkhunā olokentī upasampadamāḷakato paṭṭhāya tassa sīle khalitaṃ adisvā ‘‘parisuddhamassa sīlaṃ, kiñcidevassa katvā ayasaṃ uppādessāmī’’ti tassa upaṭṭhākakule upāsikāya jeṭṭhaputtassa sarīre adhimuccitvā gīvaṃ parivattesi. Tassa akkhīni nikkhamiṃsu, mukhato kheḷo pagghari. Upāsikā taṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti viravi. Atha naṃ devatā adissamānarūpā evamāha – ‘‘mayā esa gahito, balikammenapi me attho natthi, tumhākaṃ pana kulūpakaṃ theraṃ laṭṭhimadhukaṃ yācitvā tena telaṃ pacitvā imassa natthukammaṃ detha, evāhaṃ imaṃ muñcissāmī’’ti. Nassatu vā esa maratu vā, na sakkhissāmahaṃ ayyaṃ laṭṭhimadhukaṃ yācitunti. Sace laṭṭhimadhukaṃ yācituṃ na sakkotha, nāsikāyassa hiṅgucuṇṇaṃ pakkhipituṃ vadethāti. Idampi vattuṃ na sakkomāti. Tena hissa pādadhovanaudakaṃ ādāya sīse āsiñcathāti. Upāsikā ‘‘sakkā idaṃ kātu’’nti velāya āgataṃ theraṃ nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ datvā antarabhatte nisinnassa pāde dhovitvā udakaṃ gahetvā, ‘‘bhante, idaṃ udakaṃ dārakassa sīse āsiñcāmā’’ti āpucchitvā ‘‘tena hi āsiñcathā’’ti vutte tathā akāsi. Sā devatā tāvadeva taṃ muñcitvā gantvā leṇadvāre aṭṭhāsi.
เถโรปิ ภตฺตกิจฺจาวสาเน อุฎฺฐายาสนา อวิสฺสฎฺฐกมฺมฎฺฐานตาย ทฺวตฺติํสาการํ สชฺฌายโนฺตว ปกฺกามิฯ อถ นํ เลณทฺวารํ ปตฺตกาเล สา เทวตา ‘‘มหาเวชฺช มา อิธ ปวิสา’’ติ อาหฯ โส ตเตฺถว ฐตฺวา ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ อาหฯ อหํ อิธ อธิวตฺถา เทวตาติฯ เถโร ‘‘อตฺถิ นุ โข มยา เวชฺชกมฺมสฺส กตฎฺฐาน’’นฺติ อุปสมฺปทมาฬกโต ปฎฺฐาย โอโลเกโนฺต อตฺตโน สีเล ติลกํ วา กาฬกํ วา อทิสฺวา ‘‘อหํ มยา เวชฺชกมฺมสฺส กตฎฺฐานํ น ปสฺสามิ, กสฺมา เอวํ วเทสี’’ติ อาหฯ น ปสฺสสีติฯ อาม, น ปสฺสามีติ? อาจิกฺขามิ เตติฯ อาม, อาจิกฺขาหีติฯ ติฎฺฐตุ ตาว ทูเร กตํ, อเชฺชว ตยา อมนุสฺสคหิตสฺส อุปฎฺฐากปุตฺตสฺส ปาทโธวนอุทกํ สีเส อาสิตฺตํ, นาสิตฺตนฺติ? อาม, อาสิตฺตนฺติฯ กิํ เอตํ น ปสฺสสีติ? เอตํ สนฺธาย ตฺวํ วเทสีติ? อาม, เอตํ สนฺธาย วทามีติฯ เถโร จิเนฺตสิ – ‘‘อโห วต เม สมฺมา ปณิหิโต อตฺตา, สาสนสฺส อนุรูปํ วต เม จริตํ, เทวตาปิ มม จตุปาริสุทฺธิสีเล ติลกํ วา กาฬกํ วา อทิสฺวา ทารกสฺส สีเส อาสิตฺตปาทโธวนมตฺตํ อทฺทสา’’ติ ตสฺส สีลํ อารพฺภ พลวปีติ อุปฺปชฺชิฯ โส ตํ วิกฺขเมฺภตฺวา ปาทุทฺธารมฺปิ อกตฺวา ตเตฺถว อรหตฺตํ ปตฺวา ‘‘มาทิสํ ปริสุทฺธํ สมณํ ทูเสตฺวา มา อิธ วนสเณฺฑ วสิ, ตฺวเมว นิกฺขมาหี’’ติ เทวตํ โอวทโนฺต อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –
Theropi bhattakiccāvasāne uṭṭhāyāsanā avissaṭṭhakammaṭṭhānatāya dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantova pakkāmi. Atha naṃ leṇadvāraṃ pattakāle sā devatā ‘‘mahāvejja mā idha pavisā’’ti āha. So tattheva ṭhatvā ‘‘kāsi tva’’nti āha. Ahaṃ idha adhivatthā devatāti. Thero ‘‘atthi nu kho mayā vejjakammassa kataṭṭhāna’’nti upasampadamāḷakato paṭṭhāya olokento attano sīle tilakaṃ vā kāḷakaṃ vā adisvā ‘‘ahaṃ mayā vejjakammassa kataṭṭhānaṃ na passāmi, kasmā evaṃ vadesī’’ti āha. Na passasīti. Āma, na passāmīti? Ācikkhāmi teti. Āma, ācikkhāhīti. Tiṭṭhatu tāva dūre kataṃ, ajjeva tayā amanussagahitassa upaṭṭhākaputtassa pādadhovanaudakaṃ sīse āsittaṃ, nāsittanti? Āma, āsittanti. Kiṃ etaṃ na passasīti? Etaṃ sandhāya tvaṃ vadesīti? Āma, etaṃ sandhāya vadāmīti. Thero cintesi – ‘‘aho vata me sammā paṇihito attā, sāsanassa anurūpaṃ vata me caritaṃ, devatāpi mama catupārisuddhisīle tilakaṃ vā kāḷakaṃ vā adisvā dārakassa sīse āsittapādadhovanamattaṃ addasā’’ti tassa sīlaṃ ārabbha balavapīti uppajji. So taṃ vikkhambhetvā pāduddhārampi akatvā tattheva arahattaṃ patvā ‘‘mādisaṃ parisuddhaṃ samaṇaṃ dūsetvā mā idha vanasaṇḍe vasi, tvameva nikkhamāhī’’ti devataṃ ovadanto imaṃ udānaṃ udānesi –
‘‘วิสุโทฺธ วต เม วาโส, นิมฺมลํ มํ ตปสฺสินํ;
‘‘Visuddho vata me vāso, nimmalaṃ maṃ tapassinaṃ;
มา ตฺวํ วิสุทฺธํ ทูเสสิ, นิกฺขม ปวนา ตุว’’นฺติฯ
Mā tvaṃ visuddhaṃ dūsesi, nikkhama pavanā tuva’’nti.
โส ตเตฺถว เตมาสํ วสิตฺวา วุตฺถวโสฺส สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภิกฺขูหิ ‘‘กิํ, อาวุโส, ปพฺพชิตกิจฺจํ เต มตฺถกํ ปาปิต’’นฺติ ปุโฎฺฐ ตสฺมิํ เลเณ วสฺสูปคมนโต ปฎฺฐาย สพฺพํ ตํ ปวตฺติํ ภิกฺขูนํ อาโรเจตฺวา, ‘‘อาวุโส, ตฺวํ เทวตาย เอวํ วุจฺจมาโน น กุชฺฌี’’ติ วุเตฺต ‘‘น กุชฺฌิ’’นฺติ อาหฯ ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ, ‘‘ภเนฺต, อยํ ภิกฺขุ อญฺญํ พฺยากโรติ, เทวตาย อิทํ นาม วุจฺจมาโนปิ น กุชฺฌินฺติ วทตี’’ติฯ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘เนว, ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต กุชฺฌติ, เอตสฺส คิหีหิ วา ปพฺพชิเตหิ วา สํสโคฺค นาม นตฺถิ, อสํสโฎฺฐ เอส อปฺปิโจฺฉ สนฺตุโฎฺฐ’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
So tattheva temāsaṃ vasitvā vutthavasso satthu santikaṃ gantvā bhikkhūhi ‘‘kiṃ, āvuso, pabbajitakiccaṃ te matthakaṃ pāpita’’nti puṭṭho tasmiṃ leṇe vassūpagamanato paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ bhikkhūnaṃ ārocetvā, ‘‘āvuso, tvaṃ devatāya evaṃ vuccamāno na kujjhī’’ti vutte ‘‘na kujjhi’’nti āha. Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ, ‘‘bhante, ayaṃ bhikkhu aññaṃ byākaroti, devatāya idaṃ nāma vuccamānopi na kujjhinti vadatī’’ti. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘neva, bhikkhave, mama putto kujjhati, etassa gihīhi vā pabbajitehi vā saṃsaggo nāma natthi, asaṃsaṭṭho esa appiccho santuṭṭho’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๔๐๔.
404.
‘‘อสํสฎฺฐํ คหเฎฺฐหิ, อนาคาเรหิ จูภยํ;
‘‘Asaṃsaṭṭhaṃ gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ;
อโนกสาริมปฺปิจฺฉํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Anokasārimappicchaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ อสํสฎฺฐนฺติ ทสฺสนสวนสมุลฺลปนปริโภคกายสํสคฺคานํ อภาเวน อสํสฎฺฐํฯ อุภยนฺติ คิหีหิ จ อนาคาเรหิ จาติ อุภเยหิปิ อสํสฎฺฐํ ฯ อโนกสารินฺติ อนาลยจาริํ ตํ เอวรูปํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha asaṃsaṭṭhanti dassanasavanasamullapanaparibhogakāyasaṃsaggānaṃ abhāvena asaṃsaṭṭhaṃ. Ubhayanti gihīhi ca anāgārehi cāti ubhayehipi asaṃsaṭṭhaṃ . Anokasārinti anālayacāriṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปพฺภารวาสีติสฺสเตฺถรวตฺถุ เอกวีสติมํฯ
Pabbhāravāsītissattheravatthu ekavīsatimaṃ.
๒๒. อญฺญตรภิกฺขุวตฺถุ
22. Aññatarabhikkhuvatthu
นิธาย ทณฺฑนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิฯ
Nidhāya daṇḍanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
โส กิร สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา อรเญฺญ วายมโนฺต อรหตฺตํ ปตฺวา ‘‘ปฎิลทฺธคุณํ สตฺถุ อาโรเจสฺสามี’’ติ ตโต นิกฺขมิฯ อถ นํ เอกสฺมิํ คาเม เอกา อิตฺถี สามิเกน สทฺธิํ กลหํ กตฺวา ตสฺมิํ พหิ นิกฺขเนฺต ‘‘กุลฆรํ คมิสฺสามี’’ติ มคฺคํ ปฎิปนฺนา อนฺตรามเคฺค ทิสฺวา ‘‘อิมํ เถรํ นิสฺสาย คมิสฺสามี’’ติ ปิฎฺฐิโต ปิฎฺฐิโต อนุพนฺธิฯ เถโร ปน ตํ น ปสฺสติฯ อถสฺสา สามิโก เคหํ อาคโต ตํ อทิสฺวา ‘‘กุลคามํ คตา ภวิสฺสตี’’ติ อนุพนฺธโนฺต ตํ ทิสฺวา ‘‘น สกฺกา อิมาย เอกิกาย อิมํ อฎวิํ ปฎิปชฺชิตุํ, กํ นุ โข นิสฺสาย คจฺฉตี’’ติ โอโลเกโนฺต เถรํ ทิสฺวา ‘‘อยํ อิมํ คณฺหิตฺวา นิกฺขโนฺต ภวิสฺสตี’’ติ จิเนฺตตฺวา เถรํ สนฺตเชฺชสิฯ อถ นํ สา อิตฺถี ‘‘เนว มํ เอส ภทโนฺต ปสฺสติ, น อาลปติ, มา นํ กิญฺจิ อวจา’’ติ อาหฯ โส ‘‘กิํ ปน ตฺวํ อตฺตานํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตํ มม อาจิกฺขิสฺสสิ, ตุยฺหเมว อนุจฺฉวิกํ อิมสฺส กริสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนโกโธ อิตฺถิยา อาฆาเตน เถรํ โปเถตฺวา ตํ อาทาย นิวตฺติฯ เถรสฺส สกลสรีรํ สญฺชาตคณฺฑํ อโหสิฯ อถสฺส วิหารํ คตกาเล ภิกฺขู สรีรํ สมฺพาหนฺตา คเณฺฑ ทิสฺวา ‘‘กิํ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิํสุฯ โส เตสํ ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อถ นํ ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส, ตสฺมิํ ปุริเส เอวํ ปหรเนฺต ตฺวํ กิํ อวจ, กิํ วา เต โกโธ อุปฺปโนฺน’’ติฯ ‘‘น เม, อาวุโส, โกโธ อุปฺปชฺชี’’ติ วุเตฺต สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘ภเนฺต, เอส ภิกฺขุ ‘โกโธ เต อุปฺปชฺชตี’ติ วุจฺจมาโน ‘น เม, อาวุโส, โกโธ อุปฺปชฺชตี’ติ อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติ อาโรเจสุํฯ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, ขีณาสวา นาม นิหิตทณฺฑา, เต ปหรเนฺตสุปิ โกธํ น กโรนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vāyamanto arahattaṃ patvā ‘‘paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocessāmī’’ti tato nikkhami. Atha naṃ ekasmiṃ gāme ekā itthī sāmikena saddhiṃ kalahaṃ katvā tasmiṃ bahi nikkhante ‘‘kulagharaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipannā antarāmagge disvā ‘‘imaṃ theraṃ nissāya gamissāmī’’ti piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Thero pana taṃ na passati. Athassā sāmiko gehaṃ āgato taṃ adisvā ‘‘kulagāmaṃ gatā bhavissatī’’ti anubandhanto taṃ disvā ‘‘na sakkā imāya ekikāya imaṃ aṭaviṃ paṭipajjituṃ, kaṃ nu kho nissāya gacchatī’’ti olokento theraṃ disvā ‘‘ayaṃ imaṃ gaṇhitvā nikkhanto bhavissatī’’ti cintetvā theraṃ santajjesi. Atha naṃ sā itthī ‘‘neva maṃ esa bhadanto passati, na ālapati, mā naṃ kiñci avacā’’ti āha. So ‘‘kiṃ pana tvaṃ attānaṃ gahetvā gacchantaṃ mama ācikkhissasi, tuyhameva anucchavikaṃ imassa karissāmī’’ti uppannakodho itthiyā āghātena theraṃ pothetvā taṃ ādāya nivatti. Therassa sakalasarīraṃ sañjātagaṇḍaṃ ahosi. Athassa vihāraṃ gatakāle bhikkhū sarīraṃ sambāhantā gaṇḍe disvā ‘‘kiṃ ida’’nti pucchiṃsu. So tesaṃ tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ bhikkhū, ‘‘āvuso, tasmiṃ purise evaṃ paharante tvaṃ kiṃ avaca, kiṃ vā te kodho uppanno’’ti. ‘‘Na me, āvuso, kodho uppajjī’’ti vutte satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘bhante, esa bhikkhu ‘kodho te uppajjatī’ti vuccamāno ‘na me, āvuso, kodho uppajjatī’ti abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti ārocesuṃ. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bhikkhave, khīṇāsavā nāma nihitadaṇḍā, te paharantesupi kodhaṃ na karontiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๐๕.
405.
‘‘นิธาย ทณฺฑํ ภูเตสุ, ตเสสุ ถาวเรสุ จ;
‘‘Nidhāya daṇḍaṃ bhūtesu, tasesu thāvaresu ca;
โย น หนฺติ น ฆาเตติ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Yo na hanti na ghāteti, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ นิธายาติ นิกฺขิปิตฺวา โอโรเปตฺวาฯ ตเสสุ ถาวเรสุ จาติ ตณฺหาตาเสน ตเสสุ, ตณฺหาอภาเวน ถิรตาย ถาวเรสุ จฯ โย น หนฺตีติ โย เอวํ สพฺพสเตฺตสุ วิคตปฎิฆตาย นิกฺขิตฺตทโณฺฑ เนว กญฺจิ สยํ หนติ, น อเญฺญ ฆาเตติ, ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha nidhāyāti nikkhipitvā oropetvā. Tasesu thāvaresu cāti taṇhātāsena tasesu, taṇhāabhāvena thiratāya thāvaresu ca. Yo na hantīti yo evaṃ sabbasattesu vigatapaṭighatāya nikkhittadaṇḍo neva kañci sayaṃ hanati, na aññe ghāteti, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อญฺญตรภิกฺขุวตฺถุ พาวีสติมํฯ
Aññatarabhikkhuvatthu bāvīsatimaṃ.
๒๓. สามเณรานํ วตฺถุ
23. Sāmaṇerānaṃ vatthu
อวิรุทฺธนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต จตฺตาโร สามเณเร อารพฺภ กเถสิฯ
Aviruddhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto cattāro sāmaṇere ārabbha kathesi.
เอกา กิร พฺราหฺมณี จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ อุเทฺทสภตฺตํ สเชฺชตฺวา พฺราหฺมณํ อาห – ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา จตฺตาโร มหลฺลกพฺราหฺมเณ อุทฺทิสาเปตฺวา อาเนหี’’ติฯ โส วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘จตฺตาโร เม พฺราหฺมเณ อุทฺทิสิตฺวา เทถา’’ติ อาหฯ ตสฺส สํกิโจฺจ ปณฺฑิโต โสปาโก เรวโตติ สตฺตวสฺสิกา จตฺตาโร ขีณาสวสามเณรา ปาปุณิํสุฯ พฺราหฺมณี มหารหานิ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ฐิตา สามเณเร ทิสฺวาว กุปิตา อุทฺธเน ปกฺขิตฺตโลณํ วิย ตฎตฎายมานา ‘‘ตฺวํ วิหารํ คนฺตฺวา อตฺตโน นตฺตุมเตฺตปิ อปฺปโหเนฺต จตฺตาโร กุมารเก คเหตฺวา อาคโตสี’’ติ วตฺวา เตสํ เตสุ อาสเนสุ นิสีทิตุํ อทตฺวา นีจปีฐกานิ อตฺถริตฺวา ‘‘เอเตสุ นิสีทถา’’ติ วตฺวา ‘‘คจฺฉ, พฺราหฺมณ, มหลฺลเก โอโลเกตฺวา อาเนหี’’ติ อาหฯ พฺราหฺมโณ วิหารํ คนฺตฺวา สาริปุตฺตเตฺถรํ ทิสฺวา ‘‘เอถ, อมฺหากํ เคหํ คมิสฺสามา’’ติ อาเนสิฯ เถโร อาคนฺตฺวา สามเณเร ทิสฺวา ‘‘อิเมหิ พฺราหฺมเณหิ ภตฺตํ ลทฺธ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ลทฺธ’’นฺติ วุเตฺต จตุนฺนเมว ภตฺตสฺส ปฎิยตฺตภาวํ ญตฺวา ‘‘อาหร เม ปตฺต’’นฺติ ปตฺตํ คเหตฺวา ปกฺกามิฯ พฺราหฺมณีปิ ‘‘กิํ อิมินา วุตฺต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอเตสํ นิสินฺนานํ พฺราหฺมณานํ ลทฺธุํ วฎฺฎติ, อาหร เม ปตฺต’’นฺติ อตฺตโน ปตฺตํ คเหตฺวา คโต, น ภุญฺชิตุกาโม ภวิสฺสติ, สีฆํ คนฺตฺวา อญฺญํ โอโลเกตฺวา อาเนหีติฯ พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรํ ทิสฺวา ตเถว วตฺวา อาเนสิฯ โสปิ สามเณเร ทิสฺวา ตเถว วตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ปกฺกามิฯ อถ นํ พฺราหฺมณี อาห – ‘‘เอเต น ภุญฺชิตุกามา, พฺราหฺมณวาทกํ คนฺตฺวา เอกํ มหลฺลกพฺราหฺมณํ อาเนหี’’ติฯ
Ekā kira brāhmaṇī catunnaṃ bhikkhūnaṃ uddesabhattaṃ sajjetvā brāhmaṇaṃ āha – ‘‘vihāraṃ gantvā cattāro mahallakabrāhmaṇe uddisāpetvā ānehī’’ti. So vihāraṃ gantvā ‘‘cattāro me brāhmaṇe uddisitvā dethā’’ti āha. Tassa saṃkicco paṇḍito sopāko revatoti sattavassikā cattāro khīṇāsavasāmaṇerā pāpuṇiṃsu. Brāhmaṇī mahārahāni āsanāni paññāpetvā ṭhitā sāmaṇere disvāva kupitā uddhane pakkhittaloṇaṃ viya taṭataṭāyamānā ‘‘tvaṃ vihāraṃ gantvā attano nattumattepi appahonte cattāro kumārake gahetvā āgatosī’’ti vatvā tesaṃ tesu āsanesu nisīdituṃ adatvā nīcapīṭhakāni attharitvā ‘‘etesu nisīdathā’’ti vatvā ‘‘gaccha, brāhmaṇa, mahallake oloketvā ānehī’’ti āha. Brāhmaṇo vihāraṃ gantvā sāriputtattheraṃ disvā ‘‘etha, amhākaṃ gehaṃ gamissāmā’’ti ānesi. Thero āgantvā sāmaṇere disvā ‘‘imehi brāhmaṇehi bhattaṃ laddha’’nti pucchitvā ‘‘na laddha’’nti vutte catunnameva bhattassa paṭiyattabhāvaṃ ñatvā ‘‘āhara me patta’’nti pattaṃ gahetvā pakkāmi. Brāhmaṇīpi ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti pucchitvā ‘‘etesaṃ nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ laddhuṃ vaṭṭati, āhara me patta’’nti attano pattaṃ gahetvā gato, na bhuñjitukāmo bhavissati, sīghaṃ gantvā aññaṃ oloketvā ānehīti. Brāhmaṇo gantvā mahāmoggallānattheraṃ disvā tatheva vatvā ānesi. Sopi sāmaṇere disvā tatheva vatvā pattaṃ gahetvā pakkāmi. Atha naṃ brāhmaṇī āha – ‘‘ete na bhuñjitukāmā, brāhmaṇavādakaṃ gantvā ekaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ ānehī’’ti.
สามเณราปิ ปาโตว ปฎฺฐาย กิญฺจิ อลภมานา ชิฆจฺฉาย ปีฬิตา นิสีทิํสุฯ อถ เนสํ คุณเตเชน สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทเสฺสสิฯ โส อาวเชฺชโนฺต เตสํ ปาโตว ปฎฺฐาย นิสินฺนานํ กิลนฺตภาวํ ญตฺวา ‘‘มยา ตตฺถ คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ ชราชิโณฺณ มหลฺลกพฺราหฺมโณ หุตฺวา ตสฺมิํ พฺราหฺมณวาทเก พฺราหฺมณานํ อคฺคาสเน นิสีทิฯ พฺราหฺมโณ ตํ ทิสฺวา ‘‘อิทานิ เม พฺราหฺมณี อตฺตมนา ภวิสฺสตี’’ติ เอหิ เคหํ คมิสฺสามา’’ติ ตํ อาทาย เคหํ อคมาสิฯ พฺราหฺมณี ตํ ทิสฺวาว ตุฎฺฐจิตฺตา ทฺวีสุ อาสเนสุ อตฺถรณํ เอกสฺมิํเยว อตฺถริตฺวา, ‘‘อยฺย, อิธ นิสีทาหี’’ติ อาหฯ สโกฺก เคหํ ปวิสิตฺวา จตฺตาโร สามเณเร ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เตสํ อาสนปริยเนฺต ภูมิยํ ปลฺลเงฺกน นิสีทิฯ อถ นํ ทิสฺวา พฺราหฺมณี พฺราหฺมณํ อาห – ‘‘อโห เต อานีโต พฺราหฺมโณ, เอตมฺปิ อุมฺมตฺตกํ คเหตฺวา อาคโตสิ, อตฺตโน นตฺตุมเตฺต วนฺทโนฺต วิจรติ, กิํ อิมินา, นีหราหิ น’’นฺติฯ โส ขเนฺธปิ หเตฺถปิ กจฺฉายปิ คเหตฺวา นิกฺกฑฺฒิยมาโน อุฎฺฐาตุมฺปิ น อิจฺฉติฯ อถ นํ พฺราหฺมณี ‘‘เอหิ, พฺราหฺมณ, ตฺวํ เอกสฺมิํ หเตฺถ คณฺห, อหํ เอกสฺมิํ หเตฺถ คณฺหิสฺสามี’’ติ อุโภปิ ทฺวีสุ หเตฺถสุ คเหตฺวา ปิฎฺฐิยํ โปเถนฺตา เคหทฺวารโต พหิ อกํสุฯ สโกฺกปิ นิสินฺนฎฺฐาเนเยว นิสิโนฺน หตฺถํ ปริวเตฺตสิฯ เต นิวตฺติตฺวา ตํ นิสินฺนเมว ทิสฺวา ภีตรวํ รวนฺตา วิสฺสเชฺชสุํฯ ตสฺมิํ ขเณ สโกฺก อตฺตโน สกฺกภาวํ ชานาเปสิฯ อถ เนสํ อาหารํ อทํสุฯ ปญฺจปิ ชนา อาหารํ คเหตฺวา เอโก กณฺณิกามณฺฑลํ วินิวิชฺฌิตฺวา, เอโก ฉทนสฺส ปุริมภาคํ, เอโก ปจฺฉิมภาคํ, เอโก ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา, สโกฺกปิ เอเกน ฐาเนน นิกฺขมีติ เอวํ ปญฺจธา อคมํสุ ฯ ตโต ปฎฺฐาย จ ปน ตํ เคหํ ปญฺจฉิทฺทเคหํ กิร นาม ชาตํฯ
Sāmaṇerāpi pātova paṭṭhāya kiñci alabhamānā jighacchāya pīḷitā nisīdiṃsu. Atha nesaṃ guṇatejena sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjento tesaṃ pātova paṭṭhāya nisinnānaṃ kilantabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayā tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti jarājiṇṇo mahallakabrāhmaṇo hutvā tasmiṃ brāhmaṇavādake brāhmaṇānaṃ aggāsane nisīdi. Brāhmaṇo taṃ disvā ‘‘idāni me brāhmaṇī attamanā bhavissatī’’ti ehi gehaṃ gamissāmā’’ti taṃ ādāya gehaṃ agamāsi. Brāhmaṇī taṃ disvāva tuṭṭhacittā dvīsu āsanesu attharaṇaṃ ekasmiṃyeva attharitvā, ‘‘ayya, idha nisīdāhī’’ti āha. Sakko gehaṃ pavisitvā cattāro sāmaṇere pañcapatiṭṭhitena vanditvā tesaṃ āsanapariyante bhūmiyaṃ pallaṅkena nisīdi. Atha naṃ disvā brāhmaṇī brāhmaṇaṃ āha – ‘‘aho te ānīto brāhmaṇo, etampi ummattakaṃ gahetvā āgatosi, attano nattumatte vandanto vicarati, kiṃ iminā, nīharāhi na’’nti. So khandhepi hatthepi kacchāyapi gahetvā nikkaḍḍhiyamāno uṭṭhātumpi na icchati. Atha naṃ brāhmaṇī ‘‘ehi, brāhmaṇa, tvaṃ ekasmiṃ hatthe gaṇha, ahaṃ ekasmiṃ hatthe gaṇhissāmī’’ti ubhopi dvīsu hatthesu gahetvā piṭṭhiyaṃ pothentā gehadvārato bahi akaṃsu. Sakkopi nisinnaṭṭhāneyeva nisinno hatthaṃ parivattesi. Te nivattitvā taṃ nisinnameva disvā bhītaravaṃ ravantā vissajjesuṃ. Tasmiṃ khaṇe sakko attano sakkabhāvaṃ jānāpesi. Atha nesaṃ āhāraṃ adaṃsu. Pañcapi janā āhāraṃ gahetvā eko kaṇṇikāmaṇḍalaṃ vinivijjhitvā, eko chadanassa purimabhāgaṃ, eko pacchimabhāgaṃ, eko pathaviyaṃ nimujjitvā, sakkopi ekena ṭhānena nikkhamīti evaṃ pañcadhā agamaṃsu . Tato paṭṭhāya ca pana taṃ gehaṃ pañcachiddagehaṃ kira nāma jātaṃ.
สามเณเรปิ วิหารํ คตกาเล ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส, กีทิส’’นฺติ ปุจฺฉิํสุฯ มา โน ปุจฺฉิตฺถ, อมฺหากํ ทิฎฺฐกาลโต ปฎฺฐาย พฺราหฺมณี โกธาภิภูตา ปญฺญตฺตาสเนสุ โน นิสีทิตุมฺปิ อทตฺวา ‘‘สีฆํ สีฆํ มหลฺลกพฺราหฺมณํ อาเนหี’’ติ อาหฯ อมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาคนฺตฺวา อเมฺห ทิสฺวา ‘‘อิเมสํ นิสินฺนพฺราหฺมณานํ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ ปตฺตํ อาหราเปตฺวา นิกฺขมิฯ ‘‘อญฺญํ มหลฺลกํ พฺราหฺมณํ อาเนสี’’ติ วุเตฺต พฺราหฺมโณ มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรํ อาเนสิ, โสปิ อเมฺห ทิสฺวา ตเถว วตฺวา ปกฺกามิฯ อถ พฺราหฺมณี ‘‘น เอเต ภุญฺชิตุกามา, คจฺฉ พฺราหฺมณวาทกโต เอกํ มหลฺลกพฺราหฺมณํ อาเนหี’’ติ พฺราหฺมณํ ปหิณิฯ โส ตตฺถ คนฺตฺวา พฺราหฺมณเวเสน อาคตํ สกฺกํ อาเนสิ, ตสฺส อาคตกาเล อมฺหากํ อาหารํ อทํสูติฯ เอวํ กโรนฺตานํ ปน เตสํ ตุเมฺห น กุชฺฌิตฺถาติ? น กุชฺฌิมฺหาติฯ ภิกฺขู ตํ สุตฺวา สตฺถุ อาโรเจสุํ – ‘‘ภเนฺต, อิเม ‘น กุชฺฌิมฺหา’ติ อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรนฺตี’’ติฯ สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, ขีณาสวา นาม วิรุเทฺธสุปิ น วิรุชฺฌนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Sāmaṇerepi vihāraṃ gatakāle bhikkhū, ‘‘āvuso, kīdisa’’nti pucchiṃsu. Mā no pucchittha, amhākaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya brāhmaṇī kodhābhibhūtā paññattāsanesu no nisīditumpi adatvā ‘‘sīghaṃ sīghaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ ānehī’’ti āha. Amhākaṃ upajjhāyo āgantvā amhe disvā ‘‘imesaṃ nisinnabrāhmaṇānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pattaṃ āharāpetvā nikkhami. ‘‘Aññaṃ mahallakaṃ brāhmaṇaṃ ānesī’’ti vutte brāhmaṇo mahāmoggallānattheraṃ ānesi, sopi amhe disvā tatheva vatvā pakkāmi. Atha brāhmaṇī ‘‘na ete bhuñjitukāmā, gaccha brāhmaṇavādakato ekaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ ānehī’’ti brāhmaṇaṃ pahiṇi. So tattha gantvā brāhmaṇavesena āgataṃ sakkaṃ ānesi, tassa āgatakāle amhākaṃ āhāraṃ adaṃsūti. Evaṃ karontānaṃ pana tesaṃ tumhe na kujjhitthāti? Na kujjhimhāti. Bhikkhū taṃ sutvā satthu ārocesuṃ – ‘‘bhante, ime ‘na kujjhimhā’ti abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarontī’’ti. Satthā, ‘‘bhikkhave, khīṇāsavā nāma viruddhesupi na virujjhantiyevā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๐๖.
406.
‘‘อวิรุทฺธํ วิรุเทฺธสุ, อตฺตทเณฺฑสุ นิพฺพุตํ;
‘‘Aviruddhaṃ viruddhesu, attadaṇḍesu nibbutaṃ;
สาทาเนสุ อนาทานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Sādānesu anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ อวิรุทฺธนฺติ อาฆาตวเสน วิรุเทฺธสุปิ โลกิยมหาชเนสุ อาฆาตาภาเวน อวิรุทฺธํฯ หตฺถคเต ทเณฺฑ วา สเตฺถ วา อวิชฺชมาเนปิ ปเรสํ ปหารทานโต อวิรตตฺตา อตฺตทเณฺฑสุ ชเนสุ นิพฺพุตํ นิกฺขิตฺตทณฺฑํ, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อหํ มมนฺติ คหิตตฺตา สาทาเนสุ ตสฺส คหณสฺส อภาเวน อนาทานํ ตํ เอวรูปํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha aviruddhanti āghātavasena viruddhesupi lokiyamahājanesu āghātābhāvena aviruddhaṃ. Hatthagate daṇḍe vā satthe vā avijjamānepi paresaṃ pahāradānato aviratattā attadaṇḍesu janesu nibbutaṃ nikkhittadaṇḍaṃ, pañcannaṃ khandhānaṃ ahaṃ mamanti gahitattā sādānesu tassa gahaṇassa abhāvena anādānaṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สามเณรานํ วตฺถุ เตวีสติมํฯ
Sāmaṇerānaṃ vatthu tevīsatimaṃ.
๒๔. มหาปนฺถกเตฺถรวตฺถุ
24. Mahāpanthakattheravatthu
ยสฺส ราโค จาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต มหาปนฺถกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yassarāgo cāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto mahāpanthakaṃ ārabbha kathesi.
โส หายสฺมา จูฬปนฺถกํ จตูหิ มาเสหิ เอกํ คาถํ ปคุณํ กาตุํ อสโกฺกนฺตํ ‘‘ตฺวํ สาสเน อภโพฺพ, คิหิโภคาปิ ปริหีโน, กิํ เต อิธ วาเสน, อิโต นิกฺขมา’’ติ วิหารา นิกฺกฑฺฒิตฺวา ทฺวารํ ถเกสิฯ ภิกฺขู กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, มหาปนฺถกเตฺถเรน อิทํ นาม กตํ , ขีณาสวานมฺปิ มเญฺญ โกโธ อุปฺปชฺชตี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, ขีณาสวานํ ราคาทโย กิเลสา อตฺถิ, มม ปุเตฺตน อตฺถปุเรกฺขารตาย เจว ธมฺมปุเรกฺขารตาย จ กต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So hāyasmā cūḷapanthakaṃ catūhi māsehi ekaṃ gāthaṃ paguṇaṃ kātuṃ asakkontaṃ ‘‘tvaṃ sāsane abhabbo, gihibhogāpi parihīno, kiṃ te idha vāsena, ito nikkhamā’’ti vihārā nikkaḍḍhitvā dvāraṃ thakesi. Bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, mahāpanthakattherena idaṃ nāma kataṃ , khīṇāsavānampi maññe kodho uppajjatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, khīṇāsavānaṃ rāgādayo kilesā atthi, mama puttena atthapurekkhāratāya ceva dhammapurekkhāratāya ca kata’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๐๗.
407.
‘‘ยสฺส ราโค จ โทโส จ, มาโน มโกฺข จ ปาติโต;
‘‘Yassa rāgo ca doso ca, māno makkho ca pātito;
สาสโปริว อารคฺคา, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Sāsaporiva āraggā, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ อารคฺคาติ ยเสฺสเต ราคาทโย กิเลสา, อยญฺจ ปรคุณมกฺขนลกฺขโณ มโกฺข อารคฺคา สาสโป วิย ปาติโต, ยถา สาสโป อารเคฺค น สนฺติฎฺฐติ, เอวํ จิเตฺต น สนฺติฎฺฐติ, ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha āraggāti yassete rāgādayo kilesā, ayañca paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho āraggā sāsapo viya pātito, yathā sāsapo āragge na santiṭṭhati, evaṃ citte na santiṭṭhati, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
มหาปนฺถกเตฺถรวตฺถุ จตุวีสติมํฯ
Mahāpanthakattheravatthu catuvīsatimaṃ.
๒๕. ปิลินฺทวจฺฉเตฺถรวตฺถุ
25. Pilindavacchattheravatthu
อกกฺกสนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต ปิลินฺทวจฺฉเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Akakkasanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto pilindavacchattheraṃ ārabbha kathesi.
โส กิรายสฺมา ‘‘เอหิ, วสลิ, ยาหิ, วสลี’’ติอาทีนิ วทโนฺต คิหีปิ ปพฺพชิเตปิ วสลิวาเทเนว สมุทาจรติฯ อเถกทิวสํ สมฺพหุลา ภิกฺขู สตฺถุ อาโรเจสุํ – ‘‘อายสฺมา, ภเนฺต, ปิลินฺทวโจฺฉ ภิกฺขู วสลิวาเทน สมุทาจรตี’’ติฯ สตฺถา ตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ ปิลินฺทวจฺฉ ภิกฺขู วสลิวาเทน สมุทาจรสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอวํ, ภเนฺต’’ติ วุเตฺต ตสฺสายสฺมโต ปุเพฺพนิวาสํ มนสิกริตฺวา ‘‘มา โข ตุเมฺห, ภิกฺขเว, วจฺฉสฺส ภิกฺขุโน อุชฺฌายิตฺถ, น, ภิกฺขเว, วโจฺฉ โทสนฺตโร ภิกฺขู วสลิวาเทน สมุทาจรติ, วจฺฉสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ปญฺจ ชาติสตานิ อโพฺพกิณฺณานิ สพฺพานิ ตานิ พฺราหฺมณกุเล ปจฺจาชาตานิ, โส ตสฺส ทีฆรตฺตํ วสลิวาโท สมุทาจิโณฺณ, ขีณาสวสฺส นาม กกฺกสํ ผรุสํ ปเรสํ มมฺมฆฎฺฎนวจนเมว นตฺถิฯ อาจิณฺณวเสน หิ มม ปุโตฺต เอวํ กเถตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So kirāyasmā ‘‘ehi, vasali, yāhi, vasalī’’tiādīni vadanto gihīpi pabbajitepi vasalivādeneva samudācarati. Athekadivasaṃ sambahulā bhikkhū satthu ārocesuṃ – ‘‘āyasmā, bhante, pilindavaccho bhikkhū vasalivādena samudācaratī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ pilindavaccha bhikkhū vasalivādena samudācarasī’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ, bhante’’ti vutte tassāyasmato pubbenivāsaṃ manasikaritvā ‘‘mā kho tumhe, bhikkhave, vacchassa bhikkhuno ujjhāyittha, na, bhikkhave, vaccho dosantaro bhikkhū vasalivādena samudācarati, vacchassa, bhikkhave, bhikkhuno pañca jātisatāni abbokiṇṇāni sabbāni tāni brāhmaṇakule paccājātāni, so tassa dīgharattaṃ vasalivādo samudāciṇṇo, khīṇāsavassa nāma kakkasaṃ pharusaṃ paresaṃ mammaghaṭṭanavacanameva natthi. Āciṇṇavasena hi mama putto evaṃ kathetī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๐๘.
408.
‘‘อกกฺกสํ วิญฺญาปนิํ, คิรํ สจฺจมุทีรเย;
‘‘Akakkasaṃ viññāpaniṃ, giraṃ saccamudīraye;
ยาย นาภิสเช กญฺจิ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Yāya nābhisaje kañci, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ อกกฺกสนฺติ อผรุสํฯ วิญฺญาปนินฺติ อตฺถวิญฺญาปนิํฯ สจฺจนฺติ ภูตตฺถํฯ นาภิสเชติ ยาย คิราย อญฺญํ กุชฺฌาปนวเสน น ลคฺคาเปยฺย, ขีณาสโว นาม เอวรูปเมว คิรํ ภาเสยฺย, ตสฺมา ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha akakkasanti apharusaṃ. Viññāpaninti atthaviññāpaniṃ. Saccanti bhūtatthaṃ. Nābhisajeti yāya girāya aññaṃ kujjhāpanavasena na laggāpeyya, khīṇāsavo nāma evarūpameva giraṃ bhāseyya, tasmā tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ปิลินฺทวจฺฉเตฺถรวตฺถุ ปญฺจวีสติมํฯ
Pilindavacchattheravatthu pañcavīsatimaṃ.
๒๖. อญฺญตรเตฺถรวตฺถุ
26. Aññatarattheravatthu
โยธ ทีฆนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต อญฺญตรเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yodhadīghanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aññatarattheraṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิเรโก มิจฺฉาทิฎฺฐิโก พฺราหฺมโณ สรีรคนฺธคหณภเยน อุตฺตรสาฎกํ อปเนตฺวา เอกมเนฺต ฐเปตฺวา เคหทฺวาราภิมุโข นิสีทิฯ อเถโก ขีณาสโว ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วิหารํ คจฺฉโนฺต ตํ สาฎกํ ทิสฺวา อิโต จิโต จ โอโลเกตฺวา กญฺจิ อปสฺสโนฺต ‘‘นิสฺสามิโก อย’’นฺติ ปํสุกูลํ อธิฎฺฐหิตฺวา คณฺหิฯ อถ นํ พฺราหฺมโณ ทิสฺวา อโกฺกสโนฺต อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘มุณฺฑก , สมณ, มม สาฎกํ คณฺหสี’’ติ อาหฯ ตเวโส, พฺราหฺมณาติฯ อาม, สมณาติฯ ‘‘มยา กญฺจิ อปสฺสเนฺตน ปํสุกูลสญฺญาย คหิโต, คณฺห น’’นฺติ ตสฺส ทตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ ตมตฺถํ อาโรเจสิฯ อถสฺส วจนํ สุตฺวา ภิกฺขู เตน สทฺธิํ เกฬิํ กโรนฺตา ‘‘กิํ นุ โข, อาวุโส, สาฎโก ทีโฆ รโสฺส ถูโล สโณฺห’’ติฯ อาวุโส, ทีโฆ วา โหตุ รโสฺส วา ถูโล วา สโณฺห วา, นตฺถิ มยฺหํ ตสฺมิํ อาลโย, ปํสุกูลสญฺญาย นํ คณฺหินฺติฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘เอส, ภเนฺต, ภิกฺขุ อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติฯ สตฺถา ‘‘ภูตํ, ภิกฺขเว, เอส กเถติ, ขีณาสวา นาม ปเรสํ สนฺตกํ น คณฺหนฺตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Sāvatthiyaṃ kireko micchādiṭṭhiko brāhmaṇo sarīragandhagahaṇabhayena uttarasāṭakaṃ apanetvā ekamante ṭhapetvā gehadvārābhimukho nisīdi. Atheko khīṇāsavo bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gacchanto taṃ sāṭakaṃ disvā ito cito ca oloketvā kañci apassanto ‘‘nissāmiko aya’’nti paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā gaṇhi. Atha naṃ brāhmaṇo disvā akkosanto upasaṅkamitvā ‘‘muṇḍaka , samaṇa, mama sāṭakaṃ gaṇhasī’’ti āha. Taveso, brāhmaṇāti. Āma, samaṇāti. ‘‘Mayā kañci apassantena paṃsukūlasaññāya gahito, gaṇha na’’nti tassa datvā vihāraṃ gantvā bhikkhūnaṃ tamatthaṃ ārocesi. Athassa vacanaṃ sutvā bhikkhū tena saddhiṃ keḷiṃ karontā ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, sāṭako dīgho rasso thūlo saṇho’’ti. Āvuso, dīgho vā hotu rasso vā thūlo vā saṇho vā, natthi mayhaṃ tasmiṃ ālayo, paṃsukūlasaññāya naṃ gaṇhinti. Taṃ sutvā bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ – ‘‘esa, bhante, bhikkhu abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘bhūtaṃ, bhikkhave, esa katheti, khīṇāsavā nāma paresaṃ santakaṃ na gaṇhantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๐๙.
409.
‘‘โยธ ทีฆํ ว รสฺสํ วา, อณุํ ถูลํ สุภาสุภํ;
‘‘Yodha dīghaṃ va rassaṃ vā, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;
โลเก อทินฺนํ นาทิยติ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Loke adinnaṃ nādiyati, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตสฺสโตฺถ – สาฎกาภรณาทีสุ ทีฆํ วา รสฺสํ วา มณิมุตฺตาทีสุ อณุํ วา ถูลํ วา มหคฺฆอปฺปคฺฆวเสน สุภํ วา อสุภํ วา โย ปุคฺคโล อิมสฺมิํ โลเก ปรปริคฺคหิตํ นาทิยติ, ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tassattho – sāṭakābharaṇādīsu dīghaṃ vā rassaṃ vā maṇimuttādīsu aṇuṃ vā thūlaṃ vā mahagghaappagghavasena subhaṃ vā asubhaṃ vā yo puggalo imasmiṃ loke parapariggahitaṃ nādiyati, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
อญฺญตรเตฺถรวตฺถุ ฉพฺพีสติมํฯ
Aññatarattheravatthu chabbīsatimaṃ.
๒๗. สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ
27. Sāriputtattheravatthu
อาสา ยสฺสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สาริปุตฺตเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Āsā yassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi.
เถโร กิร ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร ชนปเท เอกํ วิหารํ คนฺตฺวา วสฺสํ อุปคญฺฉิฯ มนุสฺสา เถรํ ทิสฺวา พหุํ วสฺสาวาสิกํ ปฎิสฺสุณิํสุฯ เถโร ปวาเรตฺวา สพฺพสฺมิํ วสฺสาวาสิเก อสมฺปเตฺตเยว สตฺถุ สนฺติกํ คจฺฉโนฺต ภิกฺขู อาห – ‘‘ทหรานเญฺจว สามเณรานญฺจ มนุเสฺสหิ วสฺสาวาสิเก อาหเฎ คเหตฺวา เปเสยฺยาถ, ฐเปตฺวา วา สาสนํ ปหิเณยฺยาถา’’ติฯ เอวํ วตฺวา จ ปน สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิฯ ภิกฺขู กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘อชฺชาปิ มเญฺญ สาริปุตฺตเตฺถรสฺส ตณฺหา อตฺถิเยวฯ ตถา หิ มนุเสฺสหิ วสฺสาวาสิเก ทิเนฺน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกานํ ‘วสฺสาวาสิกํ เปเสยฺยาถ , ฐเปตฺวา วา สาสนํ ปหิเณยฺยาถา’ติ ภิกฺขูนํ วตฺวา อาคโต’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘น, ภิกฺขเว, มม ปุตฺตสฺส ตณฺหา อตฺถิ, มนุสฺสานํ ปน ปุญฺญโต ทหรสามเณรานญฺจ ธมฺมิกลาภโต ปริหานิ มา อโหสีติ เตเนวํ กถิต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Thero kira pañcabhikkhusataparivāro janapade ekaṃ vihāraṃ gantvā vassaṃ upagañchi. Manussā theraṃ disvā bahuṃ vassāvāsikaṃ paṭissuṇiṃsu. Thero pavāretvā sabbasmiṃ vassāvāsike asampatteyeva satthu santikaṃ gacchanto bhikkhū āha – ‘‘daharānañceva sāmaṇerānañca manussehi vassāvāsike āhaṭe gahetvā peseyyātha, ṭhapetvā vā sāsanaṃ pahiṇeyyāthā’’ti. Evaṃ vatvā ca pana satthu santikaṃ agamāsi. Bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ajjāpi maññe sāriputtattherassa taṇhā atthiyeva. Tathā hi manussehi vassāvāsike dinne attano saddhivihārikānaṃ ‘vassāvāsikaṃ peseyyātha , ṭhapetvā vā sāsanaṃ pahiṇeyyāthā’ti bhikkhūnaṃ vatvā āgato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, mama puttassa taṇhā atthi, manussānaṃ pana puññato daharasāmaṇerānañca dhammikalābhato parihāni mā ahosīti tenevaṃ kathita’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๐.
410.
‘‘อาสา ยสฺส น วิชฺชนฺติ, อสฺมิํ โลเก ปรมฺหิ จ;
‘‘Āsā yassa na vijjanti, asmiṃ loke paramhi ca;
นิราสาสํ วิสํยุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Nirāsāsaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ อาสาติ ตณฺหาฯ นิราสาสนฺติ นิตฺตณฺหํฯ วิสํยุตฺตนฺติ สพฺพกิเลเสหิ วิสํยุตฺตํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha āsāti taṇhā. Nirāsāsanti nittaṇhaṃ. Visaṃyuttanti sabbakilesehi visaṃyuttaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สาริปุตฺตเตฺถรวตฺถุ สตฺตวีสติมํฯ
Sāriputtattheravatthu sattavīsatimaṃ.
๒๘. มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรวตฺถุ
28. Mahāmoggallānattheravatthu
ยสฺสาลยาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ ปุริมสทิสเมวฯ อิธ ปน สตฺถา โมคฺคลฺลานเตฺถรสฺส นิตฺตณฺหภาวํ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Yassālayāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mahāmoggallānattheraṃ ārabbha kathesi. Vatthu purimasadisameva. Idha pana satthā moggallānattherassa nittaṇhabhāvaṃ vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๑.
411.
‘‘ยสฺสาลยา น วิชฺชนฺติ, อญฺญาย อกถํกถี;
‘‘Yassālayā na vijjanti, aññāya akathaṃkathī;
อมโตคธมนุปฺปตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Amatogadhamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ อาลยาติ ตณฺหาฯ อญฺญาย อกถํกถีติ อฎฺฐ วตฺถูนิ ยถาภูตํ ชานิตฺวา อฎฺฐวตฺถุกาย วิจิกิจฺฉาย นิพฺพิจิกิโจฺฉฯ อมโตคธมนุปฺปตฺตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ โอคาเหตฺวา อนุปฺปตฺตํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha ālayāti taṇhā. Aññāya akathaṃkathīti aṭṭha vatthūni yathābhūtaṃ jānitvā aṭṭhavatthukāya vicikicchāya nibbicikiccho. Amatogadhamanuppattanti amataṃ nibbānaṃ ogāhetvā anuppattaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
มหาโมคฺคลฺลานเตฺถรวตฺถุ อฎฺฐวีสติมํฯ
Mahāmoggallānattheravatthu aṭṭhavīsatimaṃ.
๒๙. เรวตเตฺถรวตฺถุ
29. Revatattheravatthu
โยธ ปุญฺญญฺจาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา ปุพฺพาราเม วิหรโนฺต เรวตเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ ‘‘คาเม วา ยทิ วารเญฺญ’’ติ (ธ. ป. ๙๘) คาถาวณฺณนาย วิตฺถาริตเมวฯ วุตฺตญฺหิ ตตฺถ (ธ. ป. อฎฺฐ. ๑.๙๘) –
Yodhapuññañcāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā pubbārāme viharanto revatattheraṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘gāme vā yadi vāraññe’’ti (dha. pa. 98) gāthāvaṇṇanāya vitthāritameva. Vuttañhi tattha (dha. pa. aṭṭha. 1.98) –
ปุน เอกทิวสํ ภิกฺขู กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘อโห สามเณรสฺส ลาโภ, อโห ปุญฺญํ, เยน เอกเกน ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจกูฎาคารสตานิ กตานี’’ติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต, ‘‘ภิกฺขเว, มยฺหํ ปุตฺตสฺส เนว ปุญฺญํ อตฺถิ, น ปาปํ, อุภยมสฺส ปหีน’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Puna ekadivasaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘aho sāmaṇerassa lābho, aho puññaṃ, yena ekakena pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañcakūṭāgārasatāni katānī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mayhaṃ puttassa neva puññaṃ atthi, na pāpaṃ, ubhayamassa pahīna’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๒.
412.
‘‘โยธ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, อุโภ สงฺคมุปจฺจคา;
‘‘Yodha puññañca pāpañca, ubho saṅgamupaccagā;
อโสกํ วิรชํ สุทฺธํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Asokaṃ virajaṃ suddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ อุโภติ เทฺวปิ ปุญฺญานิ จ ปาปานิ จ ฉเฑฺฑตฺวาติ อโตฺถฯ สงฺคนฺติ ราคาทิเภทํ สงฺคํฯ อุปจฺจคาติ อติกฺกโนฺตฯ วฎฺฎมูลกโสกาภาเวน อโสกํ อพฺภนฺตเร ราครชาทีนํ อภาเวน วิรชํ นิรุปกฺกิเลสตาย สุทฺธํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha ubhoti dvepi puññāni ca pāpāni ca chaḍḍetvāti attho. Saṅganti rāgādibhedaṃ saṅgaṃ. Upaccagāti atikkanto. Vaṭṭamūlakasokābhāvena asokaṃ abbhantare rāgarajādīnaṃ abhāvena virajaṃ nirupakkilesatāya suddhaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
เรวตเตฺถรวตฺถุ เอกูนติํสติมํฯ
Revatattheravatthu ekūnatiṃsatimaṃ.
๓๐. จนฺทาภเตฺถรวตฺถุ
30. Candābhattheravatthu
จนฺทํ วาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต จนฺทาภเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Candaṃ vāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto candābhattheraṃ ārabbha kathesi.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพี กถา – อตีเต เอโก พาราณสิวาสี วาณิโช ‘‘ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา จนฺทนํ อาหริสฺสามี’’ติ พหูนิ วตฺถาภรณาทีนิ คเหตฺวา ปญฺจหิ สกฎสเตหิ ปจฺจนฺตํ คนฺตฺวา คามทฺวาเร นิวาสํ คเหตฺวา อฎวิยํ โคปาลทารเก ปุจฺฉิ – ‘‘อิมสฺมิํ คาเม ปพฺพตปาทกมฺมิโก โกจิ มนุโสฺส อตฺถี’’ติ? ‘‘อาม, อตฺถี’’ติฯ ‘‘โก นาเมโส’’ติ? ‘‘อสุโก นามา’’ติฯ ‘‘ภริยาย ปนสฺส ปุตฺตานํ วา กิํนาม’’นฺติ? ‘‘อิทญฺจิทญฺจา’’ติฯ ‘‘กหํ ปนสฺส ฐาเน เคห’’นฺติ? ‘‘อสุกฎฺฐาเน นามา’’ติฯ โส เตหิ ทินฺนสญฺญาย สุขยานเก นิสีทิตฺวา ตสฺส เคหทฺวารํ คนฺตฺวา ยานา โอรุยฺห เคหํ ปวิสิตฺวา ‘‘อสุกนาเม’’ติ ตํ อิตฺถิํ ปโกฺกสิฯ สา ‘‘เอโก โน ญาตโก ภวิสฺสตี’’ติ เวเคนาคนฺตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปสิฯ โส ตตฺถ นิสีทิตฺวา นามํ วตฺวา ‘‘มม สหาโย กห’’นฺติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อรญฺญํ คโต, สามี’’ติฯ ‘‘มม ปุโตฺต อสุโก นาม, มม ธีตา อสุกา นาม กห’’นฺติ สเพฺพสํ นามํ กิเตฺตโนฺตว ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมานิ เนสํ วตฺถาภรณานิ ทเทยฺยาสิ, สหายสฺสาปิ เม อฎวิโต อาคตกาเล อิทํ วตฺถาภรณํ ทเทยฺยาสี’’ติ อทาสิฯ สา ตสฺส อุฬารํ สกฺการํ กตฺวา สามิกสฺส อาคตกาเล ‘‘สามิ, อิมินา อาคตกาลโต ปฎฺฐาย สเพฺพสํ นามํ วตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ทินฺน’’นฺติ อาหฯ โสปิสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ กริฯ
Tatrāyaṃ anupubbī kathā – atīte eko bārāṇasivāsī vāṇijo ‘‘paccantaṃ gantvā candanaṃ āharissāmī’’ti bahūni vatthābharaṇādīni gahetvā pañcahi sakaṭasatehi paccantaṃ gantvā gāmadvāre nivāsaṃ gahetvā aṭaviyaṃ gopāladārake pucchi – ‘‘imasmiṃ gāme pabbatapādakammiko koci manusso atthī’’ti? ‘‘Āma, atthī’’ti. ‘‘Ko nāmeso’’ti? ‘‘Asuko nāmā’’ti. ‘‘Bhariyāya panassa puttānaṃ vā kiṃnāma’’nti? ‘‘Idañcidañcā’’ti. ‘‘Kahaṃ panassa ṭhāne geha’’nti? ‘‘Asukaṭṭhāne nāmā’’ti. So tehi dinnasaññāya sukhayānake nisīditvā tassa gehadvāraṃ gantvā yānā oruyha gehaṃ pavisitvā ‘‘asukanāme’’ti taṃ itthiṃ pakkosi. Sā ‘‘eko no ñātako bhavissatī’’ti vegenāgantvā āsanaṃ paññāpesi. So tattha nisīditvā nāmaṃ vatvā ‘‘mama sahāyo kaha’’nti pucchi. ‘‘Araññaṃ gato, sāmī’’ti. ‘‘Mama putto asuko nāma, mama dhītā asukā nāma kaha’’nti sabbesaṃ nāmaṃ kittentova pucchitvā ‘‘imāni nesaṃ vatthābharaṇāni dadeyyāsi, sahāyassāpi me aṭavito āgatakāle idaṃ vatthābharaṇaṃ dadeyyāsī’’ti adāsi. Sā tassa uḷāraṃ sakkāraṃ katvā sāmikassa āgatakāle ‘‘sāmi, iminā āgatakālato paṭṭhāya sabbesaṃ nāmaṃ vatvā idañcidañca dinna’’nti āha. Sopissa kattabbayuttakaṃ kari.
อถ นํ สายํ สยเน นิสิโนฺน ปุจฺฉิ – ‘‘สมฺม, ปพฺพตปาเท จรเนฺตน เต กิํ พหุํ ทิฎฺฐปุพฺพ’’นฺติ? ‘‘อญฺญํ น ปสฺสามิ, รตฺตสาขา ปน เม พหู รุกฺขา ทิฎฺฐา’’ติฯ ‘‘พหู รุกฺขา’’ติ? ‘‘อาม, พหู’’ติฯ เตน หิ เต อมฺหากํ ทเสฺสหีติ เตน สทฺธิํ คนฺตฺวา รตฺตจนฺทนรุเกฺข ฉินฺทิตฺวา ปญฺจ สกฎสตานิ ปูเรตฺวา อาคจฺฉโนฺต ตํ อาห – ‘‘สมฺม, พาราณสิยํ อสุกฎฺฐาเน นาม มม เคหํ, กาเลน กาลํ มม สนฺติกํ อาคเจฺฉยฺยาสิ, อเญฺญน จ เม ปณฺณากาเรน อโตฺถ นตฺถิ, รตฺตสาขรุเกฺข เอว อาหเรยฺยาสี’’ติฯ โส ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา กาเลน กาลํ ตสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉโนฺต รตฺตจนฺทนเมว อาหรติ, โสปิสฺส พหุธนํ เทติฯ
Atha naṃ sāyaṃ sayane nisinno pucchi – ‘‘samma, pabbatapāde carantena te kiṃ bahuṃ diṭṭhapubba’’nti? ‘‘Aññaṃ na passāmi, rattasākhā pana me bahū rukkhā diṭṭhā’’ti. ‘‘Bahū rukkhā’’ti? ‘‘Āma, bahū’’ti. Tena hi te amhākaṃ dassehīti tena saddhiṃ gantvā rattacandanarukkhe chinditvā pañca sakaṭasatāni pūretvā āgacchanto taṃ āha – ‘‘samma, bārāṇasiyaṃ asukaṭṭhāne nāma mama gehaṃ, kālena kālaṃ mama santikaṃ āgaccheyyāsi, aññena ca me paṇṇākārena attho natthi, rattasākharukkhe eva āhareyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā kālena kālaṃ tassa santikaṃ āgacchanto rattacandanameva āharati, sopissa bahudhanaṃ deti.
ตโต อปเรน สมเยน ปรินิพฺพุเต กสฺสปทสพเล ปติฎฺฐิเต กญฺจนถูเป โส ปุริโส พหุํ จนฺทนํ อาทาย พาราณสิํ อคมาสิฯ อถสฺส โส สหายโก วาณิโช พหุํ จนฺทนํ ปิสาเปตฺวา ปาติํ ปูเรตฺวา ‘‘เอหิ, สมฺม, ยาว ภตฺตํ ปจติ, ตาว เจติยกรณฎฺฐานํ คนฺตฺวา อาคมิสฺสามา’’ติ ตํ อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา จนฺทนปูชํ อกาสิฯ โสปิสฺส ปจฺจนฺตวาสี สหายโก เจติยกุจฺฉิยํ จนฺทเนน จนฺทมณฺฑลํ อกาสิฯ เอตฺตกเมวสฺส ปุพฺพกมฺมํฯ
Tato aparena samayena parinibbute kassapadasabale patiṭṭhite kañcanathūpe so puriso bahuṃ candanaṃ ādāya bārāṇasiṃ agamāsi. Athassa so sahāyako vāṇijo bahuṃ candanaṃ pisāpetvā pātiṃ pūretvā ‘‘ehi, samma, yāva bhattaṃ pacati, tāva cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā āgamissāmā’’ti taṃ ādāya tattha gantvā candanapūjaṃ akāsi. Sopissa paccantavāsī sahāyako cetiyakucchiyaṃ candanena candamaṇḍalaṃ akāsi. Ettakamevassa pubbakammaṃ.
โส ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ ตตฺถ เขเปตฺวา อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติฯ ตสฺส นาภิมณฺฑลโต จนฺทมณฺฑลสทิสา ปภา อุฎฺฐหิ, เตนสฺส จนฺทาโภเตฺวว นามํ กริํสุฯ เจติเย กิรสฺส จนฺทมณฺฑลกรณนิสฺสโนฺท เอสฯ พฺราหฺมณา จินฺตยิํสุ – ‘‘สกฺกา อเมฺหหิ อิมํ คเหตฺวา โลกํ ขาทิตุ’’นฺติฯ ตํ ยาเน นิสีทาเปตฺวา ‘‘โย อิมสฺส สรีรํ หเตฺถน ปรามสติ, โส เอวรูปํ นาม อิสฺสริยสมฺปตฺติํ ลภตี’’ติ วตฺวา วิจริํสุฯ สตํ วา สหสฺสํ วา ททมานา เอว ตสฺส สรีรํ หเตฺถน ผุสิตุํ ลภนฺติฯ เต เอวํ อนุวิจรนฺตา สาวตฺถิํ อนุปฺปตฺตา นครสฺส จ วิหารสฺส จ อนฺตรา นิวาสํ คณฺหิํสุฯ สาวตฺถิยมฺปิ ปญฺจโกฎิมตฺตา อริยสาวกา ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ คนฺธมาลวตฺถเภสชฺชาทิหตฺถา ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉนฺติฯ พฺราหฺมณา เต ทิสฺวา ‘‘กหํ คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ สตฺถุ สนฺติกํ ธมฺมสฺสวนายาติฯ เอถ ตตฺถ คนฺตฺวา กิํ กริสฺสถ, อมฺหากํ จนฺทาภสฺส พฺราหฺมณสฺส อานุภาวสทิโส อานุภาโว นตฺถิฯ เอตสฺส หิ สรีรํ ผุสนฺตา อิทํ นาม ลภนฺติ, เอถ ปสฺสถ นนฺติฯ ตุมฺหากํ จนฺทาภสฺส พฺราหฺมณสฺส โก อานุภาโว นาม, อมฺหากํ สตฺถาเยว มหานุภาโวติฯ เต อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปตุํ อสโกฺกนฺตา ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา จนฺทาภสฺส วา อมฺหากํ วา สตฺถุ อานุภาวํ ชานิสฺสามา’’ติ ตํ คเหตฺวา วิหารํ อคมํสุฯ
So tato cuto devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ tattha khepetvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa nābhimaṇḍalato candamaṇḍalasadisā pabhā uṭṭhahi, tenassa candābhotveva nāmaṃ kariṃsu. Cetiye kirassa candamaṇḍalakaraṇanissando esa. Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘sakkā amhehi imaṃ gahetvā lokaṃ khāditu’’nti. Taṃ yāne nisīdāpetvā ‘‘yo imassa sarīraṃ hatthena parāmasati, so evarūpaṃ nāma issariyasampattiṃ labhatī’’ti vatvā vicariṃsu. Sataṃ vā sahassaṃ vā dadamānā eva tassa sarīraṃ hatthena phusituṃ labhanti. Te evaṃ anuvicarantā sāvatthiṃ anuppattā nagarassa ca vihārassa ca antarā nivāsaṃ gaṇhiṃsu. Sāvatthiyampi pañcakoṭimattā ariyasāvakā purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ gandhamālavatthabhesajjādihatthā dhammassavanāya gacchanti. Brāhmaṇā te disvā ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchiṃsu. Satthu santikaṃ dhammassavanāyāti. Etha tattha gantvā kiṃ karissatha, amhākaṃ candābhassa brāhmaṇassa ānubhāvasadiso ānubhāvo natthi. Etassa hi sarīraṃ phusantā idaṃ nāma labhanti, etha passatha nanti. Tumhākaṃ candābhassa brāhmaṇassa ko ānubhāvo nāma, amhākaṃ satthāyeva mahānubhāvoti. Te aññamaññaṃ saññāpetuṃ asakkontā ‘‘vihāraṃ gantvā candābhassa vā amhākaṃ vā satthu ānubhāvaṃ jānissāmā’’ti taṃ gahetvā vihāraṃ agamaṃsu.
สตฺถา ตสฺมิํ อตฺตโน สนฺติกํ อุปสงฺกมเนฺตเยว จนฺทาภาย อนฺตรธานํ อกาสิฯ โส สตฺถุ สนฺติเก องฺคารปจฺฉิยํ กาโก วิย อโหสิฯ อถ นํ เอกมนฺตํ นยิํสุ, อาภา ปฎิปากติกา อโหสิฯ ปุน สตฺถุ สนฺติกํ อานยิํสุ, อาภา ตเถว อนฺตรธายิฯ เอวํ ติกฺขตฺตุํ คนฺตฺวา อนฺตรธายมานํ อาภํ ทิสฺวา จนฺทาโภ จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ อาภาย อนฺตรธานมนฺตํ ชานาติ มเญฺญ’’ติฯ โส สตฺถารํ ปุจฺฉิ – ‘‘กิํ นุ โข อาภาย อนฺตรธานมนฺตํ ชานาถา’’ติ? อาม, ชานามีติฯ เตน หิ เม เทถาติฯ น สกฺกา อปพฺพชิตสฺส ทาตุนฺติฯ โส พฺราหฺมเณ อาห – ‘‘เอตสฺมิํ มเนฺต คหิเต อหํ สกลชมฺพุทีเป เชฎฺฐโก ภวิสฺสามิ, ตุเมฺห เอเตฺถว โหถ, อหํ ปพฺพชิตฺวา กติปาเหเนว มนฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติฯ โส สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา อุปสมฺปชฺชิฯ อถสฺส ทฺวตฺติํสาการํ อาจิกฺขิฯ โส ‘‘กิํ อิท’’นฺติ ปุจฺฉิฯ อิทํ มนฺตสฺส ปริกมฺมํ สชฺฌายิตุํ วฎฺฎตีติฯ พฺราหฺมณาปิ อนฺตรนฺตรา อาคนฺตฺวา ‘‘คหิโต เต มโนฺต’’ติ ปุจฺฉนฺติฯ น ตาว คณฺหามีติฯ โส กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปตฺวา พฺราหฺมเณหิ อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิตกาเล ‘‘ยาถ ตุเมฺห, อิทานาหํ อนาคมนธโมฺม ชาโต’’ติ อาหฯ ภิกฺขู ตถาคตสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘อยํ, ภเนฺต, อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติฯ สตฺถา ‘‘ขีณาสโว อิทานิ, ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต จนฺทาโภ, ภูตเมเวส กเถตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Satthā tasmiṃ attano santikaṃ upasaṅkamanteyeva candābhāya antaradhānaṃ akāsi. So satthu santike aṅgārapacchiyaṃ kāko viya ahosi. Atha naṃ ekamantaṃ nayiṃsu, ābhā paṭipākatikā ahosi. Puna satthu santikaṃ ānayiṃsu, ābhā tatheva antaradhāyi. Evaṃ tikkhattuṃ gantvā antaradhāyamānaṃ ābhaṃ disvā candābho cintesi – ‘‘ayaṃ ābhāya antaradhānamantaṃ jānāti maññe’’ti. So satthāraṃ pucchi – ‘‘kiṃ nu kho ābhāya antaradhānamantaṃ jānāthā’’ti? Āma, jānāmīti. Tena hi me dethāti. Na sakkā apabbajitassa dātunti. So brāhmaṇe āha – ‘‘etasmiṃ mante gahite ahaṃ sakalajambudīpe jeṭṭhako bhavissāmi, tumhe ettheva hotha, ahaṃ pabbajitvā katipāheneva mantaṃ gaṇhissāmī’’ti. So satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā upasampajji. Athassa dvattiṃsākāraṃ ācikkhi. So ‘‘kiṃ ida’’nti pucchi. Idaṃ mantassa parikammaṃ sajjhāyituṃ vaṭṭatīti. Brāhmaṇāpi antarantarā āgantvā ‘‘gahito te manto’’ti pucchanti. Na tāva gaṇhāmīti. So katipāheneva arahattaṃ patvā brāhmaṇehi āgantvā pucchitakāle ‘‘yātha tumhe, idānāhaṃ anāgamanadhammo jāto’’ti āha. Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ – ‘‘ayaṃ, bhante, abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘khīṇāsavo idāni, bhikkhave, mama putto candābho, bhūtamevesa kathetī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๓.
413.
‘‘จนฺทํว วิมลํ สุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;
‘‘Candaṃva vimalaṃ suddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;
นนฺทีภวปริกฺขีณํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Nandībhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ วิมลนฺติ อพฺภาทิมลรหิตํฯ สุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํฯ วิปฺปสนฺนนฺติ ปสนฺนจิตฺตํฯ อนาวิลนฺติ กิเลสาวิลตฺตรหิตํฯ นนฺทีภวปริกฺขีณนฺติ ตีสุ ภเวสุ ปริกฺขีณตณฺหํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha vimalanti abbhādimalarahitaṃ. Suddhanti nirupakkilesaṃ. Vippasannanti pasannacittaṃ. Anāvilanti kilesāvilattarahitaṃ. Nandībhavaparikkhīṇanti tīsu bhavesu parikkhīṇataṇhaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
จนฺทาภเตฺถรวตฺถุ ติํสติมํฯ
Candābhattheravatthu tiṃsatimaṃ.
๓๑. สีวลิเตฺถรวตฺถุ
31. Sīvalittheravatthu
โย อิมนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา กุณฺฑโกลิยํ นิสฺสาย กุณฺฑธานวเน วิหรโนฺต สีวลิเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yo imanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā kuṇḍakoliyaṃ nissāya kuṇḍadhānavane viharanto sīvalittheraṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย สุปฺปวาสา นาม โกลิยธีตา สตฺตวสฺสานิ คพฺภํ ธาเรตฺวา สตฺตาหํ มูฬฺหคพฺภา ทุกฺขาหิ ติพฺพาหิ กฎุกาหิ เวทนาหิ ผุฎฺฐา ‘‘สมฺมาสมฺพุโทฺธ วต โส ภควา, โย อิมสฺส เอวรูปสฺส ทุกฺขสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสติฯ สุปฺปฎิปโนฺน วต ตสฺส ภควโต สาวกสโงฺฆ, โย อิมสฺส เอวรูปสฺส ทุกฺขสฺส ปหานาย ปฎิปโนฺนฯ สุสุขํ วต ตํ นิพฺพานํ, ยถิทํ เอวรูปํ ทุกฺขํ น สํวิชฺชตี’’ติ (อุทา. ๑๘) อิเมหิ ตีหิ วิตเกฺกหิ ตํ ทุกฺขํ อธิวาเสนฺตี สามิกํ สตฺถุ สนฺติกํ เปเสตฺวา เตน ตสฺสา วจเนน สตฺถุ วนฺทนาย อาโรจิตาย ‘‘สุขินี โหตุ สุปฺปวาสา โกลิยธีตา, อโรคา อโรคํ ปุตฺตํ วิชายตู’’ติ สตฺถารา วุตฺตกฺขเณเยว สุขินี อโรคา อโรคํ ปุตฺตํ วิชายิตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมเนฺตตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ อทาสิฯ ปุโตฺตปิสฺสา ชาตทิวสโต ปฎฺฐาย ธมฺมกรณํ อาทาย สงฺฆสฺส อุทกํ ปริสฺสาเวสิฯ โส อปรภาเค นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิโต อรหตฺตํ ปาปุณิฯ
Ekasmiñhi samaye suppavāsā nāma koliyadhītā sattavassāni gabbhaṃ dhāretvā sattāhaṃ mūḷhagabbhā dukkhāhi tibbāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhā ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṃ deseti. Suppaṭipanno vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno. Susukhaṃ vata taṃ nibbānaṃ, yathidaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ na saṃvijjatī’’ti (udā. 18) imehi tīhi vitakkehi taṃ dukkhaṃ adhivāsentī sāmikaṃ satthu santikaṃ pesetvā tena tassā vacanena satthu vandanāya ārocitāya ‘‘sukhinī hotu suppavāsā koliyadhītā, arogā arogaṃ puttaṃ vijāyatū’’ti satthārā vuttakkhaṇeyeva sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyitvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ adāsi. Puttopissā jātadivasato paṭṭhāya dhammakaraṇaṃ ādāya saṅghassa udakaṃ parissāvesi. So aparabhāge nikkhamitvā pabbajito arahattaṃ pāpuṇi.
อเถกทิวสํ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘ปสฺสถาวุโส, เอวรูโป นาม อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปโนฺน ภิกฺขุ เอตฺตกํ กาลํ มาตุกุจฺฉิสฺมิํ ทุกฺขํ อนุโภสิ, กิมงฺคํ ปน อเญฺญ, พหุํ วต อิมินา ทุกฺขํ นิตฺถิณฺณ’’นฺติฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุเตฺต ‘‘อาม, ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต เอตฺตกา ทุกฺขา มุจฺจิตฺวา อิทานิ นิพฺพานํ สจฺฉิกตฺวา วิหรตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘passathāvuso, evarūpo nāma arahattassa upanissayasampanno bhikkhu ettakaṃ kālaṃ mātukucchismiṃ dukkhaṃ anubhosi, kimaṅgaṃ pana aññe, bahuṃ vata iminā dukkhaṃ nitthiṇṇa’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘āma, bhikkhave, mama putto ettakā dukkhā muccitvā idāni nibbānaṃ sacchikatvā viharatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๔.
414.
‘‘โยมํ ปลิปถํ ทุคฺคํ, สํสารํ โมหมจฺจคา;
‘‘Yomaṃ palipathaṃ duggaṃ, saṃsāraṃ mohamaccagā;
ติโณฺณ ปารงฺคโต ฌายี, อเนโช อกถํกถี;
Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, anejo akathaṃkathī;
อนุปาทาย นิพฺพุโต, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Anupādāya nibbuto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตสฺสโตฺถ – โย ภิกฺขุ อิมํ ราคปลิปถเญฺจว กิเลสทุคฺคญฺจ สํสารวฎฺฎญฺจ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อปฺปฎิวิชฺฌนกโมหญฺจ อตีโต, จตฺตาโร โอเฆ ติโณฺณ หุตฺวา ปารํ อนุปฺปโตฺต, ทุวิเธน ฌาเนน ฌายี, ตณฺหาย อภาเวน อเนโช, กถํกถาย อภาเวน อกถํกถี, อุปาทานานํ อภาเวน อนุปาทิยิตฺวา กิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุโต, ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tassattho – yo bhikkhu imaṃ rāgapalipathañceva kilesaduggañca saṃsāravaṭṭañca catunnaṃ ariyasaccānaṃ appaṭivijjhanakamohañca atīto, cattāro oghe tiṇṇo hutvā pāraṃ anuppatto, duvidhena jhānena jhāyī, taṇhāya abhāvena anejo, kathaṃkathāya abhāvena akathaṃkathī, upādānānaṃ abhāvena anupādiyitvā kilesanibbānena nibbuto, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
สีวลิเตฺถรวตฺถุ เอกติํสติมํฯ
Sīvalittheravatthu ekatiṃsatimaṃ.
๓๒. สุนฺทรสมุทฺทเตฺถรวตฺถุ
32. Sundarasamuddattheravatthu
โยธ กาเมติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต สุนฺทรสมุทฺทเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yodhakāmeti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sundarasamuddattheraṃ ārabbha kathesi.
สาวตฺถิยํ กิเรโก กุลปุโตฺต สุนฺทรสมุทฺทกุมาโร นาม จตฺตาลีสโกฎิวิภเว มหากุเล นิพฺพโตฺตฯ โส เอกทิวสํ ปจฺฉาภตฺตํ คนฺธมาลาทิหตฺถํ มหาชนํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย เชตวนํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กหํ คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สตฺถุ สนฺติกํ ธมฺมสฺสวนตฺถายา’’ติ วุเตฺต ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา เตน สทฺธิํ คนฺตฺวา ปริสปริยเนฺต นิสีทิฯ สตฺถา ตสฺส อาสยํ วิทิตฺวา อนุปุพฺพิํ กถํ กเถสิฯ โส ‘‘น สกฺกา อคารํ อชฺฌาวสเนฺตน สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุ’’นฺติ สตฺถุ ธมฺมกถํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาย ชาตุสฺสาโห ปริสาย ปกฺกนฺตาย สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ‘‘มาตาปิตูหิ อนนุญฺญาตํ ตถาคตา น ปพฺพาเชนฺตี’’ติ สุตฺวา เคหํ คนฺตฺวา รฎฺฐปาลกุลปุตฺตาทโย วิย มหเนฺตน วายาเมน มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท ‘‘กิํ เม อิธ วาเสนา’’ติ ตโต นิกฺขมิตฺวา ราชคหํ คนฺตฺวา ปิณฺฑาย จรโนฺต วีตินาเมสิฯ
Sāvatthiyaṃ kireko kulaputto sundarasamuddakumāro nāma cattālīsakoṭivibhave mahākule nibbatto. So ekadivasaṃ pacchābhattaṃ gandhamālādihatthaṃ mahājanaṃ dhammassavanatthāya jetavanaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘satthu santikaṃ dhammassavanatthāyā’’ti vutte ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā tena saddhiṃ gantvā parisapariyante nisīdi. Satthā tassa āsayaṃ viditvā anupubbiṃ kathaṃ kathesi. So ‘‘na sakkā agāraṃ ajjhāvasantena saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ caritu’’nti satthu dhammakathaṃ nissāya pabbajjāya jātussāho parisāya pakkantāya satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā ‘‘mātāpitūhi ananuññātaṃ tathāgatā na pabbājentī’’ti sutvā gehaṃ gantvā raṭṭhapālakulaputtādayo viya mahantena vāyāmena mātāpitaro anujānāpetvā satthu santike pabbajitvā laddhūpasampado ‘‘kiṃ me idha vāsenā’’ti tato nikkhamitvā rājagahaṃ gantvā piṇḍāya caranto vītināmesi.
อเถกทิวสํ สาวตฺถิยํ ตสฺส มาตาปิตโร เอกสฺมิํ ฉณทิวเส มหเนฺตน สิริโสภเคฺคน ตสฺส สหายกกุมารเก กีฬมาเน ทิสฺวา ‘‘อมฺหากํ ปุตฺตสฺส อิทํ ทุลฺลภํ ชาต’’นฺติ ปริเทวิํสุฯ ตสฺมิํ ขเณ เอกา คณิกา ตํ กุลํ คนฺตฺวา ตสฺส มาตรํ โรทมานํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘อมฺม, กิํ การณา โรทสี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘ปุตฺตํ อนุสฺสริตฺวา โรทามี’’ติฯ ‘‘กหํ ปน โส, อมฺมา’’ติ? ‘‘ภิกฺขูสุ ปพฺพชิโต’’ติฯ ‘‘กิํ อุปฺปพฺพาเชตุํ น วฎฺฎตี’’ติ? ‘‘วฎฺฎติ, น ปน อิจฺฉติ, อิโต นิกฺขมิตฺวา ราชคหํ คโต’’ติฯ ‘‘สจาหํ ตํ อุปฺปพฺพาเชยฺยํ, กิํ เม กเรยฺยาถา’’ติ? ‘‘อิมสฺส เต กุลสฺส กุฎุมฺพสามินิํ กเรยฺยามา’’ติฯ เตน หิ เม ปริพฺพยํ เทถาติ ปริพฺพยํ คเหตฺวา มหเนฺตน ปริวาเรน ราชคหํ คนฺตฺวา ตสฺส ปิณฺฑาย จรณวีถิํ สลฺลเกฺขตฺวา ตเตฺถกํ นิวาสเคหํ คเหตฺวา ปาโตว ปณีตํ อาหารํ ปฎิยาเทตฺวา เถรสฺส ปิณฺฑาย ปวิฎฺฐกาเล ภิกฺขํ ทตฺวา กติปาหจฺจเยน, ‘‘ภเนฺต, อิเธว นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กโรถา’’ติ ปตฺตํ คณฺหิฯ โส ปตฺตมทาสิฯ
Athekadivasaṃ sāvatthiyaṃ tassa mātāpitaro ekasmiṃ chaṇadivase mahantena sirisobhaggena tassa sahāyakakumārake kīḷamāne disvā ‘‘amhākaṃ puttassa idaṃ dullabhaṃ jāta’’nti parideviṃsu. Tasmiṃ khaṇe ekā gaṇikā taṃ kulaṃ gantvā tassa mātaraṃ rodamānaṃ nisinnaṃ disvā ‘‘amma, kiṃ kāraṇā rodasī’’ti pucchi. ‘‘Puttaṃ anussaritvā rodāmī’’ti. ‘‘Kahaṃ pana so, ammā’’ti? ‘‘Bhikkhūsu pabbajito’’ti. ‘‘Kiṃ uppabbājetuṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Vaṭṭati, na pana icchati, ito nikkhamitvā rājagahaṃ gato’’ti. ‘‘Sacāhaṃ taṃ uppabbājeyyaṃ, kiṃ me kareyyāthā’’ti? ‘‘Imassa te kulassa kuṭumbasāminiṃ kareyyāmā’’ti. Tena hi me paribbayaṃ dethāti paribbayaṃ gahetvā mahantena parivārena rājagahaṃ gantvā tassa piṇḍāya caraṇavīthiṃ sallakkhetvā tatthekaṃ nivāsagehaṃ gahetvā pātova paṇītaṃ āhāraṃ paṭiyādetvā therassa piṇḍāya paviṭṭhakāle bhikkhaṃ datvā katipāhaccayena, ‘‘bhante, idheva nisīditvā bhattakiccaṃ karothā’’ti pattaṃ gaṇhi. So pattamadāsi.
อถ นํ ปณีเตน อาหาเรน ปริวิสิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิเธว ปิณฺฑาย จริตุํ ผาสุก’’นฺติ วตฺวา กติปาหํ อาลิเนฺท นิสีทาเปตฺวา โภเชตฺวา ทารเก ปูเวหิ สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘เอถ ตุเมฺห เถรสฺส อาคตกาเล มยิ วาเรนฺติยาปิ อิธาคนฺตฺวา รชํ อุฎฺฐาเปยฺยาถา’’ติ อาหฯ เต ปุนทิวเส เถรสฺส โภชนเวลาย ตาย วาริยมานาปิ รชํ อุฎฺฐาเปสุํฯ สา ปุนทิวเส, ‘‘ภเนฺต, ทารกา วาริยมานาปิ มม วจนํ อสุณิตฺวา อิธ รชํ อุฎฺฐาเปนฺติ, อโนฺตเคเห นิสีทถา’’ติ อโนฺต นิสีทาเปตฺวา กติปาหํ โภเชสิฯ ปุน ทารเก สงฺคณฺหิตฺวา ‘‘ตุเมฺห มยา วาริยมานาปิ เถรสฺส โภชนกาเล มหาสทฺทํ กเรยฺยาถา’’ติ อาหฯ เต ตถา กริํสุฯ สา ปุนทิวเส, ‘‘ภเนฺต, อิมสฺมิํ ฐาเน อติวิย มหาสโทฺท โหติ, ทารกา มยา วาริยมานาปิ วจนํ น คณฺหนฺติ, อุปริปาสาเทเยว นิสีทถา’’ติ วตฺวา เถเรน อธิวาสิเต เถรํ ปุรโต กตฺวา ปาสาทํ อภิรุหนฺตี ทฺวารานิ ปิทหมานาว ปาสาทํ อภิรุหิฯ เถโร อุกฺกฎฺฐสปทานจาริโก สมาโนปิ รสตณฺหาย พโทฺธ ตสฺสา วจเนน สตฺตภูมิกํ ปาสาทํ อภิรุหิฯ
Atha naṃ paṇītena āhārena parivisitvā, ‘‘bhante, idheva piṇḍāya carituṃ phāsuka’’nti vatvā katipāhaṃ ālinde nisīdāpetvā bhojetvā dārake pūvehi saṅgaṇhitvā ‘‘etha tumhe therassa āgatakāle mayi vārentiyāpi idhāgantvā rajaṃ uṭṭhāpeyyāthā’’ti āha. Te punadivase therassa bhojanavelāya tāya vāriyamānāpi rajaṃ uṭṭhāpesuṃ. Sā punadivase, ‘‘bhante, dārakā vāriyamānāpi mama vacanaṃ asuṇitvā idha rajaṃ uṭṭhāpenti, antogehe nisīdathā’’ti anto nisīdāpetvā katipāhaṃ bhojesi. Puna dārake saṅgaṇhitvā ‘‘tumhe mayā vāriyamānāpi therassa bhojanakāle mahāsaddaṃ kareyyāthā’’ti āha. Te tathā kariṃsu. Sā punadivase, ‘‘bhante, imasmiṃ ṭhāne ativiya mahāsaddo hoti, dārakā mayā vāriyamānāpi vacanaṃ na gaṇhanti, uparipāsādeyeva nisīdathā’’ti vatvā therena adhivāsite theraṃ purato katvā pāsādaṃ abhiruhantī dvārāni pidahamānāva pāsādaṃ abhiruhi. Thero ukkaṭṭhasapadānacāriko samānopi rasataṇhāya baddho tassā vacanena sattabhūmikaṃ pāsādaṃ abhiruhi.
สา เถรํ นิสีทาเปตฺวา ‘‘จตฺตาลีสาย ขลุ, สมฺม, ปุณฺณมุข ฐาเนหิ อิตฺถี ปุริสํ อจฺจาวทติ วิชมฺภติ วินมติ คิลสติ วิลชฺชติ นเขน นขํ ฆเฎฺฎติ, ปาเทน ปาทํ อกฺกมติ, กเฎฺฐน ปถวิํ วิลิขติ, ทารกํ อุลฺลเงฺฆติ โอลเงฺฆติ, กีฬติ กีฬาเปติ, จุมฺพติ จุมฺพาเปติ, ภุญฺชติ ภุญฺชาเปติ, ททาติ อายาจติ, กตมนุกโรติ, อุจฺจํ ภาสติ, นีจํ ภาสติ, อวิจฺจํ ภาสติ, วิวิจฺจํ ภาสติ, นเจฺจน คีเตน วาทิเตน โรทิเตน วิลสิเตน วิภูสิเตน ชคฺฆติ, เปกฺขติ, กฎิํ จาเลติ, คุยฺหภณฺฑกํ จาเลติ, อูรุํ วิวรติ, อูรุํ ปิทหติ, ถนํ ทเสฺสติ, กจฺฉํ ทเสฺสติ, นาภิํ ทเสฺสติ, อกฺขิํ นิขณติ, ภมุกํ อุกฺขิปติ, โอฎฺฐํ ปลิขติ, ชิวฺหํ นิลฺลาเลติ, ทุสฺสํ มุญฺจติ, ทุสฺสํ พนฺธติ, สิรสํ มุญฺจติ, สิรสํ พนฺธตี’’ติ (ชา. ๒.๒๑.๓๐๐) เอวํ อาคตํ อิตฺถิกุตฺตํ อิตฺถิลีลํ ทเสฺสตฺวา ตสฺส ปุรโต ฐิตา อิมํ คาถมาห –
Sā theraṃ nisīdāpetvā ‘‘cattālīsāya khalu, samma, puṇṇamukha ṭhānehi itthī purisaṃ accāvadati vijambhati vinamati gilasati vilajjati nakhena nakhaṃ ghaṭṭeti, pādena pādaṃ akkamati, kaṭṭhena pathaviṃ vilikhati, dārakaṃ ullaṅgheti olaṅgheti, kīḷati kīḷāpeti, cumbati cumbāpeti, bhuñjati bhuñjāpeti, dadāti āyācati, katamanukaroti, uccaṃ bhāsati, nīcaṃ bhāsati, aviccaṃ bhāsati, viviccaṃ bhāsati, naccena gītena vāditena roditena vilasitena vibhūsitena jagghati, pekkhati, kaṭiṃ cāleti, guyhabhaṇḍakaṃ cāleti, ūruṃ vivarati, ūruṃ pidahati, thanaṃ dasseti, kacchaṃ dasseti, nābhiṃ dasseti, akkhiṃ nikhaṇati, bhamukaṃ ukkhipati, oṭṭhaṃ palikhati, jivhaṃ nillāleti, dussaṃ muñcati, dussaṃ bandhati, sirasaṃ muñcati, sirasaṃ bandhatī’’ti (jā. 2.21.300) evaṃ āgataṃ itthikuttaṃ itthilīlaṃ dassetvā tassa purato ṭhitā imaṃ gāthamāha –
‘‘อลตฺตกกตา ปาทา, ปาทุการุยฺห เวสิยา;
‘‘Alattakakatā pādā, pādukāruyha vesiyā;
ตุวมฺปิ ทหโร มม, อหมฺปิ ทหรา ตว;
Tuvampi daharo mama, ahampi daharā tava;
อุโภปิ ปพฺพชิสฺสาม, ชิณฺณา ทณฺฑปรายณา’’ติฯ (เถรคา. ๔๕๙, ๔๖๒);
Ubhopi pabbajissāma, jiṇṇā daṇḍaparāyaṇā’’ti. (theragā. 459, 462);
เถรสฺส ‘‘อโห วต เม ภาริยํ อนุปธาเรตฺวา กตกมฺม’’นฺติ มหาสํเวโค อุทปาทิฯ ตสฺมิํ ขเณ สตฺถา ปญฺจจตฺตาลีสโยชนมตฺถเก เชตวเน นิสิโนฺนว ตํ การณํ ทิสฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิฯ อถ นํ อานนฺทเตฺถโร ปุจฺฉิ – ‘‘ภเนฺต, โก นุ โข เหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติฯ อานนฺท, ราชคหนคเร สตฺตภูมิกปาสาทตเล สุนฺทรสมุทฺทสฺส จ ภิกฺขุโน คณิกาย จ สงฺคาโม วตฺตตีติฯ กสฺส นุ โข, ภเนฺต, ชโย ภวิสฺสติ, กสฺส ปราชโยติ? สตฺถา, ‘‘อานนฺท, สุนฺทรสมุทฺทสฺส ชโย ภวิสฺสติ, คณิกาย ปราชโย’’ติ เถรสฺส ชยํ ปกาเสตฺวา ตตฺถ นิสินฺนโกว โอภาสํ ผริตฺวา ‘‘ภิกฺขุ อุโภปิ กาเม นิรเปโกฺข ปชหา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Therassa ‘‘aho vata me bhāriyaṃ anupadhāretvā katakamma’’nti mahāsaṃvego udapādi. Tasmiṃ khaṇe satthā pañcacattālīsayojanamatthake jetavane nisinnova taṃ kāraṇaṃ disvā sitaṃ pātvākāsi. Atha naṃ ānandatthero pucchi – ‘‘bhante, ko nu kho hetu, ko paccayo sitassa pātukammāyā’’ti. Ānanda, rājagahanagare sattabhūmikapāsādatale sundarasamuddassa ca bhikkhuno gaṇikāya ca saṅgāmo vattatīti. Kassa nu kho, bhante, jayo bhavissati, kassa parājayoti? Satthā, ‘‘ānanda, sundarasamuddassa jayo bhavissati, gaṇikāya parājayo’’ti therassa jayaṃ pakāsetvā tattha nisinnakova obhāsaṃ pharitvā ‘‘bhikkhu ubhopi kāme nirapekkho pajahā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๕.
415.
‘‘โยธ กาเม ปหนฺตฺวาน, อนาคาโร ปริพฺพเช;
‘‘Yodha kāme pahantvāna, anāgāro paribbaje;
กามภวปริกฺขีณํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Kāmabhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตสฺสโตฺถ – โย ปุคฺคโล อิธ โลเก อุโภปิ กาเม หิตฺวา อนาคาโร หุตฺวา ปริพฺพชติ, ตํ ปริกฺขีณกามเญฺจว ปริกฺขีณภวญฺจ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tassattho – yo puggalo idha loke ubhopi kāme hitvā anāgāro hutvā paribbajati, taṃ parikkhīṇakāmañceva parikkhīṇabhavañca ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน โส เถโร อรหตฺตํ ปตฺวา อิทฺธิพเลน เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา กณฺณิกามณฺฑลํ วินิวิชฺฌิตฺวา สตฺถุ สรีรํ โถเมโนฺตเยว อาคนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิฯ ธมฺมสภายมฺปิ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ, ‘‘อาวุโส, ชิวฺหาวิเญฺญยฺยํ รสํ นิสฺสาย มนํ นโฎฺฐ สุนฺทรสมุทฺทเตฺถโร, สตฺถา ปนสฺส อวสฺสโย ชาโต’’ติฯ สตฺถา ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุเพฺพปาหํ เอตสฺส รสตณฺหาย พทฺธมนสฺส อวสฺสโย ชาโตเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต ตสฺสตฺถสฺส ปกาสนตฺถํ อตีตํ อาหริตฺวา –
Desanāvasāne so thero arahattaṃ patvā iddhibalena vehāsaṃ abbhuggantvā kaṇṇikāmaṇḍalaṃ vinivijjhitvā satthu sarīraṃ thomentoyeva āgantvā satthāraṃ vandi. Dhammasabhāyampi kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘āvuso, jivhāviññeyyaṃ rasaṃ nissāya manaṃ naṭṭho sundarasamuddatthero, satthā panassa avassayo jāto’’ti. Satthā taṃ kathaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepāhaṃ etassa rasataṇhāya baddhamanassa avassayo jātoyevā’’ti vatvā tehi yācito tassatthassa pakāsanatthaṃ atītaṃ āharitvā –
‘‘น กิรตฺถิ รเสหิ ปาปิโย,
‘‘Na kiratthi rasehi pāpiyo,
อาวาเสหิ วา สนฺถเวหิ วา;
Āvāsehi vā santhavehi vā;
วาตมิคํ คหนนิสฺสิตํ,
Vātamigaṃ gahananissitaṃ,
วสมาเนสิ รเสหิ สญฺชโย’’ติฯ (ชา. ๑.๑.๑๔) –
Vasamānesi rasehi sañjayo’’ti. (jā. 1.1.14) –
เอกกนิปาเต อิมํ วาตมิคชาตกํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘ตทา สุนฺทรสมุโทฺท วาตมิโค อโหสิ, อิมํ ปน คาถํ วตฺวา ตสฺส วิสฺสชฺชาเปตา รโญฺญ มหามโจฺจ อหเมวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนสีติฯ
Ekakanipāte imaṃ vātamigajātakaṃ vitthāretvā ‘‘tadā sundarasamuddo vātamigo ahosi, imaṃ pana gāthaṃ vatvā tassa vissajjāpetā rañño mahāmacco ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānesīti.
สุนฺทรสมุทฺทเตฺถรวตฺถุ พตฺติํสติมํฯ
Sundarasamuddattheravatthu battiṃsatimaṃ.
๓๓. ชฎิลเตฺถรวตฺถุ
33. Jaṭilattheravatthu
โยธ ตณฺหนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต ชฎิลเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yodha taṇhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto jaṭilattheraṃ ārabbha kathesi.
ตตฺรายํ อนุปุพฺพี กถา – อตีเต กิร พาราณสิยํ เทฺว ภาตโร กุฎุมฺพิกา มหนฺตํ อุจฺฉุเขตฺตํ กาเรสุํฯ อเถกทิวสํ กนิฎฺฐภาตา อุจฺฉุเขตฺตํ คนฺตฺวา ‘‘เอกํ เชฎฺฐภาติกสฺส ทสฺสามิ, เอกํ มยฺหํ ภวิสฺสตี’’ติ เทฺว อุจฺฉุยฎฺฐิโย รสสฺส อนิกฺขมนตฺถาย ฉินฺนฎฺฐาเน พนฺธิตฺวา คณฺหิฯ ตทา กิร อุจฺฉูนํ ยเนฺตน ปีฬนกิจฺจํ นตฺถิ, อเคฺค วา มูเล วา ฉินฺทิตฺวา อุกฺขิตฺตกาเล ธมฺมกรณโต อุทกํ วิย สยเมว รโส นิกฺขมติฯ ตสฺส ปน เขตฺตโต อุจฺฉุยฎฺฐิโย คเหตฺวา อาคมนกาเล คนฺธมาทเน ปเจฺจกพุโทฺธ สมาปตฺติโต วุฎฺฐาย ‘‘กสฺส นุ โข อชฺช อนุคฺคหํ กริสฺสามี’’ติ อุปธาเรโนฺต ตํ อตฺตโน ญาณชาเล ปวิฎฺฐํ ทิสฺวา สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถภาวญฺจ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย อิทฺธิยา อาคนฺตฺวา ตสฺส ปุรโต อฎฺฐาสิฯ โส ตํ ทิสฺวาว ปสนฺนจิโตฺต อุตฺตรสาฎกํ อุจฺจตเร ภูมิปเทเส อตฺถริตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิธ นิสีทถา’’ติ ปเจฺจกพุทฺธํ นิสีทาเปตฺวา ‘‘ปตฺตํ อุปนาเมถา’’ติ อุจฺฉุยฎฺฐิยา พนฺธนฎฺฐานํ โมเจตฺวา ปตฺตสฺส อุปริ อกาสิ, รโส โอตริตฺวา ปตฺตํ ปูเรสิฯ ปเจฺจกพุเทฺธน ตสฺมิํ รเส ปีเต ‘‘สาธุกํ วต เม อเยฺยน รโส ปีโตฯ สเจ เม เชฎฺฐภาติโก มูลํ อาหราเปสฺสติ, มูลํ ทสฺสามิฯ สเจ ปตฺติํ อาหราเปสฺสติ, ปตฺติํ ทสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ปตฺตํ เม อุปนาเมถา’’ติ ทุติยมฺปิ อุจฺฉุยฎฺฐิํ โมเจตฺวา รสํ อทาสิฯ ‘‘ภาตา เม อุจฺฉุเขตฺตโต อญฺญํ อุจฺฉุํ อาหริตฺวา ขาทิสฺสตี’’ติ เอตฺตกมฺปิ กิรสฺส วญฺจนจิตฺตํ นาโหสิฯ ปเจฺจกพุโทฺธ ปน ปฐมํ อุจฺฉุรสสฺส ปีตตฺตา ตํ อุจฺฉุรสํ อเญฺญหิปิ สทฺธิํ สํวิภชิตุกาโม หุตฺวา คเหตฺวาว นิสีทิ ฯ โส ตสฺส อาการํ ญตฺวา ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, โย อยํ มยา ทิโนฺน อคฺครโส, อิมสฺส นิสฺสเนฺทน เทวมนุเสฺสสุ สมฺปตฺติํ อนุภวิตฺวา ปริโยสาเน ตุเมฺหหิ ปตฺตธมฺมเมว ปาปุเณยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ปฎฺฐเปสิฯ ปเจฺจกพุโทฺธปิสฺส ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา ‘‘อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺห’’นฺติ ทฺวีหิ คาถาหิ อนุโมทนํ กตฺวา ยถา โส ปสฺสติ, เอวํ อธิฎฺฐหิตฺวา อากาเสน คนฺธมาทนํ คนฺตฺวา ปญฺจนฺนํ ปเจฺจกพุทฺธสตานํ ตํ รสํ อทาสิฯ
Tatrāyaṃ anupubbī kathā – atīte kira bārāṇasiyaṃ dve bhātaro kuṭumbikā mahantaṃ ucchukhettaṃ kāresuṃ. Athekadivasaṃ kaniṭṭhabhātā ucchukhettaṃ gantvā ‘‘ekaṃ jeṭṭhabhātikassa dassāmi, ekaṃ mayhaṃ bhavissatī’’ti dve ucchuyaṭṭhiyo rasassa anikkhamanatthāya chinnaṭṭhāne bandhitvā gaṇhi. Tadā kira ucchūnaṃ yantena pīḷanakiccaṃ natthi, agge vā mūle vā chinditvā ukkhittakāle dhammakaraṇato udakaṃ viya sayameva raso nikkhamati. Tassa pana khettato ucchuyaṭṭhiyo gahetvā āgamanakāle gandhamādane paccekabuddho samāpattito vuṭṭhāya ‘‘kassa nu kho ajja anuggahaṃ karissāmī’’ti upadhārento taṃ attano ñāṇajāle paviṭṭhaṃ disvā saṅgahaṃ kātuṃ samatthabhāvañca ñatvā pattacīvaraṃ ādāya iddhiyā āgantvā tassa purato aṭṭhāsi. So taṃ disvāva pasannacitto uttarasāṭakaṃ uccatare bhūmipadese attharitvā, ‘‘bhante, idha nisīdathā’’ti paccekabuddhaṃ nisīdāpetvā ‘‘pattaṃ upanāmethā’’ti ucchuyaṭṭhiyā bandhanaṭṭhānaṃ mocetvā pattassa upari akāsi, raso otaritvā pattaṃ pūresi. Paccekabuddhena tasmiṃ rase pīte ‘‘sādhukaṃ vata me ayyena raso pīto. Sace me jeṭṭhabhātiko mūlaṃ āharāpessati, mūlaṃ dassāmi. Sace pattiṃ āharāpessati, pattiṃ dassāmī’’ti cintetvā, ‘‘bhante, pattaṃ me upanāmethā’’ti dutiyampi ucchuyaṭṭhiṃ mocetvā rasaṃ adāsi. ‘‘Bhātā me ucchukhettato aññaṃ ucchuṃ āharitvā khādissatī’’ti ettakampi kirassa vañcanacittaṃ nāhosi. Paccekabuddho pana paṭhamaṃ ucchurasassa pītattā taṃ ucchurasaṃ aññehipi saddhiṃ saṃvibhajitukāmo hutvā gahetvāva nisīdi . So tassa ākāraṃ ñatvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, yo ayaṃ mayā dinno aggaraso, imassa nissandena devamanussesu sampattiṃ anubhavitvā pariyosāne tumhehi pattadhammameva pāpuṇeyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddhopissa ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā ‘‘icchitaṃ patthitaṃ tuyha’’nti dvīhi gāthāhi anumodanaṃ katvā yathā so passati, evaṃ adhiṭṭhahitvā ākāsena gandhamādanaṃ gantvā pañcannaṃ paccekabuddhasatānaṃ taṃ rasaṃ adāsi.
โส ตํ ปาฎิหาริยํ ทิสฺวา ภาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กหํ คโตสี’’ติ วุเตฺต ‘‘อุจฺฉุเขตฺตํ โอโลเกตุํ คโตมฺหี’’ติฯ ‘‘กิํ ตาทิเสน อุจฺฉุเขตฺตํ คเตน, นนุ นาม เอกํ วา เทฺว วา อุจฺฉุยฎฺฐิโย อาทาย อาคนฺตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ ภาตรา วุโตฺต – ‘‘อาม, ภาติก, เทฺว เม อุจฺฉุยฎฺฐิโย คหิตา, เอกํ ปน ปเจฺจกพุทฺธํ ทิสฺวา มม อุจฺฉุยฎฺฐิโต รสํ ทตฺวา ‘มูลํ วา ปตฺติํ วา ทสฺสามี’ติ ตุมฺหากมฺปิ เม อุจฺฉุยฎฺฐิโต รโส ทิโนฺน, กิํ นุ โข ตสฺส มูลํ คณฺหิสฺสถ, อุทาหุ ปตฺติ’’นฺติ อาหฯ ‘‘กิํ ปน ปเจฺจกพุเทฺธน กต’’นฺติ? ‘‘มม อุจฺฉุยฎฺฐิโต รสํ ปิวิตฺวา ตุมฺหากํ อุจฺฉุยฎฺฐิโต รสํ อาทาย อากาเสน คนฺธมาทนํ คนฺตฺวา ปญฺจสตานํ ปเจฺจกพุทฺธานํ อทาสี’’ติฯ โส ตสฺมิํ กเถเนฺตเยว นิรนฺตรํ ปีติยา ผุฎฺฐสรีโร หุตฺวา ‘‘เตน เม ปเจฺจกพุเทฺธน ทิฎฺฐธมฺมเสฺสว อธิคโม ภเวยฺยา’’ติ ปตฺถนํ อกาสิฯ เอวํ กนิเฎฺฐน ติโสฺส สมฺปตฺติโย ปตฺถิตา, เชเฎฺฐน ปน เอกปเทเนว อรหตฺตํ ปตฺถิตนฺติ อิทํ เตสํ ปุพฺพกมฺมํฯ
So taṃ pāṭihāriyaṃ disvā bhātu santikaṃ gantvā ‘‘kahaṃ gatosī’’ti vutte ‘‘ucchukhettaṃ oloketuṃ gatomhī’’ti. ‘‘Kiṃ tādisena ucchukhettaṃ gatena, nanu nāma ekaṃ vā dve vā ucchuyaṭṭhiyo ādāya āgantabbaṃ bhaveyyā’’ti bhātarā vutto – ‘‘āma, bhātika, dve me ucchuyaṭṭhiyo gahitā, ekaṃ pana paccekabuddhaṃ disvā mama ucchuyaṭṭhito rasaṃ datvā ‘mūlaṃ vā pattiṃ vā dassāmī’ti tumhākampi me ucchuyaṭṭhito raso dinno, kiṃ nu kho tassa mūlaṃ gaṇhissatha, udāhu patti’’nti āha. ‘‘Kiṃ pana paccekabuddhena kata’’nti? ‘‘Mama ucchuyaṭṭhito rasaṃ pivitvā tumhākaṃ ucchuyaṭṭhito rasaṃ ādāya ākāsena gandhamādanaṃ gantvā pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ adāsī’’ti. So tasmiṃ kathenteyeva nirantaraṃ pītiyā phuṭṭhasarīro hutvā ‘‘tena me paccekabuddhena diṭṭhadhammasseva adhigamo bhaveyyā’’ti patthanaṃ akāsi. Evaṃ kaniṭṭhena tisso sampattiyo patthitā, jeṭṭhena pana ekapadeneva arahattaṃ patthitanti idaṃ tesaṃ pubbakammaṃ.
เต ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ เขปยิํสุฯ เตสํ เทวโลเก ฐิตกาเลเยว วิปสฺสี สมฺมาสมฺพุโทฺธ โลเก อุปฺปชฺชิฯ เตปิ เทวโลกโต จวิตฺวา พนฺธุมติยา เอกสฺมิํ กุลเคเห เชโฎฺฐ เชโฎฺฐว, กนิโฎฺฐ กนิโฎฺฐว หุตฺวา ปฎิสนฺธิํ คณฺหิํสุฯ เตสุ เชฎฺฐสฺส เสโนติ นามํ อกํสุ, กนิฎฺฐสฺส อปราชิโตติ ฯ เตสุ วยปฺปตฺตกาเล กุฎุมฺพํ สณฺฐาเปตฺวา วิหรเนฺตสุ ‘‘พุทฺธรตนํ โลเก อุปฺปนฺนํ, ธมฺมรตนํ, สงฺฆรตนํ, ทานานิ เทถ, ปุญฺญานิ กโรถ, อชฺช อฎฺฐมี, อชฺช จาตุทฺทสี, อชฺช ปนฺนรสี, อุโปสถํ กโรถ, ธมฺมํ สุณาถา’’ติ ธมฺมโฆสกสฺส พนฺธุมตีนคเร โฆสนํ สุตฺวา มหาชนํ ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา เสนกุฎุมฺพิโก ‘‘กหํ คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สตฺถุ สนฺติกํ ธมฺมสฺสวนายา’’ติ วุเตฺต ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ เตหิ สทฺธิํเยว คนฺตฺวา ปริสปริยเนฺต นิสีทิฯ
Te yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cutā devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ khepayiṃsu. Tesaṃ devaloke ṭhitakāleyeva vipassī sammāsambuddho loke uppajji. Tepi devalokato cavitvā bandhumatiyā ekasmiṃ kulagehe jeṭṭho jeṭṭhova, kaniṭṭho kaniṭṭhova hutvā paṭisandhiṃ gaṇhiṃsu. Tesu jeṭṭhassa senoti nāmaṃ akaṃsu, kaniṭṭhassa aparājitoti . Tesu vayappattakāle kuṭumbaṃ saṇṭhāpetvā viharantesu ‘‘buddharatanaṃ loke uppannaṃ, dhammaratanaṃ, saṅgharatanaṃ, dānāni detha, puññāni karotha, ajja aṭṭhamī, ajja cātuddasī, ajja pannarasī, uposathaṃ karotha, dhammaṃ suṇāthā’’ti dhammaghosakassa bandhumatīnagare ghosanaṃ sutvā mahājanaṃ purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ dhammassavanāya gacchantaṃ disvā senakuṭumbiko ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘satthu santikaṃ dhammassavanāyā’’ti vutte ‘‘ahampi gamissāmī’’ti tehi saddhiṃyeva gantvā parisapariyante nisīdi.
สตฺถา ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อนุปุพฺพิํ กถํ กเถสิฯ โส สตฺถุ ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชฺชาย อุสฺสาหชาโต สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิฯ อถ นํ สตฺถา ‘‘อตฺถิ ปน เต อปโลเกตพฺพา ญาตกา’’ติ ปุจฺฉิฯ อตฺถิ, ภเนฺตติฯ เตน หิ อปโลเกตฺวา เอหีติฯ โส กนิฎฺฐสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ยํ อิมสฺมิํ กุเล สาปเตยฺยํ, ตํ สพฺพํ ตว โหตู’’ติ อาหฯ ตุเมฺห ปน, สามีติฯ อหํ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามีติฯ สามิ กิํ วเทถ, อหํ มาตริ มตาย มาตรํ วิย, ปิตริ มเต ปิตรํ วิย ตุเมฺห อลตฺถํ, อิทํ กุลํ มหาโภคํ, เคเห ฐิเตเนว สกฺกา ปุญฺญานิ กาตุํ, มา เอวํ กริตฺถาติฯ มยา สตฺถุ สนฺติเก ธโมฺม สุโต, น สกฺกา ตํ อคารมเชฺฌ ฐิเตน ปูเรตุํ, ปพฺพชิสฺสาเมวาหํ, ตฺวํ นิวตฺตาหีติฯ เอวํ โส กนิฎฺฐํ นิวตฺตาเปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท น จิรเสฺสว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ กนิโฎฺฐปิ ‘‘ภาตุ ปพฺพชิตสกฺการํ กริสฺสามี’’ติ สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภาตรํ วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, ตุเมฺหหิ อตฺตโน ภวนิสฺสรณํ กตํ, อหํ ปน ปญฺจหิ กามคุเณหิ พโทฺธ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตุํ น สโกฺกมิ, มยฺหํ เคเห ฐิตเสฺสว อนุจฺฉวิกํ มหนฺตํ ปุญฺญกมฺมํ อาจิกฺขถา’’ติฯ อถ นํ เถโร ‘‘สาธุ สาธุ, ปณฺฑิต, สตฺถุ คนฺธกุฎิํ กโรหี’’ติ อาหฯ โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา นานาทารูนิ อาหราเปตฺวา ถมฺภาทีนํ อตฺถาย ตจฺฉาเปตฺวา เอกํ สุวณฺณขจิตํ, เอกํ รชตขจิตํ, เอกํ มณิขจิตนฺติ สพฺพานิ สตฺตรตนขจิตานิ กาเรตฺวา เตหิ คนฺธกุฎิํ กาเรตฺวา สตฺตรตนขจิตาเหว ฉทนิฎฺฐกาหิ ฉาทาเปสิฯ คนฺธกุฎิยา กรณกาเลเยว ปน ตํ อตฺตนา สมานนามโก อปราชิโตเยว นาม ภาคิเนโยฺย อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อหมฺปิ กริสฺสามิ, มยฺหมฺปิ ปตฺติํ เทถ มาตุลา’’ติ อาหฯ น เทมิ, ตาต, อเญฺญหิ อสาธารณํ กริสฺสามีติฯ โส พหุมฺปิ ยาจิตฺวา ปตฺติํ อลภมาโน ‘‘คนฺธกุฎิยา ปุรโต กุญฺชรสาลํ ลทฺธุํ วฎฺฎตี’’ติ สตฺตรตนมยํ กุญฺชรสาลํ กาเรสิฯ โส อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท เมณฺฑกเสฎฺฐิ หุตฺวา นิพฺพตฺติฯ
Satthā tassa ajjhāsayaṃ viditvā anupubbiṃ kathaṃ kathesi. So satthu dhammaṃ sutvā pabbajjāya ussāhajāto satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ satthā ‘‘atthi pana te apaloketabbā ñātakā’’ti pucchi. Atthi, bhanteti. Tena hi apaloketvā ehīti. So kaniṭṭhassa santikaṃ gantvā ‘‘yaṃ imasmiṃ kule sāpateyyaṃ, taṃ sabbaṃ tava hotū’’ti āha. Tumhe pana, sāmīti. Ahaṃ satthu santike pabbajissāmīti. Sāmi kiṃ vadetha, ahaṃ mātari matāya mātaraṃ viya, pitari mate pitaraṃ viya tumhe alatthaṃ, idaṃ kulaṃ mahābhogaṃ, gehe ṭhiteneva sakkā puññāni kātuṃ, mā evaṃ karitthāti. Mayā satthu santike dhammo suto, na sakkā taṃ agāramajjhe ṭhitena pūretuṃ, pabbajissāmevāhaṃ, tvaṃ nivattāhīti. Evaṃ so kaniṭṭhaṃ nivattāpetvā satthu santike pabbajitvā laddhūpasampado na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Kaniṭṭhopi ‘‘bhātu pabbajitasakkāraṃ karissāmī’’ti sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhātaraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, tumhehi attano bhavanissaraṇaṃ kataṃ, ahaṃ pana pañcahi kāmaguṇehi baddho nikkhamitvā pabbajituṃ na sakkomi, mayhaṃ gehe ṭhitasseva anucchavikaṃ mahantaṃ puññakammaṃ ācikkhathā’’ti. Atha naṃ thero ‘‘sādhu sādhu, paṇḍita, satthu gandhakuṭiṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā nānādārūni āharāpetvā thambhādīnaṃ atthāya tacchāpetvā ekaṃ suvaṇṇakhacitaṃ, ekaṃ rajatakhacitaṃ, ekaṃ maṇikhacitanti sabbāni sattaratanakhacitāni kāretvā tehi gandhakuṭiṃ kāretvā sattaratanakhacitāheva chadaniṭṭhakāhi chādāpesi. Gandhakuṭiyā karaṇakāleyeva pana taṃ attanā samānanāmako aparājitoyeva nāma bhāgineyyo upasaṅkamitvā ‘‘ahampi karissāmi, mayhampi pattiṃ detha mātulā’’ti āha. Na demi, tāta, aññehi asādhāraṇaṃ karissāmīti. So bahumpi yācitvā pattiṃ alabhamāno ‘‘gandhakuṭiyā purato kuñjarasālaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti sattaratanamayaṃ kuñjarasālaṃ kāresi. So imasmiṃ buddhuppāde meṇḍakaseṭṭhi hutvā nibbatti.
คนฺธกุฎิยํ ปน สตฺตรตนมยานิ ตีณิ มหาวาตปานานิ อเหสุํฯ เตสํ อภิมุเข เหฎฺฐา สุธาปริกมฺมกตา ติโสฺส โปกฺขรณิโย กาเรตฺวา จตุชฺชาติกคโนฺธทกสฺส ปูเรตฺวา อปราชิโต, คหปติ, ปญฺจวณฺณานิ กุสุมานิ โรปาเปสิ ตถาคตสฺส อโนฺต นิสินฺนกาเล วาตเวเคน สมุฎฺฐิตาหิ เรณุวฎฺฎีหิ สรีรสฺส โอกิรณตฺถํฯ คนฺธกุฎิถูปิกาย กปลฺลํ รตฺตสุวณฺณมยํ อโหสิ, ปวาฬมยา สิขรา, เหฎฺฐา มณิมยา ฉทนิฎฺฐกาฯ อิติ สา นจฺจโนฺต วิย โมโร โสภมานา อฎฺฐาสิฯ สตฺตสุ ปน รตเนสุ โกเฎฺฎตพฺพยุตฺตกํ โกเฎฺฎตฺวา อิตรํ สกลเมว คเหตฺวา ชณฺณุมเตฺตน โอธินา คนฺธกุฎิํ ปริกฺขิปิตฺวา ปริเวณํ ปูเรสิฯ
Gandhakuṭiyaṃ pana sattaratanamayāni tīṇi mahāvātapānāni ahesuṃ. Tesaṃ abhimukhe heṭṭhā sudhāparikammakatā tisso pokkharaṇiyo kāretvā catujjātikagandhodakassa pūretvā aparājito, gahapati, pañcavaṇṇāni kusumāni ropāpesi tathāgatassa anto nisinnakāle vātavegena samuṭṭhitāhi reṇuvaṭṭīhi sarīrassa okiraṇatthaṃ. Gandhakuṭithūpikāya kapallaṃ rattasuvaṇṇamayaṃ ahosi, pavāḷamayā sikharā, heṭṭhā maṇimayā chadaniṭṭhakā. Iti sā naccanto viya moro sobhamānā aṭṭhāsi. Sattasu pana ratanesu koṭṭetabbayuttakaṃ koṭṭetvā itaraṃ sakalameva gahetvā jaṇṇumattena odhinā gandhakuṭiṃ parikkhipitvā pariveṇaṃ pūresi.
เอวํ คนฺธกุฎิํ นิฎฺฐาเปตฺวา อปราชิโต, คหปติ, ภาติกเตฺถรํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, นิฎฺฐิตา คนฺธกุฎิ, ปริโภคมสฺสา ปจฺจาสีสามิ, ปริโภเคน กิร มหนฺตํ ปุญฺญํ โหตี’’ติ ฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, อิมินา กิร โว กุฎุมฺพิเกน คนฺธกุฎิ การิตา, อิทานิ ปน ปริโภคํ ปจฺจาสีสตี’’ติ อาหฯ สตฺถา อุฎฺฐายาสนา คนฺธกุฎิอภิมุขํ คนฺตฺวา คนฺธกุฎิํ ปริกฺขิปิตฺวา ปริกฺขิตฺตรตนราสิํ โอโลเกโนฺต ทฺวารโกฎฺฐเก อฎฺฐาสิฯ อถ นํ กุฎุมฺพิโก ‘‘ปวิสถ, ภเนฺต’’ติ อาหฯ สตฺถา ตเตฺถว ฐตฺวา ตติยวาเร ตสฺส ภาติกเตฺถรํ โอโลเกสิฯ โส โอโลกิตากาเรเนว ญตฺวา กนิฎฺฐภาตรํ อาห – ‘‘เอหิ, ตาต, ‘มเมว รกฺขา ภวิสฺสติ, ตุเมฺห ยถาสุขํ วสถา’ติ สตฺถารํ วเทหี’’ติฯ โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา สตฺถารํ ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภเนฺต, ยถา มนุสฺสา รุกฺขมูเล ปวิสิตฺวา อนเปกฺขา ปกฺกมนฺติ, ยถา วา นทิํ ตริตฺวา อุฬุมฺปํ อนเปกฺขา ปริจฺจชนฺติ, เอวํ อนเปกฺขา หุตฺวา ตุเมฺห วสถา’’ติ อาหฯ กิมตฺถํ ปน สตฺถา อฎฺฐาสิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘พุทฺธานํ สนฺติกํ ปุเรภตฺตมฺปิ ปจฺฉาภตฺตมฺปิ พหู อาคจฺฉนฺติ, เตสุ รตนานิ อาทาย ปกฺกมเนฺตสุ น สกฺกา อเมฺหหิ วาเรตุํ, ปริเวณมฺหิ เอตฺตเก รตเน โวกิเณฺณ อตฺตโน อุปฎฺฐาเก หรเนฺตปิ น วาเรตีติ กุฎุมฺพิโก มยิ อาฆาตํ กตฺวา อปายูปโค ภเวยฺยา’’ติ อิมินา การเณน อฎฺฐาสิฯ เตน ปน , ‘‘ภเนฺต, มเมว รกฺขา ภวิสฺสติ, ตุเมฺห วสถา’’ติ วุเตฺต ปาวิสิฯ
Evaṃ gandhakuṭiṃ niṭṭhāpetvā aparājito, gahapati, bhātikattheraṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante, niṭṭhitā gandhakuṭi, paribhogamassā paccāsīsāmi, paribhogena kira mahantaṃ puññaṃ hotī’’ti . So satthāraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, iminā kira vo kuṭumbikena gandhakuṭi kāritā, idāni pana paribhogaṃ paccāsīsatī’’ti āha. Satthā uṭṭhāyāsanā gandhakuṭiabhimukhaṃ gantvā gandhakuṭiṃ parikkhipitvā parikkhittaratanarāsiṃ olokento dvārakoṭṭhake aṭṭhāsi. Atha naṃ kuṭumbiko ‘‘pavisatha, bhante’’ti āha. Satthā tattheva ṭhatvā tatiyavāre tassa bhātikattheraṃ olokesi. So olokitākāreneva ñatvā kaniṭṭhabhātaraṃ āha – ‘‘ehi, tāta, ‘mameva rakkhā bhavissati, tumhe yathāsukhaṃ vasathā’ti satthāraṃ vadehī’’ti. So tassa vacanaṃ sutvā satthāraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, yathā manussā rukkhamūle pavisitvā anapekkhā pakkamanti, yathā vā nadiṃ taritvā uḷumpaṃ anapekkhā pariccajanti, evaṃ anapekkhā hutvā tumhe vasathā’’ti āha. Kimatthaṃ pana satthā aṭṭhāsi? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘buddhānaṃ santikaṃ purebhattampi pacchābhattampi bahū āgacchanti, tesu ratanāni ādāya pakkamantesu na sakkā amhehi vāretuṃ, pariveṇamhi ettake ratane vokiṇṇe attano upaṭṭhāke harantepi na vāretīti kuṭumbiko mayi āghātaṃ katvā apāyūpago bhaveyyā’’ti iminā kāraṇena aṭṭhāsi. Tena pana , ‘‘bhante, mameva rakkhā bhavissati, tumhe vasathā’’ti vutte pāvisi.
กุฎุมฺพิโก สมนฺตา รกฺขํ ฐเปตฺวา มนุเสฺส อาห – ‘‘ตาตา, อุจฺฉเงฺคน วา ปจฺฉิปสิพฺพเกหิ วา อาทาย คจฺฉเนฺต วาเรยฺยาถ, หเตฺถน คเหตฺวา คจฺฉเนฺต ปน มา วารยิตฺถา’’ติฯ อโนฺตนคเรปิ อาโรจาเปสิ ‘‘มยา คนฺธกุฎิปริเวเณ สตฺต รตนานิ โอกิณฺณานิ, สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา คจฺฉนฺตา ทุคฺคตมนุสฺสา อุโภ หเตฺถ ปูเรตฺวา คณฺหนฺตุ, สุขิตาปิ เอเกน คณฺหนฺตู’’ติฯ เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘สทฺธา ตาว ธมฺมํ โสตุกามา คมิสฺสนฺติเยว, อสฺสทฺธาปิ ปน ธนโลเภน คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ทุกฺขโต มุจฺจิสฺสนฺตี’’ติฯ ตสฺมา ชนสงฺคหตฺถาย เอวํ อาโรจาเปสิฯ มหาชโน เตน วุตฺตนิยาเมเนว รตนานิ คณฺหิฯ สกิํ โอกิณฺณรตเนสุ ขีเณสุ ยาวตติยํ ชณฺณุมเตฺตน โอธินา โอกิราเปสิเยวฯ สตฺถุ ปน ปาทมูเล ติปุสมตฺตํ อนคฺฆํ มณิรตนํ ฐเปสิฯ เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สตฺถุ สรีรโต สุวณฺณวณฺณาย ปภาย สทฺธิํ มณิปภํ โอโลเกนฺตานํ ติตฺติ นาม น ภวิสฺสตี’’ติฯ ตสฺมา เอวมกาสิฯ มหาชโนปิ อติโตฺตว โอโลเกสิฯ
Kuṭumbiko samantā rakkhaṃ ṭhapetvā manusse āha – ‘‘tātā, ucchaṅgena vā pacchipasibbakehi vā ādāya gacchante vāreyyātha, hatthena gahetvā gacchante pana mā vārayitthā’’ti. Antonagarepi ārocāpesi ‘‘mayā gandhakuṭipariveṇe satta ratanāni okiṇṇāni, satthu santike dhammaṃ sutvā gacchantā duggatamanussā ubho hatthe pūretvā gaṇhantu, sukhitāpi ekena gaṇhantū’’ti. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘saddhā tāva dhammaṃ sotukāmā gamissantiyeva, assaddhāpi pana dhanalobhena gantvā dhammaṃ sutvā dukkhato muccissantī’’ti. Tasmā janasaṅgahatthāya evaṃ ārocāpesi. Mahājano tena vuttaniyāmeneva ratanāni gaṇhi. Sakiṃ okiṇṇaratanesu khīṇesu yāvatatiyaṃ jaṇṇumattena odhinā okirāpesiyeva. Satthu pana pādamūle tipusamattaṃ anagghaṃ maṇiratanaṃ ṭhapesi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘satthu sarīrato suvaṇṇavaṇṇāya pabhāya saddhiṃ maṇipabhaṃ olokentānaṃ titti nāma na bhavissatī’’ti. Tasmā evamakāsi. Mahājanopi atittova olokesi.
อเถกทิวสํ เอโก มิจฺฉาทิฎฺฐิกพฺราหฺมโณ ‘‘สตฺถุ กิร ปาทมูเล มหคฺฆํ มณิรตนํ นิกฺขิตฺตํ, หริสฺสามิ น’’นฺติ วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตุํ อาคตสฺส มหาชนสฺส อนฺตเรน ปาวิสิฯ กุฎุมฺพิโก ตสฺส ปวิสนากาเรเนว ‘‘มณิํ คณฺหิตุกาโม’’ติ สลฺลเกฺขตฺวา ‘‘อโห วต น คเณฺหยฺยา’’ติ จิเนฺตสิฯ โสปิ สตฺถารํ วนฺทโนฺต วิย ปาทมูเล หตฺถํ อุปนาเมตฺวา มณิํ คเหตฺวา โอวฎฺฎิกาย กตฺวา ปกฺกามิฯ กุฎุมฺพิโก ตสฺมิํ จิตฺตํ ปสาเทตุํ นาสกฺขิฯ โส ธมฺมกถาวสาเน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ภเนฺต, มยา ติกฺขตฺตุํ คนฺธกุฎิํ ปริกฺขิปิตฺวา ชณฺณุมเตฺตน โอธินา สตฺต รตนานิ โอกิณฺณานิ, ตานิ เม คณฺหเนฺตสุ อาฆาโต นาม นาโหสิ, จิตฺตํ ภิโยฺย ภิโยฺย ปสีทิเยวฯ อชฺช ปน ‘อโห วตายํ พฺราหฺมโณ มณิํ น คเณฺหยฺยา’ติ จิเนฺตตฺวา ตสฺมิํ มณิํ อาทาย คเต จิตฺตํ ปสาเทตุํ นาสกฺขิ’’นฺติฯ สตฺถา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘นนุ, อุปาสก, อตฺตโน สนฺตกํ ปเรหิ อนาหรณียํ กาตุํ สโกฺกสี’’ติ นยํ อทาสิฯ โส สตฺถารา ทินฺนนเย ฐตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘อชฺช อาทิํ กตฺวา มม สนฺตกํ ทสิกสุตฺตมตฺตมฺปิ มํ อภิภวิตฺวา อเนกสตาปิ ราชาโน วา โจรา วา คณฺหิตุํ สมตฺถา นาม มา โหนฺตุ, อคฺคินาปิ มม สนฺตกํ มา ฑยฺหตุ, อุทเกนปิ มา วุยฺหตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ ฯ สตฺถาปิสฺส ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทนํ อกาสิฯ โส คนฺธกุฎิมหํ กโรโนฺต อฎฺฐสฎฺฐิยา ภิกฺขุสตสหสฺสานํ อโนฺตวิหาเรเยว นว มาเส มหาทานํ ทตฺวา ทานปริโยสาเน สเพฺพสํ ติจีวรํ อทาสิฯ สงฺฆนวกสฺส จีวรสาฎกา สหสฺสคฺฆนกา อเหสุํฯ
Athekadivasaṃ eko micchādiṭṭhikabrāhmaṇo ‘‘satthu kira pādamūle mahagghaṃ maṇiratanaṃ nikkhittaṃ, harissāmi na’’nti vihāraṃ gantvā satthāraṃ vandituṃ āgatassa mahājanassa antarena pāvisi. Kuṭumbiko tassa pavisanākāreneva ‘‘maṇiṃ gaṇhitukāmo’’ti sallakkhetvā ‘‘aho vata na gaṇheyyā’’ti cintesi. Sopi satthāraṃ vandanto viya pādamūle hatthaṃ upanāmetvā maṇiṃ gahetvā ovaṭṭikāya katvā pakkāmi. Kuṭumbiko tasmiṃ cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi. So dhammakathāvasāne satthāraṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante, mayā tikkhattuṃ gandhakuṭiṃ parikkhipitvā jaṇṇumattena odhinā satta ratanāni okiṇṇāni, tāni me gaṇhantesu āghāto nāma nāhosi, cittaṃ bhiyyo bhiyyo pasīdiyeva. Ajja pana ‘aho vatāyaṃ brāhmaṇo maṇiṃ na gaṇheyyā’ti cintetvā tasmiṃ maṇiṃ ādāya gate cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi’’nti. Satthā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘nanu, upāsaka, attano santakaṃ parehi anāharaṇīyaṃ kātuṃ sakkosī’’ti nayaṃ adāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā satthāraṃ vanditvā ‘‘ajja ādiṃ katvā mama santakaṃ dasikasuttamattampi maṃ abhibhavitvā anekasatāpi rājāno vā corā vā gaṇhituṃ samatthā nāma mā hontu, aggināpi mama santakaṃ mā ḍayhatu, udakenapi mā vuyhatū’’ti patthanaṃ akāsi . Satthāpissa ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanaṃ akāsi. So gandhakuṭimahaṃ karonto aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassānaṃ antovihāreyeva nava māse mahādānaṃ datvā dānapariyosāne sabbesaṃ ticīvaraṃ adāsi. Saṅghanavakassa cīvarasāṭakā sahassagghanakā ahesuṃ.
โส เอวํ ยาวตายุกํ ปุญฺญานิ กริตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เอตฺตกํ กาลํ เทวมนุเสฺสสุ สํสริตฺวา อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห เอกสฺมิํ เสฎฺฐิกุเล ปฎิสนฺธิํ คเหตฺวา อฑฺฒมาสาธิเก นว มาเส มาตุกุจฺฉิยํ วสิฯ ชาตทิวเส ปนสฺส สกลนคเร สพฺพาวุธานิ ปชฺชลิํสุ, สเพฺพสํ กายรูฬฺหานิ อาภรณานิปิ ปชฺชลิตานิ วิย โอภาสํ มุญฺจิํสุ, นครํ เอกปโชฺชตํ อโหสิฯ เสฎฺฐิปิ ปาโตว ราชูปฎฺฐานํ อคมาสิฯ อถ นํ ราชา ปุจฺฉิ – ‘‘อชฺช สพฺพาวุธานิ ปชฺชลิํสุ, นครํ เอกปโชฺชตํ ชาตํ, ชานาสิ นุ โข เอตฺถ การณ’’นฺติ? ‘‘ชานามิ, เทวา’’ติฯ ‘‘กิํ, เสฎฺฐี’’ติ? ‘‘มม เคเห ตุมฺหากํ ทาโส ชาโต, ตสฺส ปุญฺญเตเชเนวํ อโหสี’’ติฯ ‘‘กิํ นุ โข โจโร ภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘นเตฺถตํ, เทว, ปุญฺญวา สโตฺต กตาภินีหาโร’’ติฯ ‘‘เตน หิ นํ สมฺมา โปเสตุํ วฎฺฎติ, อิทมสฺส ขีรมูลํ โหตู’’ติ เทวสิกํ สหสฺสํ ปฎฺฐเปสิฯ อถสฺส นามคหณทิวเส สกลนครสฺส เอกปโชฺชตภูตตฺตา โชติโกเตฺวว นามํ กริํสุฯ
So evaṃ yāvatāyukaṃ puññāni karitvā tato cuto devaloke nibbattitvā ettakaṃ kālaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe ekasmiṃ seṭṭhikule paṭisandhiṃ gahetvā aḍḍhamāsādhike nava māse mātukucchiyaṃ vasi. Jātadivase panassa sakalanagare sabbāvudhāni pajjaliṃsu, sabbesaṃ kāyarūḷhāni ābharaṇānipi pajjalitāni viya obhāsaṃ muñciṃsu, nagaraṃ ekapajjotaṃ ahosi. Seṭṭhipi pātova rājūpaṭṭhānaṃ agamāsi. Atha naṃ rājā pucchi – ‘‘ajja sabbāvudhāni pajjaliṃsu, nagaraṃ ekapajjotaṃ jātaṃ, jānāsi nu kho ettha kāraṇa’’nti? ‘‘Jānāmi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ, seṭṭhī’’ti? ‘‘Mama gehe tumhākaṃ dāso jāto, tassa puññatejenevaṃ ahosī’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho coro bhavissatī’’ti? ‘‘Natthetaṃ, deva, puññavā satto katābhinīhāro’’ti. ‘‘Tena hi naṃ sammā posetuṃ vaṭṭati, idamassa khīramūlaṃ hotū’’ti devasikaṃ sahassaṃ paṭṭhapesi. Athassa nāmagahaṇadivase sakalanagarassa ekapajjotabhūtattā jotikotveva nāmaṃ kariṃsu.
อถสฺส วยปฺปตฺตกาเล เคหกรณตฺถาย ภูมิตเล โสธิยมาเน สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทเสฺสสิฯ สโกฺก ‘‘กิํ นุ โข อิท’’นฺติ อุปธารยมาโน ‘‘โชติกสฺส เคหฎฺฐานํ คณฺหนฺตี’’ติ ญตฺวา ‘‘นายํ เอเตหิ กตเคเห วสิสฺสติ, มยาเปตฺถ คนฺตุํ วฎฺฎตี’’ติ วฑฺฒกีเวเสน ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘กิํ กโรถา’’ติ อาหฯ ‘‘โชติกสฺส เคหฎฺฐานํ คณฺหามา’’ติฯ ‘‘อเปถ, นายํ ตุเมฺหหิ กตเคเห วสิสฺสตี’’ติ วตฺวา โสฬสกรีสมตฺตํ ภูมิปเทสํ โอโลเกสิ, โส ตาวเทว กสิณมณฺฑลํ วิย สโม อโหสิฯ ปุน ‘‘อิมสฺมิํ ฐาเน ปถวิํ ภินฺทิตฺวา สตฺตรตนมโย สตฺตภูมิกปาสาโท อุฎฺฐหตู’’ติ จิเนฺตตฺวา โอโลเกสิ, ตาวเทว ตถารูโป ปาสาโท อุฎฺฐหิฯ ปุน ‘‘อิมํ ปริกฺขิปิตฺวา สตฺตรตนมยา สตฺต ปาการา อุฎฺฐหนฺตู’’ติ จิเนฺตตฺวา โอโลเกสิ, ตถารูปา ปาการา อุฎฺฐหิํสุฯ อถ ‘‘เนสํ ปริยเนฺต กปฺปรุกฺขา อุฎฺฐหนฺตู’’ติ จิเนฺตตฺวา โอโลเกสิ, ตถารูปา กปฺปรุกฺขา อุฎฺฐหิํสุฯ ‘‘ปาสาทสฺส จตูสุ กเณฺณสุ จตโสฺส นิธิกุมฺภิโย อุฎฺฐหนฺตู’’ติ จิเนฺตตฺวา โอโลเกสิ, สพฺพํ ตเถว อโหสิฯ นิธิกุมฺภีสุ ปน เอกา โยชนิกา อโหสิ, เอกา ติคาวุติกา, เอกา อฑฺฒโยชนิกา, เอกา คาวุตปฺปมาณาฯ โพธิสตฺตสฺส นิพฺพตฺตนิธิกุมฺภีนํ ปน เอกมุขปฺปมาณํ อโหสิ, เหฎฺฐา ปถวีปริยนฺตาว อเหสุํฯ โชติกสฺส นิพฺพตฺตนิธิกุมฺภีนํ มุขปริมาณํ น กถิตํ, สพฺพา มุขฉินฺนตาลผลํ วิย ปริปุณฺณาว อุฎฺฐหิํสุฯ ปาสาทสฺส จตูสุ กเณฺณสุ ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา จตโสฺส สุวณฺณมยา อุจฺฉุยฎฺฐิโย นิพฺพตฺติํสุฯ ตาสํ มณิมยานิ ปตฺตานิ, โสวณฺณมยานิ ขนฺธานิ อเหสุํฯ ปุพฺพกมฺมสฺส ทสฺสนตฺถํ กิเรตานิ, นิพฺพตฺติํสุฯ
Athassa vayappattakāle gehakaraṇatthāya bhūmitale sodhiyamāne sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko ‘‘kiṃ nu kho ida’’nti upadhārayamāno ‘‘jotikassa gehaṭṭhānaṃ gaṇhantī’’ti ñatvā ‘‘nāyaṃ etehi katagehe vasissati, mayāpettha gantuṃ vaṭṭatī’’ti vaḍḍhakīvesena tattha gantvā ‘‘kiṃ karothā’’ti āha. ‘‘Jotikassa gehaṭṭhānaṃ gaṇhāmā’’ti. ‘‘Apetha, nāyaṃ tumhehi katagehe vasissatī’’ti vatvā soḷasakarīsamattaṃ bhūmipadesaṃ olokesi, so tāvadeva kasiṇamaṇḍalaṃ viya samo ahosi. Puna ‘‘imasmiṃ ṭhāne pathaviṃ bhinditvā sattaratanamayo sattabhūmikapāsādo uṭṭhahatū’’ti cintetvā olokesi, tāvadeva tathārūpo pāsādo uṭṭhahi. Puna ‘‘imaṃ parikkhipitvā sattaratanamayā satta pākārā uṭṭhahantū’’ti cintetvā olokesi, tathārūpā pākārā uṭṭhahiṃsu. Atha ‘‘nesaṃ pariyante kapparukkhā uṭṭhahantū’’ti cintetvā olokesi, tathārūpā kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. ‘‘Pāsādassa catūsu kaṇṇesu catasso nidhikumbhiyo uṭṭhahantū’’ti cintetvā olokesi, sabbaṃ tatheva ahosi. Nidhikumbhīsu pana ekā yojanikā ahosi, ekā tigāvutikā, ekā aḍḍhayojanikā, ekā gāvutappamāṇā. Bodhisattassa nibbattanidhikumbhīnaṃ pana ekamukhappamāṇaṃ ahosi, heṭṭhā pathavīpariyantāva ahesuṃ. Jotikassa nibbattanidhikumbhīnaṃ mukhaparimāṇaṃ na kathitaṃ, sabbā mukhachinnatālaphalaṃ viya paripuṇṇāva uṭṭhahiṃsu. Pāsādassa catūsu kaṇṇesu taruṇatālakkhandhappamāṇā catasso suvaṇṇamayā ucchuyaṭṭhiyo nibbattiṃsu. Tāsaṃ maṇimayāni pattāni, sovaṇṇamayāni khandhāni ahesuṃ. Pubbakammassa dassanatthaṃ kiretāni, nibbattiṃsu.
สตฺตสุ ทฺวารโกฎฺฐเกสุ สตฺต ยกฺขา อารกฺขํ คณฺหิํสุฯ ปฐเม ทฺวารโกฎฺฐเก ยมโกฬี นาม ยโกฺข อตฺตโน ปริวาเรน ยกฺขสหเสฺสน สทฺธิํ อารกฺขํ คณฺหิ, ทุติเย อุปฺปโล นาม อตฺตโน ปริวารยกฺขานํ ทฺวีหิ สหเสฺสหิ สทฺธิํ, ตติเย วชิโร นาม ตีหิ สหเสฺสหิ สทฺธิํ, จตุเตฺถ วชิรพาหุ นาม จตูหิ สหเสฺสหิ สทฺธิํ, ปญฺจเม กสกโนฺท นาม ปญฺจหิ สหเสฺสหิ สทฺธิํ, ฉเฎฺฐ กฎโตฺถ นาม ฉหิ สหเสฺสหิ สทฺธิํ, สตฺตเม ทิสามุโข นาม สตฺตหิ สหเสฺสหิ สทฺธิํ อารกฺขํ คณฺหิฯ เอวํ ปาสาทสฺส อโนฺต จ พหิ จ คาฬฺหรกฺขา อโหสิฯ ‘‘โชติกสฺส กิร สตฺตรตนมโย สตฺตภูมิกปาสาโท อุฎฺฐิโต, สตฺต ปาการา สตฺตทฺวารโกฎฺฐกา จตโสฺส นิธิกุมฺภิโย อุฎฺฐิตา’’ติ สุตฺวา พิมฺพิสาโร ราชา เสฎฺฐิจฺฉตฺตํ ปหิณิฯ โส โชติกเสฎฺฐิ นาม อโหสิฯ
Sattasu dvārakoṭṭhakesu satta yakkhā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Paṭhame dvārakoṭṭhake yamakoḷī nāma yakkho attano parivārena yakkhasahassena saddhiṃ ārakkhaṃ gaṇhi, dutiye uppalo nāma attano parivārayakkhānaṃ dvīhi sahassehi saddhiṃ, tatiye vajiro nāma tīhi sahassehi saddhiṃ, catutthe vajirabāhu nāma catūhi sahassehi saddhiṃ, pañcame kasakando nāma pañcahi sahassehi saddhiṃ, chaṭṭhe kaṭattho nāma chahi sahassehi saddhiṃ, sattame disāmukho nāma sattahi sahassehi saddhiṃ ārakkhaṃ gaṇhi. Evaṃ pāsādassa anto ca bahi ca gāḷharakkhā ahosi. ‘‘Jotikassa kira sattaratanamayo sattabhūmikapāsādo uṭṭhito, satta pākārā sattadvārakoṭṭhakā catasso nidhikumbhiyo uṭṭhitā’’ti sutvā bimbisāro rājā seṭṭhicchattaṃ pahiṇi. So jotikaseṭṭhi nāma ahosi.
เตน ปน สทฺธิํ กตปุญฺญกมฺมา อิตฺถี อุตฺตรกุรูสุ นิพฺพตฺติฯ อถ นํ เทวตา ตโต อาเนตฺวา สิริคเพฺภ นิสีทาเปสุํฯ สา อาคจฺฉมานา เอกํ ตณฺฑุลนาฬิํ ตโย จ โชติปาสาเณ คณฺหิฯ เตสํ ยาวชีวํ ตาเยว ตณฺฑุลนาฬิยา ภตฺตํ อโหสิฯ สเจ กิร เต สกฎสตมฺปิ ตณฺฑุลานํ ปูเรตุกามา โหนฺติ, สา ตณฺฑุลนาฬิ นาฬิเยว หุตฺวา ติฎฺฐติฯ ภตฺตปจนกาเล ตณฺฑุเล อุกฺขลิยํ ปกฺขิปิตฺวา เตสํ ปาสาณานํ อุปริ ฐเปติ, ปาสาณา ตาวเทว ปชฺชลิตฺวา ภเตฺต ปกฺกมเตฺต นิพฺพายนฺติฯ เตเนว สญฺญาเณน ภตฺตสฺส ปกฺกภาวํ ชานนฺติฯ สูเปยฺยาทิปจนกาเลปิ เอเสว นโยฯ เอวํ เตสํ โชติปาสาเณหิ อาหาโร ปจฺจติฯ มณิอาโลเกน จ วสนฺติ, อคฺคิสฺส วา ทีปสฺส วา โอภาสํ เนว ชานิํสุฯ ‘‘โชติกสฺส กิร เอวรูปา สมฺปตฺตี’’ติ สกลชมฺพุทีเป ปากโฎ อโหสิฯ มหาชโน ยานาทีนิ โยเชตฺวา ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉติฯ โชติกเสฎฺฐิ อาคตาคตานํ อุตฺตรกุรุตณฺฑุลานํ ภตฺตํ ปจาเปตฺวา ทาเปสิฯ ‘‘กปฺปรุเกฺขหิ วตฺถานิ คณฺหนฺตุ, อาภรณานิ คณฺหนฺตู’’ติ อาณาเปสิฯ ‘‘คาวุติกนิธิกุมฺภิยา มุขํ วิวราเปตฺวา ยาปนมตฺตํ ธนํ คณฺหนฺตู’’ติ อาณาเปสิฯ สกลชมฺพุทีปวาสิเกสุ ธนํ คเหตฺวา คจฺฉเนฺตสุ นิธิกุมฺภิยา องฺคุลิมตฺตมฺปิ อูนํ นาโหสิฯ คนฺธกุฎิปริเวเณ วาลุกํ กตฺวา โอกิณฺณรตนานํ กิรสฺส เอโส นิสฺสโนฺทฯ
Tena pana saddhiṃ katapuññakammā itthī uttarakurūsu nibbatti. Atha naṃ devatā tato ānetvā sirigabbhe nisīdāpesuṃ. Sā āgacchamānā ekaṃ taṇḍulanāḷiṃ tayo ca jotipāsāṇe gaṇhi. Tesaṃ yāvajīvaṃ tāyeva taṇḍulanāḷiyā bhattaṃ ahosi. Sace kira te sakaṭasatampi taṇḍulānaṃ pūretukāmā honti, sā taṇḍulanāḷi nāḷiyeva hutvā tiṭṭhati. Bhattapacanakāle taṇḍule ukkhaliyaṃ pakkhipitvā tesaṃ pāsāṇānaṃ upari ṭhapeti, pāsāṇā tāvadeva pajjalitvā bhatte pakkamatte nibbāyanti. Teneva saññāṇena bhattassa pakkabhāvaṃ jānanti. Sūpeyyādipacanakālepi eseva nayo. Evaṃ tesaṃ jotipāsāṇehi āhāro paccati. Maṇiālokena ca vasanti, aggissa vā dīpassa vā obhāsaṃ neva jāniṃsu. ‘‘Jotikassa kira evarūpā sampattī’’ti sakalajambudīpe pākaṭo ahosi. Mahājano yānādīni yojetvā dassanatthāya āgacchati. Jotikaseṭṭhi āgatāgatānaṃ uttarakurutaṇḍulānaṃ bhattaṃ pacāpetvā dāpesi. ‘‘Kapparukkhehi vatthāni gaṇhantu, ābharaṇāni gaṇhantū’’ti āṇāpesi. ‘‘Gāvutikanidhikumbhiyā mukhaṃ vivarāpetvā yāpanamattaṃ dhanaṃ gaṇhantū’’ti āṇāpesi. Sakalajambudīpavāsikesu dhanaṃ gahetvā gacchantesu nidhikumbhiyā aṅgulimattampi ūnaṃ nāhosi. Gandhakuṭipariveṇe vālukaṃ katvā okiṇṇaratanānaṃ kirassa eso nissando.
เอวํ มหาชเน วตฺถาภรณานิ เจว ธนญฺจ ยทิจฺฉกํ อาทาย คจฺฉเนฺต พิมฺพิสาโร ตสฺส ปาสาทํ ทฎฺฐุกาโมปิ มหาชเน อาคจฺฉเนฺต โอกาสํ นาลตฺถฯ อปรภาเค ยทิจฺฉกํ อาทาย คตตฺตา มนุเสฺสสุ มนฺทีภูเตสุ ราชา โชติกสฺส ปิตรํ อาห – ‘‘ตว ปุตฺตสฺส ปาสาทํ ทฎฺฐุกามมฺหา’’ติฯ โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ วตฺวา คนฺตฺวา ปุตฺตสฺส กเถสิ – ‘‘ตาต, ราชา เต ปาสาทํ ทฎฺฐุกาโม’’ติฯ ‘‘สาธุ, ตาต, อาคจฺฉตู’’ติฯ ราชา มหเนฺตน ปริวาเรน ตตฺถ อคมาสิฯ ปฐมทฺวารโกฎฺฐเก สมฺมชฺชิตฺวา กจวรฉฑฺฑิกา ทาสี รโญฺญ หตฺถํ อทาสิ, ราชา ‘‘เสฎฺฐิชายา’’ติ สญฺญาย ลชฺชมาโน ตสฺสา พาหาย หตฺถํ น ฐเปสิฯ เอวํ เสสทฺวารโกฎฺฐเกสุปิ ทาสิโย ‘‘เสฎฺฐิภริยาโย’’ติ มญฺญมาโน ตาสํ พาหาย หตฺถํ น ฐเปสิฯ โชติโก อาคนฺตฺวา ราชานํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปจฺฉโต หุตฺวา ‘‘ปุรโต ยาถ, เทวา’’ติ อาหฯ รโญฺญ มณิปถวี สตโปริสปปาโต วิย หุตฺวา อุปฎฺฐหิฯ โส ‘‘อิมินา มม คหณตฺถาย โอปาโต ขณิโต’’ติ มญฺญมาโน ปาทํ นิกฺขิปิตุํ น วิสหิฯ โชติโก ‘‘นายํ, เทว, โอปาโต, มม ปจฺฉโต อาคจฺฉถา’’ติ ปุรโต อโหสิฯ ราชา เตน อกฺกนฺตกาเล ภูมิํ อกฺกมิตฺวา เหฎฺฐิมตลโต ปฎฺฐาย ปาสาทํ โอโลเกโนฺต วิจริฯ ตทา อชาตสตฺตุกุมาโรปิ ปิตุ องฺคุลิํ คเหตฺวา วิจรโนฺต จิเนฺตสิ – ‘‘อโห อนฺธพาโล มม ปิตา, คหปติเก นาม สตฺตรตนมเย ปาสาเท วสเนฺต เอส ราชา หุตฺวา ทารุมเย เคเห วสติ, อหํ ทานิ ราชา หุตฺวา อิมสฺส อิมสฺมิํ ปาสาเท วสิตุํ น ทสฺสามี’’ติฯ
Evaṃ mahājane vatthābharaṇāni ceva dhanañca yadicchakaṃ ādāya gacchante bimbisāro tassa pāsādaṃ daṭṭhukāmopi mahājane āgacchante okāsaṃ nālattha. Aparabhāge yadicchakaṃ ādāya gatattā manussesu mandībhūtesu rājā jotikassa pitaraṃ āha – ‘‘tava puttassa pāsādaṃ daṭṭhukāmamhā’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti vatvā gantvā puttassa kathesi – ‘‘tāta, rājā te pāsādaṃ daṭṭhukāmo’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, āgacchatū’’ti. Rājā mahantena parivārena tattha agamāsi. Paṭhamadvārakoṭṭhake sammajjitvā kacavarachaḍḍikā dāsī rañño hatthaṃ adāsi, rājā ‘‘seṭṭhijāyā’’ti saññāya lajjamāno tassā bāhāya hatthaṃ na ṭhapesi. Evaṃ sesadvārakoṭṭhakesupi dāsiyo ‘‘seṭṭhibhariyāyo’’ti maññamāno tāsaṃ bāhāya hatthaṃ na ṭhapesi. Jotiko āgantvā rājānaṃ paccuggantvā vanditvā pacchato hutvā ‘‘purato yātha, devā’’ti āha. Rañño maṇipathavī sataporisapapāto viya hutvā upaṭṭhahi. So ‘‘iminā mama gahaṇatthāya opāto khaṇito’’ti maññamāno pādaṃ nikkhipituṃ na visahi. Jotiko ‘‘nāyaṃ, deva, opāto, mama pacchato āgacchathā’’ti purato ahosi. Rājā tena akkantakāle bhūmiṃ akkamitvā heṭṭhimatalato paṭṭhāya pāsādaṃ olokento vicari. Tadā ajātasattukumāropi pitu aṅguliṃ gahetvā vicaranto cintesi – ‘‘aho andhabālo mama pitā, gahapatike nāma sattaratanamaye pāsāde vasante esa rājā hutvā dārumaye gehe vasati, ahaṃ dāni rājā hutvā imassa imasmiṃ pāsāde vasituṃ na dassāmī’’ti.
รโญฺญปิ อุปริมตลานิ อภิรุหนฺตเสฺสว ปาตราสเวลา ชาตาฯ โส เสฎฺฐิํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘มหาเสฎฺฐิ, อิเธว ปาตราสํ ภุญฺชิสฺสามา’’ติฯ ชานามิ, เทว, สชฺชิโต เทวสฺสาหาโรติฯ โส โสฬสหิ คโนฺธทกฆเฎหิ นฺหตฺวา รตนมเย เสฎฺฐิสฺส นิสีทนมณฺฑเป ปญฺญเตฺต ตเสฺสว นิสีทนปลฺลเงฺก นิสีทิฯ อถสฺส หตฺถโธวนูทกํ ทตฺวา สตสหสฺสคฺฆนิกาย สุวณฺณปาติยา กิลินฺนปายาสํ วเฑฺฒตฺวา ปุรโต ฐปยิํสุฯ ราชา ‘‘โภชน’’นฺติ สญฺญาย ภุญฺชิตุํ อารภิฯ เสฎฺฐิ ‘‘นยิทํ, เทว, โภชนํ, กิลินฺนปายาโส เอโส’’ติ อญฺญิสฺสา สุวณฺณปาติยา โภชนํ วเฑฺฒตฺวา ปุริมปาติยํ ฐปยิํสุฯ ตโต อุฎฺฐิตอุตุนา กิร ตํ ภุญฺชิตุํ สุขํ โหติฯ ราชา มธุรโภชนํ ภุญฺชโนฺต ปมาณํ น อญฺญาสิฯ อถ นํ เสฎฺฐิ วนฺทิตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคยฺห ‘‘อลํ, เทว, เอตฺตกเมว โหตุ, อิโต อุตฺตริํ ชิราเปตุํ น สกฺกา’’ติ อาหฯ อถ นํ ราชา อาห – ‘‘กิํ, คหปติ, ครุกํ กตฺวา กเถสิ อตฺตโน ภตฺต’’นฺติ? เทว, นเตฺถตํ, ตุมฺหากํ สพฺพสฺสาปิ หิ พลกายสฺส อิทเมว ภตฺตํ อิทํ สุเปยฺยํฯ อปิ จ โข อหํ อยสสฺส ภายามีติฯ กิํ การณาติ? สเจ เทวสฺส กายาลสิยมตฺตํ ภเวยฺย, ‘‘หิโยฺย รญฺญา เสฎฺฐิสฺส เคเห ภตฺตํ ภุตฺตํ, เสฎฺฐินา กิญฺจิ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ วจนสฺส ภายามิ, เทวาติฯ เตน หิ ภตฺตํ หร, อุทกํ อาหราติฯ รโญฺญ ภตฺตกิจฺจาวสาเน สโพฺพ ราชปริวาโร ตเทว ภตฺตํ ปริภุญฺชิฯ
Raññopi uparimatalāni abhiruhantasseva pātarāsavelā jātā. So seṭṭhiṃ āmantetvā, ‘‘mahāseṭṭhi, idheva pātarāsaṃ bhuñjissāmā’’ti. Jānāmi, deva, sajjito devassāhāroti. So soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhatvā ratanamaye seṭṭhissa nisīdanamaṇḍape paññatte tasseva nisīdanapallaṅke nisīdi. Athassa hatthadhovanūdakaṃ datvā satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā kilinnapāyāsaṃ vaḍḍhetvā purato ṭhapayiṃsu. Rājā ‘‘bhojana’’nti saññāya bhuñjituṃ ārabhi. Seṭṭhi ‘‘nayidaṃ, deva, bhojanaṃ, kilinnapāyāso eso’’ti aññissā suvaṇṇapātiyā bhojanaṃ vaḍḍhetvā purimapātiyaṃ ṭhapayiṃsu. Tato uṭṭhitautunā kira taṃ bhuñjituṃ sukhaṃ hoti. Rājā madhurabhojanaṃ bhuñjanto pamāṇaṃ na aññāsi. Atha naṃ seṭṭhi vanditvā añjaliṃ paggayha ‘‘alaṃ, deva, ettakameva hotu, ito uttariṃ jirāpetuṃ na sakkā’’ti āha. Atha naṃ rājā āha – ‘‘kiṃ, gahapati, garukaṃ katvā kathesi attano bhatta’’nti? Deva, natthetaṃ, tumhākaṃ sabbassāpi hi balakāyassa idameva bhattaṃ idaṃ supeyyaṃ. Api ca kho ahaṃ ayasassa bhāyāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Sace devassa kāyālasiyamattaṃ bhaveyya, ‘‘hiyyo raññā seṭṭhissa gehe bhattaṃ bhuttaṃ, seṭṭhinā kiñci kataṃ bhavissatī’’ti vacanassa bhāyāmi, devāti. Tena hi bhattaṃ hara, udakaṃ āharāti. Rañño bhattakiccāvasāne sabbo rājaparivāro tadeva bhattaṃ paribhuñji.
ราชา สุขกถาย นิสิโนฺน เสฎฺฐิํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘กิํ อิมสฺมิํ เคเห เสฎฺฐิภริยา นตฺถี’’ติ อาห? ‘‘อาม อตฺถิ, เทวา’’ติฯ ‘‘กหํ สา’’ติ? ‘‘สิริคเพฺภ นิสินฺนา, เทวสฺส อาคตภาวํ น ชานาตี’’ติฯ กิญฺจาปิ หิ ปาโตว ราชา สปริวาโร อาคโต, สา ปนสฺส อาคตภาวํ น ชานาเตวฯ ตโต เสฎฺฐิ ‘‘ราชา เม ภริยํ ทฎฺฐุกาโม’’ติ ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ราชา อาคโต, กิํ ตว ราชานํ ทฎฺฐุํ น วฎฺฎตี’’ติ อาหฯ สา นิปนฺนกาว ‘‘โก เอส, สามิ, ราชา นามา’’ติ วตฺวา ‘‘ราชา นาม อมฺหากํ อิสฺสโร’’ติ วุเตฺต อนตฺตมนตํ ปเวเทนฺตี ‘‘ทุกฺกฎานิ วต โน ปุญฺญกมฺมานิ, เยสํ โน อิสฺสโรปิ อตฺถิฯ อสฺสทฺธาย นาม ปุญฺญกมฺมานิ กตฺวา มยํ สมฺปตฺติํ ปาปุณิตฺวา อญฺญสฺส อิสฺสริยฎฺฐาเน นิพฺพตฺตมฺหาฯ อทฺธา อเมฺหหิ อสทฺทหิตฺวา ทานํ ทินฺนํ ภวิสฺสติ, ตเสฺสตํ ผล’’นฺติ วตฺวา ‘‘กิํ ทานิ กโรมิ, สามี’’ติ อาหฯ ตาลวณฺฎํ อาทาย อาคนฺตฺวา ราชานํ พีชาหีติฯ ตสฺสา ตาลวณฺฎํ อาทาย อาคนฺตฺวา ราชานํ พีเชนฺติยา รโญฺญ เวฐนสฺส คนฺธวาโต อกฺขีนิ ปหริ, อถสฺสา อกฺขีหิ อสฺสุธารา ปวตฺติํสุฯ ตํ ทิสฺวา ราชา เสฎฺฐิํ อาห – ‘‘มหาเสฎฺฐิ, มาตุคาโม นาม อปฺปพุทฺธิโก, ‘ราชา เม สามิกสฺส สมฺปตฺติํ คเณฺหยฺยา’ติ ภเยน โรทติ มเญฺญ, อสฺสาเสหิ นํ ‘น เม ตว สมฺปตฺติยา อโตฺถ’’’ติฯ น เอสา, เทว, โรทตีติฯ อถ กิํ เอตนฺติ? ตุมฺหากํ เวฐนคเนฺธนสฺสา อสฺสูนิ ปวตฺติํสุฯ อยญฺหิ ทีโปภาสํ วา อคฺคิโอภาสํ วา อทิสฺวา มณิอาโลเกเนว ภุญฺชติ จ นิสีทติ จ นิปชฺชติ จ, เทโว ปน ทีปาโลเกน นิสิโนฺน ภวิสฺสตีติ? อาม, เสฎฺฐีติฯ เตน หิ, เทว, อชฺช ปฎฺฐาย มณิอาโลเกน นิสีทถาติ มหนฺตํ ติปุสมตฺตํ อนคฺฆํ มณิรตนํ อทาสิฯ ราชา เคหํ โอโลเกตฺวา ‘‘มหตี วต โชติกสฺส สมฺปตฺตี’’ติ วตฺวา อคมาสิฯ อยํ ตาว โชติกสฺส อุปฺปตฺติฯ
Rājā sukhakathāya nisinno seṭṭhiṃ āmantetvā, ‘‘kiṃ imasmiṃ gehe seṭṭhibhariyā natthī’’ti āha? ‘‘Āma atthi, devā’’ti. ‘‘Kahaṃ sā’’ti? ‘‘Sirigabbhe nisinnā, devassa āgatabhāvaṃ na jānātī’’ti. Kiñcāpi hi pātova rājā saparivāro āgato, sā panassa āgatabhāvaṃ na jānāteva. Tato seṭṭhi ‘‘rājā me bhariyaṃ daṭṭhukāmo’’ti tassā santikaṃ gantvā ‘‘rājā āgato, kiṃ tava rājānaṃ daṭṭhuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. Sā nipannakāva ‘‘ko esa, sāmi, rājā nāmā’’ti vatvā ‘‘rājā nāma amhākaṃ issaro’’ti vutte anattamanataṃ pavedentī ‘‘dukkaṭāni vata no puññakammāni, yesaṃ no issaropi atthi. Assaddhāya nāma puññakammāni katvā mayaṃ sampattiṃ pāpuṇitvā aññassa issariyaṭṭhāne nibbattamhā. Addhā amhehi asaddahitvā dānaṃ dinnaṃ bhavissati, tassetaṃ phala’’nti vatvā ‘‘kiṃ dāni karomi, sāmī’’ti āha. Tālavaṇṭaṃ ādāya āgantvā rājānaṃ bījāhīti. Tassā tālavaṇṭaṃ ādāya āgantvā rājānaṃ bījentiyā rañño veṭhanassa gandhavāto akkhīni pahari, athassā akkhīhi assudhārā pavattiṃsu. Taṃ disvā rājā seṭṭhiṃ āha – ‘‘mahāseṭṭhi, mātugāmo nāma appabuddhiko, ‘rājā me sāmikassa sampattiṃ gaṇheyyā’ti bhayena rodati maññe, assāsehi naṃ ‘na me tava sampattiyā attho’’’ti. Na esā, deva, rodatīti. Atha kiṃ etanti? Tumhākaṃ veṭhanagandhenassā assūni pavattiṃsu. Ayañhi dīpobhāsaṃ vā aggiobhāsaṃ vā adisvā maṇiālokeneva bhuñjati ca nisīdati ca nipajjati ca, devo pana dīpālokena nisinno bhavissatīti? Āma, seṭṭhīti. Tena hi, deva, ajja paṭṭhāya maṇiālokena nisīdathāti mahantaṃ tipusamattaṃ anagghaṃ maṇiratanaṃ adāsi. Rājā gehaṃ oloketvā ‘‘mahatī vata jotikassa sampattī’’ti vatvā agamāsi. Ayaṃ tāva jotikassa uppatti.
อิทานิ ชฎิลสฺส อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา – พาราณสิยญฺหิ เอกา เสฎฺฐิธีตา อภิรูปา อโหสิ, ตํ ปนฺนรสโสฬสวสฺสุเทฺทสิกกาเล รกฺขณตฺถาย เอกํ ทาสิํ ทตฺวา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล สิริคเพฺภ วาสยิํสุฯ ตํ เอกทิวสํ วาตปานํ วิวริตฺวา พหิ โอโลกยมานํ อากาเสน คจฺฉโนฺต เอโก วิชฺชาธโร ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห วาตปาเนน ปวิสิตฺวา ตาย สทฺธิํ สนฺถวมกาสิฯ สา เตน สทฺธิํ สํวาสมนฺวาย น จิรเสฺสว คพฺภํ ปฎิลภิฯ อถ นํ สา ทาสี ทิสฺวา, ‘‘อมฺม, กิํ อิท’’นฺติ วตฺวา ‘‘โหตุ มา กสฺสจิ อาจิกฺขี’’ติ ตาย วุตฺตา ภเยน ตุณฺหี อโหสิฯ สาปิ ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิตฺวา นวภาชนํ อาหราเปตฺวา ตตฺถ ตํ ทารกํ นิปชฺชาเปตฺวา ตํ ภาชนํ ปิทหิตฺวา อุปริ ปุปฺผทามานิ ฐเปตฺวา ‘‘อิมํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา คงฺคาย วิสฺสเชฺชหิ, ‘กิํ อิท’นฺติ จ ปุฎฺฐา ‘อยฺยาย เม พลิกมฺม’นฺติ วเทยฺยาสี’’ติ ทาสิํ อาณาเปสิฯ สา ตถา อกาสิฯ
Idāni jaṭilassa uppatti veditabbā – bārāṇasiyañhi ekā seṭṭhidhītā abhirūpā ahosi, taṃ pannarasasoḷasavassuddesikakāle rakkhaṇatthāya ekaṃ dāsiṃ datvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe vāsayiṃsu. Taṃ ekadivasaṃ vātapānaṃ vivaritvā bahi olokayamānaṃ ākāsena gacchanto eko vijjādharo disvā uppannasineho vātapānena pavisitvā tāya saddhiṃ santhavamakāsi. Sā tena saddhiṃ saṃvāsamanvāya na cirasseva gabbhaṃ paṭilabhi. Atha naṃ sā dāsī disvā, ‘‘amma, kiṃ ida’’nti vatvā ‘‘hotu mā kassaci ācikkhī’’ti tāya vuttā bhayena tuṇhī ahosi. Sāpi dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā navabhājanaṃ āharāpetvā tattha taṃ dārakaṃ nipajjāpetvā taṃ bhājanaṃ pidahitvā upari pupphadāmāni ṭhapetvā ‘‘imaṃ sīsena ukkhipitvā gaṅgāya vissajjehi, ‘kiṃ ida’nti ca puṭṭhā ‘ayyāya me balikamma’nti vadeyyāsī’’ti dāsiṃ āṇāpesi. Sā tathā akāsi.
เหฎฺฐาคงฺคายมฺปิ เทฺว อิตฺถิโย นฺหายมานา ตํ ภาชนํ อุทเกนาหริยมานํ ทิสฺวา เอกา ‘‘มเยฺหตํ ภาชน’’นฺติ อาหฯ เอกา ‘‘ยํ เอตสฺส อโนฺต, ตํ มยฺห’’นฺติ วตฺวา ภาชเน สมฺปเตฺต ตํ อาทาย ถเล ฐเปตฺวา วิวริตฺวา ทารกํ ทิสฺวา เอกา ‘‘มม ภาชนนฺติ วุตฺตตาย ทารโก มเมว โหตี’’ติ อาหฯ เอกา ‘‘ยํ ภาชนสฺส อโนฺต, ตํ มเมว โหตูติ วุตฺตตาย มม ทารโก’’ติ อาหฯ ตา วิวทมานา วินิจฺฉยฎฺฐานํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อมเจฺจสุ วินิจฺฉิตุํ อสโกฺกเนฺตสุ รโญฺญ สนฺติกํ อคมํสุฯ ราชา ตาสํ วจนํ สุตฺวา ‘‘ตฺวํ ทารกํ คณฺห, ตฺวํ ภาชนํ คณฺหา’’ติ อาหฯ ยาย ปน ทารโก ลโทฺธ, สา มหากจฺจานเตฺถรสฺส อุปฎฺฐายิกา อโหสิฯ ตสฺมา สา ทารกํ ‘‘อิมํ เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ โปเสสิฯ ตสฺส ชาตทิวเส คพฺภมลสฺส โธวิตฺวา อนปนีตตาย เกสา ชฎิตา หุตฺวา อฎฺฐํสุ, เตนสฺส ชฎิโลเตฺวว นามํ กริํสุฯ ตสฺส ปทสา วิจรณกาเล เถโร ตํ เคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิฯ อุปาสิกา เถรํ นิสีทาเปตฺวา อาหารมทาสิฯ เถโร ทารกํ ทิสฺวา ‘‘กิํ อุปาสิเก ทารโก ลโทฺธ’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘อาม, ภเนฺต, อิมาหํ ทารกํ ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสามีติ โปเสสิํ, ปพฺพาเชถ น’’นฺติ อทาสิฯ เถโร ‘‘สาธู’’ติ อาทาย ตํ คจฺฉโนฺต ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺส คิหิสมฺปตฺติํ อนุภวิตุํ ปุญฺญกมฺม’’นฺติ โอโลเกโนฺต ‘‘มหาปุโญฺญ สโตฺต มหาสมฺปตฺติํ อนุภวิสฺสติ, ทหโร เอส ตาว, ญาณมฺปิสฺส ปริปากํ น คจฺฉตี’’ติ จิเนฺตตฺวา ตํ อาทาย ตกฺกสิลายํ เอกสฺส อุปฎฺฐากสฺส เคหํ อคมาสิฯ
Heṭṭhāgaṅgāyampi dve itthiyo nhāyamānā taṃ bhājanaṃ udakenāhariyamānaṃ disvā ekā ‘‘mayhetaṃ bhājana’’nti āha. Ekā ‘‘yaṃ etassa anto, taṃ mayha’’nti vatvā bhājane sampatte taṃ ādāya thale ṭhapetvā vivaritvā dārakaṃ disvā ekā ‘‘mama bhājananti vuttatāya dārako mameva hotī’’ti āha. Ekā ‘‘yaṃ bhājanassa anto, taṃ mameva hotūti vuttatāya mama dārako’’ti āha. Tā vivadamānā vinicchayaṭṭhānaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā amaccesu vinicchituṃ asakkontesu rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā tāsaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘tvaṃ dārakaṃ gaṇha, tvaṃ bhājanaṃ gaṇhā’’ti āha. Yāya pana dārako laddho, sā mahākaccānattherassa upaṭṭhāyikā ahosi. Tasmā sā dārakaṃ ‘‘imaṃ therassa santike pabbājessāmī’’ti posesi. Tassa jātadivase gabbhamalassa dhovitvā anapanītatāya kesā jaṭitā hutvā aṭṭhaṃsu, tenassa jaṭilotveva nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā vicaraṇakāle thero taṃ gehaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā theraṃ nisīdāpetvā āhāramadāsi. Thero dārakaṃ disvā ‘‘kiṃ upāsike dārako laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, imāhaṃ dārakaṃ tumhākaṃ santike pabbājessāmīti posesiṃ, pabbājetha na’’nti adāsi. Thero ‘‘sādhū’’ti ādāya taṃ gacchanto ‘‘atthi nu kho imassa gihisampattiṃ anubhavituṃ puññakamma’’nti olokento ‘‘mahāpuñño satto mahāsampattiṃ anubhavissati, daharo esa tāva, ñāṇampissa paripākaṃ na gacchatī’’ti cintetvā taṃ ādāya takkasilāyaṃ ekassa upaṭṭhākassa gehaṃ agamāsi.
โส เถรํ วนฺทิตฺวา ฐิโต ตํ ทารกํ ทิสฺวา ‘‘ทารโก โว, ภเนฺต, ลโทฺธ’’ติ ปุจฺฉิฯ อาม, อุปาสก, ปพฺพชิสฺสติ, ทหโร ตาว, ตเวว สนฺติเก โหตูติฯ โส ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ ตํ ปุตฺตฎฺฐาเน ฐเปตฺวา ปฎิชคฺคิฯ ตสฺส ปน เคเห ทฺวาทส วสฺสานิ ภณฺฑกํ อุสฺสนฺนํ โหติฯ โส คามนฺตรํ คจฺฉโนฺต สพฺพมฺปิ ตํ ภณฺฑํ อาปณํ หริตฺวา ทารกํ อาปเณ นิสีทาเปตฺวา ตสฺส ตสฺส ภณฺฑกสฺส มูลํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อิทญฺจ อิทญฺจ เอตฺตกํ นาม ธนํ คเหตฺวา ทเทยฺยาสี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ ตํทิวสํ นครปริคฺคาหิกา เทวตา อนฺตมโส มริจชีรกมเตฺตนาปิ อตฺถิเก ตเสฺสว อาปณาภิมุเข กริํสุฯ โส ทฺวาทส วสฺสานิ อุสฺสนฺนํ ภณฺฑกํ เอกทิวเสเนว วิกฺกิณิฯ กุฎุมฺพิโก อาคนฺตฺวา อาปเณ กิญฺจิ อทิสฺวา ‘‘สพฺพํ เต, ตาต, ภณฺฑกํ นาสิต’’นฺติ อาหฯ น นาเสมิ, สพฺพํ ตุเมฺหหิ วุตฺตนเยเนว วิกฺกิณิํ, อิทํ อสุกสฺส มูลํ, อิทํ อสุกสฺสาติฯ กุฎุมฺพิโก ปสีทิตฺวา ‘‘อนโคฺฆ ปุริโส, ยตฺถ กตฺถจิ ชีวิตุํ สมโตฺถ’’ติ อตฺตโน เคเห วยปฺปตฺตํ ธีตรํ ตสฺส ทตฺวา ‘‘เคหมสฺส กโรถา’’ติ ปุริเส อาณาเปตฺวา นิฎฺฐิเต เคเห ‘‘คจฺฉถ, ตุเมฺห อตฺตโน เคเห วสถา’’ติ อาหฯ
So theraṃ vanditvā ṭhito taṃ dārakaṃ disvā ‘‘dārako vo, bhante, laddho’’ti pucchi. Āma, upāsaka, pabbajissati, daharo tāva, taveva santike hotūti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti taṃ puttaṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggi. Tassa pana gehe dvādasa vassāni bhaṇḍakaṃ ussannaṃ hoti. So gāmantaraṃ gacchanto sabbampi taṃ bhaṇḍaṃ āpaṇaṃ haritvā dārakaṃ āpaṇe nisīdāpetvā tassa tassa bhaṇḍakassa mūlaṃ ācikkhitvā ‘‘idañca idañca ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā dadeyyāsī’’ti vatvā pakkāmi. Taṃdivasaṃ nagarapariggāhikā devatā antamaso maricajīrakamattenāpi atthike tasseva āpaṇābhimukhe kariṃsu. So dvādasa vassāni ussannaṃ bhaṇḍakaṃ ekadivaseneva vikkiṇi. Kuṭumbiko āgantvā āpaṇe kiñci adisvā ‘‘sabbaṃ te, tāta, bhaṇḍakaṃ nāsita’’nti āha. Na nāsemi, sabbaṃ tumhehi vuttanayeneva vikkiṇiṃ, idaṃ asukassa mūlaṃ, idaṃ asukassāti. Kuṭumbiko pasīditvā ‘‘anaggho puriso, yattha katthaci jīvituṃ samattho’’ti attano gehe vayappattaṃ dhītaraṃ tassa datvā ‘‘gehamassa karothā’’ti purise āṇāpetvā niṭṭhite gehe ‘‘gacchatha, tumhe attano gehe vasathā’’ti āha.
อถสฺส เคหปวิสนกาเล เอเกน ปาเทน อุมฺมาเร อกฺกนฺตมเตฺต เคหสฺส ปจฺฉิมภาเค ภูมิํ ภินฺทิตฺวา อสีติหโตฺถ สุวณฺณปพฺพโต อุฎฺฐหิฯ ราชา ‘‘ชฎิลกุมารสฺส กิร เคเห ภูมิํ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณปพฺพโต อุฎฺฐิโต’’ติ สุตฺวาว ตสฺส เสฎฺฐิจฺฉตฺตํ เปเสสิฯ โส ชฎิลเสฎฺฐิ นาม อโหสิฯ ตสฺส ตโย ปุตฺตา อเหสุํฯ โส เตสํ วยปฺปตฺตกาเล ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘สเจ อเมฺหหิ สมานโภคํ เสฎฺฐิกุลํ ภวิสฺสติ, ปพฺพชิตุํ ทสฺสนฺติฯ โน เจ, น ทสฺสนฺติฯ อตฺถิ นุ โข ชมฺพุทีเป อเมฺหหิ สมานโภคํ กุล’’นฺติ วีมํสนตฺถาย สุวณฺณมยํ อิฎฺฐกํ สุวณฺณมยํ ปโตทลฎฺฐิํ สุวณฺณมยํ ปาทุกญฺจ การาเปตฺวา ปุริสานํ หเตฺถ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, อิมานิ อาทาย กิญฺจิเทว โอโลกยมานา วิย ชมฺพุทีปตเล วิจริตฺวา อเมฺหหิ สมานโภคสฺส เสฎฺฐิกุลสฺส อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา ญตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ ปหิณิฯ
Athassa gehapavisanakāle ekena pādena ummāre akkantamatte gehassa pacchimabhāge bhūmiṃ bhinditvā asītihattho suvaṇṇapabbato uṭṭhahi. Rājā ‘‘jaṭilakumārassa kira gehe bhūmiṃ bhinditvā suvaṇṇapabbato uṭṭhito’’ti sutvāva tassa seṭṭhicchattaṃ pesesi. So jaṭilaseṭṭhi nāma ahosi. Tassa tayo puttā ahesuṃ. So tesaṃ vayappattakāle pabbajjāya cittaṃ uppādetvā ‘‘sace amhehi samānabhogaṃ seṭṭhikulaṃ bhavissati, pabbajituṃ dassanti. No ce, na dassanti. Atthi nu kho jambudīpe amhehi samānabhogaṃ kula’’nti vīmaṃsanatthāya suvaṇṇamayaṃ iṭṭhakaṃ suvaṇṇamayaṃ patodalaṭṭhiṃ suvaṇṇamayaṃ pādukañca kārāpetvā purisānaṃ hatthe datvā ‘‘gacchatha, imāni ādāya kiñcideva olokayamānā viya jambudīpatale vicaritvā amhehi samānabhogassa seṭṭhikulassa atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā ñatvā āgacchathā’’ti pahiṇi.
เต จาริกํ จรนฺตา ภทฺทิยนครํ ปาปุณิํสุฯ อถ เน เมณฺฑกเสฎฺฐิ ทิสฺวา, ‘‘ตาตา, กิํ กโรนฺตา วิจรถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอกํ โอโลเกนฺตา วิจรามา’’ติ วุเตฺต ‘‘อิเมสํ อิมานิ คเหตฺวา กิญฺจิเทว โอโลเกตุํ วิจรณกิจฺจํ นตฺถิ, รฎฺฐํ ปริคฺคณฺหมานา วิจรนฺตี’’ติ ญตฺวา, ‘‘ตาตา, อมฺหากํ ปจฺฉิมเคหํ ปวิสิตฺวา โอโลเกถา’’ติ อาหฯ เต ตตฺถ อฎฺฐกรีสมเตฺต ฐาเน หตฺถิอสฺสอุสภปฺปมาเณ ปิฎฺฐิยา ปิฎฺฐิํ อาหจฺจ ปถวิํ ภินฺทิตฺวา อุฎฺฐิเต เหฎฺฐา วุตฺตปฺปกาเร สุวณฺณเมณฺฑเก ทิสฺวา เตสํ อนฺตรนฺตรา วิจริตฺวา นิกฺขมิํสุฯ อถ เน เสฎฺฐิ, ‘‘ตาตา, ยํ โอโลเกนฺตา วิจรถ, ทิโฎฺฐ โว โส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปสฺสาม, สามี’’ติ วุเตฺต ‘‘เตน หิ คจฺฉถา’’ติ อุโยฺยเชสิฯ เต ตโตว คนฺตฺวา อตฺตโน เสฎฺฐินา ‘‘กิํ, ตาตา, ทิฎฺฐํ โว อมฺหากํ สมานโภคํ เสฎฺฐิกุล’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘สามิ, ตุมฺหากํ กิํ อตฺถิ, ภทฺทิยนคเร เมณฺฑกเสฎฺฐิโน เอวรูโป นาม วิภโว’’ติ สพฺพํ ตํ ปวตฺติํ อาจิกฺขิํสุฯ ตํ สุตฺวา เสฎฺฐิ อตฺตมโน หุตฺวา ‘‘เอกํ ตาว เสฎฺฐิกุลํ ลทฺธํ, อปรมฺปิ นุ โข อตฺถี’’ติ สตสหสฺสคฺฆนิกํ กมฺพลํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, ตาตา, อญฺญมฺปิฯ เสฎฺฐิกุลํ วิจินถา’’ติ ปหิณิฯ
Te cārikaṃ carantā bhaddiyanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Atha ne meṇḍakaseṭṭhi disvā, ‘‘tātā, kiṃ karontā vicarathā’’ti pucchitvā ‘‘ekaṃ olokentā vicarāmā’’ti vutte ‘‘imesaṃ imāni gahetvā kiñcideva oloketuṃ vicaraṇakiccaṃ natthi, raṭṭhaṃ pariggaṇhamānā vicarantī’’ti ñatvā, ‘‘tātā, amhākaṃ pacchimagehaṃ pavisitvā olokethā’’ti āha. Te tattha aṭṭhakarīsamatte ṭhāne hatthiassausabhappamāṇe piṭṭhiyā piṭṭhiṃ āhacca pathaviṃ bhinditvā uṭṭhite heṭṭhā vuttappakāre suvaṇṇameṇḍake disvā tesaṃ antarantarā vicaritvā nikkhamiṃsu. Atha ne seṭṭhi, ‘‘tātā, yaṃ olokentā vicaratha, diṭṭho vo so’’ti pucchitvā ‘‘passāma, sāmī’’ti vutte ‘‘tena hi gacchathā’’ti uyyojesi. Te tatova gantvā attano seṭṭhinā ‘‘kiṃ, tātā, diṭṭhaṃ vo amhākaṃ samānabhogaṃ seṭṭhikula’’nti vutte, ‘‘sāmi, tumhākaṃ kiṃ atthi, bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhino evarūpo nāma vibhavo’’ti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Taṃ sutvā seṭṭhi attamano hutvā ‘‘ekaṃ tāva seṭṭhikulaṃ laddhaṃ, aparampi nu kho atthī’’ti satasahassagghanikaṃ kambalaṃ datvā ‘‘gacchatha, tātā, aññampi. Seṭṭhikulaṃ vicinathā’’ti pahiṇi.
เต ราชคหํ คนฺตฺวา โชติกเสฎฺฐิสฺส เคหโต อวิทูเร ทารุราสิํ กตฺวา อคฺคิํ ทตฺวา อฎฺฐํสุฯ ‘‘กิํ อิท’’นฺติ ปุฎฺฐกาเล จ ‘‘เอกํ โน มหคฺฆกมฺพลํ วิกฺกิณนฺตานํ กยิโก นตฺถิ, คเหตฺวา วิจรนฺตาปิ โจรานํ ภายาม, เตน ตํ ฌาเปตฺวา คมิสฺสามา’’ติ วทิํสุฯ อถ เน โชติกเสฎฺฐิ ทิสฺวา ‘‘อิเม กิํ กโรนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘กิํ อคฺฆนโก กมฺพโล’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สตสหสฺสคฺฆนโก’’ติ วุเตฺต สตสหสฺสํ ทาเปตฺวา ‘‘ทฺวารโกฎฺฐกํ สมฺมชฺชิตฺวา กจวรฉฑฺฑิกาย ทาสิยา เทถา’’ติ เตสํเยว หเตฺถ ปหิณิฯ สา กมฺพลํ คเหตฺวา โรทมานา สามิกสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ‘‘กิํ มํ, สามิ, อปราเธ สติ ปหริตุํ น วฎฺฎติ, กสฺมา เม เอวรูปํ ถูลกมฺพลํ ปหิณิตฺถ, กถาหํ อิมํ นิวาเสสฺสามิ วา ปารุปิสฺสามิ วา’’ติฯ นาหํ ตว เอตทตฺถาย ปหิณิํ, เอตํ ปน ปลิเวเฐตฺวา ตว สยนปาทมูเล ฐเปตฺวา นิปชฺชนกาเล คโนฺธทเกน โธตานํ ปาทานํ ปุญฺฉนตฺถาย เต ปหิณิํ, กิํ เอตมฺปิ กาตุํ น สโกฺกสีติฯ สา ‘‘เอตํ ปน กาตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ คเหตฺวา อคมาสิฯ เต จ ปุริสา ตํ การณํ ทิสฺวา อตฺตโน เสฎฺฐิสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กิํ, ตาตา, ทิฎฺฐํ โว เสฎฺฐิกุล’’นฺติ วุเตฺต, ‘‘สามิ, กิํ ตุมฺหากํ อตฺถิ, ราชคหนคเร โชติกเสฎฺฐิสฺส เอวรูปา นาม สมฺปตฺตี’’ติ สพฺพํ เคหสมฺปตฺติํ อาโรเจตฺวา ตํ ปวตฺติํ อาจิกฺขิํสุฯ เสฎฺฐิ เตสํ วจนํ สุตฺวา ตุฎฺฐมานโส ‘‘อิทานิ ปพฺพชิตุํ ลภิสฺสามี’’ติ รโญฺญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ปพฺพชิตุกาโมมฺหิ, เทวา’’ติ อาหฯ สาธุ, มหาเสฎฺฐิ, ปพฺพชาหีติ ฯ โส เคหํ คนฺตฺวา ปุเตฺต ปโกฺกสาเปตฺวา สุวณฺณทณฺฑํ วชิรกุทฺทาลํ เชฎฺฐปุตฺตสฺส หเตฺถ ฐเปตฺวา, ‘‘ตาต, ปจฺฉิมเคเห สุวณฺณปพฺพตโต สุวณฺณปิณฺฑํ อุทฺธราหี’’ติ อาหฯ โส กุทฺทาลํ อาทาย คนฺตฺวา สุวณฺณปพฺพตํ ปหริ, ปิฎฺฐิปาสาเณ ปหฎกาโล วิย อโหสิฯ ตสฺส หตฺถโต กุทฺทาลํ คเหตฺวา มชฺฌิมปุตฺตสฺส หเตฺถ ทตฺวา ปหิณิ, ตสฺสปิ สุวณฺณปพฺพตํ ปหรนฺตสฺส ปิฎฺฐิปาสาเณ ปหฎกาโล วิย อโหสิฯ อถ นํ กนิฎฺฐปุตฺตสฺส หเตฺถ ทตฺวา ปหิณิ, ตสฺส ตํ คเหตฺวา ปหรนฺตสฺส โกเฎฺฎตฺวา ราสิกตาย มตฺติกาย ปหฎกาโล วิย อโหสิฯ อถ นํ เสฎฺฐิ ‘‘เอหิ, ตาต, อลํ เอตฺตเกนา’’ติ วตฺวา อิตเร เทฺว เชฎฺฐภาติเก ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘อยํ สุวณฺณปพฺพโต น ตุมฺหากํ นิพฺพโตฺต, มยฺหญฺจ กนิฎฺฐสฺส จ นิพฺพโตฺต, อิมินา สทฺธิํ เอกโต หุตฺวา ปริภุญฺชถา’’ติ อาหฯ กสฺมา ปน โส เตสเมว นิพฺพตฺตติ, กสฺมา จ ชฎิโล ชาตกาเล อุทเก ปาติโตติ? อตฺตโน กตกเมฺมเนวฯ
Te rājagahaṃ gantvā jotikaseṭṭhissa gehato avidūre dārurāsiṃ katvā aggiṃ datvā aṭṭhaṃsu. ‘‘Kiṃ ida’’nti puṭṭhakāle ca ‘‘ekaṃ no mahagghakambalaṃ vikkiṇantānaṃ kayiko natthi, gahetvā vicarantāpi corānaṃ bhāyāma, tena taṃ jhāpetvā gamissāmā’’ti vadiṃsu. Atha ne jotikaseṭṭhi disvā ‘‘ime kiṃ karontī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā pakkosāpetvā ‘‘kiṃ agghanako kambalo’’ti pucchi. ‘‘Satasahassagghanako’’ti vutte satasahassaṃ dāpetvā ‘‘dvārakoṭṭhakaṃ sammajjitvā kacavarachaḍḍikāya dāsiyā dethā’’ti tesaṃyeva hatthe pahiṇi. Sā kambalaṃ gahetvā rodamānā sāmikassa santikaṃ āgantvā ‘‘kiṃ maṃ, sāmi, aparādhe sati paharituṃ na vaṭṭati, kasmā me evarūpaṃ thūlakambalaṃ pahiṇittha, kathāhaṃ imaṃ nivāsessāmi vā pārupissāmi vā’’ti. Nāhaṃ tava etadatthāya pahiṇiṃ, etaṃ pana paliveṭhetvā tava sayanapādamūle ṭhapetvā nipajjanakāle gandhodakena dhotānaṃ pādānaṃ puñchanatthāya te pahiṇiṃ, kiṃ etampi kātuṃ na sakkosīti. Sā ‘‘etaṃ pana kātuṃ sakkhissāmī’’ti gahetvā agamāsi. Te ca purisā taṃ kāraṇaṃ disvā attano seṭṭhissa santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tātā, diṭṭhaṃ vo seṭṭhikula’’nti vutte, ‘‘sāmi, kiṃ tumhākaṃ atthi, rājagahanagare jotikaseṭṭhissa evarūpā nāma sampattī’’ti sabbaṃ gehasampattiṃ ārocetvā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Seṭṭhi tesaṃ vacanaṃ sutvā tuṭṭhamānaso ‘‘idāni pabbajituṃ labhissāmī’’ti rañño santikaṃ gantvā ‘‘pabbajitukāmomhi, devā’’ti āha. Sādhu, mahāseṭṭhi, pabbajāhīti . So gehaṃ gantvā putte pakkosāpetvā suvaṇṇadaṇḍaṃ vajirakuddālaṃ jeṭṭhaputtassa hatthe ṭhapetvā, ‘‘tāta, pacchimagehe suvaṇṇapabbatato suvaṇṇapiṇḍaṃ uddharāhī’’ti āha. So kuddālaṃ ādāya gantvā suvaṇṇapabbataṃ pahari, piṭṭhipāsāṇe pahaṭakālo viya ahosi. Tassa hatthato kuddālaṃ gahetvā majjhimaputtassa hatthe datvā pahiṇi, tassapi suvaṇṇapabbataṃ paharantassa piṭṭhipāsāṇe pahaṭakālo viya ahosi. Atha naṃ kaniṭṭhaputtassa hatthe datvā pahiṇi, tassa taṃ gahetvā paharantassa koṭṭetvā rāsikatāya mattikāya pahaṭakālo viya ahosi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘ehi, tāta, alaṃ ettakenā’’ti vatvā itare dve jeṭṭhabhātike pakkosāpetvā ‘‘ayaṃ suvaṇṇapabbato na tumhākaṃ nibbatto, mayhañca kaniṭṭhassa ca nibbatto, iminā saddhiṃ ekato hutvā paribhuñjathā’’ti āha. Kasmā pana so tesameva nibbattati, kasmā ca jaṭilo jātakāle udake pātitoti? Attano katakammeneva.
กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ เจติเย กริยมาเน เอโก ขีณาสโว เจติยฎฺฐานํ คนฺตฺวา โอโลเกตฺวา, ‘‘ตาตา, กสฺมา เจติยสฺส อุตฺตเรน มุขํ น อุฎฺฐหตี’’ติ ปุจฺฉิฯ ‘‘สุวณฺณํ นปฺปโหตี’’ติ อาหํสุฯ อหํ อโนฺตคามํ ปวิสิตฺวา สมาทเปสฺสามิ, ตุเมฺห อาทเรน กมฺมํ กโรถาติฯ โส เอวํ วตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา, ‘‘อมฺมา, ตาตา, ตุมฺหากํ เจติยสฺส เอกสฺมิํ มุเข สุวณฺณํ นปฺปโหติ, สุวณฺณํ ชานาถา’’ติ มหาชนํ สมาทเปโนฺต สุวณฺณการกุลํ อคมาสิฯ สุวณฺณกาโรปิ ตงฺขเณเยว ภริยาย สทฺธิํ กลหํ กโรโนฺต นิสิโนฺน โหติฯ อถ นํ เถโร ‘‘เจติเย ตุเมฺหหิ คหิตมุขสฺส สุวณฺณํ นปฺปโหติ, ตํ ชานิตุํ วฎฺฎตี’’ติ อาหฯ โส ภริยาย โกเปน ‘‘ตว สตฺถารํ อุทเก ขิปิตฺวา คจฺฉา’’ติ อาหฯ อถ นํ สา ‘‘อติสาหสิกกมฺมํ เต กตํ, มม กุเทฺธน เต อหเมว อโกฺกสิตพฺพา วา ปหริตพฺพา วา, กสฺมา อตีตานาคตปจฺจุปฺปเนฺนสุ พุเทฺธสุ เวรมกาสี’’ติ อาหฯ สุวณฺณกาโร ตาวเทว สํเวคปฺปโตฺต หุตฺวา ‘‘ขมถ เม, ภเนฺต’’ติ วตฺวา เถรสฺส ปาทมูเล นิปชฺชิฯ ตาต, อหํ ตยา น กิญฺจิ วุโตฺต, สตฺถารํ ขมาเปหีติฯ กินฺติ กตฺวา ขมาเปมิ, ภเนฺตติฯ สุวณฺณปุปฺผานํ ตโย กุเมฺภ กตฺวา อโนฺตธาตุนิธาเน ปกฺขิปิตฺวา อลฺลวโตฺถ อลฺลเกโส หุตฺวา ขมาเปหิ, ตาตาติฯ
Kassapasammāsambuddhassa hi cetiye kariyamāne eko khīṇāsavo cetiyaṭṭhānaṃ gantvā oloketvā, ‘‘tātā, kasmā cetiyassa uttarena mukhaṃ na uṭṭhahatī’’ti pucchi. ‘‘Suvaṇṇaṃ nappahotī’’ti āhaṃsu. Ahaṃ antogāmaṃ pavisitvā samādapessāmi, tumhe ādarena kammaṃ karothāti. So evaṃ vatvā nagaraṃ pavisitvā, ‘‘ammā, tātā, tumhākaṃ cetiyassa ekasmiṃ mukhe suvaṇṇaṃ nappahoti, suvaṇṇaṃ jānāthā’’ti mahājanaṃ samādapento suvaṇṇakārakulaṃ agamāsi. Suvaṇṇakāropi taṅkhaṇeyeva bhariyāya saddhiṃ kalahaṃ karonto nisinno hoti. Atha naṃ thero ‘‘cetiye tumhehi gahitamukhassa suvaṇṇaṃ nappahoti, taṃ jānituṃ vaṭṭatī’’ti āha. So bhariyāya kopena ‘‘tava satthāraṃ udake khipitvā gacchā’’ti āha. Atha naṃ sā ‘‘atisāhasikakammaṃ te kataṃ, mama kuddhena te ahameva akkositabbā vā paharitabbā vā, kasmā atītānāgatapaccuppannesu buddhesu veramakāsī’’ti āha. Suvaṇṇakāro tāvadeva saṃvegappatto hutvā ‘‘khamatha me, bhante’’ti vatvā therassa pādamūle nipajji. Tāta, ahaṃ tayā na kiñci vutto, satthāraṃ khamāpehīti. Kinti katvā khamāpemi, bhanteti. Suvaṇṇapupphānaṃ tayo kumbhe katvā antodhātunidhāne pakkhipitvā allavattho allakeso hutvā khamāpehi, tātāti.
โส ‘‘สาธุ, ภเนฺต’’ติ วตฺวา สุวณฺณปุปฺผานิ กโรโนฺต ตีสุ ปุเตฺตสุ เชฎฺฐปุตฺตํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘เอหิ, ตาต, อหํ สตฺถารํ เวรวจเนน อวจํ, ตสฺมา อิมานิ ปุปฺผานิ กตฺวา ธาตุนิธาเน ปกฺขิปิตฺวา ขมาเปสฺสามิ, ตฺวมฺปิ โข เม สหาโย โหหี’’ติ อาหฯ โส ‘‘น ตฺวํ มยา เวรวจนํ วทาปิโต, ตฺวํเยว กโรหี’’ติ กาตุํ น อิจฺฉิฯ มชฺฌิมปุตฺตํ ปโกฺกสิตฺวา ตเถวาห, โสปิ ตเถว วตฺวา กาตุํ น อิจฺฉิฯ กนิฎฺฐํ ปโกฺกสิตฺวา ตเถวาห, โส ‘‘ปิตุ อุปฺปนฺนกิจฺจํ นาม ปุตฺตสฺส ภาโร’’ติ วตฺวา ปิตุสหาโย หุตฺวา ปุปฺผานิ อกาสิฯ สุวณฺณกาโร วิทตฺถิปฺปมาณานํ ปุปฺผานํ ตโย กุเมฺภ นิฎฺฐาเปตฺวา ธาตุนิธาเน ปกฺขิปิตฺวา อลฺลวโตฺถ อลฺลเกโส สตฺถารํ ขมาเปสิฯ อิติ โส สตฺตกฺขตฺตุํ ชาตกาเล อุทเก ปาตนํ ลภิฯ อยํ ปนสฺส โกฎิยํ ฐิโต อตฺตภาโวฯ อิธาปิ ตเสฺสว นิสฺสเนฺทน อุทเก ปาติโตฯ เย ปนสฺส เทฺว เชฎฺฐภาติกา ปุตฺตา สุวณฺณปุปฺผานํ กรณกาเล สหายา ภวิตุํ น อิจฺฉิํสุ, เตสํ เตน การเณน สุวณฺณปพฺพโต น นิพฺพตฺติ, ชฎิลสฺส เจว กนิฎฺฐปุตฺตสฺส จ เอกโต กตภาเวน นิพฺพตฺติฯ อิติ โส ปุเตฺต อนุสาสิตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปาปุณิฯ สตฺถา อปเรน สมเยน ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธิํ ปิณฺฑาย จรโนฺต ตสฺส ปุตฺตานํ เคหทฺวารํ อคมาสิ, เต พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อฑฺฒมาสํ ภิกฺขาทานํ อทํสุฯ
So ‘‘sādhu, bhante’’ti vatvā suvaṇṇapupphāni karonto tīsu puttesu jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā ‘‘ehi, tāta, ahaṃ satthāraṃ veravacanena avacaṃ, tasmā imāni pupphāni katvā dhātunidhāne pakkhipitvā khamāpessāmi, tvampi kho me sahāyo hohī’’ti āha. So ‘‘na tvaṃ mayā veravacanaṃ vadāpito, tvaṃyeva karohī’’ti kātuṃ na icchi. Majjhimaputtaṃ pakkositvā tathevāha, sopi tatheva vatvā kātuṃ na icchi. Kaniṭṭhaṃ pakkositvā tathevāha, so ‘‘pitu uppannakiccaṃ nāma puttassa bhāro’’ti vatvā pitusahāyo hutvā pupphāni akāsi. Suvaṇṇakāro vidatthippamāṇānaṃ pupphānaṃ tayo kumbhe niṭṭhāpetvā dhātunidhāne pakkhipitvā allavattho allakeso satthāraṃ khamāpesi. Iti so sattakkhattuṃ jātakāle udake pātanaṃ labhi. Ayaṃ panassa koṭiyaṃ ṭhito attabhāvo. Idhāpi tasseva nissandena udake pātito. Ye panassa dve jeṭṭhabhātikā puttā suvaṇṇapupphānaṃ karaṇakāle sahāyā bhavituṃ na icchiṃsu, tesaṃ tena kāraṇena suvaṇṇapabbato na nibbatti, jaṭilassa ceva kaniṭṭhaputtassa ca ekato katabhāvena nibbatti. Iti so putte anusāsitvā satthu santike pabbajitvā katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi. Satthā aparena samayena pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ piṇḍāya caranto tassa puttānaṃ gehadvāraṃ agamāsi, te buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa aḍḍhamāsaṃ bhikkhādānaṃ adaṃsu.
ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฎฺฐาเปสุํ ‘‘อชฺชาปิ เต, อาวุโส ชฎิล, อสีติหเตฺถ สุวณฺณปพฺพเต จ ปุเตฺตสุ จ ตณฺหา อตฺถี’’ติฯ ‘‘น เม, อาวุโส, เอเตสุ ตณฺหา วา มาโน วา อตฺถี’’ติฯ เต ‘‘อยํ ชฎิลเตฺถโร อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติ วทิํสุฯ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, มม ปุตฺตสฺส เตสุ ตณฺหา วา มาโน วา อตฺถี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ajjāpi te, āvuso jaṭila, asītihatthe suvaṇṇapabbate ca puttesu ca taṇhā atthī’’ti. ‘‘Na me, āvuso, etesu taṇhā vā māno vā atthī’’ti. Te ‘‘ayaṃ jaṭilatthero abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti vadiṃsu. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, mama puttassa tesu taṇhā vā māno vā atthī’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๔๑๖.
416.
‘‘โยธ ตณฺหํ ปหนฺตฺวาน, อนาคาโร ปริพฺพเช;
‘‘Yodha taṇhaṃ pahantvāna, anāgāro paribbaje;
ตณฺหาภวปริกฺขีณํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Taṇhābhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตสฺสโตฺถ – โย อิธ โลเก ฉทฺวาริกํ ตณฺหํ วา มานํ วา ชหิตฺวา ฆราวาเสน อนตฺถิโก อนาคาโร หุตฺวา ปริพฺพชติ, ตณฺหาย เจว ภวสฺส จ ปริกฺขีณตฺตา ตณฺหาภวปริกฺขีณํ ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามีติฯ
Tassattho – yo idha loke chadvārikaṃ taṇhaṃ vā mānaṃ vā jahitvā gharāvāsena anatthiko anāgāro hutvā paribbajati, taṇhāya ceva bhavassa ca parikkhīṇattā taṇhābhavaparikkhīṇaṃ tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ชฎิลเตฺถรวตฺถุ เตตฺติํสติมํฯ
Jaṭilattheravatthu tettiṃsatimaṃ.
๓๔. โชติกเตฺถรวตฺถุ
34. Jotikattheravatthu
โยธ ตณฺหนฺติ ปุน อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต โชติกเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yodha taṇhanti puna imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto jotikattheraṃ ārabbha kathesi.
อชาตสตฺตุกุมาโร หิ เทวทเตฺตน สทฺธิํ เอกโต หุตฺวา ปิตรํ ฆาเตตฺวา รเชฺช ปติฎฺฐิโต ‘‘โชติกเสฎฺฐิสฺส มหาปาสาทํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ยุทฺธสโชฺช นิกฺขมิตฺวา มณิปากาเร สปริวารสฺส อตฺตโน ฉายํ ทิสฺวา ‘‘คหปติโก ยุทฺธสโชฺช หุตฺวา พลํ อาทาย นิกฺขโนฺต’’ติ สลฺลเกฺขตฺวา อุปคนฺตุํ น วิสหิฯ เสฎฺฐิปิ ตํ ทิวสํ อุโปสถิโก หุตฺวา ปาโตว ภุตฺตปาตราโส วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณโนฺต นิสิโนฺน โหติฯ ปฐเม ทฺวารโกฎฺฐเก อารกฺขํ คเหตฺวา ฐิโต ปน ยมโกฬิ นาม ยโกฺข ตํ ทิสฺวา ‘‘กหํ คจฺฉสี’’ติ สปริวารํ วิทฺธํเสตฺวา ทิสาวิทิสาสุ อนุพนฺธิฯ ราชา วิหารเมว อคมาสิฯ
Ajātasattukumāro hi devadattena saddhiṃ ekato hutvā pitaraṃ ghātetvā rajje patiṭṭhito ‘‘jotikaseṭṭhissa mahāpāsādaṃ gaṇhissāmī’’ti yuddhasajjo nikkhamitvā maṇipākāre saparivārassa attano chāyaṃ disvā ‘‘gahapatiko yuddhasajjo hutvā balaṃ ādāya nikkhanto’’ti sallakkhetvā upagantuṃ na visahi. Seṭṭhipi taṃ divasaṃ uposathiko hutvā pātova bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ suṇanto nisinno hoti. Paṭhame dvārakoṭṭhake ārakkhaṃ gahetvā ṭhito pana yamakoḷi nāma yakkho taṃ disvā ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti saparivāraṃ viddhaṃsetvā disāvidisāsu anubandhi. Rājā vihārameva agamāsi.
อถ นํ เสฎฺฐิ ทิสฺวาว ‘‘กิํ, เทวา’’ติ วตฺวา อุฎฺฐายาสนา อฎฺฐาสิฯ คหปติ, กิํ ตฺวํ ตว ปุริเส ‘‘มยา สทฺธิํ ยุชฺฌถา’’ติ อาณาเปตฺวา อิธาคมฺม ธมฺมํ สุณโนฺต วิย นิสิโนฺนติฯ กิํ ปน เทโว มม เคหํ คณฺหิตุํ คโตติ? อาม, คโตมฺหีติฯ มม อนิจฺฉาย มม เคหํ คณฺหิตุํ ราชสหสฺสมฺปิ น สโกฺกติ, เทวาติฯ โส ‘‘กิํ ปน ตฺวํ ราชา ภวิสฺสสี’’ติ กุชฺฌิฯ นาหํ ราชา, มม สนฺตกํ ปน ทสิกสุตฺตมฺปิ มม อนิจฺฉาย ราชูหิ วา โจเรหิ วา คเหตุํ น สกฺกาติฯ กิํ ปนาหํ ตว รุจิยา คณฺหิสฺสามีติ? เตน หิ, เทว, อิมา เม ทสสุ องฺคุลีสุ วีสติ มุทฺทิกา, อิมาหํ ตุมฺหากํ น เทมิฯ สเจ สโกฺกถ, คณฺหถาติ ฯ โส ปน ราชา ภูมิยํ อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา อุลฺลงฺฆโนฺต อฎฺฐารสหตฺถํ ฐานํ อภิรุหติ, ฐตฺวา อุลฺลงฺฆโนฺต อสีติหตฺถํ ฐานํ อภิรุหติฯ เอวํมหาพโล สมาโนปิ อิโต จิโต จ ปริวเตฺตโนฺต เอกํ มุทฺทิกมฺปิ กฑฺฒิตุํ นาสกฺขิฯ อถ นํ เสฎฺฐิ ‘‘สาฎกํ ปตฺถร, เทวา’’ติ วตฺวา องฺคุลิโย อุชุกา อกาสิ, วีสติปิ มุทฺทิกา นิกฺขมิํสุฯ อถ นํ เสฎฺฐิ ‘‘เอวํ, เทว, มม สนฺตกํ มม อนิจฺฉาย น สกฺกา คณฺหิตุ’’นฺติ วตฺวา รโญฺญ กิริยาย อุปฺปนฺนสํเวโค ‘‘ปพฺพชิตุํ เม อนุชาน, เทวา’’ติ อาหฯ โส ‘‘อิมสฺมิํ ปพฺพชิเต สุขํ ปาสาทํ คณฺหิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา เอกวจเนเนว ‘‘ตฺวํ ปพฺพชาหี’’ติ อาหฯ โส สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา น จิรเสฺสว อรหตฺตํ ปตฺวา โชติกเตฺถโร นาม อโหสิฯ ตสฺส อรหตฺตํ ปตฺตกฺขเณเยว สพฺพาปิ สา สมฺปตฺติ อนฺตรธายิ, ตมฺปิสฺส สตุลกายิํ นาม ภริยํ เทวตา อุตฺตรกุรุเมว นยิํสุฯ
Atha naṃ seṭṭhi disvāva ‘‘kiṃ, devā’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā aṭṭhāsi. Gahapati, kiṃ tvaṃ tava purise ‘‘mayā saddhiṃ yujjhathā’’ti āṇāpetvā idhāgamma dhammaṃ suṇanto viya nisinnoti. Kiṃ pana devo mama gehaṃ gaṇhituṃ gatoti? Āma, gatomhīti. Mama anicchāya mama gehaṃ gaṇhituṃ rājasahassampi na sakkoti, devāti. So ‘‘kiṃ pana tvaṃ rājā bhavissasī’’ti kujjhi. Nāhaṃ rājā, mama santakaṃ pana dasikasuttampi mama anicchāya rājūhi vā corehi vā gahetuṃ na sakkāti. Kiṃ panāhaṃ tava ruciyā gaṇhissāmīti? Tena hi, deva, imā me dasasu aṅgulīsu vīsati muddikā, imāhaṃ tumhākaṃ na demi. Sace sakkotha, gaṇhathāti . So pana rājā bhūmiyaṃ ukkuṭikaṃ nisīditvā ullaṅghanto aṭṭhārasahatthaṃ ṭhānaṃ abhiruhati, ṭhatvā ullaṅghanto asītihatthaṃ ṭhānaṃ abhiruhati. Evaṃmahābalo samānopi ito cito ca parivattento ekaṃ muddikampi kaḍḍhituṃ nāsakkhi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘sāṭakaṃ patthara, devā’’ti vatvā aṅguliyo ujukā akāsi, vīsatipi muddikā nikkhamiṃsu. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘evaṃ, deva, mama santakaṃ mama anicchāya na sakkā gaṇhitu’’nti vatvā rañño kiriyāya uppannasaṃvego ‘‘pabbajituṃ me anujāna, devā’’ti āha. So ‘‘imasmiṃ pabbajite sukhaṃ pāsādaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā ekavacaneneva ‘‘tvaṃ pabbajāhī’’ti āha. So satthu santike pabbajitvā na cirasseva arahattaṃ patvā jotikatthero nāma ahosi. Tassa arahattaṃ pattakkhaṇeyeva sabbāpi sā sampatti antaradhāyi, tampissa satulakāyiṃ nāma bhariyaṃ devatā uttarakurumeva nayiṃsu.
อเถกทิวสํ ภิกฺขู ตํ อามเนฺตตฺวา, ‘‘อาวุโส โชติก, ตสฺมิํ ปน เต ปาสาเท วา อิตฺถิยา วา ตณฺหา อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นตฺถาวุโส’’ติ วุเตฺต สตฺถุ อาโรเจสุํ – ‘‘อยํ, ภเนฺต, อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติฯ สตฺถา ‘‘นเตฺถว, ภิกฺขเว, มม ปุตฺตสฺส ตสฺมิํ ตณฺหา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Athekadivasaṃ bhikkhū taṃ āmantetvā, ‘‘āvuso jotika, tasmiṃ pana te pāsāde vā itthiyā vā taṇhā atthī’’ti pucchitvā ‘‘natthāvuso’’ti vutte satthu ārocesuṃ – ‘‘ayaṃ, bhante, abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘nattheva, bhikkhave, mama puttassa tasmiṃ taṇhā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๖.
416.
‘‘โยธ ตณฺหํ ปหนฺตฺวาน, อนาคาโร ปริพฺพเช;
‘‘Yodha taṇhaṃ pahantvāna, anāgāro paribbaje;
ตณฺหาภวปริกฺขีณํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Taṇhābhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
อิมิสฺสา คาถายโตฺถ เหฎฺฐา ชฎิลเตฺถรวตฺถุมฺหิ วุตฺตนเยเนว เวทิตโพฺพฯ
Imissā gāthāyattho heṭṭhā jaṭilattheravatthumhi vuttanayeneva veditabbo.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
โชติกเตฺถรวตฺถุ จตุติํสติมํฯ
Jotikattheravatthu catutiṃsatimaṃ.
๓๕. นฎปุตฺตกเตฺถรวตฺถุ
35. Naṭaputtakattheravatthu
หิตฺวาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต เอกํ นฎปุตฺตกํ อารพฺภ กเถสิฯ
Hitvāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ naṭaputtakaṃ ārabbha kathesi.
โส กิร เอกํ นฎกีฬํ กีฬยมาโน วิจรโนฺต สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ ตสฺมิํ พุทฺธปฺปมุเขน ภิกฺขุสเงฺฆน สทฺธิํ ปิณฺฑาย ปวิสเนฺต ภิกฺขู เอกํ นฎปุตฺตํ กีฬนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘อาวุโส, เอส ตยา กีฬิตกีฬิตํ กีฬติ, อตฺถิ นุ โข เต เอตฺถ สิเนโห’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นตฺถี’’ติ วุเตฺต ‘‘อยํ, ภเนฺต, อภูตํ วตฺวา อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติ อาหํสุฯ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา, ‘‘ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต สพฺพโยเค อติกฺกโนฺต’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
So kira ekaṃ naṭakīḷaṃ kīḷayamāno vicaranto satthu dhammakathaṃ sutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tasmiṃ buddhappamukhena bhikkhusaṅghena saddhiṃ piṇḍāya pavisante bhikkhū ekaṃ naṭaputtaṃ kīḷantaṃ disvā, ‘‘āvuso, esa tayā kīḷitakīḷitaṃ kīḷati, atthi nu kho te ettha sineho’’ti pucchitvā ‘‘natthī’’ti vutte ‘‘ayaṃ, bhante, abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti āhaṃsu. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘bhikkhave, mama putto sabbayoge atikkanto’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๗.
417.
‘‘หิตฺวา มานุสกํ โยคํ, ทิพฺพํ โยคํ อุปจฺจคา;
‘‘Hitvā mānusakaṃ yogaṃ, dibbaṃ yogaṃ upaccagā;
สพฺพโยควิสํยุตฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Sabbayogavisaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ มานุสกํ โยคนฺติ มานุสกํ อายุเญฺจว ปญฺจ กามคุเณ จฯ ทิพฺพโยเคปิ เอเสว นโยฯ อุปจฺจคาติ โย มานุสกํ โยคํ หิตฺวา ทิพฺพํ โยคํ อติกฺกโนฺต, ตํ สเพฺพหิ จตูหิปิ โยเคหิ วิสํยุตฺตํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha mānusakaṃ yoganti mānusakaṃ āyuñceva pañca kāmaguṇe ca. Dibbayogepi eseva nayo. Upaccagāti yo mānusakaṃ yogaṃ hitvā dibbaṃ yogaṃ atikkanto, taṃ sabbehi catūhipi yogehi visaṃyuttaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
นฎปุตฺตกเตฺถรวตฺถุ ปญฺจติํสติมํฯ
Naṭaputtakattheravatthu pañcatiṃsatimaṃ.
๓๖. นฎปุตฺตกเตฺถรวตฺถุ
36. Naṭaputtakattheravatthu
หิตฺวา รติญฺจาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต เอกํ นฎปุตฺตกํเยว อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ ปุริมสทิสเมวฯ อิธ ปน สตฺถา, ‘‘ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต รติญฺจ อรติญฺจ ปหาย ฐิโต’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Hitvā ratiñcāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ naṭaputtakaṃyeva ārabbha kathesi. Vatthu purimasadisameva. Idha pana satthā, ‘‘bhikkhave, mama putto ratiñca aratiñca pahāya ṭhito’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๑๘.
418.
‘‘หิตฺวา รติญฺจ อรติญฺจ, สีติภูตํ นิรูปธิํ;
‘‘Hitvā ratiñca aratiñca, sītibhūtaṃ nirūpadhiṃ;
สพฺพโลกาภิภุํ วีรํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Sabbalokābhibhuṃ vīraṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ รตินฺติ ปญฺจกามคุณรติํฯ อรตินฺติ อรญฺญวาเส อุกฺกณฺฐิตตฺตํฯ สีติภูตนฺติ นิพฺพุตํฯ นิรูปธินฺติ นิรุปกฺกิเลสํฯ วีรนฺติ ตํ เอวรูปํ สพฺพํ ขนฺธโลกํ อภิภวิตฺวา ฐิตํ วีริยวนฺตํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha ratinti pañcakāmaguṇaratiṃ. Aratinti araññavāse ukkaṇṭhitattaṃ. Sītibhūtanti nibbutaṃ. Nirūpadhinti nirupakkilesaṃ. Vīranti taṃ evarūpaṃ sabbaṃ khandhalokaṃ abhibhavitvā ṭhitaṃ vīriyavantaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
นฎปุตฺตกเตฺถรวตฺถุ ฉตฺติํสติมํฯ
Naṭaputtakattheravatthu chattiṃsatimaṃ.
๓๗. วงฺคีสเตฺถรวตฺถุ
37. Vaṅgīsattheravatthu
จุติํ โย เวทีติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต วงฺคีสเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ
Cutiṃyo vedīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto vaṅgīsattheraṃ ārabbha kathesi.
ราชคเห กิเรโก พฺราหฺมโณ วงฺคีโส นาม มตมนุสฺสานํ สีสํ อาโกเฎตฺวา ‘‘อิทํ นิรเย นิพฺพตฺตสฺส สีสํ, อิทํ ติรจฺฉานโยนิยํ, อิทํ เปตฺติวิสเย, อิทํ มนุสฺสโลเก, อิทํ เทวโลเก นิพฺพตฺตสฺส สีส’’นฺติ ชานาติฯ พฺราหฺมณา ‘‘สกฺกา อิมํ นิสฺสาย โลกํ ขาทิตุ’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ตํ เทฺว รตฺตวตฺถานิ ปริทหาเปตฺวา อาทาย ชนปทํ จรนฺตา มนุเสฺส วทนฺติ ‘‘เอโส วงฺคีโส นาม พฺราหฺมโณ มตมนุสฺสานํ สีสํ อาโกเฎตฺวา นิพฺพตฺตฎฺฐานํ ชานาติ, อตฺตโน ญาตกานํ นิพฺพตฺตฎฺฐานํ ปุจฺฉถา’’ติฯ มนุสฺสา ยถาพลํ ทสปิ กหาปเณ วีสติปิ สตมฺปิ ทตฺวา ญาตกานํ นิพฺพตฺตฎฺฐานํ ปุจฺฉนฺติฯ เต อนุปุเพฺพน สาวตฺถิํ ปตฺวา เชตวนสฺส อวิทูเร นิวาสํ คณฺหิํสุฯ เต ภุตฺตปาตราสา มหาชนํ คนฺธมาลาทิหตฺถํ ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กหํ คจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วิหารํ ธมฺมสฺสวนายา’’ติ วุเตฺต ‘‘ตตฺถ คนฺตฺวา กิํ กริสฺสถ, อมฺหากํ วงฺคีสพฺราหฺมเณน สทิโส นาม นตฺถิ, มตมนุสฺสานํ สีสํ อาโกเฎตฺวา นิพฺพตฺตฎฺฐานํ ชานาติ, ญาตกานํ นิพฺพตฺตฎฺฐานํ ปุจฺฉถา’’ติ อาหํสุฯ เต ‘‘วงฺคีโส กิํ ชานาติ , อมฺหากํ สตฺถารา สทิโส นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา อิตเรหิปิ ‘‘วงฺคีสสทิโส นตฺถี’’ติ วุเตฺต กถํ วเฑฺฒตฺวา ‘‘เอถ, ทานิ โว วงฺคีสสฺส วา อมฺหากํ วา สตฺถุ ชานนภาวํ ชานิสฺสามา’’ติ เต อาทาย วิหารํ อคมํสุฯ สตฺถา เตสํ อาคมนภาวํ ญตฺวา นิรเย ติรจฺฉานโยนิยํ มนุสฺสโลเก เทวโลเกติ จตูสุ ฐาเนสุ นิพฺพตฺตานํ จตฺตาริ สีสานิ, ขีณาสวสีสญฺจาติ ปญฺจ สีสานิ อาหราเปตฺวา ปฎิปาฎิยา ฐเปตฺวา อาคตกาเล วงฺคีสํ ปุจฺฉิ – ‘‘ตฺวํ กิร สีสํ อาโกเฎตฺวา มตกานํ นิพฺพตฺตฎฺฐานํ ชานาสี’’ติ? ‘‘อาม, ชานามี’’ติฯ ‘‘อิทํ กสฺส สีส’’นฺติ? โส ตํ อาโกเฎตฺวา ‘‘นิรเย นิพฺพตฺตสฺสา’’ติ อาหฯ อถสฺส สตฺถา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สาธุการํ ทตฺวา อิตรานิปิ ตีณิ สีสานิ ปุจฺฉิตฺวา เตน อวิรชฺฌิตฺวา วุตฺตวุตฺตกฺขเณ ตเถว ตสฺส สาธุการํ ทตฺวา ปญฺจมํ สีสํ ทเสฺสตฺวา ‘‘อิทํ กสฺส สีส’’นฺติ ปุจฺฉิ, โส ตมฺปิ อาโกเฎตฺวา นิพฺพตฺตฎฺฐานํ น ชานาติฯ
Rājagahe kireko brāhmaṇo vaṅgīso nāma matamanussānaṃ sīsaṃ ākoṭetvā ‘‘idaṃ niraye nibbattassa sīsaṃ, idaṃ tiracchānayoniyaṃ, idaṃ pettivisaye, idaṃ manussaloke, idaṃ devaloke nibbattassa sīsa’’nti jānāti. Brāhmaṇā ‘‘sakkā imaṃ nissāya lokaṃ khāditu’’nti cintetvā taṃ dve rattavatthāni paridahāpetvā ādāya janapadaṃ carantā manusse vadanti ‘‘eso vaṅgīso nāma brāhmaṇo matamanussānaṃ sīsaṃ ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāti, attano ñātakānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ pucchathā’’ti. Manussā yathābalaṃ dasapi kahāpaṇe vīsatipi satampi datvā ñātakānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ pucchanti. Te anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanassa avidūre nivāsaṃ gaṇhiṃsu. Te bhuttapātarāsā mahājanaṃ gandhamālādihatthaṃ dhammassavanāya gacchantaṃ disvā ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘vihāraṃ dhammassavanāyā’’ti vutte ‘‘tattha gantvā kiṃ karissatha, amhākaṃ vaṅgīsabrāhmaṇena sadiso nāma natthi, matamanussānaṃ sīsaṃ ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāti, ñātakānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ pucchathā’’ti āhaṃsu. Te ‘‘vaṅgīso kiṃ jānāti , amhākaṃ satthārā sadiso nāma natthī’’ti vatvā itarehipi ‘‘vaṅgīsasadiso natthī’’ti vutte kathaṃ vaḍḍhetvā ‘‘etha, dāni vo vaṅgīsassa vā amhākaṃ vā satthu jānanabhāvaṃ jānissāmā’’ti te ādāya vihāraṃ agamaṃsu. Satthā tesaṃ āgamanabhāvaṃ ñatvā niraye tiracchānayoniyaṃ manussaloke devaloketi catūsu ṭhānesu nibbattānaṃ cattāri sīsāni, khīṇāsavasīsañcāti pañca sīsāni āharāpetvā paṭipāṭiyā ṭhapetvā āgatakāle vaṅgīsaṃ pucchi – ‘‘tvaṃ kira sīsaṃ ākoṭetvā matakānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, jānāmī’’ti. ‘‘Idaṃ kassa sīsa’’nti? So taṃ ākoṭetvā ‘‘niraye nibbattassā’’ti āha. Athassa satthā ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāraṃ datvā itarānipi tīṇi sīsāni pucchitvā tena avirajjhitvā vuttavuttakkhaṇe tatheva tassa sādhukāraṃ datvā pañcamaṃ sīsaṃ dassetvā ‘‘idaṃ kassa sīsa’’nti pucchi, so tampi ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ na jānāti.
อถ นํ สตฺถา ‘‘กิํ, วงฺคีส, น ชานาสี’’ติ วตฺวา, ‘‘อาม, น ชานามี’’ติ วุเตฺต ‘‘อหํ ชานามี’’ติ อาหฯ อถ นํ วงฺคีโส ยาจิ ‘‘เทถ เม อิมํ มนฺต’’นฺติฯ น สกฺกา อปพฺพชิตสฺส ทาตุนฺติฯ โส ‘‘อิมสฺมิํ มเนฺต คหิเต สกลชมฺพุทีเป อหํ เชฎฺฐโก ภวิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา เต พฺราหฺมเณ ‘‘ตุเมฺห ตเตฺถว กติปาหํ วสถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อุโยฺยเชตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท วงฺคีสเตฺถโร นาม อโหสิฯ อถสฺส สตฺถา ทฺวตฺติํสาการกมฺมฎฺฐานํ ทตฺวา ‘‘มนฺตสฺส ปริกมฺมํ สชฺฌายาหี’’ติ อาหฯ โส ตํ สชฺฌายโนฺต อนฺตรนฺตรา พฺราหฺมเณหิ ‘‘คหิโต เต มโนฺต’’ติ ปุจฺฉิยมาโน ‘‘อาคเมถ ตาว, คณฺหามี’’ติ วตฺวา กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปตฺวา ปุน พฺราหฺมเณหิ ปุโฎฺฐ ‘‘อภโพฺพ ทานาหํ, อาวุโส, คนฺตุ’’นฺติ อาหฯ ตํ สุตฺวา ภิกฺขู ‘‘อยํ, ภเนฺต, อภูเตน อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติ สตฺถุ อาโรเจสุํฯ สตฺถา ‘‘มา, ภิกฺขเว, เอวํ อวจุตฺถ, อิทานิ, ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต จุติปฎิสนฺธิกุสโล ชาโต’’ติ วตฺวา อิมา คาถา อภาสิ –
Atha naṃ satthā ‘‘kiṃ, vaṅgīsa, na jānāsī’’ti vatvā, ‘‘āma, na jānāmī’’ti vutte ‘‘ahaṃ jānāmī’’ti āha. Atha naṃ vaṅgīso yāci ‘‘detha me imaṃ manta’’nti. Na sakkā apabbajitassa dātunti. So ‘‘imasmiṃ mante gahite sakalajambudīpe ahaṃ jeṭṭhako bhavissāmī’’ti cintetvā te brāhmaṇe ‘‘tumhe tattheva katipāhaṃ vasatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti uyyojetvā satthu santike pabbajitvā laddhūpasampado vaṅgīsatthero nāma ahosi. Athassa satthā dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ datvā ‘‘mantassa parikammaṃ sajjhāyāhī’’ti āha. So taṃ sajjhāyanto antarantarā brāhmaṇehi ‘‘gahito te manto’’ti pucchiyamāno ‘‘āgametha tāva, gaṇhāmī’’ti vatvā katipāheneva arahattaṃ patvā puna brāhmaṇehi puṭṭho ‘‘abhabbo dānāhaṃ, āvuso, gantu’’nti āha. Taṃ sutvā bhikkhū ‘‘ayaṃ, bhante, abhūtena aññaṃ byākarotī’’ti satthu ārocesuṃ. Satthā ‘‘mā, bhikkhave, evaṃ avacuttha, idāni, bhikkhave, mama putto cutipaṭisandhikusalo jāto’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
๔๑๙.
419.
‘‘จุติํ โย เวทิ สตฺตานํ, อุปปตฺติญฺจ สพฺพโส;
‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiñca sabbaso;
อสตฺตํ สุคตํ พุทฺธํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํฯ
Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.
๔๒๐.
420.
‘‘ยสฺส คติํ น ชานนฺติ, เทวา คนฺธพฺพมานุสา;
‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā;
ขีณาสวํ อรหนฺตํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ โย เวทีติ โย สตฺตานํ สพฺพากาเรน จุติญฺจ ปฎิสนฺธิญฺจ ปากฎํ กตฺวา ชานาติ, ตมหํ อลคฺคตาย อสตฺตํ, ปฎิปตฺติยา สุฎฺฐุ คตตฺตา สุคตํ, จตุนฺนํ สจฺจานํ พุทฺธตาย พุทฺธํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ ยสฺสาติ ยเสฺสเต เทวาทโย คติํ น ชานนฺติ, ตมหํ อาสวานํ ขีณตาย ขีณาสวํ, กิเลเสหิ อารกตฺตา อรหนฺตํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha yo vedīti yo sattānaṃ sabbākārena cutiñca paṭisandhiñca pākaṭaṃ katvā jānāti, tamahaṃ alaggatāya asattaṃ, paṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ, catunnaṃ saccānaṃ buddhatāya buddhaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. Yassāti yassete devādayo gatiṃ na jānanti, tamahaṃ āsavānaṃ khīṇatāya khīṇāsavaṃ, kilesehi ārakattā arahantaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
วงฺคีสเตฺถรวตฺถุ สตฺตติํสติมํฯ
Vaṅgīsattheravatthu sattatiṃsatimaṃ.
๓๘. ธมฺมทินฺนเตฺถรีวตฺถุ
38. Dhammadinnattherīvatthu
ยสฺสาติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เวฬุวเน วิหรโนฺต ธมฺมทินฺนํ นาม ภิกฺขุนิํ อารพฺภ กเถสิฯ
Yassāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto dhammadinnaṃ nāma bhikkhuniṃ ārabbha kathesi.
เอกทิวสญฺหิ ตสฺสา คิหิกาเล สามิโก วิสาโข อุปาสโก สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อนาคามิผลํ ปตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘มยา สพฺพํ สาปเตยฺยํ ธมฺมทินฺนํ ปฎิจฺฉาเปตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ โส ตโต ปุเพฺพ อาคจฺฉโนฺต ธมฺมทินฺนํ วาตปาเนน โอโลเกนฺติํ ทิสฺวา สิตํ กโรติฯ ตํ ทิวสํ ปน วาตปาเนน ฐิตํ อโนโลเกโนฺตว อคมาสิฯ สา ‘‘กิํ นุ โข อิท’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ‘‘โหตุ, โภชนกาเล ชานิสฺสามี’’ติ โภชนเวลาย ภตฺตํ อุปนาเมสิฯ โส อเญฺญสุ ทิวเสสุ ‘‘เอหิ, เอกโต ภุญฺชามา’’ติ วทติ, ตํ ทิวสํ ปน ตุณฺหีภูโตว ภุญฺชิฯ สา ‘‘เกนจิเทว การเณน กุปิโต ภวิสฺสตี’’ติ จิเนฺตสิฯ อถ นํ วิสาโข สุขนิสินฺนเวลาย ตํ ปโกฺกสิตฺวา ‘‘ธมฺมทิเนฺน อิมสฺมิํ เคเห สพฺพํ สาปเตยฺยํ ปฎิจฺฉาหี’’ติ อาหฯ สา ‘‘กุทฺธา นาม สาปเตยฺยํ น ปฎิจฺฉาเปนฺติ, กิํ นุ โข เอต’’นฺติ จิเนฺตตฺวา ‘‘ตุเมฺห ปน, สามี’’ติ อาหฯ อหํ อิโต ปฎฺฐาย น กิญฺจิ วิจาเรมีติฯ ตุเมฺหหิ ฉฑฺฑิตํ เขฬํ โก ปฎิจฺฉิสฺสติ, เอวํ สเนฺต มม ปพฺพชฺชํ อนุชานาถาติฯ โส ‘‘สาธุ, ภเทฺท’’ติ สมฺปฎิจฺฉิตฺวา มหเนฺตน สกฺกาเรน ตํ ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ เนตฺวา ปพฺพาเชสิฯ สา ลทฺธูปสมฺปทา ธมฺมทินฺนเตฺถรี นาม อโหสิฯ
Ekadivasañhi tassā gihikāle sāmiko visākho upāsako satthu santike dhammaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ patvā cintesi – ‘‘mayā sabbaṃ sāpateyyaṃ dhammadinnaṃ paṭicchāpetuṃ vaṭṭatī’’ti. So tato pubbe āgacchanto dhammadinnaṃ vātapānena olokentiṃ disvā sitaṃ karoti. Taṃ divasaṃ pana vātapānena ṭhitaṃ anolokentova agamāsi. Sā ‘‘kiṃ nu kho ida’’nti cintetvā ‘‘hotu, bhojanakāle jānissāmī’’ti bhojanavelāya bhattaṃ upanāmesi. So aññesu divasesu ‘‘ehi, ekato bhuñjāmā’’ti vadati, taṃ divasaṃ pana tuṇhībhūtova bhuñji. Sā ‘‘kenacideva kāraṇena kupito bhavissatī’’ti cintesi. Atha naṃ visākho sukhanisinnavelāya taṃ pakkositvā ‘‘dhammadinne imasmiṃ gehe sabbaṃ sāpateyyaṃ paṭicchāhī’’ti āha. Sā ‘‘kuddhā nāma sāpateyyaṃ na paṭicchāpenti, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā ‘‘tumhe pana, sāmī’’ti āha. Ahaṃ ito paṭṭhāya na kiñci vicāremīti. Tumhehi chaḍḍitaṃ kheḷaṃ ko paṭicchissati, evaṃ sante mama pabbajjaṃ anujānāthāti. So ‘‘sādhu, bhadde’’ti sampaṭicchitvā mahantena sakkārena taṃ bhikkhunīupassayaṃ netvā pabbājesi. Sā laddhūpasampadā dhammadinnattherī nāma ahosi.
สา ปวิเวกกามตาย ภิกฺขุนีหิ สทฺธิํ ชนปทํ คนฺตฺวา ตตฺถ วิหรนฺตี น จิรเสฺสว สห ปฎิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ‘‘อิทานิ มํ นิสฺสาย ญาติชนา ปุญฺญานิ กริสฺสนฺตี’’ติ ปุนเทว ราชคหํ ปจฺจาคญฺฉิฯ อุปาสโก ตสฺสา อาคตภาวํ สุตฺวา ‘‘เกน นุ โข การเณน อาคตา’’ติ ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ คนฺตฺวา เถริํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสิโนฺน ‘‘อุกฺกณฺฐิตา นุ โขสิ, อเยฺยติ วตฺตุํ อปฺปติรูปํ, ปญฺหเมกํ นํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา โสตาปตฺติมเคฺค ปญฺหํ ปุจฺฉิ, สา ตํ วิสฺสเชฺชสิฯ อุปาสโก เตเนว อุปาเยน เสสมเคฺคสุปิ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา อติกฺกมฺม ปญฺหสฺส ปุฎฺฐกาเล ตาย ‘‘อจฺจยาสิ, อาวุโส, วิสาขา’’ติ วตฺวา ‘‘อากงฺขมาโน สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุเจฺฉยฺยาสี’’ติ วุเตฺต เถริํ วนฺทิตฺวา อุฎฺฐายาสนา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ กถาสลฺลาปํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิฯ สตฺถา ‘‘สุกถิตํ มม ธีตาย ธมฺมทินฺนาย, อหเมฺปตํ ปญฺหํ วิสฺสเชฺชโนฺต เอวเมว วิสฺสเชฺชยฺย’’นฺติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Sā pavivekakāmatāya bhikkhunīhi saddhiṃ janapadaṃ gantvā tattha viharantī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ‘‘idāni maṃ nissāya ñātijanā puññāni karissantī’’ti punadeva rājagahaṃ paccāgañchi. Upāsako tassā āgatabhāvaṃ sutvā ‘‘kena nu kho kāraṇena āgatā’’ti bhikkhunīupassayaṃ gantvā theriṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘ukkaṇṭhitā nu khosi, ayyeti vattuṃ appatirūpaṃ, pañhamekaṃ naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā sotāpattimagge pañhaṃ pucchi, sā taṃ vissajjesi. Upāsako teneva upāyena sesamaggesupi pañhaṃ pucchitvā atikkamma pañhassa puṭṭhakāle tāya ‘‘accayāsi, āvuso, visākhā’’ti vatvā ‘‘ākaṅkhamāno satthāraṃ upasaṅkamitvā imaṃ pañhaṃ puccheyyāsī’’ti vutte theriṃ vanditvā uṭṭhāyāsanā satthu santikaṃ gantvā taṃ kathāsallāpaṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. Satthā ‘‘sukathitaṃ mama dhītāya dhammadinnāya, ahampetaṃ pañhaṃ vissajjento evameva vissajjeyya’’nti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
๔๒๑.
421.
‘‘ยสฺส ปุเร จ ปจฺฉา จ, มเชฺฌ จ นตฺถิ กิญฺจนํ;
‘‘Yassa pure ca pacchā ca, majjhe ca natthi kiñcanaṃ;
อกิญฺจนํ อนาทานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตตฺถ ปุเรติ อตีเตสุ ขเนฺธสุฯ ปจฺฉาติ อนาคเตสุ ขเนฺธสุฯ มเชฺฌติ ปจฺจุปฺปเนฺนสุ ขเนฺธสุฯ นตฺถิ กิญฺจนนฺติ ยเสฺสเตสุ ฐาเนสุ ตณฺหาคาหสงฺขาตํ กิญฺจนํ นตฺถิ, ตมหํ ราคกิญฺจนาทีหิ อกิญฺจนํ กสฺสจิ คหณสฺส อภาเวน อนาทานํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tattha pureti atītesu khandhesu. Pacchāti anāgatesu khandhesu. Majjheti paccuppannesu khandhesu. Natthi kiñcananti yassetesu ṭhānesu taṇhāgāhasaṅkhātaṃ kiñcanaṃ natthi, tamahaṃ rāgakiñcanādīhi akiñcanaṃ kassaci gahaṇassa abhāvena anādānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
ธมฺมทินฺนเตฺถรีวตฺถุ อฎฺฐติํสติมํฯ
Dhammadinnattherīvatthu aṭṭhatiṃsatimaṃ.
๓๙. องฺคุลิมาลเตฺถรวตฺถุ
39. Aṅgulimālattheravatthu
อุสภนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต องฺคุลิมาลเตฺถรํ อารพฺภ กเถสิฯ วตฺถุ ‘‘น เว กทริยา เทวโลกํ วชนฺตี’’ติ (ธ. ป. ๑๗๗) คาถาวณฺณนาย วุตฺตเมวฯ วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –
Usabhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto aṅgulimālattheraṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘na ve kadariyā devalokaṃ vajantī’’ti (dha. pa. 177) gāthāvaṇṇanāya vuttameva. Vuttañhi tattha –
ภิกฺขู องฺคุลิมาลํ ปุจฺฉิํสุ – ‘‘กิํ นุ โข, อาวุโส องฺคุลิมาล, ทุฎฺฐหตฺถิํ ฉตฺตํ ธาเรตฺวา ฐิตํ ทิสฺวา ภายี’’ติ? ‘‘น ภายิํ, อาวุโส’’ติฯ เต สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อาหํสุ – ‘‘องฺคุลิมาโล, ภเนฺต, อญฺญํ พฺยากโรตี’’ติฯ สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, มม ปุโตฺต องฺคุลิมาโล ภายติฯ ขีณาสวอุสภานญฺหิ อนฺตเร เชฎฺฐกอุสภา มม ปุตฺตสทิสา ภิกฺขู น ภายนฺตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Bhikkhū aṅgulimālaṃ pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso aṅgulimāla, duṭṭhahatthiṃ chattaṃ dhāretvā ṭhitaṃ disvā bhāyī’’ti? ‘‘Na bhāyiṃ, āvuso’’ti. Te satthāraṃ upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘aṅgulimālo, bhante, aññaṃ byākarotī’’ti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, mama putto aṅgulimālo bhāyati. Khīṇāsavausabhānañhi antare jeṭṭhakausabhā mama puttasadisā bhikkhū na bhāyantī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
๔๒๒.
422.
‘‘อุสภํ ปวรํ วีรํ, มเหสิํ วิชิตาวินํ;
‘‘Usabhaṃ pavaraṃ vīraṃ, mahesiṃ vijitāvinaṃ;
อเนชํ นฺหาตกํ พุทฺธํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Anejaṃ nhātakaṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตสฺสโตฺถ – อจฺฉมฺภิตเฎฺฐน อุสภสทิสตาย อุสภํ อุตฺตมเฎฺฐน ปวรํ วีริยสมฺปตฺติยา วีรํ มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอสิตตฺตา มเหสิํ ติณฺณํ มารานํ วิชิตตฺตา วิชิตาวินํ นฺหาตกิเลสตาย นฺหาตกํ จตุสจฺจพุทฺธตาย พุทฺธํ ตํ เอวรูปํ อหํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อโตฺถฯ
Tassattho – acchambhitaṭṭhena usabhasadisatāya usabhaṃ uttamaṭṭhena pavaraṃ vīriyasampattiyā vīraṃ mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esitattā mahesiṃ tiṇṇaṃ mārānaṃ vijitattā vijitāvinaṃ nhātakilesatāya nhātakaṃ catusaccabuddhatāya buddhaṃ taṃ evarūpaṃ ahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสูติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
องฺคุลิมาลเตฺถรวตฺถุ เอกูนจตฺตาลีสํฯ
Aṅgulimālattheravatthu ekūnacattālīsaṃ.
๔๐. เทวหิตพฺราหฺมณวตฺถุ
40. Devahitabrāhmaṇavatthu
ปุเพฺพนิวาสนฺติ อิมํ ธมฺมเทสนํ สตฺถา เชตวเน วิหรโนฺต เทวหิตพฺราหฺมณสฺส ปญฺหํ อารพฺภ กเถสิฯ
Pubbenivāsanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto devahitabrāhmaṇassa pañhaṃ ārabbha kathesi.
เอกสฺมิญฺหิ สมเย ภควา วาตโรเคน อาพาธิโก หุตฺวา อุปวาณเตฺถรํ อุโณฺหทกตฺถาย เทวหิตพฺราหฺมณสฺส สนฺติกํ ปหิณิฯ โส คนฺตฺวา สตฺถุ อาพาธิกภาวํ อาจิกฺขิตฺวา อุโณฺหทกํ ยาจิ, ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ตุฎฺฐมานโส หุตฺวา ‘‘ลาภา วต เม, ยํ มม สนฺติกํ สมฺมาสมฺพุโทฺธ อุโณฺหทกสฺสตฺถาย สาวกํ ปหิณี’’ติ อุโณฺหทกสฺส กาชํ ปุริเสน คาหาเปตฺวา ผาณิตสฺส จ ปุฎํ อุปวาณเตฺถรสฺส ปาทาสิฯ เถโร ตํ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ อุโณฺหทเกน นฺหาเปตฺวา อุโณฺหทเกน ผาณิตํ อาโลเฬตฺวา ภควโต ปาทาสิ, ตสฺส ตงฺขเณเยว โส อาพาโธ ปฎิปสฺสมฺภิฯ พฺราหฺมโณ จิเนฺตสิ – ‘‘กสฺส นุ โข เทยฺยธโมฺม ทิโนฺน มหปฺผโล โหติ, สตฺถารํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ โส สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉโนฺต อิมํ คาถมาห –
Ekasmiñhi samaye bhagavā vātarogena ābādhiko hutvā upavāṇattheraṃ uṇhodakatthāya devahitabrāhmaṇassa santikaṃ pahiṇi. So gantvā satthu ābādhikabhāvaṃ ācikkhitvā uṇhodakaṃ yāci, taṃ sutvā brāhmaṇo tuṭṭhamānaso hutvā ‘‘lābhā vata me, yaṃ mama santikaṃ sammāsambuddho uṇhodakassatthāya sāvakaṃ pahiṇī’’ti uṇhodakassa kājaṃ purisena gāhāpetvā phāṇitassa ca puṭaṃ upavāṇattherassa pādāsi. Thero taṃ gāhāpetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ uṇhodakena nhāpetvā uṇhodakena phāṇitaṃ āloḷetvā bhagavato pādāsi, tassa taṅkhaṇeyeva so ābādho paṭipassambhi. Brāhmaṇo cintesi – ‘‘kassa nu kho deyyadhammo dinno mahapphalo hoti, satthāraṃ pucchissāmī’’ti so satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ pucchanto imaṃ gāthamāha –
‘‘กตฺถ ทชฺชา เทยฺยธมฺมํ, กตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ;
‘‘Kattha dajjā deyyadhammaṃ, kattha dinnaṃ mahapphalaṃ;
กถญฺหิ ยชมานสฺส, กถํ อิชฺฌติ ทกฺขิณา’’ติฯ (สํ. นิ. ๑.๑๙๙);
Kathañhi yajamānassa, kathaṃ ijjhati dakkhiṇā’’ti. (saṃ. ni. 1.199);
อถสฺส สตฺถา ‘‘เอวรูปสฺส พฺราหฺมณสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ โหตี’’ติ วตฺวา พฺราหฺมณํ ปกาเสโนฺต อิมํ คาถมาห –
Athassa satthā ‘‘evarūpassa brāhmaṇassa dinnaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti vatvā brāhmaṇaṃ pakāsento imaṃ gāthamāha –
๔๒๓.
423.
‘‘ปุเพฺพนิวาสํ โย เวทิ, สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ;
‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedi, saggāpāyañca passati;
อโถ ชาติกฺขยํ ปโตฺต, อภิญฺญาโวสิโต มุนิ; (สํ. นิ. ๑.๑๙๙);
Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni; (Saṃ. ni. 1.199);
สพฺพโวสิตโวสานํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณ’’นฺติฯ
Sabbavositavosānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti.
ตสฺสโตฺถ – โย ปุเพฺพนิวาสํ ปากฎํ กตฺวา ชานาติ, ฉพฺพีสติเทวโลกเภทํ สคฺคญฺจ จตุพฺพิธํ อปายญฺจ ทิพฺพจกฺขุนา ปสฺสติ, อโถ ชาติกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปโตฺต, อภิเญฺญยฺยํ ธมฺมํ อภิชานิตฺวา ปริเญฺญยฺยํ ปริชานิตฺวา ปหาตพฺพํ ปหาย สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตฺวา โวสิโก นิฎฺฐานํ ปโตฺต, วุสิตโวสานํ วา ปโตฺต, อาสวกฺขยปญฺญาย โมนภาวํ ปตฺตตฺตา มุนิ, ตมหํ สเพฺพสํ กิเลสานํ โวสานํ อรหตฺตมคฺคญาณํ พฺรหฺมจริยวาสํ วุตฺถภาเวน สพฺพโวสิตโวสานํ พฺราหฺมณํ วทามีติฯ
Tassattho – yo pubbenivāsaṃ pākaṭaṃ katvā jānāti, chabbīsatidevalokabhedaṃ saggañca catubbidhaṃ apāyañca dibbacakkhunā passati, atho jātikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ patto, abhiññeyyaṃ dhammaṃ abhijānitvā pariññeyyaṃ parijānitvā pahātabbaṃ pahāya sacchikātabbaṃ sacchikatvā vosiko niṭṭhānaṃ patto, vusitavosānaṃ vā patto, āsavakkhayapaññāya monabhāvaṃ pattattā muni, tamahaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ vosānaṃ arahattamaggañāṇaṃ brahmacariyavāsaṃ vutthabhāvena sabbavositavosānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti.
เทสนาวสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณิํสุฯ พฺราหฺมโณปิ ปสนฺนมานโส สรเณสุ ปติฎฺฐาย อุปาสกตฺตํ ปเวเทสีติฯ
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Brāhmaṇopi pasannamānaso saraṇesu patiṭṭhāya upāsakattaṃ pavedesīti.
เทวหิตพฺราหฺมณวตฺถุ จตฺตาลีสํฯ
Devahitabrāhmaṇavatthu cattālīsaṃ.
พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
ฉพฺพีสติโม วโคฺคฯ
Chabbīsatimo vaggo.
นิคมนกถา
Nigamanakathā
เอตฺตาวตา สพฺพปฐเม ยมกวเคฺค จุทฺทส วตฺถูนิ, อปฺปมาทวเคฺค นว, จิตฺตวเคฺค นว, ปุปฺผวเคฺค ทฺวาทส, พาลวเคฺค ปนฺนรส, ปณฺฑิตวเคฺค เอกาทส, อรหนฺตวเคฺค ทส, สหสฺสวเคฺค จุทฺทส, ปาปวเคฺค ทฺวาทส, ทณฺฑวเคฺค เอกาทส, ชราวเคฺค นว, อตฺตวเคฺค ทส, โลกวเคฺค เอกาทส, พุทฺธวเคฺค นว, สุขวเคฺค อฎฺฐ, ปิยวเคฺค นว, โกธวเคฺค อฎฺฐ, มลวเคฺค ทฺวาทส, ธมฺมฎฺฐวเคฺค ทส, มคฺควเคฺค ทฺวาทส, ปกิณฺณกวเคฺค นว, นิรยวเคฺค นว, นาควเคฺค อฎฺฐ, ตณฺหาวเคฺค ทฺวาทส, ภิกฺขุวเคฺค ทฺวาทส, พฺราหฺมณวเคฺค จตฺตาลีสาติ ปญฺจาธิกานิ ตีณิ วตฺถุสตานิ ปกาเสตฺวา นาติสเงฺขปนาติวิตฺถารวเสน อุปรจิตา ทฺวาสตฺตติภาณวารปมาณา ธมฺมปทสฺส อตฺถวณฺณนา นิฎฺฐิตาติฯ
Ettāvatā sabbapaṭhame yamakavagge cuddasa vatthūni, appamādavagge nava, cittavagge nava, pupphavagge dvādasa, bālavagge pannarasa, paṇḍitavagge ekādasa, arahantavagge dasa, sahassavagge cuddasa, pāpavagge dvādasa, daṇḍavagge ekādasa, jarāvagge nava, attavagge dasa, lokavagge ekādasa, buddhavagge nava, sukhavagge aṭṭha, piyavagge nava, kodhavagge aṭṭha, malavagge dvādasa, dhammaṭṭhavagge dasa, maggavagge dvādasa, pakiṇṇakavagge nava, nirayavagge nava, nāgavagge aṭṭha, taṇhāvagge dvādasa, bhikkhuvagge dvādasa, brāhmaṇavagge cattālīsāti pañcādhikāni tīṇi vatthusatāni pakāsetvā nātisaṅkhepanātivitthāravasena uparacitā dvāsattatibhāṇavārapamāṇā dhammapadassa atthavaṇṇanā niṭṭhitāti.
ปตฺตํ ธมฺมปทํ เยน, ธมฺมราเชนนุตฺตรํ;
Pattaṃ dhammapadaṃ yena, dhammarājenanuttaraṃ;
คาถา ธมฺมปเท เตน, ภาสิตา ยา มเหสินาฯ
Gāthā dhammapade tena, bhāsitā yā mahesinā.
สเตวีสา จตุสฺสตา, จตุสจฺจวิภาวินา;
Satevīsā catussatā, catusaccavibhāvinā;
สตตฺตยญฺหิ วตฺถูนํ, ปญฺจาธิกา สมุฎฺฐิตาฯ
Satattayañhi vatthūnaṃ, pañcādhikā samuṭṭhitā.
วิหาเร อธิราเชน, การิตมฺหิ กตญฺญุนา;
Vihāre adhirājena, kāritamhi kataññunā;
ปาสาเท สิริกูฎสฺส, รโญฺญ วิหรตา มยาฯ
Pāsāde sirikūṭassa, rañño viharatā mayā.
อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, อตฺถาย จ หิตาย จ;
Atthabyañjanasampannaṃ, atthāya ca hitāya ca;
โลกสฺส โลกนาถสฺส, สทฺธมฺมฎฺฐิติกมฺยตาฯ
Lokassa lokanāthassa, saddhammaṭṭhitikamyatā.
ตาสํ อฎฺฐกถํ เอตํ, กโรเนฺตน สุนิมฺมลํ;
Tāsaṃ aṭṭhakathaṃ etaṃ, karontena sunimmalaṃ;
ทฺวาสตฺตติปมาณาย, ภาณวาเรหิ ปาฬิยาฯ
Dvāsattatipamāṇāya, bhāṇavārehi pāḷiyā.
ยํ ปตฺตํ กุสลํ เตน, กุสลา สพฺพปาณินํ;
Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tena, kusalā sabbapāṇinaṃ;
สเพฺพ อิชฺฌนฺตุ สงฺกปฺปา, ลภนฺตุ มธุรํ ผลนฺติฯ
Sabbe ijjhantu saṅkappā, labhantu madhuraṃ phalanti.
ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฎิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนโชฺฌคาหณสมเตฺถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฎกปริยตฺติปฺปเภเท สาฎฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฎิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุเตฺตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฎิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาปฎิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุณปฎิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธเมฺม สุปฺปติฎฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธเยฺยน เถเรน กตายํ ธมฺมปทฎฺฐกถา –
Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katāyaṃ dhammapadaṭṭhakathā –
ตาว ติฎฺฐตุ โลกสฺมิํ, โลกนิตฺถรเณสินํ;
Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;
ทเสฺสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ สทฺธาทิพุทฺธิยาฯ
Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ saddhādibuddhiyā.
ยาว พุโทฺธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;
Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;
โลกมฺหิ โลกเชฎฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติฯ
Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.
อิติ เตวีสาธิกจตุสตคาถาปญฺจาธิกติสตวตฺถุปฎิมณฺฑิตา
Iti tevīsādhikacatusatagāthāpañcādhikatisatavatthupaṭimaṇḍitā
ฉพฺพีสติวคฺคสมนฺนาคตา ธมฺมปทวณฺณนา สมตฺตาฯ
Chabbīsativaggasamannāgatā dhammapadavaṇṇanā samattā.
ธมฺมปท-อฎฺฐกถา สพฺพากาเรน นิฎฺฐิตาฯ
Dhammapada-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / ธมฺมปทปาฬิ • Dhammapadapāḷi / ๒๖. พฺราหฺมณวโคฺค • 26. Brāhmaṇavaggo
